34 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1fd9e130e7a50996f8df3f5fc6a55dd3.jpg b99ac3508863b6a11850c1c485250e7c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Łemkowska chyża / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Komańcza (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; budynek mieszkalno-gospodarczy ; konstrukcja węgłowa ; Łemkowszczyzna Description An account of the resource fotografia przedstawia drewniany budynek mieszkalny o konstrukcji zrębowej ścian połączony ze stodołą i stajnią Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_32.38.X_H.2.12.1_01 budownictwo drewniane budownictwo wiejskie budynek gospodarczy budynek mieszkalno-gospodarczy budynek mieszkalny Komańcza konstrukcja ścian konstrukcja węgłowa Łemkowszczyzna okolice Sanoka ściana z drewna stajnia stodoła https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/402c84b64e88cc466d39c33a649f7335.jpg 62c117247f7cb2610def6b0f8fa25127 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Łemkowska chyża z podpiwniczeniem / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Bodaki (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; budynek mieszkalno- gospodarczy ; Łemkowszczyzna Description An account of the resource fotografia przedstawia podpiwniczony budynek mieszkalno-gospodarczy, dawną łemkowską chyżę Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_29.37.VII_O.5.13.2_01 Bodaki budownictwo drewniane budownictwo wiejskie budynek mieszkalno- gospodarczy budynek mieszkalno-gospodarczy chyża Łemkowszczyzna okolice Gorlic https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d186299c5c40630566df035b536ab1ee.jpg 7aeff3a7a104e920f40600569bc1c5e2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Łemkowskie krzyże na skraju wsi / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Bartne (woj. małopolskie), okolice [droga z Bartnego do Świerzowy Ruskiej] Subject The topic of the resource religijność ludowa ; mała architektura sakralna ; kult świętych ; prawosławie ; Łemkowszczyzna Description An account of the resource fotografia przedstawia kamienne krzyże. Uwaga:- lokalizacja na mapie jest przybliżona Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_29.37.XII_O.5.14.4_01 Bartne droga z Bartnego do Świerzowy Ruskiej krzyż kult świętych Łemkowszczyzna mała architektura sakralna okolice Gorlic religijność ludowa https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4d200363899fae2eb19b49a80a629c97.jpg 7c88623c694acb24829fa0ffe429303d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Łemkowskie zabudowania wiejskie / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Bodaki (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; zespoły budynków ; zagroda ; Łemkowszczyzna Description An account of the resource fotografia przedstawia turystę z plecakiem idącego przez wieś, widoczne są dwa drewniane budynki łemkowskiej zagrody, w tle są góry Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_29.37.VII_H.1.12.3_01 Bodaki budownictwo drewniane budownictwo wiejskie Łemkowszczyzna okolice Gorlic zagroda zespoły budynków https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ffd977bb3174ec8ccce59d5072e7402a.pdf acc497a6980e0070f0103828286b922c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3308 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3101 Title A name given to the resource Łemkowszczyzna w wierszach Jerzego Harasymowicza / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1985 t.39 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1985 t.39 z.3-4, s.245-246 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kroh, Antoni Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Antoni Kroh Ł E M K O W S Z C Z Y Z N A W W I E R S Z A C H Żyje w ś r ó d nas ponad dwieście t y s i ę c y Ł e m k ó w , lecz wiedza na ich temat jest we współczesnym społeczeństwie polskim p r z e r a ż a j ą c o niska. Po 1944 r o k u u k a z a ł o się w p r a w d z i e w Polsce nieco prac lemkologicznych, zwłaszcza znawstwa, h i s t o r i i , etnografii, socjologii z dziedziny i — języko­ sporadycznie — J E R Z E G O H A R A S Y M O W I C Z A Z r e s z t ą t a k i s p o s ó b podejścia do t e m a t u nie b y ł charakte­ r y s t y c z n y t y l k o dla H a r a s y m o w i c z a . N a p r z y k ł a d w t o m i o re­ p o r t a ż y Janusza R o s z k i Jak ,,A kolo drewnianej na 'Zawiszy cerkiewki czytamy: pochylone i popróchniałe k r z y ż e są ś l a d e m po t y c h ludziach, co Ł e m k a m i n a z w a n i żyli f o l k l o r u muzycznego, ale są to rzeczy p r a k t y c z n i e nie czytane t u t a j п а ллчегскасЬ w i e r c h o m ł a ń s k i c h i przeszumieli z w o j e n n y m poza d o ś ć w ą s k i m л\аа^-ет." kręgiem specjalistów. Łemkowie śledzą te poczynania u w a ż n i e , alo p r z y j m u j ą , je raczej c h ł o d n o , g d y ż naj­ T a sama poetyczna p o w i e r z c h o w n o ś ć , ta sama pozorna wspa­ częściej pomijana jest w nich istota p r o b l e m u — wielkiego pro­ niałość formy, blemu łemkowskiej ludzkie losy, i ten sam — c h o c i a ż u R o s z k i m o ż e nieeo w i ę k s z y — h i s t o r i i najnowszej, współczesności i przy­ szłości. e s t e t y z u j ą e ą m g i e ł k ą rzeczyAviste m o r a l n y d a l t o n i z m , bezmiar gorzkioj z a d u m y w starannie z a k r e ś ­ ЛЛ* krajowej publicystyce czterdziestolecia t e m a t y k a ł e m k o w ­ ska przesłaniająca poruszana b y ł a gruntowniej właściwie tylko n a j p i e r w — z o c z y w i s t y c h p o w o d ó w — w 1947 trzykrotnie: roku, potem lonych ramach. Z a ś u B y ć m o ż e z роллчк1и t y c h лл-laśnie cech ,,łemkoAvskie" лл-iersze Нагаэутоллчсга więc dziwić się powszochnej ЛУ c i ą g u лу1е!и lat. J e ś l i zaś chodzi o t z w . l i t e r a t u r ę p i ę k n ą , to t e m a t R u s i n ó w znacznie г w k r ó t c e po P a ź d z i e r n i k u , a ostatnio w latach 1980- —84. T r u d n o ignorancji. HarasymoAyicza nieлvątpliлvie лл-iększa b i e g ł o ś ć лл'arsztatoлл a. mogły u k a z y w a ć się drukiem systematycznie, Łemkoлл'ska scenografia t y c h лу1егвгу s k ł a d a się z niewielu, p ó ł n o c n y c h s t o k ó w K a r p a t p o d j ę ł o ЛУ Polsce L u d o w e j właściwie alo c z ę s t o p o w t a r z a j ą c y c h t y l k o d w ó c h poczytiiiejszyeh pisarzy: Jan Gerhard (jego , , Ł u n y z kręgu w Bieszczadach" b y ł y przeniesione na e k r a n i wielokrotnie wzna­ k r a t o r , ś w i ę t o J o r d a n u , k r z y ż t r ó j r a m i e i m y i inne. To z r o z u m i a ł e . wiane) oraz Jerzy H a r a s y m o w i c z , autor w y d a n y c h dotychczas Cerkiew p e ł n i ł a г p o n a d dлyudziestu tomikOAv лчиегэгу, лл k t ó r y c h л\ ciąż j a j ą się ł e m k o w s k i e m o t y w y . przewi­ 1^,о81аллтпу na b o k u Gerharda, się e l e m e n t ó w . Są one wschodniego c h r z e ś c i j a ń s t w a : na Łаnlkoлvszczyźnio zaczerpnięte cerkiew, ikona, wielką rolę Panto- duchowego ogniska w najszerszym tego в^луа znaczeniu — r o l ę nie t y l k o religijną, ale także ośлyiatoлvą, p o l i t y c z n ą , artystyczną. Lecz g d y ż o d b i ó r jego k s i ą ż k i to osobny, z r e s z t ą bardzo gorzki t e m a t , istnieje клл-estia stosunku do олл-yeh Avschodnioehrzescijanskich a zajmijmy s y m b o l i . Jest to kwestia moralna i artystyczna. M o ż n a wizję się Н а г а в у т о л л ч с г е т . Łemkowszczyzny nam S p r ó b u j m y prześledzić, j a k ą autor w swych starać wierszach, się p r z e n i k n ą ć ich i s t o t ę i p i e n y o t n ą t r e ś ć , лyidzieć je j a k o pom­ z j a k i c h e l e m e n t ó w swo u t w o r y k o m p o n u j e , j a k i e a r t y s t y c z n e n i k i bogatego ż y c i a ducłloлvego Łemkóлy — lub t e ż t r a k t o w a ć zabiegi przeprowadza i co z n i c h w y n i k a . Jest to клл-estia o t y l e Avylaeznie od s t r o n y estetyezno-semiotycznej, j a k o dzieła s z t u k i istotna, że czytelnik daje polski j u ż od l a t dwudziestu z g ó r ą ko­ j a r z y odruchowo Ł e m k o w s z c z y z n ę z Н а г а в у т о л у ш г с т ; ЛУ1СС s ą d z i ć , że autor Zlockiego nieba cerkiewnego można wywiera pew-ien леркучу na n a s z ą saтnoлyiedzę. J a k i ż to jest wpływ-. W r i z n a k i гогрогпалусге Ł e m k o w s z c z y z n y . To bardzo istotna r ó ż ­ nica. — bo skoro dzieła s z t u k i sakralnej b ę d z i e m y traktować w oderwaniu o d ich duchowego podglebia, n a r a z i m y się na nie­ b e z p i e c z e ń s t w o fałszu. T a k ż e — fałszu artystycznego. twórczości Harasymowicza z lat pięćdziesiątych, sześć­ H a r a s y m o w i c z , a p l i k u j ą c y c z ę s t o i c h ę t n i e do swych лу1егзгу d z i e s i ą t y c h i s i e d e m d z i e s i ą t y c h Ł e m k o w s z c z y z n a — to k r a j no­ symbole c h r z e ś c i j a ń s k i e , stalgiczny, elegijny: r o z s y p u j ą c e się cerkwie, m o k n ą c e na deszczu się m ś c i . Z w r o t y t y p u ,^ллче!е przemienienie piw*a", ,,Na a n i o ł ó w przydrożne przyjn^yani figury, zarośnięte cmentarze, butwiejące ikony. traktuje są c h u l i g a n i " , je n i c z y m rekwizyty. роголлпулл-anie k o p u ł A to cerkkwnych T p r z y r o d a — л\и1.а1па, k o l o r o w a , bujna, T y m bardziej kolorowa do piersi kobiecych t o , p o w i e d z m y ł a g o d n i e , przejaw dezynwol- i bujna, i m p o s ę p n i e j s z e ś l a d y po c z ł o w i e k u , k t ó r y s t ą d odszedł t u r y луоЬес u c z u ć r e l i g i j n y c h i n n y c h l u d z i . N i e trzeba b y ć czło­ i n i g d y nic wróci. Gdzie i dlaczego o d s z e d ł , czemu nie wróci, wiekiem лу1еггасут, wystarczy m i e ć t r o c h ę d e l i k a t n o ś c i i w y o ­ co się z n i m teraz dzieje — nie w i a d o m o . 1 w ł a ś c i w i e irio m a co b r a ź n i , b y z r o z u m i e ć , ja,k m o ż e z o s t a ć o d c z y t a n y лл-iersz, przy­ się nad r ó w n u j ą c y m o d l i ^ y ę pod być. tym d ł u ż e j z a t r z y m y w a ć . Cóż, л^-idocznie t a k Łemkowszczyzna Harasymowicza jest musiało nostalgiczna, jak nostalgiczne jest przemijanie, s t a r o ś ć , ś m i e r ć , s a m o t n o ś ć , nie­ p r z y - d r o ż n y m k r z y ż e m do a k t u ero­ tycznego. szczęśliwa m i ł o ś ć . Szkoda, że starzejemy się i u m i e r a m y , żo m i ł o ś ć 0 przygodach seksualnych nie trwa. лхаееяше, alo cóż, takie jest ż y c i e . . . Zgruehotano lianie ja cerkiewne czy powalono k r z y ż e p e ł n i ą w wierszach H a r a s y m o w i ­ cza, t ę s a m ą r o l ę , co s i e d e m d z i e s i ą t l a t przed n i m zasuszone róże w i m i o n n i k a c h , a n i o ł y ś m i e r c i , jesienno liście. ..ach" z w y k r z y k ­ nikiem i wielokropkiem odmiennej konwencji i t ] ) . Kóżnica polega właściwie t y l k o na i sztafażu. 1 z ramionami p e ł n y m i sękówmuskukmcóż m o g ę M ł o d o p o l s k a o s i n ę t n i o a i ł e m k o w s k o nostalgia H a r a s y m o w i ­ cza m a j ą j e d n ą w s p ó l n ą c e c h ę : jost w nich lednoozośuie smutek i rezygnacja. Pogodzenie z losem. Oraz р 1 ^ т а т о л л а Krzyż c h o ć nagi Т та1олл т- zaskrzy-pieć (...) a ż gdy raz puszczałem czość. Cmentarz jest m a l o w n i c z y , gdy zarasta ł o p u c h e m , cerkiew płytę т а 1 о л у т с г а , gdy przez dziury w dachu w i d a ć niebo. Święci na starej aureoli i k o n a c h b e z r o b o t n i , z m a r z n i ę c i i g ł o d n i , bo Łomkoлvie przemi­ i rdzy nęli — s y p a ł y się j a k p r z e m i n ę l i s t a r o ż y t n i Grecy, pozostawiwszy zimne p o s ą g i i s t e r c z ą c e w niebo шеглуук1е malownicze k o h r m n y . deszcze 245 �(...) o b j ę ł a m n i e sujące i zasypywała o s o b o w o ś c i H a r a s y m o w i c z a — c h o ć b y z togo w z g l ę d u , że ukazuje pocałunkami światło na nowe, dotychczas nieprzoozuwane obszary go j a k o autora sekowanego przez w ł a d z e . ust m o i c h szparę W Weselu rusałek r ó w n i e ż s p o t y k a m y t o samo e s t e t y z u j ą c e udami oplotła ż o n g l o w a n i e s y m b o l a m i r e l i g i j n y m i . Lecz oto rozwija się i n n y mój m o t y w — zauroczenie s a m y m sobą, i s w o j ą p o o z j ą , docenienia jej kadłub poświęcany wielkości oraz p r z e m o ż n e g o oddziaływania. aż r u n ę l i ś m y na z i e m i ę Do wiersza j a k do c e r k w i kurzu pełną N a g ł o t ł u m e m weszły Ł e r n k i po k t ó r e j strzelał b ł y s k a w i c bicz — t a k zaczyna się t o m i k . Skoro wiersz p o r ó w n a n y jost do cerkwi, to 1 (Wiosna) z k i m porównać autora wiersza? Po przewróceniu kilku stronic znajdujemy na ten t e m a t s k r o m n ą s u g e s t i ę . P a r ę takich fatalnych błędów moralnych i artystycznych, wy­ nikających T traktow ania ś w i ę t y c h symboli, ż o n g l o w a n i a n i m i dla robionia n a s t r o j u i p r z y d a w a n i a malowni- czości, z powierzchownego zdarzyło podejmujących się H a r a s y m o w i c z o w i r ó w n e i tematykę w Jedna n a d w a m i Łemkowyna 1 jeden ś w i ę t y Jerzy czuwa (Biełanka wierszach, — przyjazd) 6 rusińską. T W r a ż e n i e , że J H w i d z i się w t y m wierszu w r o l i ł e m k o w s k i e g o ś w i ę t e g o , nie jest t y l k o m o j e ; s ł y s z a ł e m je n i e z a l e ż n i e z k i l k u Brodata bizantyjska twarz horyzontu ust. B y ć m o ż e z r e s z t ą jest ono z b y t dowolne, c h o c i a ż l e k t u r a K a i n o w e domeny zarosło j a ł o w c e m W c e r k w i ruski b ó g z k t ó r e g o zdarto N i e w i a d o m o czy nie b y ł dawniejszych wierszy u p o w a ż n i a do tego. J u ż na p o c z ą t k u lat pozłotę s z e ś ć d z i e s i ą t y c h z a s t a n a w i a ł się H a r a s y m o w i c z : banderowcem I k t ó ż wie czy j a ruski czy j a b i a ł o r u s k i (...) Czernieje k a d ł u b g ó r spalony Czy z m c h ó w cerkiewnych p o w s t a ł e w i d m o bylinowo I E c h szumi w i a t r w gonealogiczncj t y l k o w i a t r i p u s t k a i szare żagle j a s t r z ę b i T ą drogą mówi chłop prowadzili świętego Włodzimierza A m o ż e jestem po p r o s t u Ł e m k ó w W niemieckiej bluzie szedł j a k zwierz z a r o ś n i ę t y A m o ż e to t y l k o nowe brzózco patronem przeobrażeńja Nowe weioleńja aplikuje sobie Jerzy P r z e o b r a ż e ń s k i M o ż e t y l k o t a k sobie w d y m a c h jesieni 2 (Bieszczady) harasymujo D o k ł a d a p i e r o g ó w r u s k i c h i nic w i ę c e j N i e trzeba p r z y p o m i n a ć , eo za ludzie chodzili po (Złockie) Bieszczadach 1 w niemieckich bluzach, czego chcieli, w j a k i s p o s ó b swoje zamiary realizowali i jak złowrogą pamięć pozostawili, t a k ż e wśród B o j k ó w i Ł e m k ó w . W i a d o m o r ó w n i e ż dobrze, że ś w i ę t y W ł o ­ dzimierz b y l dla R u s i n ó w przez wiele stuleci j e d n y m z n a j w a ż ­ W Weselu rusałek nie odnajdziemy j u ż ś l a d u d a w n y c h w ą t ­ pliwości. K w e s t i a s t a ł a się jasna. P r z y n a j m n i e j dla autora. Lecz r o z w a ż a n i a te b y ć m o ż e s ą j u ż n i e a k t u a l n e ; bo oto niejszych n a r o d o w y c h s y m b o l i . Nasuwa się t u analogia z rolą. J H o p u b l i k o w a ł wiersz, w k t ó r y m zdecydowanie z e r w a ł z przesz­ k u l t u M a t k i Boskiej C z ę s t o c h o w s k i e j w ż y c i u n a r o d o w y m Г о - łością i wszedł na n o w ą d r o g ę ż y c i a . 8 l a k ó w . J a k ż e w i ę c p o j ą ć , żo autor, k t ó r y „ s t o razy p i s a ł , że po­ chodzi z r o d z i n y p o l s k o - u k r a i ń s k i e j , (...) jest p o l s k i m ukraińskiego pochodzenia, (...) pisarzem dwóch pisarzom kultur" 3 MOJE WYSTĄPIENIE po­ p e ł n i ł coś takiego i p a r o k r o t n i e t o o p u b l i k o w a ł ? J a k ż e poeta, T a k — nie od razu ś w i a d o m o ś ć k t ó r y pisze, żo „ n i e u r o d z i ł się i nie u r o d z i t a k i , k t ó r y w-yrzuci nio od r a z u r z u c i ł e m p o d nogi w i e k ó w z jego wierszy cerkiow c z y l i w i a r ę i pochodzenie" 4 mógł w taki świętą biskupów laskę s p o s ó b n a p i s a ć o r u s i ń s k i m ś w i ę t y m , adresując, to do polskiego J a k t ó r y posiadam t y l k o b u t y i nazwisko czytelnika? G d y b y w dalszym c i ą g u s n u ć analogie, odpowiedni­ nie b ę d ę się więcej w a h a ł kiem p i ę ć d z i e s i ą t lat r o z c h w i a n y c h wiersza „Bieszczady" Madonna w y s t ę p o w a ł a b y byłby utwór, j a k o sanitariuszka w którym Czarna w oddziale N a r o ­ wreszcie chcę p o z n a ć d o w y c h Sil Z b r o j n y c h . prawdę P o ż e g n a ł e m się Ż y w i Ł e m k o w i e i i c h losy p o j a w i a j ą się w t w ó r c z o ś c i Jerzego Harasymowicza dopiero w latach osiemdziesiątych, pierwszy na w i ę k s z ą s k a l ę w tomie Wesele rusałek szawa 1982) i Cała góra barwinków po raz z k u r n ą liryką gór (LSW, War­ Moje w s t ą p i e n i e do rewolucyjnej w y o b r a ź n i (Wydawnictwo Literackie — jest K r a k ó w — W r o c ł a w 1983). Co p r a w d a — autor w g r u d n i u 1984 r o k u z a p o w i o d z i a ł , żo przygotowuje do d r u k u poemat ruski, zbudowano nieodwracalnym Lichtarz p o ś w i ę c o n y przesiedleniu Ł e m k ó w , „ k t ó r y z r ó ż n y c h wzglę­ 5 d ó w „ p r z e l e ż a ł " d w a d z i e ś c i a pięć l a t . " B y ć m o ż e ukazanie się faktem T e n oraz inne wierszo z tego samogo n u m e r u „ G a z e t y Kra­ k o w s k i e j " p o z w a l a j ą s ą d z i ć , że oto u m a r ł Gustaw — ł e m k o w s k i Lichtarza z m o d y f i k u j e dotychczasowy obraz, lecz na razie nie­ j u r o d i w y , a n a r o d z i ł się K o n r a d — p o l s k i M a j a k o w s k i co naj­ podobna się w tej sprawie mniej . w y p o w i a d a ć , nie z n a j ą c utworu. Sama jednak z a p o w i e d ź w y d a n i a p o e m a t u rzuca, bardzo intereA m o ż e jest to t y l k o kolejna zmiana r e k w i z y t ó w i nic w i ę c e j . PRZ Y P I S Y 1 Jerzy H a r a s y m o w i c z , Wybór wierszy, Czytolnik, Warszawa 1967, s. 135—137 J e r z y H a r a s y m o w i c z , Wybór wierszy 1955—1973, Wydaw­ n i c t w o L i t e r a c k i e , K r a k ó w 1975, s. 171 J e r z y H a r a s y m o w i c z , Tak, żywi Łemkowie, tylko żywi, „ G a z e t a K r a k o w s k a " , 17 X I I 1984 J e r z y H a r a s y m o w i c z , Tak, żywi Łemkowie..., op. c i t . 2 3 4 246 5 Jerzy H a r a s y m o w i c z , Tak, żywi Łemkowie..., op. c i t . Jerzy H a r a s y m o w i c z , Wesele rusałek, L S W , Warszawa 1982, s. 28 Jerzy H a r a s y m o w i c z , Wybór wierszy 1955—1973, op. c i t . , s. 148 Jerzy H a r a s y m o w i c z , Moje wystąpienie, „Gazeta Krakows­ k a " 13 V I I 1984 r . 6 7 8 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/08cff29160f94a2ba1b78843d81084e8.pdf 4564d537f4ee9c3302823b6981ea9b9d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2583 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2400 Title A name given to the resource Łeś Kurbas / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.3-4, s.58-62 Creator An entity primarily responsible for making the resource Chojak, Bruno Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Łes Kurbas Bruno Chojak Według metryki galicyjskiej: Aleksander Zenon (dwojga imion), według zapisu ukraińskiego: Ołeksandr Stcpanowycz, w życiu publicznym: Ł e ś Kurbas. Urodził się 25 lutego 1887 roku w Samborze, w rodzinie aktorskiej. Jego rodzice - Stepan i Wanda, występujący pod scenicznym nazwiskiem ,,Janowicz'' na deskach objazdowego, ukraińskojęzycznego teatru galicyjs­ kiego „Ruska besida" („Biesiada Ruska"), kierowanego przez antreprenera Iwana Biberowicza - znani są dość dobrze ówczes­ nej publiczności tego teatru jako para czołowych amantów. Stepan jest synem grecko-katolickiego duchownego, probosz­ cza parafii w Kuropatnikach i Starym Skałacic koło Brzeżan na Tarnopolszczyźnie. Kiedy zostaje aktorem - jego ojciec wy­ rzeka się go. Wanda jest córką „urzędnika przy Starostwie", z mieszanej rodziny (prawdopodobnie) niemiecko-polskiej. Wieloletnia tułaczka i ogólna nędza życia aktorskiego do­ prowadza rodzinę Kurbasów-Janowiczów do tragedii. Ojciec rozpija się do tego stopnia, że nie może j u ż grać. Matka wraz z ciężko chorym mężem i dziećmi zjawia się na probostwie w Starym Skałacie. Teść, który niegdyś odmówił przyjęcia młodych małżonków i ochrzczenia ich syna (a swego wnuka) Aleksandra Zenona, teraz poruszony widokiem nieszczęścia udziela im schronienia. Odtąd probostwo w Starym Skałacie staje się właściwym domem rodzinnym małego Kurbasa. Środowisko rodzinne dziadka jest kulturowo charakterystyczne, ponieważ jego dorośli członkowie zaliczają się do tzw. „moskw o f i l ó w " . Kurbas j u ż we wczesnym dzieciństwie - obok rodzimego ukraińskiego, szkolnego polskiego i urzędowego niemieckiego - poznaje również (i to całkiem nieźle) język rosyjski, co było rzadkością w ówczesnej Galicji. Kończy gimnazjum w Tarnopolu. Po maturze wyjeżdża do Wiednia, 58 gdzie na tamtejszym uniwersytecie rozpoczyna studia na wy­ dziale filozoficznym. W tym samym czasie jego ojciec umiera w stanie delirium (wrzesień 1908). Zrozpaczona matka wymusza na swym synu przysięgę, że ten nigdy nie zostanie aktorem. Jest to środek ostateczny. Wcześniej chłopca, przejawiającego wyraźne skłon­ ności do aktorstwa, starano się odwieść od tych zainteresowań bardziej łagodnie, próbując nakierować je na muzykę (opano­ wał grę na fortepianie) i literaturę (nawiązał kontakt z Iwanem Franką i nawet przesyłał mu swe utwory). Dotrzymanie tej przysięgi jest dla młodego Kurbasa niełatwe. Po przyjeździe do Wiednia związał się już z ruchem amatorskim tamtejszego ukraińskiego środowiska studenckiego, gdzie jest jednym z naj­ aktywniejszych organizatorów, reżyserów i aktorów w przed­ stawieniach i wieczorach artystycznych. Podziwia teatr Маха Reihardta. Poznaje grę Eleonory Duse w jej późnym okresie. Poznaje osobiście i zaprzyjaźnia się z najgłośniejszym aktorem rcinhardtowskim, Josephem Kainzem. Znajomość ta umożliwia mu m.in. statystowanie w wielkich realizacjach teatralnych Reinhardta. Po śmierci ojca Kurbas zmienia miejsce studiów z Wiednia na Lwów, by być bliżej owdowiałej matki. Kontynuuje studia filozoficzne, a jednocześnie nie przestaje interesować sic teatrem. We Lwowie poznaje tamtejszy teatr w jego najlepszym okresie - dyrekcji Tadeusza Pawlikowskiego. Nadal 0 w przedstawieniach amatorskich. Ściśle współpracuje ze swy" bliskim przyjacielem, Adamem Kocką w Komisji Sztuki D * matycznej przy Związku Studentów Ukraińskich. Kres ternu kładzie tragiczny przebieg wydarzeń w dniu 1 lipca 1910 ro na uniwersytecie lwowskim. W trakcie manifestacji student 1 1 1 �ukraińskich, domagających się utworzenia we Lwowie uniwer­ sytetu z ukraińskim językiem wykładowym, dochodzi do bójki, w której ginie śmiertelnie zraniony Adam Kocko. Kurbas, jako współuczestnik zajść, zostaje aresztowany, a następnie karnie relegowany z uczelni. Po tych wydarzeniach położenie Kurbasa staje się tragiczne, pragnie poświęcić się wyłącznie teatrowi, jednakże jest związa­ ny przysięgą, złożoną wobec matki. Próbuje popełnić samobójs­ two. Tylko dzięki przytomności umysłu kolejarzy na jednej ze stacyjek pod Lwowem unika śmierci. Matka uwalnia go od przysięgi. Kurbas - zainteresowany reżyserią - nawiązuje wpierwszej połowie 1912 roku krótkotrwały kontakt z działają­ cym na Zakarpaciu „Teatrem Huculskim", kierowanym przez Hnata Chotkewycza. Jest to unikalny, jak na owe czasy, przykład teatru „etnograficznego". Aktorzy - niepiśmienni górale - uczą się ról „na s ł u c h " , po czym grają. Tematyka przedstawień dotyczy tradycyjnego życia Hucułów. Kurbas jest rozczarowany pracą w tym zespole, ponieważ nie ma tam właściwie miejsca dla nowoczesnego reżysera. Oczekuje się po nim raczej funkcji kogoś w rodzaju administratora teatru. Porzuca „Teatr Huculski" i wraca do Lwowa, gdzie do 1914 roku będzie występował jako aktor w zespole „Ruska besida". Jego role (poza tradycyjnym repertuarem Mychajły Stariekiego) to m. in.: Setnik w Wiju wg Gogola, Morales w Carmen Bizeta. Luter w Opowieściach Hofmana Offenbacha, Astrów w Wujaszku Wani Czechowa, Karenin w Żywym trupie wg Tołstoja i Waśka Popiół w Na dnie Gorkiego. W kwietniu 1914 odbywa podróż po Europie (Warszawa, Praga, Berlin, Monachium), aby zapoznać się z tamtejszymi teatrami i galeriami sztuki. Wybuch I wojny światowej komplikuje jego sytuację. Galicja w dużej części trafia pod okupację rosyjską. Ogranicza swą działalność do Tarnopola. Organizuje na przełomie lat 19141916 swoje pierwsze samodzielne przedsięwzięcie teatralne -„Tarnopolskie Wieczory Teatralne" (,,Ternopilśki teatralni weczory"). Poza repertuarem tradycyjnych autorów ukraińs­ kich (Kotlarewski, Stari cki, Karpenko-Karyj) występuje m. in. w Niedźwiedziu i Oświadczynach wg Czechowa. W 1916 roku. wykorzystując okoliczność okupacji rosyjskiej, przeprowadza się wraz z matką na stałe do Kijowa, gdzie zaczyna grać na scenie teatru Mykoły Sadowskiego. Sytuacja kulturalna Ukraińców w Rosji przedstawia się w tym czasie relatywnie korzystnie: od 1876 do 1881 w Rosji obowią­ zywał bezwzględny zakaz drukowania ukraińskich książek oraz wystawiania przedstawień w języku ukraińskim; po 1881 roku dochodzi do pewnej liberalizacji - wolno już wystawiać tradycyjny ukraiński repertuar „etnograficzny" (np. Kotlarewskiego), ale nie wolno dokonywać tłumaczeń utworów literatury światowej na ukraiński ani wystawiać ich po ukraińsku w teat­ rze; po 1905 roku, w wyniku rewolucji lutowej, następuje dalsza liberalizacja. Wykorzystuje to Mykoła Sadowski, obok Marii Zańkowieckiej - najwybitniejszy z ówczesnych koryfeuszy sceny ukraińskiej. W 1916 tworzy w Kijowie pierwszy w histoЙ, stacjonarny teatr ukraiński. U Sadowskiego Kurbas debiutuje rolą Zbigniewa w Mazepie Słowackiego. Ale do historii przechodzi jego kreacja Chles•akowa w Rewizorze Gogola, którego wystawiono na 10 °cznicę istnienia sceny Sadowskiego. Rola ta utwierdza pozy4? Kurbasa już jako aktora wybitnego na tle dominującego *tym czasie w życiu kulturalnym Ukraińców ..teatru koryfcuУ - tj. Sadowskiego-aklora i jego otoczenia. Jednakże ten niewątpliwy sukces nie satysfakcjonuje Kur~a. Niebawem dostrzega całą złożoność sytuacji; teatr ukraińuwolniony od dotychczasowych ograniczeń administracyj™> Powoli wydobywa się z ciążącego na nim „etnografiz• ale jednocześnie szybko kostnieje i nabiera wszystkich r 11111 najgorszych cech tradycyjnego teatru mieszczańskiego. Tej refleksji sprzyja niezwykle bogaty krajobraz kulturalny przy­ frontowego Kijowa. Kurbas styka się z pisarzami: Aleksym Tołstojem, Ilją Erenburgiem, Osipem Mandelsztamem, Michai­ łem Bułhakowem i Jarosławem Iwaszkiewiczem. Poznaje pri­ mabalerinę Bronisławę Niżyńską (siostrę W a c ł a w a ) oraz Juliu­ sza Osterwę i Stefana Jaracza, działających wówczas w teatrze na Meringowskiej. Jest świadkiem powstania teatru "Studya" Stanisławy Wysockiej. Kurbas gra nadal na scenie teatru Sadowskiego, ale równoleg­ le, na przełomie maja-czerwca 1916, organizuje własne studio, zwane potem „Młodym Teatrem U k r a i ń s k i m " („Molodyj ukrajinśkyj teatr"), złożone z młodych aktorów i uczniów Szkoły Dramatycznej im. Łysenki w Kijowie. W 1918 zespół ten przyjmie formę statutową: Towarzystwo Wzajemnego Zaufania „Młody Teatr" w Kijowie (Towarystwo na wiń ,,Molodyj teatr" u Kyjewi), będące jednocześnie towarzystwem udziało­ wym akcjonariuszy. Przez całą jesień i zimę 1916-1917 zespół intensywnie pracuje nad Edypem królem Sofoklesa oraz nad utworami scenicznymi Winniczenki, Łesi Ukrainki, Ibsena, Hauptmanna i Maeterlincka. W trakcie tych prac Kurbas opuszcza scenę teatru Sadowskiego. Z początkiem 1917 na pierwszym wolnym zebraniu działaczy ukraińskich Kijowa wybrany zostaje sekretarzem Komitetu Organizacyjnego oraz sekretarzem redakcji nowo powstałego czasopisma „Teatralni w i s t i " („Wiadomości Teatralne"). Za­ jmuje się pracą przekładową (ma już za sobą nic opublikowany przekład Młodości Маха Halbego), zaś ukazują się: Tragedia aktora Emila Lessinga, aforyzmy Oscara Wilde'a, Dramat i scena Rudolfa Bliimnera i [jola Jerzego Żuławskiego. We wrześniu ma miejsce pierwsza premiera „Młodego Teatru Ukraińskiego" - Czarna Pantera i Biały Niedźwiedź (Czorna Pantera i Biłyj Medwid') Winniczenki, w reżyserii Kurbasa, gdzie on sam gra również rolę Kornija. Do 1919 reżyseruje w zespole „Młodego Teatru" (także grając role w tych przedstawieniach) m. in.: Młodość Halbego (Iwaś), Ijolę Żuławskiego (Arno), W puszczy Łesi Ukrainki (Richard), Biada kłamcy Franza Grillparzera (Leon), Kandydę George'a Bernarda Show (James Mevore) i wreszcie - Edypa króla Sofoklesa (rola tytułowa). To ostatnie przedstawienie staje się wydarzeniem niebywałej wagi w historii teatru ukraińskiego, gdyż sumuje się w nim już ogromne doświadczenie Kurbasa jako reżysera i aktora. Szczególną pozycję w repertuarze „Młodego Teatru" za­ jmują kameralne „ W i e c z o r y " , poświęcone twórczości poetów ukraińskich: Ołeksandra Ołesia, Pawła Tyczyny i Tarasa Szew­ czenki. W styczniu 1919 Kubas wystawia Szopkę (Rizdwianyj wertep). Niektórzy badacze przypuszczają, że właśnie to przed­ stawienie Kurbasa, wraz z jego oryginalną architekturą scenicz­ ną ukraińskiego wertepu, wpłynęło na koncepcję strukturalnoprzestrzenną powieści Biała Gwardia (a zarazem dramatu - Dni Turbinów) Bułhakowa, który wówczas mógł je oglądać w Kijo­ wie. Na przełomie marca-kwietnia 1919 dochodzi do połączenia się zespołu „Młodego Teatru" z Państwowym Teatrem Drama­ tycznym w Kijowie. Nowa instytucja przyjmuje nazwę Pierw­ szego Teatru Ukraińskiej Republiki Radzieckiej im. Szew­ czenki (Perszyj teatr Ukrajinśkoji Radianśkoji Respubliky imeni Szewczenka). Dzieje się to w ramach powszechnej nacjonaliza­ cji teatrów miasta Kijowa, zgodnie z postanowieniem Wszechukraińskiej Rady Sztuki z 15 marca 1919. Kurbas obejmuje kierownictwo artystyczne nowego teatru. W tym okresie warta jest odnotowania współpraca Kurbasa (który posiadał wykształcenie muzyczne) z teatrami operowymi Kijowa. M . in. w sierpniu przygotowuje Halkę Moniuszki. Do 59 �premiery nie dochodzi. Kijów staje w ogniu walk pomiędzy bolszewikami, oddziałami Petlury a armią Denikina. Kulturalne życie miasta zostaje sparaliżowane. Wielu Ukraińców ucieka, ponieważ oddziały białych po wkroczeniu z wyjątkową bez­ względnością niszczą wszelkie ślady odradzającej się dotąd z dużym trudem kultury ukraińskiej. We wrześniu 1919 Kurbas zawiera związek małżeński z Walentyną Czystiakową, córką znanego solisty operowego Teatru Wielkiego w Moskwie, Mikołaja Piotrowicza Czys­ tiakową. Przed kilku miesiącami, w lutym, wstąpiła ona jako praktykantka do studia przy „Młodym Teatrze''. Aby grać, musi się nauczyć ukraińskiego, którego nie zna. Z czasem stanie się jedną z czołowych aktorek teatru Kurbasa. Będzie towarzyszyć mężowi w jego drodze twórczej i w życiu niemal do końca. Po przywróceniu władzy bolszewików w Kijowie, z począt­ kiem 1920 roku, Pierwszy Teatr Republiki wznawia s w ą działalność. Kurbas ponownie występuje w roli Chlestakowa w Rewizorze, w reżyserii Ołeksandra Zaharowa. Wkrótce potem wystawia swą pierwszą realizację Hajdamaków Szewczenki. W kwietniu 1920 powstaje nowy, Kijowski Teatr Dramatycz­ ny, znany pod swą nazwą skrótową „Kijdramte''. Obok Kurbasa do jego ścisłego kierownictwa artystycznego wchodzą: Wasyl Wasylko i Pawło Dołyna. W czerwcu 1920 „ K i j d r a m t e " wyjeżdża z Kijowa na prowincję, do Białej Cerkwi, gdzie kontynuuje działalność teatralną. Zespół trafia na ten teren tuż po kontrofensywie A r m i i Konnej Budionnego i Grupy Opera­ cyjnej Jakira. Przedstawienia są dawane we wsiach i małych miasteczkach, gdzie publiczność stanowią chłopi i robotnicy z okolicznych cukrowni. Za bilety płacą cukrem, ziemniakami i kilkoma rodzajami walut ( „ c a r s k i e " , „radzieckie", „kier e n k i " , hrywny). Kurbas nabiera wielu cennych doświadczeń w zetknięciu z tego rodzaju publicznością. W takich warunkach realizuje swego pierwszego Makbeta Szekspira, który - jak wspomina w swoim dzienniku - nie odnosi powodzenia. Ale wspomina też: „Byli tacy, którzy przez nas płakali. Byli tacy, z których tylko nasze przedstawienia uczyniły świadomych Ukraińców." Z dniem 18 listopada 1920 „ K i j d r a m t e " zostaje przemiano­ wany na Państwowy Objazdowy Teatr Wzorcowy Ludowego Komisariatu Oświaty USRR (Derżawnyj mandriwnyj zrazkowyj teatr NKO URSR). W grudniu 1920 Kurbas wystawia Haj­ damaków w Humaniu, gdzie również gra rolę Gonty. W 1921, w tymże Humaniu daje m.in. premiery: Rewizora Gogola (reżyseria) i Białych goździków Alphonse'a Daudeta, a w Białej Cerkwi - Mirandołiny Goldoniego i Nory Ibsena. W Norze Kurbas po raz ostatni występuje jako aktor (gra rolę Helmera). Z końcem 1921 Kurbas powraca do Kijowa. W marcu 1922 tworzy kolejne przedsięwzięcie: Pierwszą Pracownię Teatralną Zjednoczenia Artystycznego „ B e r e z i l " (Persza teatralna majsternia mystećkoho objednannia ,,Berezil"). Z czasem przedsię­ wzięcie to przyjmie formę instytucjonalną pod nazwą: Państwo­ wy Teatr Dramatyczny „ B e r e z i l " (Derżawnyj dramatycznyj teatr „Berezil") w skrócie: „ B e r e z i l " . Nazwa „ B e r e z i l " właściwie jest nieprzekładalna. Kurbas był poliglotą. Poza ojczystym ukraińskim oraz polskim, niemiec­ kim i rosyjskim - znał jeszcze francuski, angielski i norweski (z takich języków zachowały się jego przekłady literackie). Nie uznawał czytania przez siebie obcojęzycznej literatury dramaty­ cznej w tłumaczeniach. Sam bardzo dużo tłumaczył na ukraiń­ ski, ponieważ brakowało w tym języku tekstów z repertuaru światowego, który chciał wystawiać. Nazwa „ B e r e z i l " nawią­ zuje do norweskiego wiersza Jeg vaelger mig april Bj0rnstjerne Bj0rnsona (poety, twórcy tekstu norweskiego hymnu narodowe­ go, laureata nagrody Nobla z 1903), który Kurbas przetłumaczył (ukr. Ja wybyraju berezil). Berezil (lub: berezol) to staroukraińska forma współczesnego berezeń - czyli: „ m a r z e c " . Jednakże 60 kiedyś oznaczała ona „drugi miesiąc wiosny", czyli: kwiecień Ewentualnym polskim nowotworem j ę z y k o w y m dla oddania tej nazwy przez analogię: berezeń - brzezień byłby: berezil . b r z e z i o ł . Jednak, ponieważ jest to nowotwór językowy dlatego nazwę „ B e r e z i l " uznajemy za nieprzekładalna. Z utworzeniem „ B e r e z i l u " wiąże się początek stałej współ­ pracy Kurbasa z Wadimem Mellerem (1884-1962). Meller kończy monachijską Akademię w 1912, po czym przenosi się do Paryża, gdzie wstępuje do klasy Emile'a Bourdelle'a. W rok później wystawia j u ż w Salonie Niezależnych, obok takich twórców, jak: Picasso, Braque, Delaunay, Derain, Gleizes i Metzinger. Po rewolucji powraca do Kijowa. Robi scenografie dla studia Bronisławy Niżyńskiej. Od 1921 wykłada w kijows­ kim Instytucie Sztuki. W „ B e r e z i l u " obejmuje pracownie dekoracji, wprowadza grupę uczniów i tworzy pracownię makiet. Odtąd będzie stałym scenografem w przedstawieniach Kurbasa. Bierze udział w wystawach międzynarodowych. W 1925 na Międzynarodowej Wystawie Sztuki Dekoracyjnej w Paryżu jego makieta scenografii do jednego z przedstawień „ B e r e z i l u " zdobędzie złoty medal. Latem 1922 Kurbas wyjeżdża wraz z grupą aktorów do Białej Cerkwi. Żyją w teatralnej komunie. W repertuarze m.in.: Mirandolina Goldoniego i Angelo, tyran padewski wg Wiktora Hugo. 7 listopada 1922 w Kijowie odbywa się pierwsza oficjalna premiera „Berezilu'' - Zowteń (Październik), do tekstu i w reży­ serii Kurbasa. W styczniu 1923 otwarte zostaje białocerkiewskie (zamiejs­ cowe) studio „ B e r e z i l u " . W tym samym miesiącu powołane zostają komisje: muzealna, biblioteczna i wydawnicza. „Bere­ z i l " zamienia się stopniowo w rozbudowaną instytucję artys­ tyczną, złożoną z wielu pracowni, laboratoriów i „sztabów", zajmujących się szkoleniem aktorów, reżyserów i scenografów. W lutym 1923 ma miejsce kolejna premiera w reżyserii Kurbasa: Rur (Ruhra) do jego tekstu, a w kwietniu tegoż roku - Haz (Gaz) do tekstu Georga Kaysera. W czerwcu 1923 do Kijowa przybywa z występami Teatr im. Meyerholda z Moskwy (Meyerhold w tym czasie nie towarzy­ szy zespołowi). W Kijowie dochodzi do swoistego „pojedynku teatralnego". Teatr Meyerholda wystawia: Rogacza wspaniałe­ go Crommelyncka, Ziemia staje dęba wg Martineta i Śmierć Tariełkina Suchowo-Kobylina. Teatr Kurbasa swoje trzy naj­ nowsze przedstawienia: Październik, Ridirę i Gaz. W sierpniu tegoż roku we lwowskim czasopiśmie „Teatralne Mystectwo' ukaże się recenzja Mykoły Bażana, w której m.in. czytamy: Biomechanika u Kurbasa nic jest celem samym w sobie - jest środkiem wyrażenia celu. Ideologiczna wartość inscenizacji Meyer­ holda - delikatnie mówiąc - wątpliwa. Meyerhold jako inscenizaW to typowy futurysta poprzez fakturę i jego ideologiczna bezsilność jest typowa dla każdego czystego futurysty. Jeśli można tak иее - Meyerhold zreformował cyrk, rozszerzył jego granice, popchną) S'' naprzód, aby nadać mu szerszego znaczenia. Ale teatru nie poruszy do przodu. Meyerhold zniszczył teatr, uczynił go niepotrzebnym Meyerhold zapomniał, że teatr można wykorzystać, a co świetne uchwycił Kurbas. Meyerhold jest bezprzedmiotoweem, jest bezdusz nym, powierzchownym, ordynarnym i silnym materialista- (•••) Nie bez powodu w Kijowie powiada się. że Kurbas роков» Meyerholda. Czempion Kijowa [Kurbas] powalił na obie top* czempiona Moskwy [Meyerholda]. 20 listopada 1923 ma miejsce nowa premiera „Berezilu Jimmy Higgins Uptona Sinclaira, w reżyserii Kurbasa. rr stawienie to wywołuje ogromne, ponadlokalne "Г w oczach opinii publicznej. W styczniu 1924 Kurbas otrzyn) Jimtelegram od Meyerholda. aby zechciał wystawie swego "' ' my'ego Higginsa w Teatrze Rewolucji w Moskwie. Do wyj zespołu do Moskwy nie dochodzi. u z n 3 D �W okresie tym krystalizuje się oryginalna koncepcja teatralna kurbasowskiegoperetworennia („przetworzenia"). Nie ma ona nic wspólnego z rosyjskim terminem prieobrażenije, który ukuli rosyjscy symboliści - jako „znak pewnej nowej jakości albo zjawiska". Kurbasowskie peretworennia albo obrazne peret­ worennia („przetworzenie obrazowe") oznacza pewną teatral­ ną metaforę, względnie - „wyrażenie inaczej". W g Kurbasa widowisko teatralne składa się z szeregu scen-numerów, gdzie w każdej z nich musi wystąpić właściwe jej peretworennia. Jest ono „podstawową jednostką systemu danego spektalu". W 1924 w jednym ze swych wykładów wygłosi: I. Współczesny aktor nie przeżywa, a gra. We współczesnym teatrze jest to tendencja, którą wysuwa się jako postulat. II. Oddzielenie faktury od człowieka i mechanizacja jej (tj. faktury). III. Tendencja ku teatrowi jako wytwórczości. I V . Odejście od wszelkiej iluzoryczności. V. Nieobecność psychologizmu. W tym samym roku, w innym wykładzie: Trzeba: 1) Zważywszy, że tematy zadań na mimodramy, za pomocą których wychowujemy aktora, nadają mu sylwetkę na resztę życia, trzeba wyznaczać inne zadania. 2) Nauczyć techniki gestu: a) umiejętności wykonania gestu; b) umiejętności jego zafiksowania; c) umiejętności wykonania gestu na planie faktury zewnętrznej; d) umiejętności wykonania gestu teatralnie, to znaczy tak, aby widzowie na całej sali widzieli ten gest. 3) Co do peretworeń - to dwie trzecie można wyrzucić jako niepotrzebne aktorowi (może je znać, ale nie musi ich umieć). Te.peretworennia, które, wychodząc od psychologii, pozostają psychologiczne - odrzucić, zwrócić uwagę na peretworen­ nia akcją. 4) Rozszerzyć pracę maską. 5) Umiejętność władania ciałem z wykorzystaniem skrótu perspektywicznego. 6) Gra re­ kwizytem. 7) Nie zapominać o improwizacji. Zaledwie z tych dwóch zacytowanych fragmentów możemy wywnioskować, jak bardzo teatr Kurbasa musiał się różnić od ówczesnego teatru rosyjskiego, nie mówiąc j u ż o wszelkiego innego rodzaju „stanisławszczyźnie". Dla Kurbasa, jeszcze za jego życia było zmorą ciągłe analizowanie przez krytyków pracy jego aktorów w kontekście dorobku szkoły rosyjskiej. Dowodził wówczas, że zanim nastąpiło zetknięcie się aktorów z jego zespołu z wielką sceną rosyjską (jak choćby w czasie wspomnianego tournee zespołu Meyerholda w Kijowie), byli oni już w pełni ukształtowanym artystycznie kolektywem twórczym. Pełna rekonstrukcja kurbasowskiej teorii peretworennia bę­ dzie możliwa dopiero po intensywnej pracy badawczej spec­ jalistów. Wiadomo dotąd, że cały wysiłek twórczy zespołów -najpierw „Młodego Teatru", a później „Berezilu" - skupił się na złożonym procesie przemiany zastanego teatru repertuaro­ wego w teatr zupełnie nowy, w dużym stopniu niezależny od literatury, skoncentrowany na zagadnieniach nowego wyrazu aktorskiego i niekonwencjonalnych rozwiązaniach scenografieznych, wykraczających poza dotychczasowe ramy teatru realiyczno-iluzjonistycznego. W żywej pamięci widzów - jeszcze Powojennych - pozostała gra aktorów, wykształconych przez kurbasa, którzy odznaczali się m. in. zupełnie niepowtarzalną, •asctwą tylko i m , plastyką ruchu scenicznego. Tzw. " u k r a i ń s szkoła scenografii", również wywodząca się z tradycji rbasowskich, do dzisiaj uchodzi za najlepszą i najciekawszą obszarze teatralnym na wschód od nas. Jest rzeczą znamien­ n i że dla samego Kurbasa jako indywidualności twórczej J ardziej liczącymi się kierunkami były symbolizm i ekspreszm. p y y j widział on sprzeczności między taką ntu" ' ' ' orientacją estetyczną, a koncepcją tzw. „realizktórą to tezą odważnie występował w dyskusjach licznych. st 3 n a r Z 1116 w a s n c / m n c 1 z а Г С и ty к ^ ' ^ 4 Kurbas po raz trzeci wznawia Hajdamaków. 'ctntu tegoż roku - ma miejsce kolejna premiera jego Makbeta, a w czerwcu - w odesskiej wytwórni reżyseruje dwa filmy: Wendettę (Oko za oko) i MacDonalda (Pryhody Makdonalda, abo istorija odnijeji uhody), zaś na przełomie 19241925, w tej samej wytwórni - kolejny film: Czerwony,,Arsenal" (Arsenalci). Na marginesie należy nadmienić, że jego przed­ stawienia Jimmy Higgins i Dyktatura były ilustrowane fragmen­ tami filmowymi, również wyreżyserowanymi przez niego. W grudniu 1925 - nowa premiera Kurbasa Naperedodni (W przededniu) wg utworu Rok 1905 A. Popowskiego i A . Piotrow­ skiego. W tym samym miesiącu Kurbas zostaje wybrany delegatem do Kijowskiej Miejskiej Rady Delegatów Robot­ niczo-Chłopskich. W marcu 1926 zapada decyzja władz o przeniesieniu na stałe siedziby „ B e r e z i l u " z Kijowa do Charkowa, gdyż od tego roku miasto to staje staje się nową stolicą radzieckiej Ukrainy (będzie nią do 1936). W maju 1926 odbywają się ostatnie, pożegnalne występy „Berezilu" przed kijowską publicznością, a w czerwcu tournee zespołu do Połtawy i Odessy. 16 października 1926 Kurbas daje swą pierwszą premierę w nowej, charkowskiej siedzibie „ B e r e z i l u " . Jest nią Zolote czerewo (Zloty brzuch, franc. Tripes d'Or) Fernanda Crommelyncka. W styczniu 1927 wystawia Prolog do tekstu Stepana Bondarczuka (jest to jedno z dwóch przedstawień Kurbasa w „Berezilu", w którym Wadim Meller nie był scenografem - zastąpili go Walentyn Szklajew i M i l i c a Symaszkiewicz). Z końcem tegoż miesiąca wyjeżdża do Moskwy - wspomina o tym w swym dzienniku: Moskwa. 27 I 1927 r. Wczoraj widziałem Rewizora w teatrze Meyerholda. Po przed­ stawieniu chciało się usiąść na środku ulicy i płakać. On mnie nie może niczego nauczyć. Z wyjątkiem swojej indywidualności, która jest mi na nic. On nie może dać czegoś głębszego, niż ja. I dlatego - jego teatr - [to] rzeczywiście jedyny w tej chwili w Związku [Radzieckim], o którym warto i należy mówić, interesować się nim i studiować go. [A] zmuszeni jesteśmy tylko - śpieszyć się i chał­ turzyć. W ogóle jednak przedstawienie podobało się. Jutro idę sprawdzić wrażenia jeszcze raz. Tutaj należy zaznaczyć, że Meyerhold właśnie Lesia Kurbasa uważał za najlepszego reżysera teatralnego w Związku Radziec­ kim. Inną osobą, bez zastrzeżeń uznającą wielkość Kurbasa był Osip Mandelsztam. Notabene: właśnie we wstępie Ryszarda Przybylskiego do jego przekładu A rtykułów o teatrze Mandelsztama możemy odnaleźć pierwszą obszerniejszą wzmiankę 0 twórczości Kurbasa w polskiej prasie teatralnej ( „ D i a l o g " , styczeń 1966). Bardzo bliskie związki łączyły Kurbasa z artys­ tami Państwowego Teatru Żydowskiego w Moskwie. W kwietniu 1927 Kurbas odbywa podróż do Niemiec 1 Czechosłowacji dla zaznajomienia się z osiągnięciami tamtej­ szych teatrów - m. in. Reinhardta i Piscatora. W Pradze wygłasza wykład o życiu teatralnym Ukrainy. 4 października 1927 w uroczystym otwarciu sezonu w „Bere­ z i l u " uczestniczy Henri Barbusse - ogląda Jabłunewyj polon (Jabłoniową niewolę) I . Dniprowskiego, w inscenizacji reżysera-laboranta Januarija Bortnyka. 31 marca 1928 pojawia się kolejna premiera Kurbasa: Reformator (Narodnyj Małachij) Mykoły Kulisza. W tym samym roku Kurbas wraz z kilkoma swymi aktorami wyjeżdża do Moskwy, do MCh A T - u I I , gdzie ogląda występy japońskiego teatru kabuki, z udziałem sławnego aktora Icikawy. W g wspo­ mnień Jewgienii Striełkowej Kurbas nadzwyczaj wysoko ocenił ten tradycyjny teatr japoński, przede wszystkim w porównaniu ze swymi wcześniejszymi doświadczeniami: technikę gestu, konwencjonalnego, ale zarazem niezwykle precyzyjnego i wy­ razistego plastycznie, grę maską (tzn. maską tworzoną mięś­ niami twarzy żywego aktora), technikę długotrwałego nierucho­ mienia aktora, a także szczególną technikę przemiany aktora na oczach widza w człowieka-kukłę - odnośnie tego ostatniego 61 �elementu wspominane były doświadczenia z jego kijowskiej Szopki z 1919. 18 kwietnia 1929 Kurbas daje nowa. premierę: Myna Mazajio Mykoły Kulisza, w maju - występy gościnne „Berezilu" w Kijowie. 31 maja 1930 kolejna premiera: Dyktatura Iwana Mykytenki, w czerwcu - występy gościnne w Chersoniu. W lipcu 1931 dochodzi do gościnnych występów „ B e r e z i l u " w Tbilisi, w Gruzji, w ramach dekady kultury ukraińskiej, na zaproszenie teatru kierowanego przez Sandro Achmetelego. W repertuarze: Myna Mazajio, Hajdamacy, Dyktatura i Prolog. Są to j e d y n e występy teatru Kurbasa poza granicami Ukraińskiej SRR. 1 października 1931 premiera Narodzin Olbrzyma (Narodżennia Weletnia) - kolażu literacko-dokumentalnego wspólautorstwa Kurbasa. Reżyseria zbiorowa (Bałaban, Werchacki, Dichtiarenko, Dubowyk, Iszczenko, Sklarenko, Wesełow). 15 czerwca 1932 premiera dramatu Tetnułd gruzińskiego autora Szałwy Didianiego, w opracowaniu reżyserskim Kurbasa - reżyseria Władymyra Sklarenki. 24 września 1933 ma miejsce ostatnia premiera Kurbasa w „ B e r e z i l u " : Maklena Grasa Mykoły Kulisza. Na Ukrainie następuje początek Wielkiego Głodu. Sytuacja staje się nie­ zwykle napięta. Od roku już w prasie ukraińskiej szykowana jest nagonka na Kurbasa. 5 października 1933, po burzliwej dyskusji publicznej, kolegium Ludowego Komisariatu Oświaty USRR zwalnia Lesia Kurbasa ze stanowiska dyrektora i kierownika artystycznego „ B e r e z i l u " . Zaraz potem, 9 października, Kurbas wyjeżdża z Charkowa do Moskwy. Otrzymuje propozycję współpracy od czołowego aktora Państwowego Teatru Żydows­ kiego w Moskwie, Solomona Michoelsa. Tu następuje jeden z najbardziej niewyjaśnionych okresów życia twórczego Kurbasa. Prawie kompletny brak bliższych świadectw uzasadniony jest tym, że Kurbas wtedy był już śledzony przez N K W D . Wedle badań Nelli Kornijenko właśnie wtedy, w owym niezwykle krótkim okresie współpracy z Kurbasem Michoels tworzy swą rolę szekspirowskiego Leara, która przejdzie później do historii i do legendy Teatru Żydowskiego w Moskwie. Na afiszach jako reżyser przedstawienia wystąpi! Siergiej Radłów, z którym Michoels nie rozumiał się w ogóle i który w pewnym momencie chciał nawet zrzec się dalszej współpracy z Michoelsem. Kto więc był rzeczywistym autorem tej kreacji od strony reżyserskiej? - jest to ciągle pytanie otwarte. 26 grudnia 1933 Kurbas zostaje aresztowany w siedzibie Teatru Żydowskiego i odesłany z. Moskwy do Charkowa. Tutaj władze śledcze zarzucają mu szpiegostwo na rzecz Austrii i udział w spisku, mającym na celu zamordowanie czołowych urzędników we władzach Ukraińskiej SRR. Kurbas przyznaje się do stawianych mu zarzutów. 9 kwietnia 1934 sądowa trójka skazuje go na 5 lat więzienia. Kurbas zostaje zesłany i osadzony w obozie na Wyspach Solowieckich. W obozie, gdzie przebywa, funkcjonuje teatr przeznaczony dla administracji i personelu. Są w nim dawane przedstawienia (w tym operowe), z początku realizowane przez pracowników sprowadzanych z zewnątrz. Poziom artystyczny przedstawień jest mierny. Dlatego władze obozowe decydują się powierzyć 62 ich dalszą realizację komuś z więźniów. W y b ó r pada na Kurbasa. W latach 1936-1937 Kurbas wystawia w teatrze obozowym dla personelu następujący repertuar: Sławę Gusiewa, Arystokratów Pogodina, Wesele Kreczyńskiego SuchowoKobylina, Ucznia diabła George'a Bernarda Show, Interwencję Sławina i Demona - operę Antoniego Rubinsteina (tego samego, który nauczał w konserwatorium kompozycji młodego Piotra Czajkowskiego). 3 listopada 1937 - w trakcie obchodów 20 rocznicy rewolucji październikowej - Łeś Kurbas zostaje rozstrzelany z wyroku sądu obozowego wraz z grupą ok. 500 współwięźniów, przed­ stawicieli inteligencji ukraińskiej. Na zachowanej liście straceń jego nazwisko sąsiaduje z nazwiskiem Mykoły Kulisza, jednego z najwybitniejszych dramaturgów ukraińskich naszego stulecia. Badania nad życiem i twórczością Kurbasa dalekie są od zakończenia. Np. zupełnie niedawno dopiero udało się odnaleźć dokumenty zawierające dokładne dane zarówno o jego urodze­ niu, jak i o śmierci. A i te nie zostały jeszcze gruntownie zbadane i we właściwy sposób opublikowane. W Polsce, poza wspomnianą wzmianką pióra Ryszarda Przybylskiego, o Kurbasie milczano zupełnie. Pierwszym wydarzeniem publicznym, w którym jego postać została Polakom ukazana, było spotkanie z zespołem ukraińs­ kiego Teatru-Studia „ B u d ' m o ! " z Kijowa, kierowanego przez Serhija Proskurnię, które odbyło się 13 kwietnia 1991 roku w siedzibie Ośrodka Badań Twórczości Jerzego Grotowskiego i Poszukiwań Teatralno-Kulturowych we Wrocławiu. Doszło do nawiązania stałej współpracy między kijowskim Teatrem a wro­ cławskim Ośrodkiem, zaś Serhij Proskurnia przekazał do biblioteki Ośrodka kilka unikalnych książek o twórczości Kurbasa. W wyniku nawiązanej współpracy, w dniach 3-6 listopada 1992 roku (a więc dokładnie w 55 rocznicę śmierci Kurbasa) we wrocławskim Ośrodku odbyło się sympozjum Dni Lesia Kur­ basa, w którym uczestniczyli czołowi teatrolodzy ukraińscy: Łeś Taniuk, Nelli Kornijenko, Natalia Czeczel, Natalia Filipczenko i inni. Ze strony polskiej w sympozjum wziął udział m. in. ówczesny redaktor naczelny „ T e a t r u " Andrzej Wanat. Sympozjum towarzyszyła wystawa kijowskiego Muzeum Teat­ ru, Muzyki i Kinematografii Człowiek, który był teatrem, złożona z oryginalnych, najcenniejszych pamiątek po Kurbasie. W lutym 1993 miesięcznik „ T e a t r " publikuje pierwszy, obszerny artykuł o Kurbasie pióra Natalii Jermakowej lei Kurbas. Los artysty. W lutym 1995 w krakowskim Teatrze Starym, w trakcie konferencji Spotkanie z Ukrainą polscy widzowie mogli obej­ rzeć współczesną realizację Makleny Grasy przez zespól Malej Sceny Teatru im. Szewczenki ( „ B e r e z i l " ) z C h a r k o w a - w reży­ serii Stepana Pasicznyka. Trwa stała współpraca wrocławskiego Ośrodka Grotows­ kiego z ośrodkami ukraińskimi, m. in. z Centrum Lesia Kurbasa w Charkowie i z Międzynarodowym Centrum Lesia Kurbasa w Kijowie, kierowanym przez Nelli Kornijenko, dzięki czemu materiały biblioteczne i prasowe, dotyczące życia i twórczości Kurbasa są stale uzupełniane, przez co stało się możliwe m. Mopracowanie niniejszego biogramu. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Łódź do przewozu / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Dębno (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport wodny ; transport śródlądowy ; przewoźnictwo ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografia przedstawia płaskodenną łódź do przewozu Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_33.33.XVI_F.4.9.1_01 Dębno łódź łodź płaskodenna okolice Leżajska przewoźnictwo transport śródlądowy transport wodny https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a776a114be1ca096548912fd42a09d03.jpg a6d9fb393c581446bbe245b32ad0aa00 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Łódź do przewozu na rzece San / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Bystre (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport wodny ; transport śródlądowy ; przewoźnictwo ; Bieszczady Description An account of the resource fotografie przedstawiają różne ujęcia i szczegóły techniczne łodzi do przewozu Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_33.32.XIV_F.4.9.5_01 Bystre łódź okolice Leżajska przewoźnictwo szkutnictwo transport śródlądowy transport wodny https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9167d533a9f285d021d3565bfe7fd732.jpg 92c6e77ad9fa00c13164d8aa0519f61e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Łódź do przewozu na rzece San / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Bystre (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport wodny ; transport śródlądowy ; przewoźnictwo ; Bieszczady Description An account of the resource fotografia przedstawia łódź do przewozu (widok z boku) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_33.32.XIV_F.4.10.1_01 Bystre łódź okolice Leżajska przewoźnictwo szkutnictwo transport śródlądowy transport wodny https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b25f9dcc365295f4abafa55c7dd9df72.jpg d0372605a2808e439105fa8c5d0dd3e4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Łódź do przewozu osób / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Wiżajny [jezioro] (woj. podlaskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport wodny ; transport śródlądowy ; przewoźnictwo ; Suwalszczyzna Description An account of the resource fotografia przedstawia Łódź do przewozu osób ; jezioro Wiżajny Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_34.10.XI_B.4.3.7_01 jezioro łódź okolice Suwałk przewoźnictwo transport śródlądowy transport wodny Wiżajny https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3e7f32cccdbf0845ad3328ebecfd733b.jpg ed9ec3f00e59b8cb1e968bedb07cbbd2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Łódź do przewozu osób / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Wiżajny [jezioro] (woj. podlaskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport wodny ; transport śródlądowy ; przewoźnictwo ; Suwalszczyzna Description An account of the resource fotografia przedstawia łodź do przewozu osób na jeziorze Wiżajny Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_34.10.XI_B.4.3.5_01 jezioro łódź okolice Suwałk przewoźnictwo transport śródlądowy transport wodny Wiżajny https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e77b5c2a6b2a5a16dd5953d2d46256d9.jpg 056c3820ab758c8cbb22a1bcc8bf3944 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Łódź do przewozu osób / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Wyszatyce (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport wodny ; transport śródlądowy ; przewoźnictwo ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografia przedstawia łódź do przewozu przez rzekę, na łodzi siedzi kilka osób Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_35.35.XIV_F.4.7.2_01 łódź okolice Przemyśla przewoźnictwo szkutnictwo transport śródlądowy transport wodny Wyszatyce https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/45ebd3a6f2e48dbc2a4a87f8a8fa61db.jpg e12441a11443f46e48b5b546cc46ce42 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Łódź do przewozu zacumowana przy brzegu / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Rędziny (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport wodny ; transport śródlądowy ; przewoźnictwo ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografia przedstawia łódź do przewozu, na dnie widoczne jest wiosło. Uwaga:- Rędziny są obecnie dzielnicą miejscowości Pysznica Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_32.31.XV_F.4.12.5_01 łódź okolice Stalowej Woli przewoźnictwo Rędziny szkutnictwo transport śródlądowy transport wodny https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/29425bc1a47a49945f62b30d0f4e82d4.jpg 2c0966b5ebbdd12757cffdaf0de9a637 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/dddcadecf980808d13e15461b6765cf3.jpg b445706ba6f348f6218d78a46f377abd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Łódź nad Pilicą / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Winduga (woj. łódzkie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport wodny ; transport śródlądowy ; szkutnictwo Description An account of the resource fotografie przedstawiają łódź zacumowaną nad rzeką od strony bocznej i z góry. Uwaga:- Winduga jest obecnie dzielnicą Klementynowa Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_24.27.XV_F.5.8.1_01 PAE_FNK_24.27.XV_F.5.8.2_01 okolice Piotrkowa Trybunalskiego szkutnictwo transport śródlądowy transport wodny Winduga https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fdcc044b86c88d195cd411323f67add0.jpg 58ed8eebaa62faf88d7bb61c20456e12 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c92d4edb7c8fe13cc3178456b81e1309.jpg 822811870523c601f6364e1545f2ea5f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Łódź płaskodenna / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Ciepielów (woj. mazowieckie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport wodny ; transport śródlądowy ; szkutnictwo ; Mazowsze Description An account of the resource fotografie przedstawiają dwa ujęcia łodzi płaskodennej zacumowanej przy brzegu (2) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_30.28.II_F.5.17.5_01 PAE_FNK_30.28.II_F.5.17.6_01 Ciepielów łódź okolice Lipska szkutnictwo transport śródlądowy transport wodny https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2dc039614274475727b1ea4484a6a2ea.jpg 3b2012c3b94dafa1b01afe4c8911789c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Łódź płaskodenna / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Ostrów (woj. łódzkie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport wodny ; transport śródlądowy ; szkutnictwo Description An account of the resource dwie fotografie przedstawiają łódź płaskodenną od góry i do góry dnem (od spodu) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_24.27.XV_F.5.8.4_01 łódź okolice Piotrkowa Trybunalskiego Ostrów szkutnictwo transport śródlądowy transport wodny https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e9f367306af774fbc12c45bcb022e719.jpg e9881e3f401c53cf9ce64dc4999e03fc https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d53958d1cb2a9534f888e91fb8c9ab29.jpg f131d210cdbde7dd8c173ecc0b01d6bf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Łódź płaskodenna / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Podzamcze k.Jasła (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport wodny ; transport śródlądowy ; szkutnictwo ; Małopolska Description An account of the resource fotografie przedstawiają łódź płaskodenną widok z góry (1) oraz fragment łodzi (2). Uwaga:- Podzamcze jest obecnie dzielnicą Jasła Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_30.36.V_F.3.10.1_01 PAE_FNK_30.36.V_F.3.10.2_01 łódź łodź płaskodenna okolice Jasła Podzamcze szkutnictwo transport śródlądowy transport wodny https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3de403ac247fd1715926f8c9444b6a92.jpg 9935b48251c0ca9f9288d16c5e046d05 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b145d68faf60f1398f7e44aed8327c13.jpg 5ab6fa78b400b76f41df2acc986fa61a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Łodź płaskodenna / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Taras (woj. łódzkie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport śródlądowy ; narzędzia ; szkutnictwo Description An account of the resource fotografie przedstawiają łódź płaskodenną nad rzeką Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_24.28.XV_F.5.5.5_01 PAE_FNK_24.28.XV_F.5.5.6_01 łódź narzędzia okolice Końskich szkutnictwo Taras transport śródlądowy transport wodny https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7cdcc5c191cfbb417019411430ec4d3d.jpg 56f2fe5d282692488d804f0401db1139 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d5147fd0b84b9acdcd16259ce0110bdd.jpg 713d0c82d39d60e1456fd8199cb62982 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/00915cdb5a24ef8ef04e4aa6ce5da46f.jpg 2f6280226fe6344992ffd6731c0d29c9 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1499d3d6bf13933e5703e4c0e18486ec.jpg 06f4b424503e2e72fb479e66333470bb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Łódź płaskodenna / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Zakościele ( woj. łódzkie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport wodny ; transport śródlądowy ; szkutnictwo ; Opoczyńskie Description An account of the resource fotografie przedstawiają cztery ujęcia łodzi płaskodennej i jej części oraz fragment ożebrowania łodzi Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_25.26.XII_F.5.11.4_01 PAE_FNK_25.26.XII_F.5.11.5_01 PAE_FNK_25.26.XII_F.5.11.6_01 PAE_FNK_25.26.XII_F.5.12.1_01 łódź łodź płaskodenna okolice Tomaszowa szkutnictwo transport śródlądowy transport wodny Zakościele https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5152932ff003ccf3d05eed63561a79d5.jpg fcab359fcaa4bbf257e26ff2d39b0896 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Łódź płaskodenna na brzegu rzeki San / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Wyszatyce (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport wodny ; transport śródlądowy ; szkutnictwo ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografia przedstawia fragment łodzi płaskodennej na brzegu Sanu, w oddali widoczne jest pływające stadko gęsi Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_35.35.XIV_F.4.7.1_01 łódź łodź płaskodenna okolice Przemyśla szkutnictwo transport śródlądowy transport wodny Wyszatyce https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a45cd0a517f4f9dc518b352d08520cad.jpg e795d569adf22f7fd92c50663f2cfeac Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Łódź płaskodenna na brzegu Sanu / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Wyszatyce (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport wodny ; transport śródlądowy ; szkutnictwo ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografie przedstawiają łódzie płaskodenne nad rzeką San Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_35.35.XIV_F.4.6.6_01 łódź łodź płaskodenna okolice Przemyśla rzeka San szkutnictwo transport śródlądowy transport wodny Wyszatyce https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d942bf1e5dc414c9bfcb253255b71715.jpg 5644396336574f152004fa970117a72e https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2cd1d90f3aa1481fb3e80282692881f4.jpg d768fe2e32a5966183bff16c5b400a99 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1a9730b35221e7b4de66c4ef09ec8a49.jpg 5644396336574f152004fa970117a72e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Łódź płaskodenna na rzece Warta (cykl zdjęć) / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Krajkowo (woj. wielkopolskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport wodny ; szkutnictwo ; Wielkopolska Description An account of the resource fotografie przedstawiają trzy ujęcia łodzi płaskodennej na rzece Warta: fragmenty łodzi widziane z góry, tyłu i z przodu Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_14.22.VII_K.3.10.1_01 PAE_FNK_14.22.VII_K.3.10.2_01 PAE_FNK_14.22.VII_K.3.10.3_01 Krajkowo łódź okolice Śremu szkutnictwo transport wodny Wielkopolska https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2e0dee919295c0153d2d35faa213410d.jpg d2dda4baf9b60aefe1050183c8b71a80 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/87ce8975603ee0d638d9fef263663379.jpg c22ec6dc2006603bfa0a8ccd33099ab2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Łodź płaskodenna nad Pilicą / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Nowe Miasto (woj. mazowieckie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport wodny ; Mazowsze Description An account of the resource fotografia przedstawiają dwa ujęcia łódzi płaskodennej fragment przodu oraz całą łódź (2) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_27.26.I_F.5.14.1_01 PAE_FNK_27.26.I_F.5.14.3_01 łódź Nowe Miasto okolice Grójca transport wodny https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/038a9e3f48c9fab48803b8723246973f.jpg ed6a13fa4541c031bde2d390614519b9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Łódź płaskodenna nad Pilicą / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Stobnica (woj. łódzkie) Subject The topic of the resource hodowla zwierząt ; zwierzęta gospodarskie Description An account of the resource fotografia przedstawia łódź płaskodenną Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_24.28.III_F.5.7.6_01 dzielnica Trzy Morgi hodowla zwierząt okolice Piotrkowa Trybunalskiego Stobnica zwierzęta gospodarskie https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2c41c5fa1a911d276bb3f04d20841b28.jpg 5b88ea07fd33bc9cbec3b044a6006c05 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/365027fbaefb2515ac267841b798266b.jpg 6d70bc8ca7656f8eb451d675ca8d910b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Łódź płaskodenna nad rzeką Pilicą / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Nowe Miasto (woj. mazowieckie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport wodny ; Mazowsze Description An account of the resource fotografią przedstawiają dwa ujęcia łodzi płaskodennej zbliżenie wnętrza i całą łódź łódź (2) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_27.26.I_F.5.13.5_01 PAE_FNK_27.26.I_F.5.13.6_01 łódź Nowe Miasto okolice Grójca transport wodny https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d9d3307f86bf0287b949272efbf175ad.jpg d484fe87954f12171221be4fde175b98 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0a1fd09e4397b5bebf71dd1abdf6718f.jpg 66f34a06ec1ea61ab2d9d8b0d0fac331 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Łódź rybacka / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Bartkówka (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport wodny ; transport śródlądowy ; rybołówstwo ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografie przedstawiają przód łodzi rybackiej i widok ogólny łodzi. Uwaga:- Bartkówka jest obecnie dzielnicą Dynowa Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_33.36.I_F.4.1.3_01 PAE_FNK_33.36.I_F.4.1.4_01 Bartkówka łódź łodź płaskodenna okolice Rzeszowa rybołówstwo szkutnictwo transport śródlądowy transport wodny https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1f2ba78b8fb68839c524bb20ce4de966.jpg 45df26e1bb9b47f7b84dd4e50ad44f26 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b4f51cb9a6e49f7e8d133e2fac36001a.jpg df8007af8e8dafa083f1e1dd1b640981 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Łodź rybacka / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Glinojeck (woj. mazowieckie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport wodny ; transport śródlądowy ; rybołówstwo ; szkutnictwo ; Mazowsze Description An account of the resource fotografia przedstawia mężczyznę (rybaka) w łodzi oraz fragment łodzi rybackiej (2) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_26.19.V_B.4.5.2_01 PAE_FNK_26.19.V_B.4.5.3_01 Glinojeck łódź okolice Ciechanowa rybołówstwo szkutnictwo transport śródlądowy transport wodny https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ca705a0585347eba2b5289a4fa46eac8.jpg 23b91dfb20cacd0560ce74e223317af6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Łódź rybacka / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Wdzydze Kiszewskie (woj. pomorskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport wodny ; transport śródlądowy ; szkutnictwo ; Kaszuby Description An account of the resource fotografia przedstawia łódź rybacką ; Kaszuby Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_18.12.XI_G.4.3.6_01 Kaszuby łódź okolice Kościerzyny szkutnictwo transport śródlądowy transport wodny Wdzydze https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4b311b917da1c66cdea2e88feee02a84.jpg a91458c17955d0991152b437df74af96 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a112294fe7528b4a6bb506d0b88266b3.jpg d41d31cf24133eee6400b3ab18ce0713 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Łódź rybacka / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Wiżajny [jezioro] (woj. podlaskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport śródlądowy ; rybołówstwo ; Suwalszczyzna Description An account of the resource fotografie przedstawiają łódź rybacką widok z góry (1) i widok z boku (2) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_34.10.X_B.4.3.2_01 PAE_FNK_34.10.XI_B.4.3.1_01 jezioro łódź okolice Suwałk szkutnictwo transport śródlądowy transport wodny Wiżajny https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b2199a5822241f0052dbcbb9d4b6f88b.jpg 5fc1eec9ef508f812ede26d3fc9d955b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Łódź rybacka / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Wiżajny [jezioro] (woj. podlaskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport wodny ; transport śródlądowy ; rybołówstwo ; szkutnictwo ; Suwalszczyzna Description An account of the resource fotografia przedstawia łódź rybacką nad jeziorem Wiżajny Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_34.10.XI_B.3.16.3_01 jezioro łódź okolice Suwałk rybołówstwo szkutnictwo transport śródlądowy transport wodny Wiżajny https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9f5b81c75a76943d41ff9e4da3ebb18e.jpg 821a35b866567cbc4364452e9725a4bb https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/db2b32635e6f720cf4a5c3a493e48816.jpg da0b257528f2fd3ecfeef1c475f8ea5a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Łódź rybacka / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Zawisełcze ok. Sandomierza (woj. świętokrzyskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; rybołówstwo ; Sandomierskie Description An account of the resource fotografia przedstawiają łódź rybacką; przód łodzi z widocznymi szuflami do usuwania wody (1), oraz tył łodzi rybackiej; widać także fragment wiosła pychowego (2) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_31.31.V_F.3.18.3_01 PAE_FNK_31.31.V_F.3.18.4_01 łodź rybacka okolice Sandomierza rybołówstwo rzeka szufla wiosło pychowe Wisła Zawisełcze https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/53c241fc3faf9c70a2af0e88e8c9d956.jpg 6a60dbd00249a176d05dc2c7ad768185 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/612958fdd8589d038c04bd85c5f9549a.jpg a0c2db188b9966522a392c8f53bb2f0f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Łódź rybacka na brzegu jeziora / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Jegliniec (woj. podlaskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport wodny ; transport śródlądowy ; szkutnictwo ; Podlasie Description An account of the resource fotografie przedstawiają łódź rybacką (1) i widok z boku (2) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_35.11.XIV_B.3.17.4_01 PAE_FNK_35.11.XIV_B.3.17.5_01 Jegliniec łódź okolice Sejn Podlasie szkutnictwo transport śródlądowy transport wodny https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/099bb75142b5e37a131ba4296870345e.jpg 0784996cd42aaf033f51117cdfb7f46f https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/caea4600589fb0289bdd1301d2dcea3c.jpg 7dcc5401fc37cc2a413df24dc6aebb02 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7e9a91b05a498f5b8b003947a4efb0c9.jpg 928a7328cbbf52e94dea19b0cd19390e https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/aa8001c019b8139eec9e86c07d101ce4.jpg ab0d686cad4a82f18fb63cab10a9d8ff Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Łodź rybacka na brzegu rzeki / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Chrząstów (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport wodny ; transport śródlądowy ; szkutnictwo ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografie przedstawiają różne ujęcia łódzi rybackiej stojącej przy brzegu (4) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_29.33.IV_F.3.16.2_01 PAE_FNK_29.33.IV_F.3.16.3_01 PAE_FNK_29.33.IV_F.3.16.5_01 PAE_FNK_29.33.IV_F.3.16.6_01 Chrząstów łódź okolice Mielca rzeka szkutnictwo transport śródlądowy transport wodny https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0401b54e710d10b5ae6b31c8d20891a1.jpg ef8003436eb6319b30b7a2157c1ad2e0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Łódź rybacka nad Bugiem / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Burzyn (woj. podlaskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport wodny ; transport śródlądowy ; szkutnictwo ; Podlasie Description An account of the resource fotografia przedstawia łódź rybacką Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_33.16.XIV_B.1.2.5_01 Burzyn łódź okolice Łomży szkutnictwo transport śródlądowy transport wodny https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b40913fb76e5b41336c130a98e6aa6f0.jpg e211483ecff2a301424d537e930af1d5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Łódź rybacka nad jeziorem / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Wiżajny [jezioro] (woj. podlaskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport wodny ; transport śródlądowy ; przewoźnictwo ; Suwalszczyzna Description An account of the resource fotografia przedstawia łódź rybacką (widok z boku) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_34.10.XI_B.4.4.1_01 jezioro łódź okolice Suwałk przewoźnictwo transport śródlądowy transport wodny Wiżajny https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/aa495e8f3a26b5c280d31067337ef1d9.jpg 26f8f194eea408e4e859b7e2d975a81e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Łódź rybacka w szuwarach / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Jegliniec (woj. podlaskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport wodny ; transport śródlądowy ; szkutnictwo ; Podlasie Description An account of the resource fotografia przedstawia łódź rybacką (widok z góry) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_35.11.XIV_B.3.17.6_01 Jegliniec łódź okolice Sejn Podlasie szkutnictwo transport śródlądowy transport wodny https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/eb43c0abc7ed8e0d3709dce74b5d1a13.jpg 98f04eb817e63614f0101f91419c7727 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Łódź rybacka z wyposażeniem / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Zakościele (woj. łódzkie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport wodny ; transport śródlądowy ; szkutnictwo Description An account of the resource fotografia przedstawia wnętrze łodzi rybackiej płaskodennej - szczegóły łączenia desek burt oraz wiosło pychowe Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_25.26.XII_F.5.12.3_01 łódź okolice Tomaszowa szkutnictwo transport śródlądowy transport wodny Zakościele https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fc3fd23237d1fbe210fe9540ff3c4cc9.jpg 7a639e631ef9814490125941b06330bf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Łódź rybacka z żaglem płynąca po Wiśle / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Gołąb (woj. lubelskie) Subject The topic of the resource transport wodny ; transport śródlądowy ; rybołówstwo ; szkutnictwo ; Wisła (rzeka) ; Lubelszczyzna Description An account of the resource fotografia przedstawia łódź rybacką z żaglem i wiosłem pychowym, w której siedzi mężczyzna, w tle widać most na Wiśle Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_31.26.XV_F.5.3.6_01 Gołąb łódź okolice Puław rybołówstwo rzeka szkutnictwo transport śródlądowy transport wodny Wisła żagiel https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d79680fd1a1f8d887f9159f0a0e0fdcd.jpg 744378c0c931c39a18d49a1d7a8d96c9 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/868649013a499b8b8b8a583c1e18d4c9.jpg 6db62b04a166c736ea489f11496a3f11 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Łódź z rozpiętym żaglem nad Wisłą / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Kłudzie (woj. mazowieckie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport wodny ; Wisła (rzeka) ; Mazowsze Description An account of the resource fotografie przedstawiają łódź z rozpiętym żaglem stojącą na brzegu Wisły (1) oraz dwóch mężczyzn płynących łodzią z wiosłem sterowym (2) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_31.28.IX_F.5.1.1_01 PAE_FNK_31.28.IX_F.5.1.2_01 Kłudzie łódź okolice Lipska rzeka szkutnictwo transport wodny Wisła https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4ec3bc1f722709987bcb2ada3808ac2c.jpg b88039e4ed7a1942faf1263f8dd66321 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Łódź z wiosłem pychowym nad rzeką Pilicą / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Nowe Miasto (woj. mazowieckie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport wodny ; Mazowsze Description An account of the resource fotografia przedstawia łódź z wiosłem pychowym Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_27.26.I_F.5.14.2_01 łódź Nowe Miasto okolice Grójca transport wodny https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/11d0529da17ff1b9bf017da5d254ddfd.pdf abcd19584adebf2cfe5626bf25dd703e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6099 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2011 Subject The topic of the resource Łódź - mniejszości etniczne i narodowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5687 Title A name given to the resource Łódzcy Niemcy - frawgment pejzażu "ziemi obiecanej" / ETNOGRAFIA POLSKA 2011 t.55 Description An account of the resource Etnografia Polska 2011 t.55 s.97-133 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuźma, Inga Sadowska, Joanna Language A language of the resource pol., ang. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska”, t. LV, 2011, z. 1–2 PL ISSN 0071-1861 INGA B. KUŹMA JOANNA SADOWSKA Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet Łódzki ŁÓDZCY NIEMCY – FRAGMENT PEJZAŻU „ZIEMI OBIECANEJ”. PROBLEMY BADAWCZE1 KONTEKST BADAŃ Materiały zaprezentowane w tekście pochodzą z badań, jakie prowadził zespół etnologów2 w latach 2009–2010 w ramach tematu wskazanego w konkursie Urzędu Miasta Łodzi. Był to temat „Społeczność żydowska i niemiecka w Łodzi po 1945 roku”. Po rozstrzygnięciu konkursu, w grupie badawczej powołanej do realizacji tematu, oprócz etnologów znalazły się także dwa inne zespoły – geografów oraz historyków z niemcoznawcami. Badania te były znaczące z kilku powodów. Jednym z nich jest wyraźne wskazanie przez poprzednie władze miasta obszarów godnych zainteresowania z ich punktu widzenia. Była to władza jeszcze sprzed zmiany, kiedy na początku 2010 roku mieszkańcy Łodzi odwołali w referendum ówczesnego prezydenta miasta – Jerzego Kropiwnickiego, m.in. inicjatora współpracy z uczelniami wyższymi w mieście i szeregu konkursów na badania zamawiane, skierowane także do nauk społecznych i humanistycznych. Tematy proponowane w konkursach ukazywały, jak włodarze miasta wyobrażali sobie wówczas nie tylko powinności i pożytek z naukowców działających na terenie miasta i regionu, lecz także czym jest miasto i na co warto zwrócić w nim uwagę. Odrębną kwestią pozostaje zagadnienie rozwoju współpracy między urzędnikami i naukowcami. Można wskazać na jedną podstawową korzyść – odnoszą ją naukowcy, którzy czerpią z tej puli środki na realizację zamierzeń badawczych, lecz władze wybierają taki model współegzystencji, w którym pełnią rolę wyłącznie dysponenta funduszy. Nie wykorzystują raportów naukowych w swoich późniejszych działaniach, mimo że prace odnoszą się do palących problemów miasta lub do białych plam wskazanych przez specjalistów – zaakceptowanych przez urząd, który finansuje te projekty ze środków publicznych. Część materiałów z badań, jak i refleksji, wniosków i sformułowań, były przez nas użyte w: Kuźma 2010, Sadowska 2010. 2 Oprócz nas – autorek tego artykułu, także dr Beata Wasilewska-Klamka i mgr Agnieszka Iwaszkiewicz. Pieczę nad grupą etnologiczną sprawował prof. Andrzej Lech (patrz Lech, Rykała, Radziszewska 2010). 1 �98 INGA B. KUŹMA, JOANNA SADOWSKA Tamten okres, wieńczący prezydencję Kropiwnickiego, naznaczony był przez swoistą politykę pamięci. Jak pisał Sławomir Kapralski na temat związków między pamięcią, przestrzenią i tożsamością, społeczności w różny sposób zachowują się wobec swojego dziedzictwa i zarazem teraźniejszości: mogą wymyślać się na nowo lub manipulować przestrzenią, by zmaterializować w niej swoje wyobrażenie o przeszłości i/lub o swojej teraźniejszości. Mogą ujawnić się także – jak określił autor – „szperacze”, którzy drążą zastaną (bądź zaprojektowaną) rzeczywistość, poszukując zatartych śladów innych tożsamości i pamięci, wypchniętych na margines „oficjalnej symboliki” (Kapralski 2011, s. 55). Polityka pamięci uprawiana w Łodzi do 2010 roku, dotyczyła przede wszystkim historii najnowszej Żydów – głównie okresu, kiedy istniało Litzmannstadt Ghetto i doszło do eksterminacji Żydów, a także czasu współżycia różnych grup narodowościowych i wyznaniowych w czasie przedwojennym. Jednak nie był to jedyny obszar objęty działaniami łódzkiej polityki pamięci. Na pierwszy plan wysuwało się – traktowane jako „naturalne” – dziedzictwo wielokulturowej Łodzi, gdzie za mitotwórczy przewodnik po mieście można uznać „Ziemię obiecaną” Władysława Reymonta. Przyglądając się interpretacjom, jakim jest ona poddawana w lokalnym dyskursie publicznym (patrz np. Kielak 2003, s. 138–142), należałoby szukać w niej mitu założycielskiego współczesnego obrazu Łodzi: miasta dialogu, wielokulturowego, będącego tyglem kultur. Prezentują go na zewnątrz i także na potrzeby mieszkańców, włodarze miasta i niektóre organizacje kulturalne czy NGO. W ten sposób „czytany” jest „język” Łodzi (patrz Toporow 2000). Kolejnym powodem, jaki wydaje się nam istotny i który wpłynął na przebieg badań, była możliwość dotarcia do współczesnych mniejszości wskazanych w temacie grantu, szczególnie do osób o korzeniach niemieckich wywodzących się z łódzkich Niemców (ich rodziny osiedlały się w Łodzi od początku rozkwitu industrializacji, włącznie z okresem powstawania pierwszych manufaktur, wcześniejszych od fabryk sensu stricto). Należałoby jednak to zdanie potraktować jako podstawowe pytanie problemowe, które można rozbić na kwestie szczegółowe. Pierwsza z nich brzmiałaby: czy i jak istnieją w mieście potomkowie historycznej mniejszości – budowniczych miasta? Określenie to brzmi patetycznie tylko z pozoru, ponieważ przekładając je na konkret terenowy, pozostała w mieście architektura – industrialna i reprezentacyjna – w dużej mierze składa się z materialnego dziedzictwa łódzkich Niemców. Druga kwestia szczegółowa traktowałaby o tym, na ile udało się nam dotrzeć do potomków Niemców łódzkich i z jakim efektem? Trzeci problem wiązałby się zaś ze stosunkiem mieszkańców Łodzi do tej grupy narodowej, a dokładniej: jaki kształt przybrała pamięć i wiedza na ich temat w świadomości łodzian nie-Niemców? Proponujemy zatem, aby artykuł potraktować – z jednej strony – jako raport z terenu i szczególną diagnozę stanu kulturowego grupy łódzkich Niemców (także w oczach innych mieszkańców miasta), a jest to grupa, która według interpretatorów mitycznego genius loci Łodzi, silnie naznaczyła wyobrażenie o mieście. Zaś z drugiej strony – jako tekst wiążący się z metodologią badań. Uprzedzając, odpowiedzi nie będą jasne i definitywne z wyjątkiem ostatniej kwestii dotyczącej stanu wiedzy �ŁÓDZCY NIEMCY – FRAGMENT PEJZAŻU „ZIEMI OBIECANEJ” 99 i świadomości łodzian na temat Niemców i ich potomków. Ze względu na zarysowaną przez nas poniżej sytuację istniejącą w mieście, pozornie sprzyjającą budowaniu owej wiedzy, konkluzja na temat stanu świadomości łodzian może jawić się jako paradoks. Brak jasności będzie towarzyszył głównie próbie określenia sytuacji panującej w zbiorowości potomków mniejszości niemieckiej i względem prowadzenia badań, które są uzależnione od środowiska, w jakim usiłuje się je wykonać. Jak pisze bowiem Viktor W. Turner, „wszystko testowane jest na jego ja [badacza, antropologa], wszystkiego, co obserwuje, uczy się na własnej skórze” (Turner 2011, s. 43). Pragniemy w tym miejscu poczynić zastrzeżenie, że obecny czasami w naszej wypowiedzi bardziej emocjonalny ton, choć generalnie powściągany, jest dodatkowym „efektem dodanym” badań. Również i z tego powodu podtrzymujemy propozycję, by na przedstawiany tekst patrzeć z punktu widzenia metodologii badań. Badania prowadziłyśmy we własnym mieście, na terenie pozornie znanym i pozornie oswojonym, co w pewnym stopniu badania obaliły. Rzeczywistość odkrywana podczas naszych działań wymykała się kliszom i autostereotypom na temat Łodzi, jakie funkcjonują w mieście (na ten dyskurs – jako mieszkanki Łodzi – byłyśmy wystawione od lat i także on nas ukształtował). Teren, wydobywany spod owych prawd popularnych, dostarczał materiału – jak się nam wydawało – pomocnego np. w późniejszym urealnieniu pewnych działań czy komunikatów publicznych formułowanych przez włodarzy czy inne instytucje, jakie kształtują publiczny wizerunek miasta (także dla potrzeb wewnętrznych). Jednak mimo tego, że badania miały wyraźny charakter zamówienia publicznego, ten aspekt ich „użyteczności” nie został podjęty przez decydentów czy innych. Drugim powodem rodzenia się w nas nie­których emocji związanych z procesem badawczym, była sytuacja panująca w samej grupie badanych, o czym dalej. Z powodu powszechności tych niezbyt dobrych uczuć (identyfikowanych najczęściej jako frustracja), wkrótce przestałyśmy je „przeżywać”, a zaczęłyśmy z pełną świadomością traktować jako integralny element sytuacji badawczej, w jakiej się znalazłyśmy. Frustracja pozornie może wydawać się uczuciem niepotrzebnym. W naszym przypadku była wyrazem bardzo ciekawego problemu metodycznego, to znaczy: jak prowadzić badania w zasadzie niemożliwe do odbycia. Powodem takiej diagnozy, była – po pierwsze – hermetyczność środowiska wybranego do badań, które rozbite jest dodatkowo na dwie frakcje. Pierwsza z nich reprezentowana jest w zasadzie przez jedną osobę, która mówi o grupie oraz o sobie samej używając liczby mnogiej „my” (mając na myśli Niemieckie Towarzystwo Kulturalno-Społeczne, dalej jako skrót: NTKS). Zatem: „my nie zgadzamy się na rozmowy i na spotkania”, „my uważamy, że są niepotrzebne, przyniosą szkody, to będzie kłamstwo”. Mimo wszystko, niektórzy zgodzili się na wywiad. Były to osoby reprezentujące raczej drugą frakcję lub kiedyś związane z organizacją, na której czele stoi przewodnicząca NTKS. Co więcej, podział, jaki istnieje w środowisku potomków łódzkich Niemców, w oczach obserwatora zewnętrznego może się wiązać z rozdziałem religijnym: część potomków jest ewangelikami reformowanymi (luteranami), a inna część – nie. Obie grupy nie mają obecnie ze sobą wiele wspólnego, jak nam się wydaje: nie odkryłyśmy zbyt �100 INGA B. KUŹMA, JOANNA SADOWSKA wielu ogniw, jakie by ich spajały, lecz być może z powodu braku kontaktu z większością nie-ewangelicką, nie znamy jakichś faktów. Różne wyznania są zatem raczej pozornym powodem podziału lub braku kontaktu. Niewątpliwie, ze względu na tradycje życia grupowego istniejące w parafii ewangelickiej, grupa wiernych o tym samym pochodzeniu, prowadzi życie w mini-wspólnocie, gdzie regularnie się spotyka i wspiera się nawzajem. Takiego zaplecza kulturowego nie udało się nam odkryć w przypadku nie-ewangelików, którzy być może swoją chęć czy potrzebę bycia w niemieckiej wspólnocie losu, realizują w zupełnie inny sposób i którym wystarcza prawdopodobnie bardziej doraźny kontakt – oparty o inne cele, jakie realizuje jednak NTKS. Jednakże kwestia różnych wyznań w całej grupie jest dalekim echem polaryzacji i dyskusji z lat 1930., jakie miały miejsce w kościele ewangelickim w Łodzi i dotyczyły wzmocnienia związków z kulturą niemiecką a wzmocnienia więzi z kulturą polską3. Ów wewnętrzny konflikt i ówczesne dyskusje rzucone na tło II wojny światowej i drastycznej zmiany w kontaktach polsko-niemieckich w ogóle, do tej pory naznaczają silnie stosunek wspólnoty luterańskiej do wszelkich badaczy, którzy się nią interesują, szczególnie tym fragmentem historii lokalnej. Wyjaśniał to nam śp. bp Mieczysław Cieślar – poprzedni opiekun duchowy i administracyjny parafii ewangelickiej św. Mateusza. Spotkałyśmy się z nim, kiedy nie wyraził zgody, by członków niemieckojęzycznego koła biblijnego pytać o ich poczucie narodowej tożsamości. Ostatecznie, po rozmowie, zatwierdził to pytanie. Swoje obiekcje tłumaczył w ten sposób, iż wśród jego parafian znajdują się, rzecz jasna, osoby o korzeniach niemieckich i chcą one pielęgnować swoją duchowość posługując się w tym celu, raz na jakiś czas – na terenie parafii, w ramach koła biblijnego – językiem niemieckim. Nie oznacza to jednak, że w parafii istnieje podział na grupy narodowościowe lub – co mogłoby być jeszcze gorsze dla życia tej wspólnoty i jej odbioru na zewnątrz – nie znaczy to także, że parafia jest niemiecka. Parafia jest całością, a ze względu na przeszłość skupia dość zróżnicowaną narodowościowo grupę. Kościół nie może jednak dopuścić do sytuacji, by coś zantagonizowało wspólnotę, jak bywało już niegdyś i to w wyniku opisów naukowych dotyczących przeszłości ewangelików łódzkich (kiedy zwracano uwagę na wspomniany konflikt między grupą pro-polską i pro-niemiecką). W każdym razie, reakcje części członków społeczności luteran łódzkich na zainteresowanie naukowe i upublicznianie wiedzy na temat rzeczywistości przed- i powojennej ich kościoła, cechowały się wycofaniem z kontaktu. Można zrozumieć te odczucia. Nie mają one nic wspólnego z chęcią ukrycia czegoś czy z lękiem przed ujawieniem „prawdy”. Wiążą się ze świadomością, jak łatwo budzą się „upiory” przeszłości wojennej i tuż powojennej, gdzie najpierw ludność narodowości polskiej była terroryzowana przez nazistów, a osoby pochodzenia niemieckiego nie były zagrożone głodem i wywózką, następnie zaś to one stały się ofiarami zbiorowej i politycznej zemsty za nazizm, Problem ten został wnikliwie opisany m.in. przez Bronisławę Kopczyńską-Jaworską po badaniach ewangelickiej mniejszości w Łodzi, prowadzonych wraz z Krzysztofem Woźniakiem w latach 1990. (Kopczyńska-Jaworska, Woźniak 2002; szczególnie rozdział pt. „Ewangelicy – Polacy i ich organizacje”, s. 61–86). 3 �ŁÓDZCY NIEMCY – FRAGMENT PEJZAŻU „ZIEMI OBIECANEJ” 101 wojnę i okupację. Jeśli można dokonać tak niebezpiecznego zabiegu, jak typologia ofiar, to ci Niemcy i Niemki łódzcy4, którzy przetrwali okres powojenny i pozostali w Polsce, nie odczuli społecznego, historycznego i politycznego przyzwolenia – aż do czasów współczesnych (?) – by wypowiedzieć swój los. Jest to los ofiar, które płaciły za nieswoje winy przez całe życie (będąc najczęściej w tej epoce kilku- i kilkunastoletnimi dziećmi), zatem przez wszystkie lata powojenne nie zostali uznani za ofiary. Dziś wypowiadają traumę nie tylko własną, ale też cudzą – mówią w imieniu swoich rodziców i dziadków, szczególnie matek i babek. Do wzmocnienia odczuwanych przez nas odczuć przyczyniła się zatem wiedza na temat tamtych prześladowań i ich skutków. Wcześniej docierały do nas – mieszkanek Łodzi – niezbyt szczegółowe wzmianki o powojennym obozie dla Niemców (na łódzkiej Sikawie) oraz o egzekucjach i krzywdach, jakie wobec nich stosowali dawni polscy sąsiedzi lub obcy. W tej sytuacji rodził się w nas szereg wątpliwości: jak mówić o krzywdzie i prześladowaniu, gdy ktoś zgodził się je przed nami wypowiedzieć? Czy naprawdę ich głos będzie usłyszany? Co odbiorcy usłyszą w tym głosie? Czy dlatego, że jest wypowiadany przez potomków Niemców (lecz łódzkich, więc związanych silnie z tym miastem – ich Heimatem), nie będzie dalej zignorowany lub odrzucony? Obawy się sprawdziły – historia z jednej strony tak bolesna, a z drugiej – zmuszająca do przemyślenia na nowo sensu słów „oprawca” i „ofiara” ze względu na lokalny kontekst, przeminęła bez echa na miejscowym forum. Lecz podnoszą się głosy samych Niemców łódzkich, jak ostatnio wydane wspomnienia z okresu wojennego i powojennego autorstwa Beno Krolla i Anity Fritsche ze wstępem Krzysztofa Woźniaka (Fritsche, Kroll 2010), gdzie szczegółowo opisana jest głównie gehenna kobiet i ich dzieci na przykładzie jednej rodziny i jej znajomych. Innym źródłem frustracji był powód kompletnie nieracjonalny. Było to poczucie, iż badania przyszły za późno: osoby najbardziej zaangażowane w życie swoich grup oraz wywodzące się w pierwszej linii z rodzin łódzkich Niemców albo już nie żyją albo mają obecnie średnio siedemdziesiąt do osiemdziesięciu kilku lat i jest ich kilkanaścioro, rozproszeni są także po okolicznych miejscowościach podłódzkich. Często nie wychodzą już z domu z powodu wieku i chorób, niektórzy z nich są nadal niemieckojęzyczni (a nawet wyłącznie niemieckojęzyczni, jak znana nam – niestety tylko z opowieści świadka, ponieważ sama nie wyraziła zgody na rozmowę – jedna z kobiet, mieszkająca pod Łodzią). Towarzyszyła nam świadomość, iż ludzie ci odchodzą. Odchodzi także w niepamięć specyficzna odmiana języka niemieckiego – „Lodz Deutsche”: Ten Lodza Deutsche to ma takie naleciałości polskie, żydowskie ma w sobie [...]. Takie końcówki polskie są. Jak był taki rzeźnik Sawicki na Zgierskiej, to po polsku się mówiło u Sawickiego, a Niemcy Wan Sawickis. [...] Albo die serdelken, to serdelki, to jest polskie słowo. Die serdelken to jest takie łódzkie. Albo die szpinken, szpinki, spinki. To takie przykłady. [...] – Mówi Pani, że to taki kuchenny język? – Ja to tak nazywam, to moje określenie [...] [wywiad z 20.02.2010 – archiwum autorek]. 4 Dotarłyśmy przede wszystkim do historii życia Niemek, ponieważ to one zostały w mieście z dziećmi, a ich mężowie, ojcowie i bracia ginęli na wojnie, potem w obozach pracy. Niemki również były prześladowane, skazywane na roboty, niektóre nie wracały do domów – ginęły w warunkach obozowych. �102 INGA B. KUŹMA, JOANNA SADOWSKA Z drugiej strony ów język powraca, ale już w momencie odejścia: [...] taka E. Wylew, w szpitalu ląduje. Dzwoni do mnie sąsiadka – musi pani przyjść, bo E. tylko po niemiecku mówi. Poszłam, a ona tylko po niemiecku pojedyncze słowa. W lutym miała wylew, w marcu zmarła. Druga, W.M. też z wylewem, w X. w szpitalu, nawet czaszkę jej otwierali, ona jeszcze jest przy zdrowych zmysłach, ale nieraz gada od rzeczy. Jest w domu opieki w Y. w tej chwili i też ni stąd ni zowąd super zaczęła mówić po niemiecku w tym szpitalu. Córka mówi, że musi po niemiecku gadać, a ja mówię, to niech Pani jej powie. Tak zaczęła mówić płynnie, że nawet gdy z nami była, tak nie mówiła płynnie, jak w szpitalu, w tym łóżku. To jest tak zakorzenione, ta Mutterspreche, że nie można tak wyrwać sobie. To jest uśpione, uśpione [wywiad z 20.02.2010 – archiwum autorek]. Nasuwa się oczywista konkluzja: pewien fragment dawnej Łodzi nieodwracalnie odchodzi lub już odszedł, co wynika nie tylko z naturalnej zstępowalności pokoleń i procesów asymilacyjnych coraz młodszych generacji, ale jest również skutkiem polityki (w tym asymilacji wymuszonej). W założeniu miały to być badania pomocne w konstruowaniu bardziej realnej polityki historycznej i kulturowej miasta oraz regionu. Tak interpretowałyśmy zamiar władz miasta, lecz nie czułyśmy się ani adwokatkami (czy zakładniczkami) władz ani interesów grupy badanej, choć ujawniłyśmy przestrzeń wypełnioną poczuciem krzywdy i rozgoryczenia. Czy jednak to na nas spoczywa ciężar naprawy krzywd? Niejednokrotnie tak się czułyśmy. Stąd tak można również odebrać prezentowany tekst – jako wpuszczenie w przestrzeń dyskursu nauki szczególnej, jaką jest etnologia/antropologia, głosu odrzuconych. Poza tym przedstawiciele tej grupy sami wypowiadają swoją traumę, jak Kroll czy inni – publikujący na łamach niemieckojęzycznych periodyków wydawanych w Niemczech przez ziomkostwo łódzkie, lecz z racji bariery językowej nie są one dostępne szerszemu odbiorcy (oprócz publikacji Krolla). Teksty te mają charakter wewnątrzgrupowy. Opowieści o losach byłych łodzian niemieckiego pochodzenia, obecnie osiadłych w Niemczech, krążą w tej grupie i budują wyobrażenie o jej losie zbiorowym, dają sobie nawzajem wsparcie. Z drugiej strony, przyczyniają się do hermetyzmu grupy. Zatem badania – spóźnione i pozornie zakończone „sukcesem” (wywiadami) – miały szansę zapełnić białą plamę na mapie pamięci Łodzi. Wiedza ta nie została w naszym odczuciu zaabsorbowana. Dotknięcie pamięci złożonej z ran nadal niezabliźnionych, pokazało wagę publicznych gestów, które w przestrzeni społecznej w sposób symboliczny spełniają funkcję zadośćuczynienia, uznania, przyznania racji, zauważenia. W tym zaś przypadku, pamięć pozostaje nadal ukryta w sferze prywatnej, a przestrzeń nauki choć pomocna, wydaje się być za mało nośna, by dokonać tego rodzaju symbolicznej rekompensaty. Rozmówcom zaś ciągle towarzyszy lęk przed przeszłością. Z ILU KULTUR SKŁADA SIĘ ŁÓDŹ? PRAKTYKA MITU WIELOKULTUROWEJ ŁODZI Jest bardzo niewiele badań dotyczących aktualnej kondycji poszczególnych grup wyznaniowych i narodowościowych w Łodzi (tradycyjnych mniejszości łódzkich). Kompleksowa etnologiczna praca na ten temat pochodzi z 2002 roku i jest to efekt �ŁÓDZCY NIEMCY – FRAGMENT PEJZAŻU „ZIEMI OBIECANEJ” 103 prac badawczych, którymi kierowała Bronisława Kopczyńska-Jaworska. Grant ten dotyczył społeczności łódzkich luteran (Kopczyńska-Jaworska, Woźniak 2002). Inne badania – z ostatniego okresu – pochodzą z tego samego konkursu, co nasze działania: drugi temat, który był opracowywany równolegle z naszym, lecz przez innych specjalistów, wiązał się z opisem pejzażu religijnego Łodzi. Obraz Łodzi wielokulturowej w znaczeniu miasta czterech kultur (co samo w sobie jest bardzo dyskusyjne5), jest zatem pewną kliszą – obrazem zastygłym, rzadko podważanym czy dekonstruo­ wanym, a wywodzi się ze szczególnie odczytanej przeszłości. Najwięcej pracy temu zagadnieniu poświęcają bowiem historycy lokalni. W potocznej świadomości, nazwa Łódź wywołuje skojarzenia ze wspomnianymi już: „tyglem kulturowym” czy „kultur”, „wielokulturowością”, „dialogiem międzykulturowym”. Odwołując się do sensu wielokulturowości (bardzo bogatego w znaczenia i ustalenia, których nie będziemy tu jednak odtwarzać), skupimy się na jego funkcjonalnym wymiarze zaproponowanym przez Janusza Muchę (za: Czerniejewska 2008). Wyodrębnił on trzy płaszczyzny postrzegania wielokulturowości: po pierwsze, wielokulturowość faktyczną – empiryczną, po drugie – występującą w świadomości społecznej oraz po trzecie – występującą w systemie ideologicznym, politycznym. Wielokulturowość empiryczna występuje wówczas, gdy da się stwierdzić i zauważyć, iż w społeczności żyją różne grupy, odmienne religijnie, etnicznie, językowo itp. Druga, gdy ludzie żyjący w zróżnicowanej kulturowo społeczności, zauważają owe różnice między sobą i uznają je za ważne. Może się to wiązać, jak podkreśla Izabela Czerniejewska (2008, s. 20), z pozytywami i negatywami. Pozytywne strony odmienności wynikające z wielokulturowego sąsiedztwa, to postrzeganie go w kategoriach korzyści, dialogu, uczenia się, wzbogacania się kulturowego itp.; zaś negatywne, to konflikty, izolacja, gettoizacja, negatywna stereotypizacja itd. Trzecia płaszczyzna wielokulturowości – ideologiczna (polityczna), „istnieje wówczas, gdy środowiska opiniotwórcze uważają współistnienie wielu grup kulturowych za pozytywną wartość, i gdy tworzą instytucje dbające o współistnienie tych grup. Ta trzecia płaszczyzna bezpośrednio dotyczy edukacji wielokulturowej, tworzenia programów i projektów sprzyjających rozwojowi wielokulturowości, uświadamiania sobie konsekwencji życia w zróżnicowanym kulturowo społeczeństwie” (tamże). Kiedy przeanalizujemy sytuację Łodzi z powyższej perspektywy teoretycznej i weźmiemy pod uwagę obecność w mieście mniejszości uznawanych za tradycyjne i pierwotne dla Łodzi (te rodem z „Ziemi obiecanej”), jesteśmy w stanie potwierdzić, iż wielokulturowość występuje tu w pierwszym sensie – empirycznym. Można zatem odnotować, iż w mieście występują mniejszości, także szczególnie interesująca nas w tym tekście, czyli osoby o korzeniach niemieckich. Na tę konstatację w mniejszym 5 Np. dyskusja tocząca się na łamach „Kroniki Miasta Łodzi” w roku 2006 (nr 3) między intelektualistami łódzkimi, którą wywołała wystawa w Muzeum Historii Miasta Łodzi (obecnie: Muzeum Miasta Łodzi), pod znamiennym tytułem „Triada łódzka. Trzy wielkie społeczności. Polacy – Niemcy – Żydzi”, zatem bez Rosjan – wzbudzającej wielkie kontrowersje czwartej kultury łódzkiej. Dyskusja ta dotyczyła właśnie obecności albo nieobecności i/lub jej rodzaju w mieście poszczególnych narodowości, szczególne rosyjskiej (patrz Jaskulski 2006, s. 199–203; de Lazari 2006, s. 204–206). �104 INGA B. KUŹMA, JOANNA SADOWSKA stopniu (lub wcale) składa się jednak obserwacja in situ członków grup mniejszościowych i ich aktywności kulturowej (polegająca np. na pielęgnowaniu własnych tradycji, demonstrowaniu ich, uczeniu o nich). Świadomość istnienia „Innych” w większym stopniu zbudowana jest na wiedzy wtórnej pochodzącej z drugiej ręki i dotyczy głównie śladów materialnych, jakie pozostawiły po sobie wcześniejsze pokolenia „Innych”. Jednym z praktyczniejszych skutków sąsiedztwa byłyby pewne naleciałości w mowie łodzian – pod warunkiem, iż są to mieszkańcy Łodzi od pokoleń. Zjawiska te nie występują zgoła u osób napływowych, przybywających do miasta od drugiej polowy XX wieku6, a zatem i ten ślad stracił już na aktualności. Obecnie, aby powstała refleksja na temat efektów obcowania z „Innymi”, musi pojawić się wiedza specjalistyczna – historyczna. Na przykład dzisiejsi potomkowie Niemców w żaden sposób nie przypominają o sobie w przestrzeni publicznej. Ich działania środowiskowe (bardzo dyskretne, ograniczone do kontaktów prywatnych, nakierowanych na wzajemną pomoc), nie wychodzą poza obręb siedziby Towarzystwa na rogu ulic Targowej i Tylnej oraz niemieckojęzycznego koła biblijnego przy kościele ewangelicko-augsburskim. W dodatku, jest to środowisko zróżnicowane nie tylko wyznaniowo, lecz także podzielone towarzysko i zamknięte dla osób z zewnątrz. Popularnym źródłem wiedzy potrzebnej do zlokalizowania i wskazania mniejszości, choćby tylko w postaci śladów po wcześniejszych pokoleniach, są dziś m.in. liczne przewodniki po mieście, nazywane spacerownikami. Łódź, mimo starań, nie uzyskuje nadal realnego statusu miasta turystycznego (przeczą temu sezonowe statystyki), a owe drobiazgowe przewodniki znajdują chętnych odbiorców głownie wśród mieszkańców (są to w zasadzie książki popularno-historyczne z bogatą warstwą dokumentacyjną i fotograficzną). Nazwa „spacerownik” pochodzi od formuły zwiedzania miasta, wdrożonej przed kilku laty przez byłą dziennikarkę łódzkiej Gazety Wyborczej – Joannę Podolską (od roku 2011 dyrektorkę Centrum Dialogu w Łodzi). Zaproponowała wycieczki po mieście różnymi szlakami (w tym śladami łódzkich Niemców) i nazwała je spacerami (uczestniczy w nich coraz więcej osób, ostatnie wyprawy przyciągały około kilku setek), choć przewodnicy zrzeszeni np. w miejscowym oddziale PTTK, od lat proponują piesze zwiedzanie miasta i okolic. „Spacerowa” moda na Łódź wśród łodzian datuje się jednak od owego cyklu spot­ kań zaproponowanych przez eks-dziennikarkę. Wycieczkom towarzyszyły teksty problemowe w gazecie. Zatem edukacja na temat własnego miasta stała się, poniekąd, sprawą publiczną, wręcz codzienną. Druga płaszczyzna, pomagająca zdefiniować fenomen wielokulturowości, nie jest już tak łatwa do stwierdzenia (obejmuje ona skutki dzielenia tej samej miejskiej przestrzeni przez różne grupy, zauważania się nawzajem, brania „Innych” pod uwagę, co może przynieść efekty negatywne i pozytywne). Wraz z odejściem pokoleń urodzonych przed II wojną światową definitywnie zanika pamięć o rzeczywistym 6 Na temat łódzkiej polszczyzny, przesyconej elementami wywodzącymi się z języka niemieckiego czy jidysz, patrz: Bieńkowska, Cybulski, Mińska-Tytoń 2007; Habrajska 1988, s. 69–74; 1991, s. 167–172; 1992, s. 25–30. �ŁÓDZCY NIEMCY – FRAGMENT PEJZAŻU „ZIEMI OBIECANEJ” 105 współ­życiu w wielokulturowym mieście (w co wchodzi doświadczenie o realnych formach więzi i przyjaźni, lecz także obcości, a wręcz wrogości we wzajemnych stosunkach grup narodowościowych i religijnych). Na podstawie wiedzy dotyczącej tkanki miasta zapełnionego zabytkami powołanymi przez „Innych-Obcych” w przeszłości, niewiele da się wskazać realnych skutków, oprócz coraz głębszej wiedzy na temat historii miasta. Zaś dostrzeżenie obecności nowych przybyszów w mieście, reprezentujących także inne kulturowe światy, jak: Turcy, mieszkańcy Maghrebu, Bliskiego Wschodu oraz Indii, Wietnamczycy, Chińczycy, Ormianie i mieszkańcy Afryki (wymieniam tylko najliczniejsze obecnie grupy łódzkich „Innych”), nie jest oczywiste. W ramach swoistego „eksperymentu”, lecz nie można go traktować jako miarodajny, jedna z autorek prezentowanego tekstu (I. K.) przy okazji prelekcji adresowanej do szerokiej publiczności, zapytała grupkę osób złożoną z emeryta, matki niemowlęcia i kilku młodych (do 30 roku życia), czy mogliby wskazać na mapie Łodzi miejsca, gdzie spotykają nowych migrantów, jak i ślady (bądź „żywych”) przedstawicieli starych „obcych” kultur łódzkich. Przepytywana grupka była niewielka, ale zróżnicowana wiekowo i życiowo, zatem w różny sposób aktywna, chodząca w inne miejsca, mająca odmienne możliwości finansowe i gusta (w tym kulinarne, albowiem cudzoziemcy zazwyczaj prowadzą większe bądź mniejsze punkty gastronomiczne) itp. Wszyscy jednak mieli problem ze zlokalizowaniem zarówno miejsc zabytkowych – poświęconych historycznym mniejszościom oraz ze wskazaniem więcej niż jednego miejsca, gdzie natykają się na aktualnych „Obcych”. Podczas rozmowy, kiedy prowadząca podpowiadała takie miejsca i również działania związane czy nawiązujące do którejś z grup – tradycyjnej czy nowej, przepytywani dopiero wtedy kiwali głowami na znak potwierdzenia i przypominali sobie kolejne lokalizacje czy wydarzenia. Być może traktują obecność wszelkich „Innych” – realnie istniejących tuż obok, jak i ślady po przeszłych „Innych” – jako coś naturalnego, nad czym się nie zastanawiają. Być może jest to dla nich oczywistość, lecz raczej obojętna, choć niestety w Łodzi mają miejsce napady na czarnoskórych mieszkańców miasta, a także wyzywanie ortodoksyjnych Żydów, jeśli pojawią się w mieście poza obrębem Gminy; nie ma zaś w żadnym lokalu wstępu wzbronionego dla którejś z grup narodowościowych czy etnicznych, jak np. w Poznaniu i w Warszawie (co wiadomo z doniesień prasowych). Odrębną kwestią – świadczącą o negatywnym wymiarze sąsiedztwa – pozostają napisy na murach autorstwa kibiców drużyn ŁKS i RTS, wyzywające się wzajemnie od „Żydów”, ponieważ słowo to w polskiej „gwarze” kibicowskiej jest obelgą. Zatem stwierdzenie, co składa się na świadomość występowania różnych grup obok siebie, jest dość trudne. Pojawia się więcej przesłanek wskazujących na negatywne skutki, jakie powstały na bazie świadomości, że „Inni” są obecni, nawet jeśli żyją oni tylko w pamięci (coraz rzadziej) lub w wyobraźni (częściej, odnosi się to zarówno do Żydów w Łodzi, jak i potomków Niemców). Najsilniejsza jest trzecia płaszczyzna wielokulturowości, czyli działania firmowane przez różne instytucje i władze, które z określonej wizji wielokulturowości tworzą programy ideologiczne (zarazem wykorzystują do ich tworzenia rozmaite ideologie). W skład tego nurtu wchodzą periodyki łódzkie – regularnie, z powodu różnych �106 INGA B. KUŹMA, JOANNA SADOWSKA rocznic i okazji lub bez nich – podejmujące wątek łódzkich „Innych” historycznych. Są to takie tytuły, jak „Kronika Miasta Łodzi”, „Tygiel. Miesięcznik Kulturalny” oraz nowsze „Arterie”. Do tego grona opiniotwórczego, edukacyjnego, jak i kulturotwórczego, należałoby zaliczyć rozmaite fora społecznościowe i strony miłośników Łodzi, także regularne bądź efemeryczne imprezy i wydarzenia podejmowane przez różne organizacje non profit, w tym firmowane przez władze miasta, szczególnie „Festiwal Dialogu Czterech Kultur” (upadły w 2010 roku, obecnie jego spadkobiercą jest „Festiwal Dialogu”). Należałoby wspomnieć też o Instytucie Tolerancji – propagatorze Dnia Tolerancji, kiedy to mieszkańcy w zrywie społecznikowskim zamalowują napisy rasistowskie na łódzkich murach. Dołącza do tej grupy jeden z młodszych tworów, jakim jest Centrum Dialogu, które zgodnie z założeniami ma się skupiać nie tylko na historycznych mniejszościach, ale integrować wszystkie grupy narodowościowe, etniczne itp., jakie żyją współcześnie w mieście. Główną treścią działań większości oficjalnych gremiów, jest podtrzymywanie wyobrażenia mitu wielokulturowej społeczności, która jest i była ufundowana na dialogu i tolerancji. Te słowa bowiem przewijają się najczęściej w nazewnictwie różnych instytucji czy imprez zajmujących się łódzkim tyglem kulturowym. Rzecz jasna, nie wszystkim kulturom poświęca się tyle samo uwagi, być może na kolejne dopiero nadejdzie czas. Otwartą kwestią pozostaje, na czym powinien być ufundowany zwrot ku łódzkiej przeszłości i pamięci. Z punktu widzenia naszych niedawnych doświadczeń badawczych, niektóre pamięci i tożsamości (ponownie przywołując Kapralskiego), nie doczekały się jeszcze swoich „szperaczy” lub działają oni zbyt dyskretnie (jak np. my). Wydaje się nam jednak, że wspomniany zwrot – biorąc pod uwagę łódzki kontekst – mógłby być mocniej ufundowany na zrównoważeniu głosów i empatii. (NIE)OBECNOŚĆ7 ŁÓDZKICH NIEMCÓW W PRZESTRZENI ŁODZI Niemcy są obecni w Łodzi od czasu jej przemysłowego rozkwitu, czyli od okresu najwcześniejszego – rękodzielniczego, manufakturowego i późniejszego – Łodzi fabrycznej i fabrykanckiej. Część tej społeczności z biegiem czasu zasymilowała się, a ci, którzy zachowali swoją odrębność, wrośli w tkankę miasta. Jednak zachowanie przez nich pamięci o dorobku ogólnołódzkim, jak i rodzinnym, jest często trudne. Główną cezurą była II wojna światowa, ale konsensus wypracowany dzięki długiemu współżyciu międzygrupowemu kruszył się wcześniej. Obraz zgodnego współistnienia na jednej przestrzeni wielu różnych grup, jaki przebija z mitu o wielokulturowej Łodzi, nie jest realistyczny, a idealistyczny. W momentach napięć, szansę na przetrwanie miały wyłącznie dobre relacje osobiste. Napięcia polsko-żydowsko-niemieckie pojawiły się w okresie Wielkiego Kryzysu, a po wydarzeniach z 1933 roku wzrosły także nastroje nacjonalistyczne wśród Niemców, w tym niektórych łódzkich (uaktyw7 Nawiązanie do tytułu i koncepcji zaproponowanej przez koleżankę z ekipy badawczej, piszącej o (nie)pamięci w przypadku łódzkich Niemców (Iwaszkiewicz 2010, s. 102–125). �ŁÓDZCY NIEMCY – FRAGMENT PEJZAŻU „ZIEMI OBIECANEJ” 107 niły się partie sprzyjające tej ideologii). W 1936 roku zarysował się rozłam w łódzkim kościele ewangelicko-augsburskim, o czym wspomniano8. Na niektórych osobach niemieckiego pochodzenia dziedzictwo przeszłości ciąży, głównie dlatego, iż utożsamiono ich z nazistowskim agresorem9. Trudno powiedzieć obecnie, na ile szczerze część z tamtych osób, także podpisując volkslistę, utożsamiała się z ideologią nazistowską, a na ile zachowywała się tak ze względów koniunkturalnych10. Istnieją także dowody, iż niektóre łódzkie Niemki – zasymilowane i uważające się za Polki, w okresie okupacji hitlerowskiej przyjmowały volkslistę specjalnie, współpracując już z podziemiem polskim i realizując tym samym zalecenie konspiracyjne, aby łatwiej móc pomagać i zdobywać informacje. Była to „idealna” przykrywka (na podstawie rozmów z kustoszkami Muzeum Tradycji Niepodległościowych w Łodzi11). Z drugiej strony, zaliczenie ich do grupy wrogiej, wynikało z polityki władz powojennych wobec osób pochodzenia niemieckiego, które nie ewakuowały się po zakończeniu działań wojennych. Przed wkroczeniem wojsk radzieckich do Łodzi, z miasta zdążyli uciec przede wszystkim przybysze z Niemiec (Niemcy z Rzeszy, np. urzędnicy czy koloniści), zaś łódzka społeczność niemiecka w większości została. Część z nich wierzyła, że skoro nie splamili się niczym złym w czasie wojny, a żyją w rodzinnym mieście od pokoleń – zdołają przetrwać, zostaną obronieni. Bywało jednak różnie. Dorosłych prześladowano, rozstrzeliwano, gwałcono kobiety, dzieci spotykało często poniżenie12; byli wyniszczani głodem i ciężką pracą za darmo, szukali jedzenia na śmietnikach. Do zaostrzenia nastrojów przyczyniła się także zmiana ustawodawstwa polskiego z 1937 roku, dotycząca utrzymania szkół powszechnych dla mniejszości niemieckiej – miały być one finansowane tylko na terenach dawnego zaboru pruskiego, które mniejszość niemiecka zamieszkiwała przed 1 sierpnia 1914 roku. Przepis ten godził w szkolnictwo niemieckie na terenie Łodzi. Jak ocenia sytuację historyk łódzki Krzysztof Woźniak, wrogość i niechęć panujące w stosunkach polsko-niemieckich, trwające w drugiej połowie Dwudziestolecia międzywojennego, były silniejsze niż w 1918 roku (Woźniak 2005, s. 11–19). 9 W czasie okupacji, wyszedł np. przepis, na podstawie którego zostali wciągnięci na listę rezerwową Wermachtu, do którego ich powoływano (od 1942 roku), w tym dzieci volksdeutschów. 10 Wybory takie były podyktowane różnymi motywacjami: od względów asymilacyjnych, kontaktów z innymi nacjami w mieście (co wcale nie jest oczywiste: większość łodzian żyła obok siebie, a nie ze sobą), poprzez ich prywatne poglądy polityczne, wykształcenie, obraz świata, przywiązanie do łódzkiej „małej ojczyzny” itp. 11 Muzeum Tradycji Niepodległościowych w Łodzi mieści się w gmachu, który był więzieniem w okresie zaborów dla więźniów politycznych. Podczas II wojny światowej służył jako więzienie przejś­ ciowe dla kobiet. Przebywały tam, zanim wysłano je do obozów koncentracyjnych, innych więzień czy wykonano na nich wyrok śmierci. Więzienie utrzymało swój profil także po zakończeniu wojny – począwszy od 1945 roku osadzano w nim więźniarki polityczne. W udostępnianej na wystawie księdze ewidencyjnej z przełomu lat 1944 i 1945, ostatni wpis z grudnia 1944 roku dokonany ręką hitlerowskiego pracownika służby więziennej, jest oddzielony zaledwie kilkoma pustymi linijkami od kolejnego zapisu – już po polsku, datowanego na drugą połowę stycznia bądź początek lutego 1945 roku, odnotowującego nową więźniarkę (bazuję na własnej pamięci – I. K.). Jedno i drugie mieści się na tej samej stronie (Armia Czerwona wkroczyła do Łodzi 17 stycznia 1945 roku). 12 Po wojnie obowiązywał zakaz zatrudniania Niemców, traktowani byli jako darmowa siła robocza, np. przyjmowani byli do pomocy w gospodarstwach rolnych. Wówczas wiele zależało od charakteru i podejścia Polaków, u których się znajdowali. 8 �108 INGA B. KUŹMA, JOANNA SADOWSKA Oto opis świąt Bożego Narodzenia po wojnie, jakim zapamiętała go jedna z rozmówczyń będąca wówczas kilkuletnim dzieckiem: [...] Opowiem wam takie zdarzenie: było to przed Bożym Narodzeniem. Mieszkałyśmy na strychu. Zimno było. Była tylko koza, taki piec. No i babcia chodziła do lasu [...] i zawsze nazbierała drzewa i na plecach nosiła. Ja z babcią chodziłam, bo coś tam w torbie nosiłam i babcia układała, żeby trochę tego drzewa na zimę było. Nieraz gajowy przyszedł, to tam gałąź grubszą porąbał, babci dał. Siedziałyśmy, a dużo palić nie można było, bo dużo tego nie miałyśmy. Tak siedziałyśmy i babcia mówi do mojej mamy: „Co my teraz zrobimy? Nie ma nic, ani mąki, ani cukru, ani chleba. No nic nie ma. Co my zrobimy?”. Mama mówi: „To może ja pożyczę gdzieś”. Poszła do jednej ciotki, poszła do drugiej. To niby wszystkie takie przybrane ciotki. No i ta dała trochę cukru, ta dała trochę tego, no i siedzimy. Co to będzie? No i jest Wigilia, a tu nie ma nic! Nawet kawałka chleba nie ma. Okno zamarznięte. [...] Zimno, siedzimy, czekamy. No i moja mama mówi: „Boże, jeżeli jesteś w niebie, to pomóż. Mnie to już nie pomagaj, temu dziecku pomóż”. Babcia mówi: „A co ty się modlisz? Jakby Bóg tak naprawdę nas kochał, to by nam takiej krzywdy nie zrobił”. Mama mówi: „Nie mów tak! Może akurat ten Bóg jest”. No i siedzimy, ciemno się zrobiło od razu. A myśmy tych lokatorów, co tam mieszkali, nie znały. Tylko gospodarza. Gospodyni też pochodziła z Niemców. Od razu ktoś puka do drzwi. Babcia mówi: „O, Jezus”. Myśmy się ciągle bały. [...] babcia uchyliła drzwi i ręka się wsunęła – w papier, w tapetę owinięta paczka – ta ręka tak wsunęła tę paczkę. Babcia już chciała wyjrzeć, w korytarzu ciemno. Tylko powiedziała: „Dziękuję” i zamknęła te drzwi. I było pół chleba, było jabłko, było parę cukiereczków, był kawałek słoniny, ale taki duży. To była taka słonina nie do topienia, tylko do krojenia. [...] Parę orzeszków i taki kawałeczek ciasta drożdżowego. Moja mama mówi: „Widzisz?”. Od razu nie były obie głodne. Wszystko mnie dawały. One nie chciały. One nie głodne, nie. I od razu żeśmy ten chleb podzieliły. Te bochenki takie duże, [...] to było na pierwsze święto i na drugie. I to ciasto, ja też powiedziałam, że nie będę jadła, jeżeli one nie zjedzą [wywiad z 13.02.2010 – archiwum autorek]. Mężczyźni najczęściej nie wracali z wojny, a jeśli udało im się powrócić, w 1945 roku byli wywożeni do ZSRR13. Część z nich powracała o ile przeżyła w tamtejszych warunkach, lecz wówczas znów byli wywożeni na tereny niemieckie. W 1947 roku osoby pochodzenia niemieckiego zostały pozbawione obywatelstwa polskiego i rozpoczęła się akcja wysiedleńcza. Na początku wysyłano grupy złożone z kobiet, starców i dzieci, silniejszych zatrzymywano i przeznaczono do pracy. Pierwsze punkty zborne były na Śląsku. Wywózki te trwały do końca lat 1950. Osoby zakwalifikowane do wysiedlenia przechodziły między innymi przez obóz na Sikawie w Łodzi (dzielnica Stoki). Był on jednym z trzech największych w Polsce centralnej – działał od 1945 roku14. Później, jeśli osoby o korzeniach niemieckich zdecydowały się pozostać w kraju, ukrywały swoje pochodzenie. Zdarzało się, iż zmieniały nazwiska czy imiona. Obawiano się kolejnych upokorzeń, np. w książeczce zdrowia z tamtego powojennego okresu, należącej do jednej z kobiet, wbita jest pieczątka „Niemiec”: 13 Nakaz ten objął mężczyzn w wieku od 16 do 60 lat. Kierowano ich na Syberię do obozów lub do katorżniczej pracy, np. w kopalniach (Budziarek 2005, s. 97–101). 14 Tam, na jedne z najgorszych prześladowań, narażone były głównie kobiety. Najmłodsi, urodzeni przed wojną czy w czasie wojny, czasami nie znali języka polskiego, ich akulturacja polska przebiegała w takich przypadkach dość boleśnie; kiedy matki odsiadywały karę więzienia w obozach pracy rozproszonych po Polsce, dzieci pozostawały z dalszą rodziną lub narażone były na poniewierkę. �ŁÓDZCY NIEMCY – FRAGMENT PEJZAŻU „ZIEMI OBIECANEJ” 109 Miałam legitymację ubezpieczeniową mamy z 48 roku, gdzie jest taka duża pieczątka Niemiec. Kiedy się z tym poszło do lekarza, to od niego zależało czy przyjmie [...] jak był jakiś ludzki, to przyjął [wywiad z 20.02.2010 – archiwum autorek]. Jest to uogólniony opis losów zbiorowych łódzkich Niemców w epoce powojennej. Części z nich udało się uniknąć drastycznych przejść. Jednak negatywne przeżycia ciążące na rodzicach – szczególnie matkach – rzutowały w latach późniejszych na ich dzieci. Niektóre osoby podczas naszych spotkań badawczych, choć nie chciały opowiadać swojej biografii, sygnalizowały pewne fakty i przeżycia, które można określić jako wpisujące się w syndrom stresu potraumatycznego. Trauma okresu powojennego dotycząca stosunków międzyludzkich, odbijała się na pokoleniu najmłodszym, była niejako „odziedziczona”15. Władze polskie przed 1989 rokiem odmawiały tej grupie praw, jakie przysługują mniejszościom narodowym, co zaczęło zmieniać się dopiero od przełomu ustrojowego. W 1991 roku Polska zawarła traktat z Niemcami o dobrym sąsiedztwie i współpracy, wcześniej podpisano dokument międzypaństwowy gwarantujący osobom pochodzenia niemieckiego mieszkającym na terenie Polski prawo do pielęgnowania ich tożsamości kulturowej. Jednakże zorganizowany ruch mniejszości niemieckiej zaczął się już w okresie powojennym – w 1957 roku zostało założone w Wałbrzychu najstarsze stowarzyszenie mniejszości niemieckiej: Niemieckie Towarzystwo Społeczno-Kulturalne. Jego łódzki oddział podlega ogólnopolskiej organizacji z siedzibą w Opolu16 i powstał oficjalnie w 1992 roku17. Został założony z inicjatywy grupy, która zawiązała się specjalnie w tym celu. Jak pisał Mieczysław Gumola (2005, s. 176–177), już około 1989 roku kilka osób, niezależnie od siebie, wysyłało listy do Ambasady niemieckiej w Warszawie, iż warto byłoby zawiązać organizację, która skupiałaby mniejszość niemiecką w naszym mieście. Opis działalności tej grupy został już opublikowany w innym miejscu (Kuźma 2010, s. 93–101). W obecnej siedzibie Towarzystwa (zabytkowy dom Traugotta Grohmanna) odbywają się dyżury, zebrania, spotkania, organizowane są spotkania świąteczne (z okazji świąt Bożego Narodzenia i Wielkiej Nocy). Po umówieniu się telefonicznym czy faksem, można ustalić termin zwiedzania zabytku. Towarzystwo dysponuje własną biblioteczką, także salą wykładową, gdzie mogą odbywać się lekcje języka niemieckiego. Kursy języka dla członków, szczególnie najmłodszych, miały miejsce kilka lat 15 Mechanizm jest ten sam, jak w przypadku zjawiska dzieci Holocaustu, lecz żadnej z tych traum nie porównujemy ani nie zrównujemy. Bycie ofiarą jest niezależne od nacji, albowiem i prawa stojące za byciem katem są uniwersalne: bazują na pewnych prawidłowościach psychologicznych, nie narodowych. Więcej o traumie w różnych badawczych kontekstach: Orwid 2006; 2009; Lis-Turlejska 1998; 2003 online (http://www.psychologia.edu.pl); LaCapra 2009 (zwłaszcza rozdział pt. „Studia nad traumą – jej krytycy i powikłane losy”). 16 Jest to Związek Niemieckich Stowarzyszeń Społeczno-Kulturalnych w Polsce. Ma on charakter tzw. parasolowy: skupia prawie wszystkie organizacje mniejszości niemieckiej w Polsce (Popieliński 2001–2002, s. 93–121). 17 Począwszy od tego akapitu, kolejne informacje na temat Towarzystwa łódzkiego pochodzą głównie z dokumentacji przechowywanej przez Wydział Spraw Społecznych Urzędu Miasta Łodzi – w Zespole do spraw Współpracy z Organizacjami Pozarządowymi działającymi na terenie miasta. �110 INGA B. KUŹMA, JOANNA SADOWSKA temu, obecnie owi najmłodsi wyrośli, stąd kursy zawieszono. NTKS prezentuje także specjalną wystawę o historii osadnictwa niemieckiego na terenach Łodzi i okolic (wystawę tę przywieźli do Łodzi swoim ziomkom Niemcy)18. Działalność NTKS jest jednak ograniczona do niego samego. Wiadomości o nim uzyskane zostały dzięki archiwum i bieżącej dokumentacji prowadzonej przez Urząd Miasta Łodzi oraz dzięki powstałej w 1999 roku pracy magisterskiej, napisanej na etnologii (Jagiełło 1999). Nieco wiadomości uzyskałyśmy dzięki artykułowi Mieczysława Gumoli w „Kronice Miasta Łodzi”(2005, s. 176–177). Trudno powiedzieć obecnie, z jakiego powodu należą do Towarzystwa dzisiejsi członkowie i jaki mają stosunek do swojego narodowego dziedzictwa. Towarzystwo ustami swojej przewodniczącej, nie zgodziło się bowiem na badania, odmówiło formalnego i nieformalnego kontaktu. Spośród jego aktualnych najaktywniejszych członków, udało się spotkać praktycznie wyłącznie z przewodniczącą oraz nawiązać kontakt z jeszcze jedną osobą, starającą się nam pomóc w dotarciu do innych, lecz ci nie zgodzili się na udział w badaniu. Przewodnicząca zaś, w sposób dosłowny wypełnia decyzję podjętą przez Towarzystwo przed laty, by jednoosobowo reprezentować je na zewnątrz. Kolejne osoby, poznane w odmiennych okolicznościach, a mające kiedyś kontakt z NTKS, deklarowały, że choć uczestniczyły dawniej w jego spotkaniach, od pewnego czasu nie angażują się w tę wspólnotę. Miały na to z pewnością wpływ także sprawy wewnętrzne organizacji, najczęściej dotyczące wzajemnych stosunków. W przywołanym artykule Gumola pisze wprost, iż kontrowersje dotyczyły sposobu zarządzania Towarzystwem. Mimo statutu, który wspomina o współpracy z rozmaitymi instytucjami (także polskimi), jak i o organizacji imprez popularyzatorskich o charakterze masowym, nie ma żadnych śladów czy dowodów, iż Towarzystwo jest i było znane na szerszym forum miasta. Świadczy o tym choćby brak notatek w prasie lokalnej na temat jego działań. Z inicjatywami dotyczącymi popularyzacji wiedzy na temat życia Niemców w czasach łódzkiej prosperity, a także odsłaniającymi kulisy stosunków polsko-niemieckich przed i po wojnie (jak Sikawa i prześladowania), występują inne osoby i grupy, jak np. dziennikarze łódzcy, przewodnicy czy stowarzyszenia zajmujące się historią lokalną. Nie zajmuje się tym Towarzystwo, dysponując nie tylko pamięcią o historii swoich przodków, lecz także jednym z ważniejszych dla historii Łodzi i tutejszych Niemców obiektem, jak dom Grohmannów. Badania tej organizacji polegały na rejestrowaniu przez nas braków w danych i znaków zapytania o stan dzisiejszy grupy, nie przypominały standartowych badań zwieńczonych powodzeniem, tj. zgromadzeniem pozytywnej wiedzy. Niemcy łódzcy, a dokładniej – kobiety pochodzenia niemieckiego – stały się podmiotem zainteresowania twórczyń projektu polsko-niemieckiego „Moja saska, moja polska siostra”. Był on realizowany we współpracy ze Stowarzyszeniem Edukacyjno-Kulturalnym „Venae Artis” przez widzewski Dom Kultury „502” (w ramach roku polsko-niemieckiego 2005/2006). Projekt ów sfinansowało Ministerstwo Spraw Zagranicznych Rzeczpospolitej Polskiej. Projekt mógł zaistnieć w szerszej świadomości odbiorców, dzięki wystawie fotograficznej, a głównie dzięki filmowi o łodziankach z niemieckimi korzeniami. W filmie tym pojawiły się też osoby w różny sposób zaangażowane w życie obecnej, małej społeczności łódzkich Niemców. 18 �ŁÓDZCY NIEMCY – FRAGMENT PEJZAŻU „ZIEMI OBIECANEJ” 111 O decyzji odmownej członków Towarzystwa, by nawiązać z nami kontakt, poinformowała nas przewodnicząca. Motywy nie zostały podane, chociaż jednym z nich (prawdopodobnym, jak się wydaje) była pamięć o napięciach z okresu powojennego aż do współczesności, kiedy stosunki między ludnością pochodzenia polskiego a niemieckiego nie były pokojowe, a do dziś są obarczone uprzedzeniami i lękami. Być może zatem na niechęć do opowiadania o sprawach wewnętrznych Towarzystwa ma wpływ pragnienie pozostania w spokoju, rozwijania swojej działalności w zaciszu siedziby, we własnym gronie, bez poczucia wystawienia na obserwację. Trudno przy tym skonstatować, na ile jest to grupa z demograficznym potencjałem, jako że starszych łódzkich Niemców, z którymi weszłyśmy w kontakt, ale gdzie indziej, jest coraz mniej. Młodszych, ewentualnie pielęgnujących pamięć o swojej przeszłości, nie poznałyśmy (oprócz jednej osoby). NTKS deklaruje w swoich celach dbanie o dorobek całej lokalnej mniejszości niemieckiej. Na terenie Łodzi istnieje jednak również inna grupa – jest to niemiecko­ języczne koło biblijne działające w parafii ewangelicko-augsburskiej przy kościele pod wezwaniem św. Mateusza w Łodzi. Koło skupia osoby pochodzenia niemieckiego, których rodzinnym kościołem był właśnie ten kościół i to wyznanie. Trzeba zaznaczyć, że mniejszość niemiecka w Łodzi była zróżnicowana wyznaniowo – oprócz ewangelików wchodzili do niej też katolicy. Poza tym, ewangelikami byli i są ludzie, którzy nie mają korzeni niemieckich, zatem utożsamienie kościoła ewangelicko-augsburskiego w Łodzi wyłącznie z mniejszoś­ cią niemiecką, byłoby zafałszowaniem zarazem historii tego kościoła w mieście, jak i lokalnej historii Niemców łódzkich. Grupa należąca do niemieckojęzycznego koła biblijnego zna język niemiecki z domu – był to ich język domowy: Muttersprache (czy jak w przywołanej wcześniej wypowiedzi jednej z rozmówczyń – być może w odmianie „Lodz Deutsche” – Mutter­ spreche). Określenie „język matczyny” nabiera głębszego sensu, jeśli przypomnimy sobie koleje późno-wojenne i powojenne domów niemieckich w Łodzi, gdzie ostoją rodziny była niemal wyłącznie matka i babka. Język niemiecki dla tej grupy jest mową matki i językiem religii, językiem domowym i dzieciństwa – brutalnie przerwanego. Posługiwanie się nim było tępione. Badani wspominali, że w szkole dzieci polskie donosiły na nich nauczycielom, że mówią po niemiecku, co było piętnowane i zabraniane19. Podobnie jak w okresie tuż powojennym tępiono wszelkie ślady niemieckości w Łodzi, nawet wyrastające z dziedzictwa lokalnego. Próbowano zdeprecjonować używanie zwyczajowych nazw – choć przyrosły do różnych miejsc w Łodzi – jeśli tylko ich brzmienie kojarzyło się z niemczyzną lub miały źródłosłów niemiecki (np. potoczna łódzka nazwa Parku Źródliska powszechna przed wojną, to „Kwela”, od niemieckiego „quell” – „źródło”). Wiązało się to z powszechniejszymi nastrojami Jedna z rozmówczyń wspominała jednak: „Do czwartej klasy mieliśmy taką fajną panią, która pochodziła z Wilna, więc do dzieci niemieckich inaczej podchodziła, może ją też stamtąd wypędzono [...]. Tu wypędzeni, tam wypędzeni i to tak historia się powtarza” [wywiad z 20.02.2010 – archiwum autorek]. 19 �112 INGA B. KUŹMA, JOANNA SADOWSKA powojennymi zacierania śladów po Niemcach. Badani pamiętali zatem jeszcze język niemiecki, a podtrzymaniu jego znajomości pomaga, między innymi, pielęgnowanie go w życiu religijnym na spotkaniach koła. Jednak nie mogłyśmy uczestniczyć w spotkaniach koła – jego członkowie nie zgodzili się. Uznali, że będą się zbyt krępować, aby czytać teksty religijne po niemiecku przy obcych słuchaczach, wstydząc się również swojej niemczyzny. Niektórzy dbają o dodatkowy kontakt z językiem poprzez telewizję, prasę, lektury, także dzięki podróżom do Niemiec, do rodziny. Niemieckojęzyczne koło biblijne jest nieliczne – liczy około 15 osób, których wiek można oszacować na 60–70 lat i ponad 80 lat. Na spotkaniach modlą się, odczytują fragmenty Pisma Świętego, śpiewają pieśni religijne – wszystko po niemiecku. Spotkania odbywają się mniej więcej dwa razy w miesiącu. Przybywają na nie także ewangelicy o korzeniach niemieckich z miejscowości podłódzkich. Opiekę duchowną i duchową sprawują nad nimi księża z parafii, którzy asystują i prowadzą owe religijne spotkania (oczywiście warunkiem jest, by znali język). Grupa ta zawiązała się w tym samym niemal czasie, kiedy NTKS formalizowało swoje początki, tj. na początku lat 1990. Początkowo spotykali się w mieszkaniu prywatnym w centrum Łodzi, które należało do inicjatorki religijnych spotkań (nie żyje od kilku lat). W pierwszym okresie działalności przychodziło tylko kilka osób. Potem, stopniowo jedni przyciągali kolejnych chętnych i zainteresowanych. Spotkania odbywały się raz w tygodniu. Raz do roku ich inicjatorka starała się organizować duże spotkanie i zapraszała wówczas na nie osoby z miejscowości pod Łodzią. W tym samym czasie, przewodnicząca NTKS zapraszała seniorki z Koła na swoje spotkania. Zatem oba te kręgi funkcjonowały równorzędnie i w pewien sposób dopełniały się, jako że NTKS nie było i nie jest organizacją religijną. Po śmierci założycielki Koła, grupa rozpierzchła się. Sytuacja taka trwała do momentu, kiedy do Łodzi przyjechali Niemcy znani lokalnej społeczności i dowiedzieli się o zamierających spotkaniach religijnych. Namówili jedną z kobiet, by przejęła sprawy w swoje ręce, a o pomoc zwróciła się do lokalnego kościoła ewangelicko-augsburskiego (do którego należy). Tak uczyniła, zaś ówczesny biskup Kościoła – śp. bp. Cieślar – zgodził się na użyczenie im schronienia i miejsca na terenie parafii. Jednocześnie przestrzegał (np. w rozmowie z nami podczas badań), by nie identyfikować na podstawie tego faktu całego Kościoła z jakąś jedną grupą narodowościową, dokładniej: niemiecką. Jak widać po tej ogólnej charakterystyce, obraz życia wspólnotowego osób pochodzenia niemieckiego w Łodzi, jest skromny. Uderza nieobecność ludzi młodych. Najmocniejsze więzy łączą osoby należące do koła biblijnego. Po badaniach można z całkowitą pewnością to stwierdzić, albowiem o charakterze i sile więzi członków Towarzystwa nie mamy żadnej wiedzy. Koło jest zatem dla jego uczestników, w pewnym sensie, domem. Łączą ich przeszłe koleje losu, wyznanie i język. Osoby tworzące koło znalazły tam bezpieczną enklawę, by pamiętać o swoim dziedzictwie (w sensie pozytywnym), a pielęgnowana tam pamięć ma charakter prywatny, rodzinny, a wręcz intymny. �ŁÓDZCY NIEMCY – FRAGMENT PEJZAŻU „ZIEMI OBIECANEJ” 113 CZY (I JAK) ŁÓDZKA MNIEJSZOŚĆ NIEMIECKA JEST OBECNA W ŚWIADOMOŚCI MIESZKAŃCÓW MIASTA? Opisany we wstępie projekt konkursowy obejmował również badania mające na celu stwierdzenie na ile żyjące w Łodzi lokalne społeczności mniejszościowe funkcjonują w świadomości mieszkańców miasta. Jako, że artykuł nasz poświęcony jest wyłącznie tematyce dotyczącej mniejszości niemieckiej, niniejsza jego część stanowi opis opinii i stanu wiedzy łodzian o życiu i funkcjonowaniu w mieście członków tej społeczności, a także ukazuje na ile współczesny wizerunek mniejszości jest przesiąknięty stereotypowymi wyobrażeniami o Niemcach zakorzenionymi w Polsce. W czasie prowadzonych badań docelową grupę badawczą stanowili rodowici łodzianie urodzeni pomiędzy 1945 a 1960 rokiem, nadal mieszkający na terenie miasta. Tak ustawione widełki wieku pozwoliły wyodrębnić grupę osób urodzonych już w badanym okresie, a jednocześnie na tyle wcześnie, by pamiętać czasy PRL-u i umieć skonfrontować je z obecną sytuacją mniejszości w mieście. Specjalnie na potrzeby tych badań została opracowana ankieta zawierająca 12 pytań otwartych umożliwiających poznanie opinii badanych na powyższy temat20. Formuła pytania otwartego pozwoliła na swobodne wyrażanie przez nich myśli i formułowanie osobistych sądów dotyczących omawianych kwestii. Rozdanych zostało sto ankiet, z czego wypełnionych powróciło osiemdziesiąt. Pięćdziesiąt z nich wypełniły kobiety, a trzydzieści mężczyźni. Badani legitymują się różnym stopniem wykształcenia od podstawowego (trzy osoby) poprzez zawodowe (dziewięć osób), średnie (37 osób) i wyższe (31 osób). Wszyscy mieszkają w Łodzi, w różnych dzielnicach miasta. Dodatkowo rozdano jeszcze ankiety najmłodszej, dorosłej w momencie badania, grupie rodowitych łodzian, którą stanowiły osoby z roczników 1989–1990. Ich opinie w zderzeniu z wypowiedziami głównej grupy badanych, pozwoliły na uchwycenie ewentualnych różnic pokoleniowych w zapatrywaniu się na kwestię mniejszości niemieckiej na terenie Łodzi. Z pięćdziesięciu ankiet dostosowanych dla młodszej grupy badanych, wypełnionych powróciło 46. Wypełniło je 27 kobiet i 19 mężczyzn. Podobnie jak w głównej badanej grupie są to osoby o różnym stopniu wykształcenia począwszy od podstawowego (pięć osób), poprzez zawodowe (cztery osoby) i średnie (32 osoby) a skończywszy na osobach posiadających aktualnie status studenta (w taki sposób zdefiniowało swoje wykształcenie pięć osób). Ankietowani, tak jak w przypadku głównej grupy, zamieszkują różne dzielnice Łodzi. Podstawową kwestią, niezbędną do opracowania poszczególnych zagadnień dających wyobrażenie o stanie wiedzy badanych łodzian na temat mniejszości niemieckiej, było ustalenie źródeł tej wiedzy. Ankiety cytowane w pracy znajdują się w archiwum Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UŁ. Oznakowanie [ankieta 45/60...] odnosi się do najstarszej wiekowo grupy badanych; oznaczenie [ankieta 89/90...] – to ankiety wypełnione przez łódzką młodzież, zaś [ankieta LO...], odnosi się do tych, które wypełniali uczniowie VIII LO. 20 �114 INGA B. KUŹMA, JOANNA SADOWSKA Na pytanie skąd czerpią informacje o Niemcach żyjących obecnie w Łodzi ankietowani z głównej grupy badawczej powoływali się na: – wiadomości z szeroko rozumianych środków masowego przekazu typu: „prasa, radio, telewizja” [ankieta 45/60/13], „Telewizja Łódź, internet” [ankieta 45/60/48], „film...” [ankieta 45/60/28], „...czasopisma...” [ankieta 45/60/41], „...imprezy kulturalne pokazywane w mediach” [ankieta 45/60/77], – wiedzę książkową: „literatura” [ankieta 45/60/29], „literatura historyczna” [ankieta 45/60/25], „książki” [ankieta 45/60/45], „przewodniki turystyczne doty­czące naszego miasta” [ankieta 45/60/34], – przekaz międzypokoleniowy: „...opowiadania rodziców” [ankieta 45/60/72], „przekazy rodzinne...” [ankieta 45/60/38], – doświadczenia osobiste: „kontakty sąsiedzkie, wiedza z otoczenia” [ankieta 45/60/80], „kontakty bezpośrednie” [ankieta 45/60/69], „...kontakty osobiste” [ankieta 45/60/36]. Wielu ankietowanych (16 osób) w ogóle nie udzieliło odpowiedzi na to pytanie bądź wręcz deklarowało „brak informacji” [np. ankieta 45/60/31] na omawiany temat. „Nie interesuje mnie ten temat” [ankieta 45/60/15], „nie mam wiedzy” [ankieta 45/60/74], „nie interesuję się tą grupą. Nie znam żadnego Niemca” [ankieta 45/60/32] to wielokrotnie powtarzające się odpowiedzi. Inaczej ułożyły się wypowiedzi badanych z grupy wiekowej 1989–1990. Tutaj jednym z głównych źródeł wiedzy, na które powołują się ankietowani jest „edukacja w szkole” [ankieta 89/90/5], „lekcje niemieckiego w liceum” [ankieta 89/90/6], „historia w szkole” [ankieta 89/90/35], „podręczniki szkolne” [ankieta 89/90/43], czyli ogólnie „wiedza szkolna” [ankieta 89/90/31]. Świadczy to niewątpliwie o zmianach, jakie zaszły w systemie edukacji, ale niestety – co będzie widoczne w dalszej części artykułu – nie przekłada się na zwiększenie wiedzy młodych łodzian o obecnie funkcjonujących na terenie miasta mniejszościach narodowych, w tym niemieckiej. Inne pojawiające się tu źródła wiedzy to: – szeroko rozumiane „media” [ankieta 89/90/12], wśród których króluje oczy­ wiś­cie „internet” [ankieta 89/90/2] oraz „telewizja i prasa” [ankieta 89/90/6]. – „filmy i książki” [ankieta 89/90/45] w tym te „...związane z II wojną światową” [ankieta 89/90/30] – wiedza zaczerpnięta z przekazu międzypokoleniowego – „wiedza rodziców” [ankieta 89/90/44] – „...znajomości z osobami pochodzenia niemieckiego” [ankieta 89/90/42]. Pierwszym poruszonym w ankiecie problemem dotyczącym bezpośrednio wiedzy badanych o mniejszości niemieckiej w Łodzi, jest sprawa liczebności Niemców mieszkających obecnie w mieście. Kwestia ta okazała się sprawą bardzo trudną, i to zarówno dla starszych, jak i młodszych ankietowanych, a ich stanowiska niezwykle rozbieżne. W grupie wiekowej 1945–1960 najczęściej, bo aż 29 razy, padała odpowiedź „nie wiem” [ankieta 45/60/1] lub „nie mam pojęcia” [ankieta 45/60/6]. Pozostałe odpowiedzi znacząco różnią się w ocenach, a proponowana liczebność Niemców oscyluje od pięćdziesięciu osób [ankieta 45/60/51] po pięćdziesiąt tysięcy [ankieta 45/50/71]. �ŁÓDZCY NIEMCY – FRAGMENT PEJZAŻU „ZIEMI OBIECANEJ” 115 Jeśli chodzi o ankietowaną młodzież, odpowiedź „nie wiem” [ankieta 89/90/12] padła tu tylko trzykrotnie, ale pozostałe propozycje też w większości znacznie rozmijają się ze stanem faktycznym, bowiem najczęściej szacowano liczbę Niemców na „kilkuset” [ankieta 89/90/26] i „kilka tysięcy” [ankieta 89/90/29] aż po liczbę „dziesięć tysięcy”, która padła czterokrotnie. Liczby proponowane przez ankietowanych są tak różnorodne, że nie sposób tu mówić o jakiejkolwiek prawidłowości. Przy czym badani nie powołują się na żadne konkretne fakty, mogące uwiarygodnić posiadaną przez nich wiedzę, jest więc to raczej oszacowanie czysto subiektywne. Jedną z podstawowych dla prowadzonych badań kwestii, było dokonanie przez ankietowanych oceny funkcjonowania mniejszości niemieckiej w Łodzi w czasach Polski Ludowej i współcześnie, czyli po transformacji systemowej w 1989 roku. „Załamanie się ustroju politycznego PRL, a także przejęcie władzy przez opozycję [...] stworzyły sprzyjające warunki do generalnej modyfikacji polskiej polityki mniejszościowej. Władze polskie definitywnie zrezygnowały wtedy z polityki asymilacji, stworzyły ludności niepolskiej w granicach obowiązującego prawa możliwości kultywowania swoich odrębności narodowych” (Chałupczak 1998, s. 288). Wszystko to spowodowało, że dość wyraźnie widać różnicę w sytuacji mniejszości w tych dwóch okresach. Wielu ankietowanych z podstawowej, starszej grupy badawczej, nie miało jednak jasno sprecyzowanego sądu na ten temat. Na pytanie czy sytuacja badanej grupy zmieniła się po 1989 roku, odpowiadali oni „nie wiem” [45/60/73], „nie jestem zorientowana” [ankieta 45/60/30], „nie umiem powiedzieć. Nie spotkałam się z ludnością niemiecką w Łodzi. Nic nie wiem na ten temat” [ankieta 45/60/70]. Tego typu odpowiedzi było w sumie 24. Znaczna część pozostałych odpowiedzi to przypadki, kiedy informatorzy twierdzą po prostu, że sytuacja raczej się zmieniła, ponieważ: czasy wojny zostały włożone głęboko do szuflady. Niemcy zrobili bardzo dużo w tej kwestii. Potrzebne było uderzenie się w piersi, wyznanie win i czynienie dobra [ankieta 45/60/45]. lecz nie podają żadnych przykładów tych zmian [ankieta 45/60/54]. Bądź odwrotnie – uważają, że się nie zmieniła, lecz także nie mają żadnych wiadomości na potwierdzenie tej tezy [ankieta 45/60/18]. Czasem nie wiadomo nawet czy nastąpiły zmiany na lepsze czy wręcz przeciwnie [ankieta 45/60/29]. Jedynie w 17 ankietach znaleźć można bardziej rozbudowane wypowiedzi oceniające sytuację badanej grupy w obu okresach. Z wypowiedzi tych wynika, iż zdaniem ankietowanych, w okresie Polski Ludowej Niemcy byli „przedmiotem walki ideologicznej i politycznej” [ankieta 1945/60/42] a „...propaganda straszyła wciąż wizerunkiem rewizjonistów niemieckich i neonazistów” [ankieta 45/60/24], zaś „niektóre środowiska wmawiały nam, że RFN będzie chciało wyregulować granicę” [ankieta 45/60/9]. W ocenie tych badanych, na wizerunku Niemców zdecydowanie negatywnie odbiły się kwestie związane z II wojną światową: [...] część mniejszości niemieckiej w okresie wojny stanęła po stronie wojsk niemieckich, inwazyjnych nazistów, tworząc liczne organizacje dywersyjne i bojowe. Mniejszość niemiecka dokonywała masowych �116 INGA B. KUŹMA, JOANNA SADOWSKA mordów na Polakach [...] Między innymi z tych powodów mój stosunek do Niemców mieszkających w Polsce jest obojętny, wręcz negatywny [ankieta 45/60/63]. Sytuacja po przemianach ustrojowych przyniosła zaś według nich: [...] zmiany w stosunkach polsko-niemieckich na początku lat 1990. kiedy to [...] ujawniły się aspiracje i dążenia ludności przyznającej się do niemieckiego pochodzenia i niemieckiej narodowości [ankieta 45/60/63]. Zmiany te polegały na: – przyznaniu Niemcom statutu mniejszości narodowej: „w czasach PRL-u nie dostrzegano wcale żadnej mniejszości [...] obecnie mniejszość niemiecka została oficjalnie uznana, ma nawet swoich przedstawicieli w Sejmie RP” [ankieta 45/60/24], – złagodzeniu wizerunku Niemca widzianego poprzez tragedię wojny: w okresie Polski Ludowej „wszyscy pamiętali II wojnę światową i Niemiec zawsze kojarzył się z wojną. Teraz jest – chyba lepiej” [ankieta 45/60/6], – nowej sytuacji gospodarczej: w czasach Polski Ludowej Niemców „nie lubiano za bogactwo i gospodarność. Dziś cenieni są za dobre zarządzanie, mądrą gospodarkę i oszczędność” [ankieta 45/60/77], „wygrali kilka procesów o odzyskanie swoich majątków. Mają pieniądze, które tu inwestują” [ankieta 45/60/49], „pracują u nas, mają swoje biznesy” [ankieta 45/60/66]. Co zaś się tyczy wypowiedzi młodszej z badanych grup na powyższy temat, dominowała postawa niewiedzy o sytuacji mniejszości niemieckiej w Łodzi, zarówno z okresu Polski Ludowej, jak i po przemianach ustrojowych. Na pytanie o ewentualne zmiany, jakie mogłyby dotyczyć tej mniejszości i czy w ogóle takie zaszły, większość ankietowanych nie potrafiła udzielić odpowiedzi (standardowa była tu odpowiedź „nie wiem”, np. ankieta 89/90/4). Tylko dziesięć osób odpowiedziało, że zmiany zaszły i były to zmiany na lepsze w stosunku do sytuacji powojennej, kiedy to: „władza ludowa prześladowała ich jako element groźny dla Polaków, ludzi, którzy wywołali wojnę” [ankieta 89/90/11], „tuż po wojnie ludzie ich nienawidzili” [ankieta 89/90/33], „nie byli zbyt lubiani i tolerowani” [ankieta 89/90/37]. Jeden z ankietowanych wyraził pogląd, że „Niemcy w PRL byli faworyzowani” a obecnie „nie wyróżniają się” [ankieta 89/90/25], jeden stwierdził, iż w PRL-u „Niemcy wywyższali się nad Polakami i nie lubili ich. A teraz Niemcy i Polacy są równi” [ankieta 89/9046], a inny lepszą sytuację Niemców w czasach przed 1989 rokiem motywował dobrymi kontaktami PRL i NRD [ankieta 89/90/45]. Poza tymi trzema wypowiedziami reszta ankietowanych, która wyraziła jakiś pogląd na tę sprawę, była zdania, że współcześnie sytuacja mniejszości niemieckiej uległa poprawie „tak jak i innych mieszkańców Łodzi” [ankieta 89/90/28] oraz że „teraz próbujemy dojść do porozumienia” [ankieta 89/90/33], że panuje „większa tolerancja” [ankieta 89/90/30], a „starsze pokolenie nie ma takich uprzedzeń co kiedyś” [ankieta 89/90/39]. Nie podawano jednak żadnych konkretnych przykładów poprawy sytuacji tej mniejszości poza ogólnikami, typu: „współcześnie Niemcy nie są prześladowani w żaden sposób” [ankieta 89/90/10]. �ŁÓDZCY NIEMCY – FRAGMENT PEJZAŻU „ZIEMI OBIECANEJ” 117 Kolejnym poruszonym w ankiecie zagadnieniem jest kwestia wyróżniania się omawianej mniejszości na tle innych łodzian. Wśród przedstawicieli starszej grupy badawczej zdecydowanie przeważa opinia, że Niemcy jako mniejszość narodowa niczym się nie wyróżniają. W ten sposób ujęło sprawę aż 73 z 80 badanych (!). Pozostałych siedmiu postarało się wymienić pewne cechy obrazujące, w ich mniemaniu, Niemców i choć „różnice są trudne do uchwycenia” – to jednak Niemcy wyróżniają się „lepszą, bardziej racjonalną, organizacją pracy, unikaniem egzaltacji i wymuszoną konsekwencją działania” [ankieta 45/60/22]. Jako cechy wyróżniające członków tej mniejszości wymieniane są również: – posługiwanie się innym językiem [ankiety 45/60/55 i 59], – „punktualność, przestrzeganie czasu i terminów. Niemcy nie lubią specjalnie bliskości, utrzymują dystans na wyciągnięcie ręki [...], uważani są za pracowitych, ceniących prestiż i bogactwo, są ambitni i dokładni” [ankieta 45/60/63], – głośne zachowanie: „może też zachowują się nieco głośniej, ale to nie reguła” [ankieta 45/60/70], – cechy charakteru: „są oszczędni i skryci” [ankieta 45/60/77]. W wypowiedziach tych wyraźnie widać nawiązania do stereotypowego obrazu Niemca dobrze zorganizowanego i dobrze zarabiającego, postrzeganego „poprzez [...] rzeczywistą bądź rzekomą skłonność do porządku” (Żyliński 2003, s. 334). Ankietowana młodzież prawie w stu procentach uznała, iż Niemcy niczym się nie wyróżniają. Wyjątek stanowią tu jedynie dwie wypowiedzi. Jeden z ankietowanych stwierdził, że Niemcy wyróżniają się „twardym akcentem” [ankieta 89/90/15] a drugi, iż wyróżniają ich „lepsze samochody” [ankieta 89/90/25]. Przechodząc do omówienia kwestii stosunków między łodzianami a mniejszością niemiecką funkcjonującą na terenie miasta, należy omówić teraz opinię badanych na temat ewentualnych postaw antyniemieckich demonstrowanych w Łodzi i scharakteryzować ich przyczynę. Osiemnastu spośród ankietowanych ze starszej grupy wiekowej stwierdziło, że łodzianie mają antyniemieckie uprzedzenia wywoływane przez „pamięć o wojnie i zabijaniu” [ankieta 45/60/68] i: [...] wspomnienia związane z czasem wojny i okupacji niemieckiej – kiedy to – Niemcy wyrządzili bardzo wiele okrutnych krzywd, które trudno zapomnieć a są one utrwalane przez opowieści rodzinne jak np. pobili moją mamę lub zamordowali jej brata, wszystkie historie słyszane od ludzi, którzy przeżyli wojnę ukazują ten naród jako bezmyślnych psychopatów. Do tego obrazu dołącza również znaczna większość filmologii światowej co ciągle przypomina taki wizerunek [...] [ankieta 45/60/27]. Tego typu stanowisko przypisywane jest raczej osobom starszym, które mają wiele powodów do uprzedzeń a są to głównie wojna, tragedia i krzywdy i w ogóle, a poza tym Niemcy przed wojną to była klasa posiadająca a więc niekoniecznie kochana [ankieta 45/60/22], ale siła przekazu międzypokoleniowego utrwala czasem obraz „Niemiec = nazista” [ankieta 45/60/24] także i w młodszym pokoleniu. �118 INGA B. KUŹMA, JOANNA SADOWSKA Wiele spośród zjawisk współczesności, wywiera jednak – zdaniem ankietowanych – bardzo korzystny wpływ na poprawę wizerunku tej mniejszości. Nastąpiło „pojednanie Polsko-Niemieckie” [ankieta 45/60/78], Niemcy „obecnie kojarzą się z dobrobytem” [ankieta 45/60/76], powstają „polsko-niemieckie firmy” [ankieta 45/60/51], „mamy wspólnego Papieża” [ankieta 45/60/49] i panuje „tolerancja” [ankieta 45/60/66]. Ten obraz wyłania się z największej liczby, bo aż z 47, odpowiedzi. Osoby te uważają, iż łodzianie nie mają antyniemieckich uprzedzeń, bo „Niemcy byli w Łodzi od zawsze” [ankieta 45/60/69], a w chwili obecnej „jest ich mało. Niczym się nie wyróżniają. Są zasymilowani” [ankieta 45/60/34]. Pozostali ankietowani nie mają jasno wyrobionego poglądu na tę sprawę, ponieważ „mniejszość niemiecka w Łodzi jest słabo widoczna i nie może wzbudzać ani sympatii ani antypatii” [ankieta 45/60/63]. Wypowiedzi badanej młodzieży wahają się pomiędzy postrzeganiem łodzian jako nie mających uprzedzeń antyniemieckich, ponieważ „nie spotkałam się ze złym traktowaniem Niemców przez łodzian” [ankieta 89/90/4], „nie zauważyłem takich zachowań” [ankieta 89/90/30], a sądem, że jak najbardziej tak, na co wpływ ma w dalszym ciągu „uraza po II wojnie światowej” [ankieta 89/90/6]. Nieznacznie przeważają tu wypowiedzi twierdzące, które źródeł antyniemieckiego nastawienia łodzian dopatrują właśnie w „uwarunkowaniach historycznych” [ankieta 89/90/42], „wspólnej historii obu państw” [ankieta 89/90/44], a przede wszystkim w „wydarzeniach, które miały miejsce podczas wojny” [ankieta 89/90/16]. To właśnie II wojna światowa podawana jest jako główna przyczyna niechęci do Niemców, przy czym zaznaczyć należy, iż większość ankietowanych szczególnie niechętne Niemcom postawy przypisuje starszemu pokoleniu. Antyniemieccy są „głównie ludzie starsi pamiętający obozy niemieckiej zagłady” [ankieta 89/90/24] i „wydarzenia z II wojny światowej” [ankieta 89/90/23]. Niestety „pokolenia wojenne wpajają następnym pokoleniom swoje spojrzenie na narodowość niemiecką” [ankieta 89/90/21], co nieraz owocuje złym nastawieniem do tej grupy i wśród młodszego pokolenia a niechęć do Niemców „wyrażana jest w normalnych rozmowach” [ankieta 89/90/13], którą opisuje jedna z ankietowanych: np. taka sytuacja: po wypadku smoleńskim byłam w sklepie i jakaś pani dyskutowała z inną panią, że to na pewna wszystko wina Donalda Tuska, bo on ma niemieckie korzenie i wystarczy spojrzeć w oczy [ankieta 89/90/2]. Dalej ankietowani pytani byli o osobisty stosunek do łódzkiej społeczności niemieckiej. W starszej grupie badanych, kilkukrotnie padły bardzo rozbudowane odpowiedzi zawierające refleksje na temat Niemców. Wyrażane są w nich sądy dwojakiego rodzaju i wyróżnić można: – stanowisko niechętne: Jeśli chodzi o całość grupy niemieckiej nie przepadam za nimi. Jednostek nie znam więc odwołań osobistych nie mam. Niechęć wynika z opowiadań dziadków i rodziców o wojnie [ankieta 45/60/68]; Po zastanowieniu się w skali od 1 do 10, 1 – niechęć, 10 – sympatia, to mój stosunek do Niemców to około 3 – tylko dlatego, że są tam na pewno też jednostki pozytywne i nie chcę ich krzywdzić [ankieta 45/60/27]. �ŁÓDZCY NIEMCY – FRAGMENT PEJZAŻU „ZIEMI OBIECANEJ” 119 Taka postawa bywa wiązana z wydarzeniami z okresu II wojny światowej, przy czym ankietowani wyrażają raczej niechęć do Niemców jako narodu, który odpowiedzialny jest za okropieństwa wojny, niż do mniejszości niemieckiej jako takiej: [...] nigdy Niemiec nie będzie Polakowi bratem. W okresie okupacji piętnowano mówienie po polsku, polskie święta narodowe były bojkotowane. Część mniejszości niemieckiej w okresie wojny stanęła po stronie wojsk niemieckich, inwazyjnych nazistów, tworząc liczne organizacje dywersyjne i bojowe. Mniejszość niemiecka dokonywała masowych mordów na Polakach, tworzyła listy osób mających być wysłanych do obozów koncentracyjnych itd. Między innymi mój stosunek do Niemców mieszkających w Polsce jest obojętny, wręcz negatywny [ankieta 45/60/63]; Dziadek i wuj w Dachau, dwie ciotki w Ravensbrick [pisownia oryginalna] – to osobiście. 6 mln Polaków, kraj w ruinie, zniszczony i ograbiony – to narodowo. Ja nie mam prawa ich kochać – za mało mojego życia. Wiem, że to nie oni, że ich przodkowie, ale zawsze. Na przestrzeni 1000 lat naszej znajomości dostali w łeb parę razy, ale ich zaborczość i agresywność oraz szczególne upodobanie naszej ziemi ciągle się odradzało. Niemców za ich nacjonalizm, zaborczość, agresywność generalnie nie lubię [...] [ankieta 45/60/22]. – stanowisko pozytywne czy wręcz przepełnione sympatią: Mój stosunek do Niemców jest pozytywny, bo jestem tolerancyjna a zresztą ile można nosić w sobie do nich żal? [ankieta 45/60/29]; Darzę szacunkiem Polaków pochodzenia niemieckiego, którzy osiedlili się w Łodzi budując jej przemysł, przyjmując stopniowo polski język, obyczaje, styl życia. Niektórzy narazili się nawet na prześladowania ze strony okupantów hitlerowskich – nie widzę żadnego zagrożenia dla Polski ze strony ludzi określających siebie jako mniejszość niemiecka, uważam, że na równi z innymi mniejszościami mają prawo do własnej tożsamości, kultury, języka itd. [ankieta 45/60/24]; Bardzo cenię Niemców za: 1. praworządność i uczciwość 2. organizację pracy i dyscyplinę 3. pracowitość 4. osiągnięcia naukowe i kulturalne 5. niesamowite bohaterstwo na polu bitwy [ankieta 45/60/45]. Dodać należy, iż wyżej przytoczone cytaty są najbardziej obszernymi wypowiedziami zawartymi w ankietach i dlatego zostały zamieszczone właściwie w całości. Jeśli chodzi o resztę, bardziej lakonicznych wypowiedzi na ten temat, najczęściej – aż 42 razy – zawierają one deklarację, że stosunek do mniejszości niemieckiej jest „obojętny” [ankieta 45/60/6], ponieważ „najważniejszy jest człowiek a nie narodowość” [ankieta 45/60/15], „nie wyróżniam społeczności ze względu na narodowość” [ankieta 45/60/2], bo Niemcy „nie przeszkadzają i nie pomagają” [ankieta 45/60/56] i „nie znam Niemców mieszkających w Polsce i w Łodzi” [ankieta 45/60/25]. Padają też odpowiedzi, jak te opisane wyżej, o zdecydowanie negatywnym zabarwieniu: „nie lubię Niemców ani ich języka” [ankieta 45/60/5], ale jest ich stosunkowo niewiele (sześć). Duża zaś grupa badanych (32 osoby) deklarowała pozytywne nastawienie do tej mniejszości gdyż „żyjemy w tej samej Europie pod wspólnym niebem” [ankieta 45/60/3], a Niemcy to „dobrzy gospodarze i ludzie [ankieta 45/60/38] i „nic złego mnie od nich nie spotkało [ankieta 45/60/43]. �120 INGA B. KUŹMA, JOANNA SADOWSKA Co zaś się tyczy odpowiedzi młodzieży na ten temat, na szczególną uwagę zasługuje fakt, iż przeważa stanowisko oparte o obojętność w stosunku do tej grupy: „jak do każdej innej mniejszości” [ankieta 89/90/2], bo „nie przeszkadzają mi mniej­ szości” [ankieta 89/90/10], i „nie jestem uprzedzona” [ankieta 89/90/33] a Niemcy „to normalni ludzie” (!) [ankieta 89/90/35]. W odróżnieniu od starszej grupy, jedynie dwie osoby (!) z grupy młodych, zadeklarowały stosunek pozytywny „ponieważ nigdy nie miałam z nimi złych kontaktów” [ankieta 89/90/30] i „nie ma znaczenia dla mnie z jakiego kraju ktoś pochodzi” [ankieta 89/90/1]. Dodatkowo trzy wypowiedzi zawierały ocenę negatywną „ze względu na historyczne stosunki polsko-niemieckie i negatywny bilans futbolowy dla Polski w starciu z reprezentacją Niemiec” [ankieta 89/90/15], „[...] nieuzasadnioną [...] ogromną niechęć do ludzi tej narodowości” [ankieta 89/90/37] i „niechęć do twardego i stanowczego języka tej narodowości” [ankieta 89/90/27]. Analizując ten materiał nie sposób nie zauważyć, że w wielu przypadkach nadal aktualna pozostaje opinia Jana S. Bystronia, który w Megalomanii narodowej pisał: „Niemiec był zawsze w Polsce kimś obcym [...] wobec tych ludzi wytwarza się w ciągu wieków dość jednolita opinia ludności polskiej, częściowo do dziś dnia jeszcze się tradycyjnie utrzymująca, mimo że stosunki polsko-niemieckie uległy istotnym zmianom. Opinia ta jest niechętna, czasem wprost lekceważąca czy pogardliwa, w najlepszym razie wyczekująco neutralna [...]” (1995, s. 167). Stosunek do danej mniejszości może być powodowany osobistymi kontaktami z jej członkami bądź brakiem tych kontaktów i co za tym idzie, nieznajomością całej mniejszości. Zagadnienie to pokazuje także, na ile badani wyrażając sądy o łódzkich Niemcach i pisząc o swoim stosunku do nich posługują się osobistymi doświadczeniami wynikłymi ze znajomości przedstawicieli tej grupy, a na ile pozostają w sferze ogólnie funkcjonujących stereotypów. Jak wynika z odpowiedzi ankietowanych, zarówno starsza jak i młodsza grupa wiekowa, ma z łódzkimi Niemcami kontakty bardzo ograniczone i sporadyczne. Starsi na osobiste kontakty powołali się ośmiokrotnie wspominając np: w dzieciństwie miałam sąsiadów Niemców, ale tak zasymilowanych, że w ogóle nie funkcjonowali w mojej świadomości jako Niemcy. Nazwisko mieli zresztą spolszczone [ankieta 45/60/44], przyjaźń z dzieciństwa [ankieta 45/60/29] i sąsiadów z dzieciństwa [ankieta 45/60/44] czy np. fakt, że „rodzice pomagali po wojnie Niemcom, którzy zostali w Łodzi” [ankieta 45/60/36]. Jako miejsce kontaktu z Niemcami jeden z ankietowanych wymienił też „udział w imprezach kulturalnych np. Festiwal Dialogu Czterech Kultur, koncerty u świętego Mateusza” [ankieta 56/60/50]. Dwie osoby odwołały się do wakacyjnych zagranicznych znajomości z Niemcami [ankiety 45/60/30, 45/60/77], co absolutnie nie dotyczy mniejszości niemieckiej w Łodzi. Młodsi o osobistym kontakcie wspomnieli 12 razy, powołując się na sporadyczną raczej znajomość typu „krótka rozmowa” [ankieta 89/90/16]. Trzy osoby odwołały �ŁÓDZCY NIEMCY – FRAGMENT PEJZAŻU „ZIEMI OBIECANEJ” 121 się do poza łódzkich kontaktów wakacyjnych typu „obozy językowe, wędrówki po Europie” [ankieta 89/90/9] czy „wymianę młodzieży w szkole” [ankieta 89/90/44]. O wiedzy na temat łódzkiej mniejszości niemieckiej mogą dać wyobrażenie odpowiedzi na pytania o miejsca, obiekty bądź osoby związane z działalnością tej grupy na terenie miasta i o obecność Niemców w ważnych dla Łodzi wydarzeniach. Wyraźnie tutaj widać, że wiadomości ankietowanych są bardzo ograniczone. Większość badanych ze starszej grupy wiekowej osadza Niemców w pejzażu współczesnej Łodzi poprzez wspomnienie Łodzi fabrykanckiej, Łodzi „niemieckich kamieniczników, kupców i rzemieślników” (Wojtkowiak 1997, s. 25). Zdecydowanie widać odwołania do potęgi ekonomicznej tej mniejszości w czasach „Ziemi obiecanej”, kiedy „Łódź była wielonarodową i wielowyznaniową metropolią, w której rytm życia wyznaczała pogoń za zyskiem. Większość fabryk znajdowała się w rękach niemieckich i żydowskich” (Woźniak 2001, s. 15). W odpowiedziach na to pytanie, przedstawiciele starszego pokolenia wymieniają zabytkowe pałace np. Herbsta [ankieta 45/60/39], jak również fabrykantów: Scheiblera, Grohmanna i wielu innych. Nieliczne dłuższe wypowiedzi na ten temat także nawiązują do XIX wiecznych zabytków lub samych postaci fabrykantów. Tak więc obiekty kojarzone w Łodzi z Niemcami to np.: „Księży Młyn, królestwo fabrykanta tekstylnego Scheiblera. Biała Fabryka Geyera. Willa Kindermanna, Grand Hotel, Wodny Rynek, Plac Zwycięstwa, Kaplica gotycka Scheiblera na cmentarzu na Ogrodowej” [ankieta 45/60/3] czy „rezydencja Heinzla, pałac Biedermanna, pałac Scheiblera, pałac Herbsta, dworek Geyera, willa Grohmana, willa Kindermanna” [ankieta 45/60/39]. Osoby kojarzone z tą mniejszością to „np.: Scheiblerowie, którzy byli rodziną przemysłowców branży włókienniczej” [ankieta 45/60/63]. Wielokrotnie też wymieniany jest „kościół ewangelicki św. Mateusza” [ankieta 45/60/39] i „cmentarz ewangelicki (Ogrodowa)” [ankieta 45/60/72], co z kolei wynika ze skojarzenia Niemców z religią protestancką. Jako jedyne zjawisko reprezentujące współczesną kulturę pojawia się w odpowiedziach Festiwal Dialogu Czterech Kultur [ankieta 45/60/50], a tylko jeden ankietowany wspomniał o działaniu w mieście „Towarzystwa Kulturalnego Mniejszości Niemieckiej” [ankieta 45/60/77] bez podania jakichkolwiek bliższych informacji. Ponadto ankietowani zwracają także uwagę na „banki niemieckie” [ankieta 45/60/9] funkcjonujące w Łodzi. Nie wymieniono ani jednej osoby związanej współcześnie ze środowiskiem łódzkich Niemców (!). Nic również nie wskazuje na to, że któryś z wymienianych obiektów łączony jest z obecną działalnością tej mniejszości. Na szczególną uwagę zasługuje analiza tego zagadnienia w odniesieniu do młodszej grupy wiekowej ankietowanych łodzian. Otóż na 46 osób, które wypełniły ankietę, aż 40 z nich, na pytanie czy potrafią wymienić miejsca, obiekty bądź osoby związane z działalnością mniejszości niemieckiej na terenie Łodzi, odpowiedziało „nie” [np. ankieta 89/90/3] lub nie udzieliło żadnej odpowiedzi [ankieta 89/90/4]. Jest to szczególnie szokujące zważywszy, iż większość tych młodych ludzi pytanych �122 INGA B. KUŹMA, JOANNA SADOWSKA o źródło ich wiedzy o łódzkich Niemcach powoływało się na edukację szkolną [np. ankieta 89/90/25]. Zdumiewające wydaje się, że osoba pytana o źródła wiedzy na temat tej mniejszości powołuje się na wiedzę zaczerpniętą z „literatury, lekcji historii, materiałów Muzeum Historii Miasta” [ankieta 89/90/21], a nie potrafi skojarzyć Niemców łódzkich z niczym i nikim w Łodzi. Sześć osób, które udzieliły odpowiedzi na to pytanie, z działalnością Niemców w Łodzi kojarzy „kościoły” [ankieta 89/90/16], „budowle – kamienice” [ankieta 89/90/31], „Festiwal Dialogu Czterech Kultur” [ankieta 89/90/33], „Festiwal Dialogu Czterech Kultur. Poszczególne pomniki i groby na cmentarzu przy Ogrodowej. Fabryki np. Księży Młyn, Geyera, Pałac Grohmana” [ankieta 89/90/37], „Herbst – Pałac Herbsta, Księży Młyn. Obecnie lofty” [ankieta 89/90/41], „cmentarz ewangelicki, Pałac Scheiblera, Fabryka Geyera, Grohman, Heinzl, kościoły ewangelickie” [ankieta 89/90/45]. Taki niski poziom wiedzy ankietowanych o miejscach związanych z działalnością społeczności niemieckiej w Łodzi wydaje się zdumiewający szczególnie w zestawieniu ze znacznie bogatszym materiałem z ankiet starszego pokolenia – nieedukowanego w szkole na temat mniejszości narodowych w Polsce. Ten temat będzie jeszcze poruszony w dalszej części artykułu dotyczącej edukacji. Na pytanie o to, czy przedstawiciele łódzkiej mniejszości narodowej uczestniczą w ważnych dla miasta wydarzeniach, standardową odpowiedzią w obu grupach wiekowych jest „nie wiem” [ankieta 45/60/20], „chyba nie” [89/90/4], „nie śledzę” [89/90/26]. Czasem padają niczego niewyjaśniające odpowiedzi typu: „myślę, że tak, jak wszyscy łodzianie: wybory, życie religijne, kulturalne, biznes” [ankieta 45/60/28], „zapewne, ale nie wyróżniają się” [ankieta 89/90/27] czy „prawdopodobnie tak, ale ja nie mam na ten temat dokładnej wiedzy” [ankieta 89/90/1]. Świadczy to o tym, iż łódzka mniejszość niemiecka jest praktycznie niedostrzegalna przez ogół mieszkańców. Jeśli nawet ktoś z ankietowanych stara się powiązać Niemców z miejskimi uroczystościami czy imprezami różnego typu, w większości są to odpowiedzi powierzchowne i raczej nie wynikają z faktycznej wiedzy na ten temat, a powstały w sferze skojarzeń. Najczęstszym skojarzeniem jest tu oczywiście „Festiwal Dialogu Czterech Kultur” [np. ankieta 45/60/51, czy 89/90/28] łączony dość powszechnie z mniejszościami, więc wymieniany i przy tej okazji zarówno przez starszych jak i młodszych ankietowanych. W żadnej ankiecie nie znalazły się jednak wzmianki świadczące o osobistym uczestnictwie w imprezach związanych ze wspominanym festiwalem. Nikt nie wymienił również ani jednej imprezy kulturalnej odbywającej się w ramach festiwalu, która dotyczyłaby niemieckiej kultury. Posługiwanie się nazwą Festiwal Dialogu Czterech Kultur jest więc czysto fasadowe i łączone z mniejszością niemiecką jedynie na zasadzie wiedzy, iż to właśnie kultura niemiecka jest jedną z czterech, których festiwal dotyczy. Pięciu ankietowanych, w tym tylko jedna osoba z młodszej grupy wiekowej, napisało również, iż kojarzy uczestnictwo przedstawicieli mniejszości niemieckiej w „uroczystościach związanych z II wojną światową” [ankieta 89/90/30], z „65 rocznicą likwidacji getta w Łodzi” [ankieta 45/60/35, ankieta 45/60/41], z „obchodami rocznicowymi” [ankieta 45/60/18] i z szeroko rozumianymi „uroczystościami religijnymi i państwowymi” [ankieta 45/60/66]. Są to jak widać również odpowiedzi niewiele �ŁÓDZCY NIEMCY – FRAGMENT PEJZAŻU „ZIEMI OBIECANEJ” 123 mówiące i raczej nie stoi za nimi jakaś konkretna i dokładna wiedza ankietowanych, a tylko odwołanie się do wiadomości zasłyszanych w mediach. „Niemieccy rękodzielnicy zaczęli masowo osiedlać się w Łodzi w latach dwudziestych i trzydziestych XIX w.” (Kuczyński 2001, s. 7) i bezsprzecznie stanowili siłę, która przyczyniła się do rozwoju miasta. Ta część historii omawianej mniejszości jest w sposób najbardziej czytelny utrwalona w świadomości badanych łodzian i do tego właśnie okresu sięgają oni najczęściej, pytani np. o miejsca kojarzone w Łodzi z mniejszością niemiecką, choć przecież ankieta dotyczy powojennej historii tej społeczności. Odpowiedzi nawiązujące do tradycji „Ziemi obiecanej” jako jedyne zresztą dotyczą ściśle Niemców łódzkich, pozostałe bowiem wnioski i sądy badanych rozlewają się na mniejszość niemiecką w Polsce w ogóle lub dotyczą nawet Niemców jako narodu. Są to wypowiedzi typu: nie mam nic do Niemców – tak długo jak długo pozostają w granicach swojego państwa i jak długo nie roszczą pretensji do swojej własności pozostawionej w granicach naszego państwa [ankieta 45/60/49]. W cytatach takich jak: „bardzo cenię Niemców za: praworządność i uczciwość” [ankieta 45/60/45], nie ma żadnych wskazówek, by móc odnieść ten sąd, w sposób szczególny, do Niemców w Łodzi. Jako przykład może tu posłużyć również wypowiedź ankietowanej o mniejszości niemieckiej, odnosząca się w sposób zdecydowany do stereotypowego wizerunku narodu niemieckiego: Niemiecki ordnung (porządek), konsekwencja działania w końcu technika, technologia to rzeczy, które dobrze żebyśmy sobie przyswoili. Organizacja pracy, wyzbycie się przesadnej egzaltacji byłoby korzystne. Przejąć można by było parę osiągnięć kulturalnych (np. w muzyce czy pisarstwie) ale hymn, flagę i Wisłę mamy swoje i niech tak zostanie [ankieta 45/60/22]. Podobnie rzecz ma się z trudnymi kwestiami dotyczącymi tego, jak II wojna światowa zaciążyła na łódzkich stosunkach Polaków z mniejszością niemiecką. Tu również padają bardzo ogólnikowe i nie odnoszące się bezpośrednio do Łodzi stwierdzenia, typu: „dużo ludzi starszych, pamiętających II wojnę światową oraz trudności powojenne miało o Niemcach negatywny osąd” [ankieta 45/60/46]. Jako wniosek końcowy nasuwa się twierdzenie, iż wiedza ankietowanych o powojennym życiu Niemców w Łodzi jest właściwie żadna. Łodzianie często w ogóle nie dostrzegają tej społeczności. Polityka władz okresu Polski Ludowej, kiedy to „nieliczne mniejszości narodowe [...] zostały prawie całkowicie wyparte ze świadomości społecznej, zapomniano, że obywatel polski może mieć inną niż polska narodowość i inny język ojczysty” (Madajczyk 1998, s. 8), zadziałała na tym polu wyjątkowo skutecznie. W ankietach bardzo niewiele można znaleźć wypowiedzi odnoszących się w sposób bezpośredni do Niemców łódzkich, a wiele pytań o sytuację tej mniejszości w powojennej historii miasta, pozostało w ogóle bez odpowiedzi. Jako smutna refleksja końcowa posłużyć więc może następująca wypowiedź: Na podstawie moich doświadczeń życia 54 lata w Łodzi, prowadząc dość bogate życie towarzyskie i wykonując zawód, który ciągle powoduje poznawanie nowych ludzi i ich życia nasuwa się refleksja, iż skoro nie poznałam ani jednego przedstawiciela w/w mniejszości legenda Łodzi jako miasta wielu kultur �124 INGA B. KUŹMA, JOANNA SADOWSKA nie jest już aktualna. Nie słyszałam też nigdy, aby ktokolwiek z moich znajomych został zaproszony na jakąkolwiek uroczystość czy obrzęd świętowany przez w/w mniejszość. Nie widzę więc aktualnie aktywności w kierunku przenikania się kultur w naszym mieście. O mniejszości żydowskiej i jej oficjalnych formach działalności np. obchodzenie rocznic, wiem z mediów w związku z tym wnoszę, iż ta mniejszość jest w naszym mieście i stara się kultywować swoje tradycje. Są to jednak tylko komunikaty medialne – nic więcej. O istnieniu i aktywności mniejszości niemieckiej nie słyszałam w ogóle nic. Wydaje mi się, iż aktualnie jedyna mniejszość widoczna na terenie Łodzi to Cyganie [ankieta 45/60/27]. MNIEJSZOŚĆ NIEMIECKA W EDUKACJI W powyżej opisanej części badań dotyczącej młodego pokolenia łodzian i ich wiadomości na temat mniejszości funkcjonujących na terenie miasta, szczególnie uderzający wydaje się fakt, iż deklarowanie zdobywania wiedzy w procesie edukacji nie przekłada się na jej jakość. Mówiąc dokładniej, wiedza młodszej spośród ankietowanych grup, nie jest wcale znacząco większa od tej, którą posiada pokolenie nieedukowane w szkole na temat mniejszości. Był to powód do zgłębienia tej kwestii i przyjrzenia się bliżej, jak na tym polu działa system edukacji. Wydawać by się przecież mogło, iż – szczególnie w Łodzi, w polskiej „Ziemi obiecanej” promowanej jako miasto czterech kultur – nastawienie na edukację o mniejszościach powinno być szczególnie pielęgnowane. Jako miejsce do przeprowadzenia badań na ten temat (na potrzeby tego opracowania badania dotyczyć miały tylko łódzkiej mniejszości niemieckiej), wybrane zostało jedno z łódzkich liceów – ze względu na swój profil i specyfikę nauczania. Ankietę, którą wcześniej wypełniali losowo wybrani łodzianie urodzeni w latach 1989–1990, rozdano także uczniom klas maturalnych VIII Liceum Ogólno­ kształcącego im. A. Asnyka w Łodzi. Szkoła ta została wybrana nie bez powodu, gdyż od lat słynie ona z wysokiego poziomu nauczania języka niemieckiego. Już w 1971 roku powstało tam Laboratorium Językowe i pierwsza klasa z rozszerzonym programem nauczania języka niemieckiego, a od 1998 roku uruchomiono w szkole ciąg klas dwujęzycznych z wykładowym językiem niemieckim. Dwujęzyczność uważa się za jedną z innowacyjnych metod wykładania języka w szkołach. Polega ono na nauczaniu poszczególnych przedmiotów równolegle w języku polskim i niemieckim21, co daje znakomite i trwałe efekty, jeśli chodzi o swobodne posługiwanie się językiem obcym. Uczniowie wypełnili w sumie 28 ankiet. Założyć można było, iż tego typu placówka powinna kłaść większy, niż inne szkoły nacisk, także na łódzkie aspekty kultury niemieckiej, jako, że „początki obecności Niemców w Łodzi sięgają 1823 r. i wiążą się z rozpoczętą trzy lata wcześniej przez rząd Królestwa Polskiego realizacją planu uprzemysłowienia kraju” (Woźniak 1999, s. 9). Przez lata mieli przecież Niemcy w naszym mieście bardzo silną pozycję ekonomiczną współtworząc potęgę łódzkiego przemysłu czasów „Ziemi obiecanej”, ale rozwijając również niemieckie szkolnictwo i organizując życie kulturalne. Tymczasem 21 Wiadomości dotyczące VIII LO można znaleźć na stronie szkoły www.8lolodz.eu/. �ŁÓDZCY NIEMCY – FRAGMENT PEJZAŻU „ZIEMI OBIECANEJ” 125 jak wynikło z rozmów z nauczycielami, w szkole uczy się o różnorodności kulturowej poprzez np: organizowanie festiwalu różnych kultur, ale nie wyróżnia się w czasie jego trwania kultury niemieckiej ani nie podkreśla lokalnych związków z tą kulturą. Szkoła prowadzi również współpracę z różnymi miastami niemieckimi. Organizowane są wycieczki do Niemiec i wymiana uczniów. Brak kontaktów z łódzką społecznością niemiecką jest tłumaczony koniecznością realizowania programu, który nie zakłada eksponowania lokalnych tradycji. Taki stan rzeczy może być również częściowo wynikiem chęci uniknięcia antyniemieckich skojarzeń22. Oczywiście, potęga mniejszości niemieckiej w Łodzi to już zamierzchła przeszłość, ale mimo wszystko funkcjonuje ona w mieście po dziś dzień i można sądzić, iż szkoła o tak bogatych tradycjach niemieckojęzycznych, będzie jednak uczulać swoich uczniów także i na lokalne elementy tej kultury, np. poprzez nawiązanie kontaktów z powstałym 23 maja 1992 roku NTKS w Łodzi, które liczyło sobie w momencie założenia około 200 członków z Łodzi i regionu (zob. Wojtkowiak 1997, s. 31). Dodać można jeszcze, iż w siedzibie NTKS zorganizowana jest ciekawa wystawa o początkach niemieckiego osadnictwa w Łodzi, którą można wykorzystać jako świetny element dydaktyczny pogłębiający wiedzę uczniów o początkach Łodzi przemysłowej i wielkiej roli, jaką w powstaniu naszego miasta odegrali właśnie Niemcy. Ciekawą propozycją na przybliżenie uczniom wiedzy o mniejszości niemieckiej w Łodzi mogłoby być też np. włączenie w program edukacji którejś z licznych ofert turystycznych, gdy pod okiem fachowego przewodnika można odbyć trasę „Śladami Niemców łódzkich”, czy inną wycieczkę – łączącą historię z teraźniejszością, proponowaną przez przewodników zrzeszonych w Grupie Fabricum Travel Services, np. trasę pt. „Niemcy Łódzcy”. W jej ramach proponuje się zwiedzanie Księżego Młyna z wizytą w NTKS, cmentarza ewangelickiego z kaplicą Scheiblera, Białej Fabryki i kościoła ewangelickiego św. Mateusza23. Podobnych tras prowadzonych przez wykwalifikowanych przewodników znaleźć można więcej i co oczywiste, dotyczą one nie tylko Niemców, ale są pomyślane jako zwiedzanie Łodzi śladami różnych kultur. Zaliczenie takiej trasy powinno w sposób bardzo atrakcyjny dla uczniów, przybliżyć im historię i współczesność omawianej mniejszości na terenie naszego miasta. Nie byłoby wtedy problemu z odpowiedziami na proste przecież pytania zawarte w ankiecie np. o miejsca, osoby i instytucje kojarzone z Niemcami w Łodzi. Pytanie to w większości przypadków pozostawało bez odpowiedzi (!), co wydaje się prawdziwą porażką edukacji w mieście szczycącym się wielokulturową historią. Informację tego typu uzyskałyśmy w czasie rozmowy z jedną z nauczycielek, która powoływała się m.in. na trudne początki intensywnego nauczania języka niemieckiego w szkole, kiedy to w latach 1970. ówczesny dyrektor musiał uzyskać specjalne pozwolenia na naukę tego języka ze względu na silne anytniemieckie nastroje. Ten zadawniony lęk o możliwość postawienia uczniów i nauczycieli na jednej szali z volksdeustchami (!), tłumaczy być może niechętne stanowisko szkoły do nawiązywania bliższych kontaktów z lokalną społecznością niemiecką. 23 Wiadomości o różnych propozycjach tras turystycznych w Łodzi, w tym dotyczących dziedzictwa mniejszości narodowych, znaleźć można na stronie Wirtualna Łódź www.cityoflodz.pl. 22 �126 INGA B. KUŹMA, JOANNA SADOWSKA Na 28 ankiet uzyskanych w liceum, aż 25 uczniów na pytanie czy potrafią wymienić miejsca, osoby, bądź instytucje kojarzące się w Łodzi z mniejszością niemiecką, odpowiedziało „nie” [np. ankieta LO12], „nie potrafię” [ankieta LO19], lub „nie znam” takich miejsc [ankieta LO21]. Pozostałe trzy osoby w odpowiedzi umieściły: „Konsulat Republiki Federalnej Niemiec, VIII LO, Wydział Filologiczny UŁ” [ankieta LO2], „Festiwal Dialogu Czterech Kultur, Instytut Goethego” [ankieta LO6], „VIII LO” [ankieta LO20]. Szczególnie ciekawy i niezrozumiały wydaje się fakt, że w 2 ankietach, osoby nieposiadające żadnej wiedzy na ten temat, deklarowały jednak, iż wiedzę o mniejszości niemieckiej czerpią z „osobistych relacji z ludźmi należącymi do tej mniejszości” [ankieta LO5] i dzięki „znajomości wielu Niemców” [ankieta LO8]. W tym miejscu trzeba przypomnieć, co zresztą było już wielokrotnie podkreślane w tekście, że wielu badanych młodych łodzian jako jedno z ważniejszych źródeł swej wiedzy o mniejszościach, podaje edukację szkolną. W podobnym tonie wypowiedzieli się też ankietowani uczniowie pisząc, iż wiedzę daje im „szkoła” [ankieta LO2], „internet” [ankieta LO11], i – na trzecim miejscu – „media” [ankieta LO16]. Uczniowie nie potrafili również właściwie ocenić jak licznie reprezentowana jest w Łodzi opisywana społeczność (odpowiedzi wahały się od 100 [ankieta LO2] po 20 000 [ankieta LO10]), ani podać ważnych dla miasta wydarzeń, w których uczestniczą przedstawiciele tej mniejszości. Padającą najczęściej odpowiedzią, jest tradycyjne „nie wiem” [ankieta LO1], „nie mam pojęcia” [ankieta LO7]. Jedyne skojarzenia jakie pojawiły się w odniesieniu do uczestnictwa przedstawicieli społeczności niemieckiej na forum miejskich – mniej lub bardziej oficjalnych – uroczystości, to „Festiwal Dialogu Czterech Kultur” [ankieta LO9], który w swych wypowiedziach przywołały cztery osoby; w jednym przypadku wspomniano „Dni Łodzi” [ankieta LO14], a w dwóch „obchody rocznic” [ankieta LO25] i „wydarzenia historyczne” [ankieta LO28]. Nasuwa się tutaj oczywisty wniosek, że organizowane przez miasto uroczystości rocznicowe, kulturalne i inne, powinny być bardziej nakierowane na młodzież i do niej adresowane w sposób szczególny. Być może włączenie uczniów najstarszych klas liceów we współorganizację różnych wydarzeń z udziałem przedstawicieli mniejszości zamieszkujących nasze miasto, mogłoby się stać również receptą na wielką ignorancję młodych ludzi w tym względzie? Stosunkowo niewielką wiedzą uczniowie wykazali się również w dziedzinie dotyczącej historycznych przemian, jakie zaszły w Polsce po 1989 roku i ich ewentualnego wpływu na sytuację mniejszości niemieckiej. Ocena życia Niemców łódzkich w czasach Polski Ludowej i współcześnie nastręczyła ankietowanym wielu problemów. Wypowiedzi ich, jak zresztą innych grup ankietowanych, nie odnoszą się bezpośrednio do Niemców łódzkich, a raczej do ogółu mniejszości niemieckiej w Polsce. Przeważały tu odpowiedzi świadczące o braku wiedzy na ten temat, typu „nie wiem” [ankieta LO7], lub „nie wiem. Nie było mnie wtedy jeszcze na świecie” [ankieta LO8]. Ta druga odpowiedź, która w ankietach pojawiła się trzykrotnie, jest szczególnie kuriozalna, gdyż pytanie nie dotyczyło przecież osobistych wrażeń badanych na temat sytuacji Niemców łódzkich w Polsce Ludowej, a wiedzy (historycznej) na ten temat. Wiedzy tego typu można nie posiadać, ale usprawiedliwianie tego stanu rzeczy fak- �ŁÓDZCY NIEMCY – FRAGMENT PEJZAŻU „ZIEMI OBIECANEJ” 127 tem, iż nie żyło się w danym okresie jest kompletnie nielogiczne. W ten sposób można by usprawiedliwić brak wiedzy na temat wszystkich wydarzeń w dowolnie wybranych epokach historycznych oprócz znanej sobie osobiście. Siedmioro ankietowanych uznało, iż sytuacja badanej grupy uległa zmianie: – jedna osoba stwierdziła, że w Polsce Ludowej panowała „większa swoboda” [ankieta LO1], – pozostałe osoby uznały, że zaszły zmiany na lepsze i „sytuacja poprawiła się jak całej reszcie społeczeństwa” [ankieta LO4], że Niemcy „uzyskali różne prawa np.: reprezentację w Sejmie” [ankieta LO5] i „mogą żyć jak normalni obywatele Polski” [ankieta LO12], choć „Niemcy nadal nie są darzeni sympatią jednak coraz mniej osób to okazuje i przyznaje się do tego” [ankieta LO3]. Nieco inaczej w stosunku do pozostałej badanej młodzieży układają się odpo­ wiedzi na pytanie o osobisty stosunek uczniów do mniejszości niemieckiej. Większość badanych zadeklarowała zdecydowanie pozytywne nastawienie. Tu podkreślić należy pozytywną rolę szkoły i nauki języka niemieckiego, gdyż z wielu wypowiedzi wynika budowanie sympatii do tej mniejszości poprzez zgłębianie tajników języka i proces edukacji: mój stosunek jest bardzo dobry – uczę się niemieckiego i mam wielu znajomych tej narodowości [ankieta LO9], pozytywny – uczę się w klasie dwujęzycznej i każda styczność z tym językiem budzi we mnie sympatię [ankieta LO21], przyjazny ponieważ w szkole mam przyjaciół o niemieckim pochodzeniu oraz nauczycieli z Niemiec [ankieta LO2], dopóki nie robią nikomu krzywdy i przykrości mój stosunek jest pozytywny (to tyczy się również rodaków). Uważam również, że może nieść to korzyść np: przez poznanie innej kultury [ankieta LO12]. Warto przy tym zwrócić uwagę, iż większość wypowiedzi dotyczy sympatii do Niemców w ogóle i nie ma w nich ustosunkowania się do Niemców łódzkich, nie mniej jednak w przeciwieństwie do ankietowanych z grupy wiekowej 1989–1990, gdzie w ocenach przeważała chłodna obojętność, tu znajomość języka mniejszości przyczyniła się do zdecydowanego ocieplenia wizerunku tej grupy. Nikt spośród ankietowanych nie pisał o niechęci do Niemców i – co ciekawe – kilku ankietowanych wypowiedziało się wprost o swoim nastawieniu do łódzkiej mniejszości niemieckiej, pisząc: „Nie mam sprecyzowanego stosunku, ponieważ mniejszość ta nie jest widoczna w Łodzi” [ankieta LO23], „Nie mam styczności z tą mniejszością” [ankieta LO25], „nie znam. Gdybym znała to byłby pozytywny” [ankieta LO14]. Wypowiedzi powyższe mogą więc być wskazówką, że nauka języka pozytywnie wpływa na stosunek do konkretnego narodu i jego kultury. Sytuacja ta pozostawia jednak niedosyt dotyczący niewykorzystania szansy edukacyjnej na przybliżenie uczniom wiedzy na temat Niemców łódzkich. Jedna z ankietowanych napisała: „lubię ludzi, którzy pochodzą z różnych krajów i lubię poznawać ich kulturę i zwyczaje” [ankieta LO13]. Aż się prosi, by w mieście o wielokulturowych tradycjach, których cząstki przetrwały po dziś dzień, tak skonstruować proces nauczania, aby te elementy młodzieży przybliżyć. I co najważniejsze, nie chodzi tu jedynie o pokazywanie �128 INGA B. KUŹMA, JOANNA SADOWSKA tradycji łódzkich z czasów „Ziemi obiecanej”, a właśnie – nawiązując do wypowiedzi uczennicy – o poznawanie współcześnie żyjących ludzi i ich kultury. Tymczasem jednym z niewielu nawiązań do łódzkich tradycji, o jakich wspomnieli nauczyciele z VIII LO, jest oglądanie przez uczniów klas dwujęzycznych niemieckojęzycznej wersji filmu Andrzeja Wajdy „Ziemia obiecana”. Byłoby to wspaniałym początkiem edukacji o Niemcach w Łodzi. Niestety brakuje kontynuacji i konsekwencji w przekazywaniu wiedzy o dalszych losach tej mniejszości, nie wspominając o pokazaniu sytuacji współczesnej. Ogólnie pozytywny stosunek ankietowanych uczniów do Niemców nie przeszkadza im dostrzegać, iż wielu łodzian ma antyniemieckie uprzedzenia. W tym punkcie wypowiedzi badanych nie różnią się od sądów młodzieży urodzonej w latach 1989–1990 opisanych wcześniej. Tutaj także osoby, które uważają, iż antyniemieckie uprzedzenia w Łodzi funkcjonują „ze względu na przeszłość” [ankieta LO10], ich źródeł upatrują głównie w historii – „II wojna światowa” [ankieta LO13]. Natomiast pozostała część (mniej więcej połowa ankietowanych) uważa, że łodzianie nie mają tego typu uprzedzeń [np. ankieta LO23]. *  *  * Jak wykazały przeprowadzone badania mniejszość niemiecka żyjąca w mieście jest dla młodych łodzian prawie całkowitą niewiadomą i to zarówno jeśli chodzi o historię tej grupy, jak i czasy współczesne. Oczywiście, sytuacja ta nie dotyczy jedynie uczniów VIII LO. Przy wyborze tej szkoły do przeprowadzenia badań, kierowałyśmy się jedynie tym, że słynie ona z powiązań z językiem i kulturą niemiecką. Opisane w poprzedniej części artykułu ankiety przeprowadzone z łodzianami urodzonymi w latach 1989–1990 świadczą o szerokiej skali tego problemu i niemocy (braku pomysłów?, braku świadomości bądź nie dostrzegania takiej potrzeby oraz niedocenienia potencjału wśród nauczycieli?), wykazywanej w tej dziedzinie przez cały system edukacji młodzieży. Co ciekawe, podczas przeglądania wiadomości w internecie, które mogłyby dotyczyć nawiązywania przez szkoły kontaktów z przedstawicielami obecnie działających stowarzyszeń reprezentujących lokalne mniejszości narodowe, można natrafić na kilka prób czynionych przez takie grupy w celu przybliżenia uczniom tej tematyki. Na interesującym nas gruncie wymienić można np. informację, iż w roku 1989 w XXXV LO im. Króla S. Batorego gościła przewodnicząca łódzkiego NTKS – pani Helena Milczarek-Weingartner24. Spotkanie zorganizowano w ramach działalności Klubu Europejskiego. Jest tam na ten temat wprawdzie jedynie krótka wzmianka, jednak świadczyć może ona o istniejących w szkole, przynajmniej potencjalnych możliwościach, sprzyjających organizowaniu podobnych spotkań. Ankiety wypełniane przez młodzież (zarówno tę z VIII LO, jak i wcześniej opisane przypadki młodych urodzonych w latach 1989–1990), wykazują takie braki wiedzy 24 www.xxxlo.lodz.pl �ŁÓDZCY NIEMCY – FRAGMENT PEJZAŻU „ZIEMI OBIECANEJ” 129 w interesującej nas dziedzinie, iż Urząd Miasta Łodzi jako pomysłodawca i zleceniodawca prowadzonych przez nas badań, powinien jednak wyciągnąć z nich wnioski. Główny i podstawowy, jaki z nich wypływa to ten, iż skoro większość ankietowanych młodych ludzi jako źródło wiedzy o mniejszościach podaje szkołę [np. ankieta LO1], a jednocześnie wiedza ta jest na tak niskim poziomie, to w systemie edukacji popełnia się błąd. Tego typu braki w wiadomościach o mniejszościach narodowych żyjących do dziś w mieście szczycącym się wielokulturowością, są nie do przyjęcia i należałoby uruchomić różne środki (w tym finansowe), by przybliżyć tę tematykę uczniom łódzkich szkół. Jednym ze sposobów – wydaje się, że dość dobrym na początek, by wypełnić edukacyjną lukę – byłoby włączenie do zajęć wspomnianych wyżej wycieczek po Łodzi z uwzględnieniem tematyki mniejszości. Własne doświadczenie dydaktyczne podpowiada nam również, iż bezpośredni kontakt z przedstawicielami danej grupy mniejszościowej daje zdecydowanie lepsze efekty, jeśli chodzi o przybliżenie młodzieży specyfiki grupy niż najciekawsze nawet wykłady przygotowane w ramach prowadzonych zajęć. Reasumując, wydawać by się mogło, iż w mieście, w którym chętnie przy różnych okazjach eksponuje się wielokulturową historię jego powstania i w którym wielokulturowe tradycje do dziś kontynuowane są przez przedstawicieli żyjących tu nadal mniejszości, wiedza młodzieży o jednej z nich będzie znacznie poważniejsza. Niewielkim przecież nakładem kosztów oraz pracy – a przede wszystkim chęci i zaangażowania – można przybliżyć młodzieży w atrakcyjnej dla niej formie, historię poszczególnych lokalnych społeczności i na jej tle pokazać współczesny stan rzeczy. Tymczasem zarówno ankietowani z rocznika 1989–1990, jak i uczniowie klas maturalnych VIII LO, pytani o kwestie związane ze współczesnym funkcjonowaniem w Łodzi mniejszości niemieckiej, są wręcz bezradni w swej niewiedzy. Co więcej, jeśli chodzi o historię tej grupy w naszym mieście, np. na temat miejsc związanych z jej działalnością, znacznie większą wiedzą wykazali się przedstawiciele starszego pokolenia badanych, nieedukowani w szkołach na temat mniejszości. Wyciągnąć należy także wnioski z faktu, że współczesna wielokulturowość w Łodzi wielu młodym ankietowanym kojarzy się z niezawodnym w takich wypadkach hasłem „Festiwal Dialogu Czterech Kultur”. Szkoda tylko, że jest to puste hasło, którym można się posłużyć w sytuacji braku innej możliwości odpowiedzi. Niestety, jak wynika z prowadzonych badań, festiwal, który miał stać się łódzką platformą międzykulturowego porozumienia i poznania „Innych”, zdecydowanie nie spełnił stawianych mu oczekiwań. Od 2010 roku funkcjonuje on już, co prawda, w nowej formule i pod nowym tytułem, nie ma to jednak znaczenia dla większości młodych ankietowanych. Jest on jedynie nazwą, którą wypada wymienić przy okazji omawiania kwestii dotyczących łódzkich Niemców czy Żydów, ale nie wypełnia jej treść. Ani jeden z ankietowanych łodzian nie powołał się na bezpośrednie doświadczenia wynikłe z uczestnictwa w jakiejkolwiek imprezie proponowanej przez organizatorów festiwalu od czasu jego powstania w 2002 roku, choć świadomość funkcjonowania takiego festiwalu jest powszechna. �130 INGA B. KUŹMA, JOANNA SADOWSKA Nawiązując do kwestii edukacyjnych omawianych w tej części artykułu, należałoby być może uczulić organizatorów nowej formuły festiwalu, na potrzeby młodego, a nawet najmłodszego, odbiorcy. Poznawanie „Innych” poprzez ich kulturę i sztukę jest chyba jednym z najlepszych i najatrakcyjniejszych dla młodzieży sposobów, pomocnych w niwelowaniu postrzegania Niemców czy Żydów w kategoriach obcości. Żyją oni przecież w Łodzi od pokoleń i to oni pierwsi podejmowali próby nawiązania dialogu na gruncie różnych kultur. Nasze diagnozy i zaproponowane rekomendacje, jak można rozwiązać niektóre kontrowersyjne kwestie, np. w miejscowej edukacji czy dotyczące uaktualnienia mitu Łodzi, otwierają nam drogę do wdrożenia w życie projektu antropologii stosowanej na skalę lokalną. W zależności od powodzenia wdrożenia tej idei w życie, byłby to temat na kolejny tekst. Oceniając zaś nasze dotychczasowe doświadczenia, mogłybyśmy się podpisać pod opinią Marka Gawęckiego, że propozycje stawiane przez badaczy znających teren, zgłębiających tematykę i proponujących racjonalne i realne rozwiązania problemów, w ocenie decydentów jawią się często jako coś, co komplikuje „[...] planowane działania bądź [zaburza] apriorycznie przyjęty model rzeczywistości”, stąd opinie naukowców są najczęściej ignorowane (Gawęcki 2004, s. 58). Mimo to, podobnie jak Gawęcki, żywimy nadzieję, iż antropologię udaje się czasami zastosować, zatem jest ona – według jego sformułowania – „stosowalna” (tamże). LITERATURA B i e ń k o w s k a D a n u t a, C y b u l s k i M a r e k, M i ń s k a - T y t o ń E l ż b i e t a 2007, Słownik dwudziestowiecznej Łodzi (konteksty historyczne, społeczne, kulturowe), Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź. B u d z i a r e k M a r e k 2005, Zło niekonieczne. Poza obiektywnym punktem widzenia, Kronika Miasta Łodzi, nr 3, s. 97–101. B y s t r o ń J a n S t a n i s ł a w 1995, Megalomania narodowa, Książka i Wiedza, Warszawa. C h a ł u p c z a k H e n r y k, B r o w a r e k To m a s z 1998, Mniejszości narodowe w Polsce 1918–1995, Wydawnictwo UMCS, Lublin. C z e r n i e j e w s k a I z a b e l a 2008, Edukacja wielokulturowa w Polsce w perspektywie antropologii, Praca doktorska IEiAK UAM, Poznań. d e L a z a r i A n d r z e j 2006, „Triada” jest mitem. Do Pana Mirosława Jaskulskiego, Kronika Miasta Łodzi, nr 3, s. 204–206. F r i t s c h e A n i t a, K r o l l B e n o 2010, Tak było. Wspomnienia łódzkiego Volksdeutscha, Biblioteka Tygla Kultury, Łódź. G a w ę c k i M a r e k 2004, Kazachstańscy Polacy. Czy antropologia stosowana jest stosowana?, [w:] Wschód w polskich badaniach etnologicznych i antropologicznych. Problematyka – badacze – znaczenie, Prace KNE PAN nr 12, red. Z. Jasiewicz, Biblioteka Telgte, Poznań, s. 53–58. G u m o l a M i e c z y s ł a w 2005, Przywrócona tożsamość: Helena Milczarek-Weingärtner, Kronika Miasta Łodzi, nr 3, s. 176–177. H a b r a j s k a G r a ż y n a 1991, Stosunek łódzkiej młodzieży do zapożyczeń z języka niemieckiego, [w:] Zagadnienia komunikacji językowej dzieci i młodzieży. Materiały z ogólnopolskiej konferencji „Zróżnicowanie języka dzieci i młodzieży z uwzględnieniem czynników środowiskowych, kulturowych, regionalnych i etnicznych” Warszawa 21–22.10.1991 r., Instytut Języka Polskiego Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa, s. 167–172. �ŁÓDZCY NIEMCY – FRAGMENT PEJZAŻU „ZIEMI OBIECANEJ” 131 – 1992, Dziedzictwo stu lat kontaktów polsko-niemieckich w słownictwie łódzkim, Język i Kul  tura, t. 7, s. 25–30. – 1998, Derywaty polskie od podstaw niemieckich w słownictwie włókienniczym, Rozprawy    Komisji Językowej ŁTN, t. 34, s. 69–74. Iw a s z k i e w i c z A g n i e s z k a 2010, W mojej (nie)pamięci... Opowieść o losach kobiet pochodzenia niemieckiego w Łodzi, [w:] Społeczność żydowska i niemiecka w Łodzi po 1945 roku, red. A. Lech, A. Rykała, K. Radziszewska, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź, s. 102–125. J a g i e ł ł o M a ł g o r z a t a 1999, Funkcje założone i rzeczywiste Niemieckiego Towarzystwa Kulturalno-Społecznego w Łodzi, Łódź 1999 (Praca magisterska napisana pod kierunkiem prof. dr hab. Andrzeja Lecha, Wydział Filozoficzno-historyczny, Uniwersytet Łódzki). J a s k u l s k i M i r o s ł a w 2006, „Czwarta kultura” mocno naciągana. Do Pana Andrzeja de Lazari, Kronika Miasta Łodzi, nr 3, s. 199–203. K a p r a l s k i S ł a w o m i r 2011, Metropolitalne przestrzenie pamięci, [w:] Metropolie mniejszości, mniejszości w metropoliach, red. B. Jałowiecki, E.A. Skuła, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa, s. 48–74. K i e l a k D o r o t a 2003, Żywioł kultur w prozie Reymonta, Tygiel Kultury. Miesięcznik, nr 1–2, s. 138–142. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a B r o n i s ł a w a, W o ź n i a k K r z y s z t o f 2002, Łódzcy luteranie. Społeczność i jej organizacja, Łódzkie Studia Etnograficzne, t. 41, PTL, Łódź. K u c z y ń s k i K r z y s z t o f 2001, Wstęp, [w:] Niemcy w dziejach Łodzi do 1945 roku. Zagadnienia wybrane, red. K. Kuczyński, B. Ratecka, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź, s. 7–10. K u ź m a I n g a 2010, Życie organizacyjne współczesnej łódzkiej społeczności niemieckiej, [w:] Społeczność żydowska i niemiecka w Łodzi po 1945 roku, red. A. Lech, A. Rykała, K. Radziszewska, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź, s. 93–101. L a C a p r a D o m i n i k 2009, Historia w okresie przejściowym. Doświadczenie, tożsamość, teoria krytyczna, TAiWPN Universitas, Kraków. L i s - T u r l e j s k a M a j a 1998, Traumatyczny stres: Koncepcje i badania, Instytut Psychologii PAN, Warszawa. – 2003, Psychologiczne konsekwencje traumatycznego stresu – współczesne kierunki badań, Instytut Psychologii Zdrowia, http://www.psychologia.edu.pl. M a d a j c z y k P i o t r 1998, Wstęp, [w:] Mniejszości narodowe w Polsce. Państwo i społeczeństwo polskie a mniejszości narodowe w okresach przełomów politycznych (1944–1989), red. P. Madajczyk, Instytut Studiów Politycznych PAN, Warszawa, s. 7–10. O r w i d M a r i a 2006, Przeżyć... i co dalej?, Wydawnictwo Literackie, Warszawa. – 2009, Trauma, Wydawnictwo Literackie, Warszawa. P o p i e l i ń s k i P a w e ł 2001–2002, Niemcy polscy – obecna sytuacja społeczno-kulturalna mniejszości niemieckiej, Rocznik Polsko-Niemiecki, nr 10, s. 93–121. S a d o w s k a J o a n n a 2010, Mniejszość niemiecka w Łodzi po 1945 r. w świadomości mieszkańców miasta, [w:] Społeczność żydowska i niemiecka w Łodzi po 1945 roku, red. A. Lech, A. Rykała, K. Radziszewska, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź, s. 126–138. Społeczność... 2010, Społeczność żydowska i niemiecka w Łodzi po 1945 roku, red. A. Lech, A. Rykała, K. Radziszewska, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź. T o p o r o w W ł a d i m i r 2000, Miasto i mit, Słowo/obraz terytoria, Gdańsk. T u r n e r W. V i c t o r 2011, Dewey, Dilthey i gra społeczna: szkic z zakresu antropologii doświadczenia, [w:] Antropologia doświadczenia, red. V.W. Turner, E.M. Bruner, WUJ, Kraków, s. 43–54. W o j t k o w i a k S t e f a n 1997, Łódzkie narodowości, [w:] Łódź wielonarodowa i wielowyznaniowa a idea tolerancji, red. A. Gałecki, Fundacja Ekumeniczna Tolerancja, Łódź, s. 12–41. W o ź n i a k K r z y s z t o f 1999, Wstęp, [w:] Gdzie są Niemcy z tamtych lat – wspomnienia łódzkich Niemców, red. K. Radziszewska, Wydawnictwo Literatura, Łódź s. 9–12. – 2001, Niemieckie Osadnictwo w Łodzi, [w:] Niemieckimi śladami po „Ziemi Obiecanej”, red.   K. Radziszewska, Wydawnictwo Literatura, Łódź, s. 13–15. �132 INGA B. KUŹMA, JOANNA SADOWSKA – 2005, Wystawieni na ciężka próbę. Antagonizmy i zbliżenia, Kronika Miasta Łodzi, nr 3, s. 11–19. Ż y l i ń s k i L e s z e k 2003, Typowo niemieckie? Wizerunek Niemców w oczach własnych i cudzych, [w:] Polacy i Niemcy. Historia – kultura – polityka, red. A. Lawaty, H. Orłowski, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań, s. 328–336. INGA KUŹMA JOANNA SADOWSKA THE GERMANS IN LODZ – FRAGMENTS OF “THE PROMISED LAND’S” LANDSCAPE. THE RESEARCH PROBLEMS Keywords: German minority, Lodz, Inhabitants of city, German-Polish relationship, Education, Common knowledge, Memory policy The article discusses the situation of the descendants of the Germans from Lodz, their lifestyle and attitude to their own heritage and roots. It also shows how the Lodz authorities commemorate the multi-ethnic past of the city, and what is the contemporary Lodzians’ level of knowledge of the German community living in the city nowadays. The materials and data used in the article were collected in 2009–2010 in the course of the research sponsored by the Town Council of Lodz. In its first part, the article focuses on the town’s memory policy and the inter-cultural relations, which have taken place there over the years between Germans and other communities, as seen from the perspective of local Germans. The second part of the article analyses how the local German community is perceived by the Polish inhabitants of Lodz, and to what extent their image is influenced by stereotypical concepts of the Germans in general. It seems that Lodz inhabitants’ knowledge on the post-war situation of German minority in their city is very poor. It appeared that the majority of interlocutors did not express their opinions on local Germans, but on the Germans in general. Direct questions about Lodz Germans caused associations mainly connected with the times of “The Promised Land’’ – the period in history when German settlers created and stood for the “Industrial Empire’’ in Lodz. Sadly, the Lodzians’ awareness of the contemporary German minority living in Lodz was marginal. What is interesting though, both examined age groups: the older one (Lodzians born between 1945 and 1960) and the youngest one (those born in 1989–1990) responded similarly. The lack of knowledge of the younger people who indicated school as their source of information, alarmed the authors and pointed their attention to the relation between this fact and the existing educational system. To conclude this part of research, it can be stated that the school education in the town taking pride in its long-term multi-cultural tradition is on very low level. It is definitely insufficient in terms of teaching the young generation both the history and present life of all the ethnic minorities, in particular German one, living side by side with them. Translated by Dorota Stępińska Adres Autorek: Dr Inga B. Kuźma Dr Joanna Sadowska Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UŁ ul. Pomorska 149/153, 90-236 Łódź e-mail: inga.kuzma@uni.lodz.pl e-mail: jsadowska@interia.eu � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3efab5ceec26dae33fbf68a87e11fa8c.jpg 751fc5c0db084e456346224bbb16dca5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Łodzie do przewozu osób / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Wiżajny [jezioro] (woj. podlaskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport wodny ; transport śródlądowy ; przewoźnictwo ; Suwalszczyzna Description An account of the resource fotografie przedstawiają łodzie do przewozu osób na jeziorze Wiżajny Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_34.10.XI_B.4.3.6_01 jezioro łódź okolice Suwałk przewoźnictwo transport śródlądowy transport wodny Wiżajny https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d846f0fe6ab7102c85b40717b34c7034.jpg e68ec5a63fddab3f2f0dc4bdf7a26fc1 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/60ed0f9e6833eb5656e1476c3dd44acb.jpg 03abf69f82d162b36973969124fcb2d8 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ee82f25fbd7a9a4f717d1b90c146ba06.jpg 52c992af30e4540f01f32b98c89afd7a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Łodzie na rzece Wisłoce/ Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Jaworze Dolne (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport wodny ; Wisłoka (rzeka) ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografie przedstawiają łodzie rybackie na Wisłoce (3) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_29.35.VIII_F.3.12.4_01 PAE_FNK_29.35.VIII_F.3.12.5_01 PAE_FNK_29.35.VIII_F.3.12.6_01 Jaworze Dolne łódź okolice Dębicy rybołówstwo rzeka transport wodny Wisłoka https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2f9c48f1668eb3b9664d7461d805fbb6.jpg 767522de4dfb55b6e3e60101fd301a5c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Łodzie nad Bugiem / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Burzyn (woj. podlaskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport wodny ; transport śródlądowy ; rybołówstwo ; Podlasie Description An account of the resource fotografia przedstawia łodzie nad rzeką Bug Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_33.16.XIV_B.1.4.3_01 Bug Burzyn łódź okolice Łomży rybołówstwo rzeka transport śródlądowy transport wodny https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/484c5f24c90e7ba476efb4ef211c07d4.jpg 0dda1d39b97bf8fcf1888af6e37fa17b https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f080ab836c142f636d306fe2cdb9a15f.jpg 9e073054ba2605a27a2a3c05c6328e9f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Łodzie płaskodenne / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Pacew (woj. mazowieckie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport wodny ; szkutnictwo ; Mazowsze Description An account of the resource fotografie przedstawiają łodzie płaskodenne (2) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_28.25.XIII_F.5.16.1_01 PAE_FNK_28.25.XIII_F.5.16.3_01 łódź okolice Białobrzegów Pacew transport wodny https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/850a80122f6c2ff1c3214b2dce5e5e6e.jpg a55cf0a93e2b24add9ba4cd4864e1d91 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Łodzie płaskodenne nad rzeką / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Łęg (woj. kujawsko-pomorskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport wodny ; transport śródlądowy ; szkutnictwo ; Kaszuby Description An account of the resource fotografia przedstawia dwie łodzie rybackie płaskodenne Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_20.15.XIV_K.5.15.6_01 Kaszuby Łąg łódź okolice Czerska szkutnictwo transport śródlądowy transport wodny https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3a92281d1bd9f26577a46f3f79e36fd1.jpg 68ea3636c262b75b0eacda7c7524ed90 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Łodzie płaskodenne nad Sanem / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Wyszatyce (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport wodny ; transport śródlądowy ; szkutnictwo ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografie przedstawiają łodzie płaskodenne Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_35.35.XIV_F.4.7.4_01 łódź łodź płaskodenna okolice Przemyśla szkutnictwo transport śródlądowy transport wodny Wyszatyce https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e66898192d9e7d51179ea864b919cffc.jpg 4a54fa71077d18fdd61c55d40df27763 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b76d706ff7dc21adea3beda8448dc955.jpg 0fd0daffb09e87b94c1905aa41541b89 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Łodzie płaskodenne nad Wisłą / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Opoczka (woj. lubelskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport wodny ; Lubelszczyzna Description An account of the resource fotografie przedstawiają wnętrze łodzi płaskodennej i łodzie nad Wisłą. Uwaga:- w odległości ok. 4 km od siebie znajdują się dwie wsie Opoczka Mała i Opoczka Duża, stąd lokalizacja miejscowości Opoczka na mapie jest przybliżona Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_31.30.III_F.4.16.4_01 PAE_FNK_31.30.III_F.4.16.6_01 kotwica łódź okolice Kraśnika Opoczka rzeka transport wodny Wisła https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ff569a03167fcb1938e9c52f492ebffd.jpg 64132b41921fb2844ec099788e4b446d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Łodzie rybackie nad rzeką / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Łęg (woj. kujawsko-pomorskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport wodny ; transport śródlądowy ; szkutnictwo ; Kaszuby Description An account of the resource fotografia przedstawia łodzie rybackie płaskodenne Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_20.15.XIV_K.5.15.4_01 Kaszuby Łąg łódź okolice Czerska szkutnictwo transport śródlądowy transport wodny https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d78701e83034fbc4f07689369ae5851f.pdf 85eaa185ad3f1eca871e54f5d93424fe Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2090 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Subject The topic of the resource łowiectwo Asyryjczycy - łowiectwo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1940 Title A name given to the resource Łowiectwo ludowe u współczesnych Asyryjczyków na pograniczu syryjsko-turecko-irackim / LUD 1994 t.77 Description An account of the resource LUD 1994 t.77, s.161-190 Creator An entity primarily responsible for making the resource Abdalla, Michael Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 77, 1994 MICHAEL ABDALLA Katedra Orientalistyki UAM Po/nan ŁOWIECTWO LUDOWE NA POGRANICZU U WSPÓŁCZESNYCH ASYRYJCZYKÓW SYRYJSKO-TURECKa-IRACKIM Kiedy zapoznajemy się z historią starożytnej Mezopotamii i oglądamy słynne sceny "polowań na lwy" zdobiące pałace królów asyryjskich wydawać się nam może, iż w wyniku myśliwskich trzebieży krainę tę zupełnie pozbawiono dzikiej zwierzyny. A jednak co najmniej część jej przetrwała. Asyryjski uczony Bar Ebraja "Bar Hebraeus" (1226-1286) poświęcił cały rozdział jednej ze swych książek prawno-teologicznych zagadnieniom łowiectwa i rybołówstwa, rozpatrując je z punktu widzenia etyki chrześcijańskiej w odniesieniu do tradycji Asyryjczyków 1. Przytacza opinie dostojników Kościoła Wschodniego na ten temat, stwierdzając m.in., że duchownym nie przystaje polować na zwierzynę, ani jej zabijać. Naucza też, że żadna zwierzyna, która zdechła podczas polowania, nie nadaje się do jedzenia, koniecznie bowiem musi z niej wypływać krew. Wyjątek stanowią ryby "nune" i szarańcza - "qam~e"2. Zabijając zwierzynę nożem, myśliwy powinien być odwrócony twarzą na wschód i w takiej pozycji trzymać ciało zwierzęcia, zwłaszcza zaś jego głowę. W momencie przykładania ostrego noża do gardła zwierzyny, należy wypowiadać formułę: "bsem Abo" (W imię Ojca). Bar Ebraja twierdzi, że nie wolno jeść koniny, mięsa wielbłąda ani osła, chyba że człowiekowi zagraża śmierć głodowa. Tylko w takiej sytuacji dozwolone są wszelkie rodzaje jadła. Mięso lisa "ta'lo", węża ,,~ewyo" 3 i jeża "qufgo", l Bar Ebraja, "HL/dii)'e II/e!ul qOłHine 'iloniiye w nomuse 'o/monoye" (Wprowadzenie do kG/lOnów ko.~eielllyeh i prow ,I'wiediehl, Bar Hebraeus Verlag, Holland 1986, s. 275-281 (w jęz. asyryjskim). Autor wymienionego dzicla występuje w literaturze europejskiej jako "Bar Hebraeus" (12261286) - duchowny Kościoła Syryjskiego i zasłużony działacz ekumeniczny, prawdziwy prekursor (jomo tllliversa/e epoki odrodzenia, uniwersalny myśliciel i pisarz, lekarz i astronom, egzegeta biblijny, teolog i Inawca prawa kanonicznego, historyk, filozof i gramatyk, poeta i encyklopedysta. Autor 36 oryginalnych dziel, przetłumaczonych na wiele jcrzyków. 2 U starożytnych Asyryjczyków, podobnie jak i wiciu innych ludów Bliskiego Wschodu, szaranczę wykorzystywano jako pożywienie. Georges Contenau, Życie codzienne w Babi/onii i A.\yrii, PI W, Warszawa 1963, s. 68. 3 Na Bliskim Wschodzie mięso węży jest jadane, choć nie praktykują tego Asyryjczycy. Obserwowałem kiedyś grupę 7.ołnierzy syryjskich ze specjalnych formacji, zwanych "Magawlr". Wycięli z ciała wcr/a odcinek długości około 15 cm (od strony głowy), resztę - po zdjęciu skóry, używanej czcrsto do wykonywania pasów - smażyli nad ogniskiem. Z pionowo trzymanego węża wyciekał w czasic sma/cnia biały płyn. Przyrz"dzonc mięso żołnierze skonsumowali. �170 "qg6ga" można traktować według indywidualnego uznania. Ciężkim grzechem jest natomiast zabicie jaskółki ,,~lawn6!o", ,,~nawni!e" lub pszczoły "dab6se". Na zakończenie swych wywodów Bar Ebraja apeluje do myśliwych o uczciwość, ostrzegając zarazem handlarzy mięsa i przetworów mięsnych przed fałszowaniem sprzedawanych towarów. Wywodzące się z XIII wieku wskazówki - trzeba podkreślić - są nadal przestrzegane przez Asyryjczyków na Bliskim Wschodzie4. Zbierając informacje o łowiectwie ludowym u Asyryjczyków oparłem się na własnych wspomnieniach z okresu dzieciństwa spędzonego na wsi Tel Alo, w północno-wschodniej Syrii. W tejże sprawie zwróciłem się także do kilku studiujących w Polsce moich rodaków pochodzących z tego samego regionu (informatorzy: 1, 2, 3 i 4). Ich relacje okazały się nader przydatne. Skarbnicą wiadomości na ten temat stał się przede wszystkim mój ojciec (informator 5). Sporo szczegółów technicznych, dotyczących kształtu i budowy poszczególnych narzędzi i urządzeń łowieckich oraz całość wywodów językoznawczych zaczerpnąłem z opracowania Benyamena Haddada 5. Pomimo, iż wspomniany autor omawia rodzaje sprzętu łowieckiego znane u Asyryjczyków w miejscowości EI-Qosz w Iraku, okazały się one - poza drobnymi wyjątkami - identyczne z tymi, które znałem z rodzinnego regionu AI-Dżazira w Syrii, lub o których usłyszałem od moich informatorów. Na górzysto-równinnych terenach, które do dziś zamieszkują Asyryjczycy, można spotkać różne gatunki zwierząt. Występują tam m.in. atakujące owce wilki "dibe" 6. Budzą strach dziki "br6ze", ,,~zura" 7 i niedźwiedzie 4 Mor A!anasios - zmarły w 686 roku, 45. patriarcha Kościoła Syryjskiego jest podobno pierwszym w dobie chrześcijańskiej autorem tekstu poświęconego zagadnicniom łowiectwa. ze szczególnym uwzględnieniem zwierząt, których mięsa nic powinno się jadać. Gregorios Paulos Behnam, "Adiib ar-risala 'inda As-Syriiin" (Listy apostolskie jako literatura u Asyry;czykó\I"). ser. Studia Syriaca, Aleppo 1980, s. SO (w jęz. arabskim). 5 Benyamen Haddad, "Uddalu-,~~aydi /i-I-Qo§" (Sprz((t łowiecki w Al-Qosz), w: ,.Min turii{in<1 aś.~a'bi /i qura naynawa" (2 naszego /ólkloru wiej.~kiego w okolicy Mosulu), Komisja d/s Kultury Mówiących po Asyryjsku, Bagdad 1982, s. 8-45 (w jęz. arabskim). 6 Miesz.kańcy wioski Tel Alo niejednokrotnie słyszcli w nocy wycie wilków. Do owiec przydzielano psy obronne, których wilki panicznie się bały. W obawie przed wilkami pasterze starali się nie zasnąć, kiedy noc ze stadem spędzali na zewnątrz zagrody. U Arabów, hodujących przeważnie większą niż Asyryjczycy liczbę owiec, pasterze często przebywali poza wsią, śpiąc pod gołym niebem. Zbliżający się do stada wilk miał ponoć w pierwszej kolejności atakować śpiącego pasterza. Łapami usuwał ziemię spod jego głowy, aby następnie chwycić go za krtań' Zdarzyło się to podobno także w powyższej wsi (informator S). 7 W niektórych rejonach Tur Abdinu (południowo-wschodnia Turcja, przy granicy syryjskiej) Asyryjczycy uprawiali m.in. ryż. Było tak np. w wiosce Qanaq (w której żył mój dziadek do czasu zajęcia jej przez Kurdów w roku 1926). Pewnego dnia mieszkańcy wsi zostali zaalarmowani. iż na polu ryżowym grasuje duży dzik. Mężczyźni podzielili plantację na pasy, i z bronią w ręku ruszyli przed siebie. Groźne zwierzę należy trafić w oko, ucho lub ryj. Dzik wyszedł wprost na dziadka. który popisał się celnym strzałem. Zanim ucichł huk broni, dzika bestia rzuciła się na strzclca. wciskając go po kolana do błota i łamiąc jego karabin. Padła dopiero po przebiegnięciu kilkuset �171 ..debe"H, żmija "kurfo", "J:1ewyo" i skorpion ,,'lqarvo". Obok lisów "ta'le", poluj,!cych przeważnie na kury, szczurów "gurda" nieustannie wyrządzających znaczne szkody na plantacjach i w zapasach zbóż, szerszeni "debilre", pożerających winne grona oraz różnego ptactwa, zadomowiły się w Mezopotamii jelenie "hazale", "gazaJe", "ayle", których poroża często dekorowały wnętrza mieszk'ań, kozice ,,'eze d-wale" i muflony "erbe d-wale". Ilość i jakość zwierzostanu są uwarunkowane panującym w poszczególnych rejonach klimatem i innymi czynnikami, m.in. ukształtowaniem terenu 9. Polowania trwają cały rok, przy czym najbardziej nasilonym okresem łowów jest czas od zimy do wiosny. Zimową porą zarówno dorośli jak i dzieci często zastawiają pułapki na ptactwo szukające pokarmu. Czyni się to zazwyczaj prostymi sposobami, głównie poprzez zwabianie ptaków do kilku ziaren pszenicy umieszczonych pod sitem. Sito opada na ziemię po pociągnięciu sznurka przez myśliwego. Delikatne mięso ptasie jest chętnie konsumowane, ale bywa i tak, że ciekawsze okazy, wyróżniające się np. kolorowym upierzeniem, służą dzieciom do zabawy, aby po kliku dniach odzyskać wolność. Są to takie ptaki jak: potrzeszcz "qulbo", skowronek borowy "titiye", sroka ,.czoczane", która podobno przynosi wieść o zbliżającym się gościu, kukułki ..zaqraqa" i dudek "diddok". Inne, np. kuropatwy "qaqw6ne", trzyma się w klatkach i karmi przez jakiś czas, a następnie tresuje się do walki (informator 5). Na pograniczu syryjsko-tureckim zimą często pada śnieg. W tym czaSIe z górzystych terenów Turcji zlatują wielkie roje czarnych ptaków meco metrów. Historia ta uczyniła dziadka sławnym. Gdy mieszka/eOl w Syrii często przedstawi/cm się w nicktórych micjscowosciach jako "wnuk tego, który zabił dzka". ~ O nicdżwicdziu mówiło sit;, żc gdy jcst syty, nic zjada swcj ofiary, lecz spryskuje j'! swym moczem. Pod,!ża ona wówczas za nim jakby w transie i nie może sit; z niego wyrwać dopóki nic ujrzy krwi plynącej ze zranionego zwierzęcia. Zwiedzaj,!c asyryjskie wsie w Górach Tijarskich (region Hakkari w południowo-wschodniej Turcji) w połowie ubieg/ego stulecia, słynny angielski archeolog Hcnry Layard pisał: "niedźwicdzic potrafią siać taki poploch w tej okolicy, że z nastanicm zmroku chłopi nic odważają się samotnic wychodzić na dwór". Layard H. A., W poszukiwaniu Niniwy, wyd. Artystyczne i Filmowe. Warszawa 1983, s. 162-163. O nicdżwiedziu i górskich kozłach wystt;puj"cych w górach Gilo i okolicach Hakkari wspomina też Maciej Popko, Turc;a. Wiedza Powszechna, Warszawa 1984, s. 302. " Najbardzicj obfituj'lcym w zwicrzynt; łown,! jest - jak wyjaśnia Hanna Basso w artykule ..A.\-.\aydu 'il/(Ia a/-a,{uri,vun .fi bl'l nalll'ln" (Łowiectwo u Asyryjczyków w Mezopotamii), Qala Suryaya, Bagdad 1'.175, t. 3, nr 10, s. 68-70 - teren bagnisty, zwany "Ahwaz", u ujścia Tygrysu i Eufratu, nieopodal irackiego miasta Basra i jego okolice. Asyryjczycy mieszkający w micście Basra udaj" sit; w listopadzie na polowanie na gęsi (o wadze niekiedy do 5 kg!), w grudniu - na jelcnie i dropie. w styczniu - na kuropatwy i bażanty, w łutym - na kaczki i różne ptactwo, a w marcu - na dziki i zaj'1cc, Sczon udanych łowów kOl1czy się w tej okolicy w połowie kwietnia. Autor twicrdzi ponadto, iż ogromna ilość ptaków przylatuje tam zimą z Syberii, do której odlatuj,! latem. Dobry łowca potrafi dziennic upolować okolo 50 ptaków, lO jeleni i 5 dzików. Gęś można tam spotkać na wolnym od zabudowall tercnie i w zaroślach. Kuropatwa, której mit;so uchodzi za przysmak, wystr;puje wśród wysokiej trawy. Jelenie zaś wzdłuż poludniowej granicy iracko.irallskiej, a stada dzików - w łanach pszenicy i plantacjach kukurydzy. Na te zwierzęta Asyryjczycy poluj,! używaj,!c strzelby. Aby nie p/oszyć zwicrzyny, myśliwy ukrywa się w zaroślach. Ucickającc okazy ~oni samochodem (zły łowca) lub biegiem (dobry lowca). �172 mniejszych od gołębi, o nazwie "gag", "qarhe" lub "sehoriata". Gdy żerują na cienkiej warstwie śniegu, strzela się do nich 'śrutem, trafiając po kilka, a nawet kilkanaście sztuk naraz; przy czym należy zauważyć, że nie wszystkie są jadalne. Najpopularniejszym narzędziem do polowania na ptaki jest zwykly kamień "kITo", "kipa", "kefo", używany powszechnie i z wielką nieraz skutecznością. Biorąc pod uwagę terytorialny zasięg jego zastosowania, można się pokusić o stwierdzenie, iż jest on u Asyryjczyków takim narzędziem jak pałka u Arabów. Do dziś bowiem arabscy Beduini zamieszkujący Mezopotamię używają pałek o długości 40-50 cm, często zakończonych twardą kulką wykonaną z asfaltu i żwiru, nie rozstają się z nimi nawet w obrębie osad. U Asyryjczyków obyczaj "chodzenia z pałką" prawie nie istnieje. Ludzie starsi wiekiem posługują się kijem "hatro", wykorzystując go do podpierania się, nie zaś do celów obronnych. Wyjąte'k stanowią jedynie niektórzy młodzieńcy o których mówi się, że demonstracyjnie pragną upodobnić się do Arabów, kierowani o wiele bardziej swoistą modą, niż zasadną, obronną potrzebą na wypadek np. ataku zwierzęcia. Na terenach zamieszkałych przez Asyryjczyków zwierząt jest zresztą mniej niż na obszarach arabskich. Ponadto większość asyryjskich osad posiada punkty usługowe, sklepy a niekiedy nawet warsztaty, co zmniejsza potrzebę podróżowania, a tym samym konieczność zabezpieczenia się przed różnego rodzaju niemiłymi czy wręcz groźnymi niespodziankami (informator 5). Przebywając we wsiach zamieszkałych przez Arabów, rzadko widziałem dzieci polujące na wróble procą "czatal", "qista" - co było widokiem niemal codziennym w osiedlach asyryjskich. Można zatem sądzić, że taka kategoria łowiectwa u Arabów w Mezopotamii jest mniej popularna.-W okresie letnim na arabskich terenach pojawiały się jednak grupy łowców sokołów "bilza", "bas" - ptaków nazywanych "szlachetnymi" lub "wolnymi". Myśliwi przybywali prawdopodobnie z Kuwejtu. Rozbijali namioty na ścierniskach, zwracając tym na siebie uwagę ludności. Schwytane sokoły sprzedawali ponoć za duże sumy cudzoziemcom na specjalnym targu w Kuwejcie I 0. Chwytaniem sokołów, lub innych drapieżników, zajmowali się również Asyryjczycy mieszkający nad rzeką Chabur w Syrii. W tym celu posługiwali się tresowanymi gołębiami "yawne" (informator 2). Gołąb z nałożoną na tułów siatk<! połączoną z długim i mocnym sznurem stanowił przynętę. Z chwilą zauważenia lecącego drapieżnika myśliwy uwalnia gołębia trzymając jednak za sznur. Rzucający się na 10 Polowanie z sokołami na pustyni stanowi ulubione zajęcie rodzimych mieszkarlców Kuwejtu. Świat Arahski, Praca zhiorowa, Kontynenty, Warszawa 1977, s. 109. Podobno istnieją obecnie w Syrii dwa punkty skupu takich ptaków, w Damaszku i Aleppo. W polowaniu na "wolne" lub "szlachetne" ptaki uczestniczą również Asyryjczycy, a niekiedy nawet obywatele innych krajów, np. Iranu. Łowcy posługują się nieraz przynętami. Są nimi gołębic przywiązane mocnym sznurem zakończonym siecią. Myśliwy wypuszcza golybia na pewn,! wysokość w momencie zauważenia "wolnego" ptaka w locie (informatorzy 2 i 4). Informatorzy twierdzą. że polowania na dziki nadal należą na tym terenie do atrakcyjnych łowów, I.wlas/cza jeśli S,! organizowane w październiku i listopadzie. �173 ofiarę drapieżnik zaczepia pazurami o siatkę na przynęcie, wówczas myśliwy, ciągnąc sznur z gołębiem chwyta drapieżnika I I. Do dość popularnych praktyk łowieckich Asyryjczyków należy również poslugiwanie siC; psami myśliwskimi "kalbe d-~aydo", głównie chartami, zwanymi "tazi", do polowania na zające, w tym również do wydobywania tych zwierząt z nor. Stosuje się też inne sposoby, wykorzystując różne narzędzia lowieckie - od prostych i mało wydajnych, przeznaczonych głównie dla dzieci i młodzieży, czc;sto wykonywanych przez samą młodzież, do bardziej skomplikowanych, używanych przez dorosłych mężczyzn. Dodatkowo też, w poszukiwaniu groźnej zwierzyny - zwłaszcza takiej, która wyrządza właśnie jakieś szkody - korzysta się z pomocy tropicieli (informator 5). Niezależnie od innych celów, łowiectwo u Asyryjczyków jest też bez wątpienia pewnym rodzajem rozrywki uprawianej w wolnych chwilach wyłącznie przez mężczyzn, bądź też w ramach zorganizowanych zawodów. Nie podlega jakimkolwiek formalnym ograniczeniom prawnym ani zakazom religijnym, jest zajęciem drugorzędnym, podejmowanym w czasie wolnym i nie kolidującym z pracami na roli bądź w gospodarstwie domowym. Za główne cele uprawiania łowiectwa przez Asyryjczyków można w związku z tym uznać: I. Unieszkodliwienie tych gatunków zwierząt, które stanowią bezpośrednie lub pośrednie zagrożenie dla człowieka, inwentarza, roślin i płodów rolnych. Wierzy się, że niektóre zwierzęta są odwiecznym wrogiem człowieka (np. gady "rahso", a szczególnie żmije i węże, o których krążą fantastyczne opowieści). Po~szechnie uważa się, że żmija jest naturalnym wrogiem człowieka od czasów Adama i Ewy. Udzieliła gościny Szatanowi w swym ciele i pożarła ziele życia, którym Gilgamesz, bohater mezopotamskiego eposu, miał chronić ludzkość od chorób i śmierci. Toteż zmagania z nią urastają do prawdziwie bohaterskich czynów. Tego rodzaju motyw polowania dominuje. 2. Polowanie na zwierzęta, których mięso jest jadalne i dozwolone do spozywanla. Sprzęt łowiecki Do dość popularnych kiedyś, a dziś już rzadziej spotykanych narzędzi łowieckich nalei.y "miqra'a", "qalla" (proca). Sposób jej wykonywania pokazuje dość szczegółowo rysunek I. Robi się ją z białej przędzy wełnianej. Czasem używa się też wełny kolorowej do dekoracji ł2. Kamień umieszcza się w środkowej, najszerszej części pasa (a). Oczko (b) znajdujące się na końcówce sznurka zakłada się na kciuk. Drugi koniec (c) sznurka jest zaciśnięty palcami dłoni. Ruchem prawej ręki wprawia się ją w szybkie obroty. W momencie zwalniania jej końcówki (c) z dłoni, uwolniony kamień z dużą siłą i pręd- II Tylko niektóre gatunki schwytanych drapieżników sprzedawano po bardzo wysokich cenach. Inne, np. krogulce, wypchane służyły jako "strach" w ogrodach, winnicach i na polach (informator S). I ~ Po w/.orze "l1lyqra'a" mo7.na by/o poznać, do którego ze wspó/wicśniaków ona należy (informator 51. �174 Rys. I. "MTqra'a", "Qalla" (proca - typ biblijny). (rys. M. Abdalla za H. Haddad). kością podąża w kierunku celu. Używa się jej do polowania na duże ptaki i do wystraszania dzikiej zwierzyny 13. Wprawny myśliwy rzadko chybi celu 14. Asyryjska "miqra'a" jest pierwotną formą procy, za pomocą której Dawid zabił Goliata (l Ks. Samuela 17, 49-50). Owa biblijna proca nie byla taką, której do niedawna używało się w Polsce. Ta ostatnia bowiem stanowi u Asyryjczyków oddzielną broń, zwaną "qista", "czatal". Być może "miqra'a" w takim kształcie, jaki do dziś spotyka się u Asyryj'czyków na wsi, nie była w Polsce znana t s. Używany w niej kamieó bywa kilkakrotnie większy od kamienia używanego w "qista". Dobrze wprawiona w ruch "miqra'a" rzuca kamieó na znaczną odległość i z taką siłą, że może on zabić człowieka, zwłaszcza jeśli "ugodzi go w czoło", zgodnie ze sformułowaniem biblijnym. 13 "MTqra'a" była często używana przez chlopów i pasterzy jako pasek, stanowiąc~ dekoracyjną część stroju (informator 5). 14 Na początku lat 70. nad terenami zamieszkalymi przez Asyryjczyków w Syrii zacz.,:ly się pojawiać samoloty opryskujące rośliny. Latający na małej wysokości samolot płoszył pasące się stado owiec. Zdenerwowany i bezradny pasterz, nie mogąc zebrać rozpierzchłych owiec, chwycił za "mlqra'a" i z chwilą kolejnego zbliżenia maszyny celnie ugodzil pilota kamienien. W efekcie tego zdarzenia pilot ratował siy przymusowym lądowaniem. W rezultacie pasterz trafił do więzicnia. a współwieśniacy z jego wioski ponieśli poważne konsekwencje (informatorzy l i 4). 15 Nie mamy informacji czy biblijny typ procy był kiedykolwiek znany w Polsce. �175 Pochodzący od powyższego wyrazu czasownik "qara'" oznacza po polsku linczowanie lub chłostę. Jednak nazwa broni nie nawiązuje do takiej czynności, gdyż prawdopodobnie nigdy nie używano jej do wymierzania kary. Językoznawcy są skłonni uznać, iż geneza nazwy ma związek z rozdzierającym powietrze świstem pasa i odgłosem uderzenia w cel. "AquIta", "pa~~a", "fa~o" (klepce) to nazwy jednej z pierwszych samołówek. Dwie pierwsze nazwy są stosowane u Wschodnich Asyryjczyków, trzeci zaś - u Zachodnich. Końcówka "ta" w rzeczowniku "aqu1ta", tak samo jak .,a" w "pahha", czynią je rodzajem żeńskim. Utworzony z pierwszego wyrazu czasownik "agal" oznacza po polsku uwiązać lub uwięzić. Słowo "pahha" lub ..ra~o" można tłumaczyć po polsku jako zasadzka lub pułapka. .. Główną część tej samołówki (rys. 2) stanowi podstawa (a) z drewna w kształcie spłaszczonej litery "C", wycięta z pnia dębowego. Poniżej górnej Rys. 2. "Aquila", "Pahha", "Fiiho" (klepce). (rys. M. Abdalla za B. Haddad). �176 powierzchni obu końcówek znajduje się otwór zakończony od strony zewnętrznej szerszym wgłębieniem (b). Od jednego otworu do drugiego przebiegają dwa rzemienie (c), mocno skręcone za pomocą dwóch kołków drewnianych spoczywających w owych wgłębieniach. Rzemienie służą jako sprężyna. W środku boku podstawy przymocowane są za pomocą drewnianych gwoździ dwie końcówki pręta zgiętego w sposób podobny do pętli (d). Czasem taką pętlę formuje się ogrzewając pręt. Drugą, podobną pętlę (e), wykonuje się poprzez związanie rzemieniem (f) końcówki innego pręta (g). Tę część pętli wkłada się pomiędzy skręcone rzemienie główne, w takiej pozycji, jak to wyobrażono na rysunku. Obie pętle, przylegające do siebie dzięki dzi~lłaniu sprężyny, powinny mieć mniej więcej taki sam kształt. W środku boku podstawy przymocowany jest powróz (h). Wchodzi on w otwór klocka (i) trzymając go dzięki owinięciu nim przynęty 0). Klocek ma zwężenie na wysokości sięgającej poza obręb pętli. Wokół tego zwężenia zwija się rzemień, który wbity do gruntu trzyma pętlę (el w napiętej samołówce w położeniu poziomym, pod klockiem. Przed użyciem samołówkę obsypuje się w całości lekką ziemią, tak że na powierzchni widoczna zostaje tylko przynęta. W zależności od wielkości elementów "aquIty", używa się rozmaitej przynęty (ziarna pszenicy, kawałki mięsa itp.) do chwytania różnej wielkości ptaków i lisów. Klepce poruszane za pomocą zgiętego, sprężystego pręta dały początek wielu samołówkom metalowym, które z czasem całkowicie wyparły prymitywne, drewniane pierwowzory. Opisana wyżej "aqulta" zniknęła już blisko 30 lat temu. Rysunek 3 przedstawia metalową jej odmianę, wykonaną w całości z drutów i powrozów. Ma ona jednak mniejszy zakres zastosowania. Używa się jej do łapania ptaków. d C o b e Rys. 3. "AquI ta" (klepce met.). (rys. M. Abdalla za R. Haddad). �177 Dwa identyczne łuki (a i b), stanowiące podstawowe elementy "aquity", wykonane są z mocnych drutów. Skręcony cienki drut wspólnej osi, którego końcówki zahaczają o ramiona łuku (a) nadają mu sprężystości. Ten łuk, za pomocą przerzuconego języczka (c) łączonego z małą pętlicą osiową, napina się skręconym powrozem w miejscu wycięcia (d). Tu umieszcza się przynętę w postaci kilk u ziaren pszenicy. Próba dziobania przez ptaka uruchamia cały mechanizm spustowy pułapki. Także i tę samołówkę zakrywa się ziemią, zostawiajc!c na wierzchu tylko ziarna. Przytwierdza do podłoża za pomocą dużego gwoździa (e), aby schwytany ptak nie uleciał razem z nią. Z chwilą poruszenia stróżyka, łuk (a) zostaje zwolniony i przyciska ptaka 16. "Aqulta d-aqubre" (klepce na myszy, rys. 4) jest wielokomorową pułapką na myszy, szeroko stosowane! w gospodarstwie domowym, gdzie w glinianych budynkach ilość tych gryzoni, zagrażających zapasom, stanowi poważny pro- a b I I I I I I r I l l I I c Rys. 4. "Aquila d-aqubre" (klepce na myszy). (rys. M. Abdalla za B. Haddad). 1" Niceo podobne! samo/ówkt;. leu drewnianą, w kształcie muszlowatej siatki, zwaną klepiec siatkowy. stosowan,! w niektórych okolicach Polski do chwytania drobnego ptactwa, omawia K. MoszyIiski. Kullui'a Iw/owa .'l/owian. Warszawa 1967, t. l, s. 37-76. Ma ona o wiele prostszą konstrukcjt;. ale wydaje sit; być bardziej sk uteezna dzięki wyposażeniu w siatkę przywiązaną do każdej pętli. Zasit;g tego typu klepców ze spn;żyną w kształcie powroza nic wykracza - jak twierdzi K. Moszyriski (op. cil .. 1967). poza obszary wysoko ucywilizowane lub znajdujące się w sferze ich wpływów. l': Lud L LXXVII �178 blem gospodarczy. Jednorazowo, w zależności od liczby przegród, może ona chwycić 3-4 myszy. Nad każdą przegrodą, oddzieloną od drugiej drewnianą ścianką, umocowany jest na wspólnej drewnianej podstawie zestaw drutów tworzących oddzielną pułapkę. Główną jej część stanowią dwa druty na kształt prostokąta: poziomy naprężony (a) i pionowy (b). Dwa pionowe i dłuższe boki prostokąta (b) przy zastawianiu łapki wciska się przez otwory w tejże podstawie. Trzeci zaś bok poziomy (c), znajdujący się pod podstawą, sięga prawie ziemi. Przytwierdzony na stałe w przedniej części podstawy języczek przyciska wspólny bok prostokątów i zahacza a zwisający stróżyk z przynętą. Konstrukcja pułapki powoduje, że szkodnik znęcony pokarmem, wdzierając się do przegrody, znajdzie się na przyziemnym boku pionowego prostokąta. W momencie zwalniania się zaczepu, sprężyna powoduje poderwanie myszy i unieruchomienie jej między drutem a deską. Ciekawe, że często widok zdechłej myszy tkwiącej już w jednej przegrodzie nie stanowi ostrzeżenia dla innej, która akurat wdziera się do następnej przegrody, gdze ją czeka podobna śmierć. Wydaje się, że zanim wieśniacy wpadli na pomysł konstruowania różnego typu "agulty", musieli radzić sobie z myszami na terenie gospodarstwa stosując zwykły sprzęt kuchenny. Mianowicie: "garuma", czyli wałek do ciasta. i "dasti!a" - garnek, kociołek. Ten prymitywny zestaw nadal jest znany i stosowany obok "agulty". Zastawia się takie urządzenie na noc. Garnek napełnia się wodą. Wałek oblepia się miazgą sezamową, której zapach nęci gryzonie. Następnie kładzie się go na garnku, tak aby swobodnie toczył się po brzegu naczynia. Mysz, która wdrapuje się po ścianach garnka, trąca wałek. Ten odsuwa się od niej, a zwierzę wpada do wody. W walce z polnymi myszami praktykuje się bodaj tylko jeden sprawdzony sposób. Polega on na wykurzaniu dymem ciągnącej się nieraz na znacznym obszarze sieci nor. Do tego celu potrzebne są co najmniej dwie osoby. Po dokładnym rozpoznaniu terenu, zamykają otwory nor, z wyjątkiem dwóch. W jeden z zostawionych otworów kieruje się dym. Drugim otworem uciekają myszy, które pilnująca osoba zabija. Do niecenia ognia używa się tradycyjnie stalowego krzesiwa "kipa d-nura". Krzesiwem uderza się o krzemień, krzesząc iskry. Do mitjsca uderzenia przykłada się suchą, surową wełnę, która się zapala w wyniku ciepła powstającego przy tarciu. Sieczka znajdująca się obok, w płytkim zagłębieniu. łatwo się zapala od tlącej się wełny. Do wdmuchiwania dymu do wnętrza nor służy miech "npabtana" wykonany ze skóry, podobny do miecha kowalskiego. rzadziej drążek trzcinowy w postaci rury, w któn! dmie się ustami. Aby lepiej wykorzystać powstały dym, tlącą się sieczkę umieszcza się w prostokątnym pojemniku metalowym, zaopatrzonym w dwie rury umocowane na przeciwległych jego bokach. Powietrze wdmuchiwane przez zewnętrzny otwór porywa gromadzący się w środku pojemnika dym i kieruje go drugą rurą, wchodzącą w norę myszy. Walka z polnymi myszami nigdy nie była sprawą właściciela jednego tylko gospodarstwa rolnego. Przeprowadzali ją wspólnie, w sposób zorganizowany. właściciele kilku sąsiadujących ze sobą pól. Mobilizowała ona niejednokrotnie mieszkańców całej wioski. �179 Plantacje arbuzów i melonów rozpościerały się na obrzeżach asyryjskich wiosek, dając obfity plon dorodnych owoców. Młode jeszcze owoce często bywały wyjadane przez zające i lisy, a niekiedy - nawet wilki i niedźwiedzie. Zwierzęta te stanowiły również zagrożenie dla winnic, gdzie często się chroniły. Dla ich pochwycenia, bądź odstraszania stosowano specjalny typ klepców, zwany "agula" (rys. 5). Rys. 5. "Atjula" (klepce). (rys. M. Abdalla za B. Haddad). "Agula" jest w całości wykonana z żelaza. Jej podstawę stanowi gruba obręcz (a) o średnicy około 30 cm. Naokoło dolnej powierzchni obręczy przyklejone jest płótno lniane (b), tak że nakrywa ono przestrzeń utworzonego kręgu. "Agula" działa na zasadzie rozwartych kleszczy, zwieranych sprężyną, a uruchamianych mechanizmem naciskowym. Do zastawiania "aguly" potrzeba dwóch osób. Umieszczona zostaje wieczorem tam, którędy zwierz chętnie chodzi. Ścieżkę zwierza poznaje się po śladach lub po nadgryzionych owocach. Czasem zastawia się kilka sztuk na przejściach różnych zwierząt. Noga zwierzęcia, trafiając w zagłębienie, naciska płótno, uruchamia mechanizm naprężonych kleszczy, powodując ich zatrzaśnięcie się. Zaopatrzenie ,.aguly" w łańcuch, zakończony wbitym w ziemię klinem, uniemożliwia uwolnienie się zwierzęcia i jego ucieczkę. Polowanie na ptaki zabiera myśliwym najwięcej czasu. Latających ptaków nie trzeba szukać daleko, są wszędzie, chociaż miewają swoje ulubione zakątki, do których myśliwy stara się je zwabić. Poza terenem zabudowań wiejskich, na mało ruchliwym płacu, zwykle odwiedzanym przez ptaki, przygotowuje się �180 specjalne mIejSCe budując kamienną budkę o powierzchni około 1m2. Przykrywa się ją strzechą (rys. 6). Przed budką zagarnia się ziemię tak, by formować małe podwyższenie długości około 3 metrów i szerokości równej szerokości budki. W tym kopcu wykonuje się płytkie wgłębienie o nieco mniejszej powierzchni niż sam kopiec. W głębienie posypuje się ziarnem przez kiłka kolejnych dni, po to by zwabić większą ilość ptaków. Myśliwy udaje się do budki wczesnym rankiem, zabierając ze sobą specjalt1(! siatkę. We wgłębienie sypie ziarno, a siatkę rozkłada na kopcu. Jej prawy, długi bok przymocowuje do ziemi kijami, które owija siatką. Rogi lewego boku siatki ł<!czy Rys. 6. Zasadzka na ptaki. (rys. M. Abdalla za R. Haddad). mocnym sznurem. Sznury te, przerzucone za dwoma kijami wbitymi na początku i końcu lewego boku kopca, przeciąga razem do środka budki. Myśliwy, znajdujący się wewt1(!trz budki, trzyma obie kOI1cówki sznurów i przez otwory w ścianie obserwuje ruch ptaków. W momencie, gdy większa ich ilość znajduje się we wgłębieniu kopca dziobiąc ziarna, błyskawicznym ruchem ściąga sznury. Siatka rozwinięta nagle ku lewej stronie kopca opada na większą część ptaków, które następnie myśliwy chwyta żywcem. Kolorowe daje dzieciom, a resztę przeznacza na niedzielny obiad. Tym prostym sposobem można w ciągu kilku porannych godzin schwytać niekiedy kilkadziesiąt ptaków, wśród których trafiają się kuropatwy, bażanty i gołębic stepowe. Siatka u Wschodnich Asyryjczyków zwana jest, w zależności od regionu "garda", "soka", "soka" lub "sokta". U Zachodnich zaś znamy jej nazwy: "sabka". "sabka" lub "sbakta". Po arabsku brzmi ona "sabaka", i ta właśnie nazwa jest coraz powszechniej używana przez Asyryjczyków. Prostszą odmianą "soka" jest zapewne "mkabbe" (rys. 7). Zamiast siatki używa się kosza wiklinowego. W zimowe dni, gdy ziemia pokrywa się śniegiem, ptaki szukając pokarmu, kierują się w stronę zabudowaI1. Wiedz<!c o tym, gospodarz wysypuje na dziedzińcu trochę nawozu naturalnego lub sieczki, po czym posypuje je ziarnem pszenicy. W ich pobliżu trzyma kosz podparty kijem połączonym ze sznurem. Człowiek czai się w pomieszczeniu. trzymając drugi koniec sznura. W momencie gdy ptaki gromadz<! się by dziobać ziarna, gospodarz ściąga sznur. Kosz spada na znajdujące się pod nim ptaki. �181 Rys. 7. ,.Mkabbe" (kosz na ptaki). (rys. M. Abdalla za B. Haddad). Do polowania na ptaki służy również sidło. Jest ono bardziej popularne u Asyryjczyków Wschodnich (w Iraku i Iranie), niż u Zachodnich (w Syrii i Turcji). W Iraku znane są popularnie jako "nas pa" lub "niswe", ale mieszkańcy regionu EI-Qosz nazywaj<! je "sirubi" (po arabsku: "sark", I.m. "sirak''). Istnieje przypuszczenie, iż ta nazwa wywodzi się z hebrajskiego wyrazu "sirub", oznaczającego wi<!zadło do butów. Zresztą, zarówno arabskie "sirak", jak asyryjskie "sirubi" wskazują na wspólne ich pochodzenie. W pierwszym przypadku oznacza pasek buta, który zakrywa przegub stopy, w drugim zaś taki sam element, ale wykonany z wełny. Sidło składa się ze sznura wykonanego przeważnie z końskiego włosia. Jedną jego końcówkę mocuje się w ziemi, druga zaś tworzy pętlę (rys. 8). Wokół i wewnątrz pętli posypuje się ziarno. Ptak trafiwszy głową lub nogą w otwór sidła zaciąga w pewnym momencie oko i w ten sposób się chwyta. Takich sideł zastawia się nieraz kilka w jednym mIeJscu. Kolejna samołówka stosowana do chwytania ptaków nosi nazwę ..~abka" 17. Zastawia si<! ją w miejscach odwiedzanych przez ptaki. Po wyko- Rys. X. ,.Naspa" (sid/a). (rys. M. Abdalla za R. Haddad). 17 Znana w polskiej literaturze raehowej jako ,.pastka", "paść" lub "s/opiee". K. Moszyński, "p. cil .. s. 62. �182 paniu małego wgłębienia w ziemi, przy jednej z krawędzi wgłębienia ustawia się płaski głaz, podparty kijem spoczywającym na drugim, którego pewien odcinek wchodzi we wgłębienie (rys. 9). W środek wgłębienia i na zewnątrz, wzdłuż określonej linii, sypie się ziarno. Ptak, dzipbiąc ziarno, przesuwa się w kierunku wgłębienia. W momencie dotknięcia poziomego kija równowaga glazu zostaje naruszona. Po spadnięciu zamyka on ptaka w dołku. - ~'-t.-. I -~ ":::"\17=.- _ _:<.~. _ ~---"""'V{:~. B. Haddad). W polowaniu na ptaki wykorzystuje się również właściwości kleiste niektórych roślin. Roślina zawierająca substancje o dużej kleistości zwie się "dabaq". Wyraz ten, oznaczający roślinę, służy jednocześnie do określenia sporządzonego z niej lepu (po asyryjsku - "dabuqana"). (W ostatnich latach krążący po wioskach sprzedawcy oferowali gotowy, suchy wyciąg roślinny o właściwościach lepu. Miał on postać granulatu o ciemnej barwie. Sprzedawcy nie zdradzali z jakiej rośliny ów wyciąg pozyskiwali, ani z jakiej części roślinnej pochodzi. Granulat łatwo rozpuszczał się w letniej wodzie. Często handlarze proponowali również jakieś nasiona. Miały one czarną barwę i wielkość nieco mniejszą od nasion grochu. Rozcierano je w moździerzu do postaci papki, bez dodatku wody). Z lepu formuje się nitki, które się owija na patyczkach. Patyczki następnie kładzie się w poprzek nad wąskim odcinkiem koryta potoku lub strumienia, blisko lustra wody (rys. 10). Ptak, który staje na patyczkach, aby napić się wody, ma trudności z odklejeniem nóg. Inny, prymitywny sposób znęcania, a następnie chwytania ptaków, zwie się "yabusta". Wyraz ten nawiązuje do czasownika "ybas", czyli schnąć, gdyż używa się tu wysuszonego rodzynka, który łączy się z nitką (rys. 11l. Przy połykaniu rodzynka, do gardła ptaka dostaje się również kawałek nitki ,,~U!o". Myśliwemu pozostaje tylko delikatnie pociągnąć nitkę, by ptaka schwytać. W zależności od gatunku ptaków, czasem zamiast rodzynka używa się nasion bobu "baqelle" lub ciecierzycy "hemse". Wspomniana metoda bywa nieraz stosowania do łapania zabłąkanych kur "gio!e", "tarnoglo!o". �183 Rys. 10. "Dabllqana" Rys. II. "Yabllsta" Łowiectwo (patyczki z lepem). (rys. M. Abdalla za B. Haddad). (rodzynek jako rodzaj rozrywki na nitce). (rys. M. Abdalla za B. Haddad). młodzieży Prawie wszędzie na terenach Bliskiego Wschodu zamieszkałych przez Asyryjczyków sportową bronią młodzieży była w latach 60. proca - cza!al", .,qista". Pierwsza nazwa, znana wśród Asyryjczyków Zachodnich, ma prawdopodobnie turecki rodowód i oznacza po turecku kolec. Drugiej nazwy zaś używają Asyryjczycy Wschodni. "Cza~al" składa się z trzech części, przy czym każda z nich jest wykonana z innego materiału (rys. 12). Kapa o owalnym kształcie zrobiona jest ze skóry. U jej boków znajdują się dwa otwory. Widełki w kształcie litery "V" otrzymuje się przez wycięcie odpowiedniej gałązki z dwiema odnóżkami. Często dla nadania surowym widełkom naj korzystniejszej formy poddaje się je działaniu ciepła. Ramiona łączy się z kapą paskiem gumowym, wiążąc jego końcówki mocną nitką. Pasek ma długość 20-30 cm, szerokość około I cm. Im twardsza guma, tym dalej miota kamień. Gumę w procach dla dzieci wycina się z uszkodzonych dętek do rowerów. W okresie wolnym od zajęć dzieci, zarówno w wioskach, jak i te z miasta, za pomocą procy bez przerwy polują na wróble. Procę zawieszają na szyi nawet podczas obiadu. Innym, ulubionym zajęciem dzieci w okresie letnim jest zabawa w zabijanie szerszeni. W godzinach najwyższej temperatury owady te opuszczają swoje gniazda w poszukiwaniu pokarmu. Ulubionym ich przysmakiem są owoce �184 Rys. 12. "Czatal", "Qiśta" (proca). (rys. M. Abdalla za B. Haddad). winnej latorośli. Żywią się ich słodkim sokiem. Szerszenie są też bardzo groźne dla pszczół. Często właśnie hodowcy pszczół prosili dzieci o wytępienie tych owadów, oferując im nawet za to pewną zapłatę. Najskuteczniejsze narzędzie stosowane w walce z szerszeniami to krótki kij, do którego przybito prostokątną deskę lub blachę. Za pomocą tego narzędzia dzieci atakowały szerszenie w locie. Nie każde, nawet silne i celne uderzenie szerszenia deską lub blachą gwarantowało jego natychmiastowy zgon. Spadającego owada trzeba jeszcze dobić butem. Walka z szerszeniami, będącymi w gniazdach, polegała na zalepieniu wejścia gniazd gliną i zostawieniu małego otworu w środku. Wychodzące otworem pojedyncze szerszenie były miadżone dwoma płaskimi kamieniami. Przebywająca w pobliżu gromada dzieci również brała w tym udział, stanowiąc obstawę broniącą dostępu przed wracającymi do gniazda owadami. Płoszono je machając zdjętą z siebie i trzymaną w ręku odzieżą· Dzieci interesowały również inne owady, np. żuki. W otwór źdźbła słomy pszenicznej wkładano dwie końcówki włosia końskiego, oślego lub muła. tworząc pętlę (rys. 13). Dzieci tak manipulowały końcówkami włosia, by pełzający po ziemi owad znalazł się w obrębie pętli. W krajach Bliskiego Wschodu widok skorpiona nie jest zjawiskiem rzadkim. Mieszkaócy wiosek wiedzą nawet kiedy te owady mogą opuszczać swoje kryjówki. Strachliwych uspokajano, że jeśli materac, na którym się śpi. zostanie otoczony sznurem, skorpiony nie przekroczą tej bariery. Skorpiona uważano za "króla zwierząt", gdyż jest z nich wszystkich najbardziej "honorowym"; jeśli znajdzie się w niebezpieczeństwie sam popełnia samobójstwo. Dzieci często czyniły sobie z tego okrutną zabawę. Do kryjówki owada wlewały wodę, po czym wkładały źdźbło słomy. Skorpion, czuj,!C niebezpieczeństwo czepiał się słomy, którą następnie dzieci wyci'!gały. Stawiały �185 Rys. 1:1. Źdźhlo l. włosiem. (rys. M. Abdalla za B. Haddad). owada w środku przygotowanej wcześniej obręczy ze słomy pszenicznej i rozpalały ogicll. Owad, otoczony zewsząd ogniem, daremnie szukał wyjścia. Zatrzymywał siy w środku koła i kłuł się śmiertelnie. Folklor myśliwski W niektórych wsiach asyryjskich można niejednokrotnie zauważyć dekoracyjne malowidła utrwalone na ścianach izb mieszkalnych, przedstawiające dzikie zwierzęta: lisy, wił ki, niedźwiedzie, węże i inne. Niektóre malowidła wyobrażaj,! całe sceny myśliwskie I H. Oprócz malowideł nawiązujących do łowiectwa są jeszcze opowiadania i piosenki ludowe znane na ogół większości Asyryjczyków. Pragnę podkreślić, iż faktyczny folklor myśliwski Asyryjczyków jest o wiele bogatszy, niż to może wynikać z mego szkicu. Zebranie istniejącego materiału o folklorze, który na pewno nadal funkcjonuje zwłaszcza na wsi, wymagałoby jednak wnikliwych studiów i większej liczby informatorów pochodzących z pogranicza syryjsko-turecko-irackiego. Posiadana przeze mnie literatura jest nader uboga, a wyjazd w rodzinne strony nie jest aktualnie możliwy. Oto więc garść informacji, które udało mi się zgromadzić. - Dialog miydzy myśliwym a jeleniem (informator 2): Myśliwy do jelenia: Tyś jest jeleniem, żyj,!cym w górach i stepach. Ja zaś - myśliwym, idącym krok w krok za tobą. IX Istnieni.: tego rod/.ajll malowideł w domach asyryjskich wieśniaków w Górach Tijarskieh w połowic X I X wiek li odnotował wspomniany wcześniej archeolog Henry Layard. Określił on ten rodzaj ddorowania wn<;lr/. mieszkalnych jako "zamilowanie do sztuki, które dawało siC; tam wS7<;dzie I.auwai.y'::". Twierd/i on też, że ,.skoro w rozmowie dotknc;ło siC; tego tematu, Asyryjczycy stawali siC; od ra/u hardzo elokwentni i z przejc;ciem opowiadali o swych wyczynach oraz pr/ygodach podc/as polowali w górach". Przytacza ponadto nicodosobniony przykład pojcdynku, jaki na kilka dni pr/.cd jego przyhycicm do wioski Zawita, stoczył wiejski młodzieniec z dzikim niedźwiedziem, maj.!cym ponad dwa metry wZ.rostu. �186 Jeleń do myśliwego: Jeśli zabierzesz mnie do miasta, to umrę ze zmartwienia. Góra jest moim ojcem, a step - matką Dlaczegoś mnie zniewolił, myśliwcze? Czy w twym sercu nie ma choć odrobiny litości? Świat krzywdzi wiele istot. Tak już jest! Na polowanie na jelenie w górach wybrali się ojciec ze swoim synem. Aby zwierzynę zwabić, przyodziali się w skóry jelenia. Każdy z nich szedł w inną stronę. Ojciec spostrzegł zgrabnie poruszającego się jelenia. Strzelił. Tym jeleniem okazał się niestety jego własny syn (informator 2). - W wiosce Tel Hermez, nad rzeką Cha bur w Syrii, żył niejaki Adda (zmarł w 1983 roku). Znany on był w całej okołicy jako najlepszy ustawiacz połamanych kości. Ale nie tylko to uczyniło go sławnym. Uchodził za człowieka żyjącego ściśle wedle humanitarnych zasad. Był m.in. zagorzałym przeciwnikiem stosowania dynamitu do łowienia ryb. Uważał taką praktykę (zresztą dość popularną i nie potępianą nawet przez oficjalne władze państwowe) za barbarzyństwo. Tym, którzy nie chcieli go słuchać w tej sprawie kategorycznie odmawiał udzielania pomocy, choćby mieli i po 20 złamań kości. Uważano go również za bardzo pobożnego człowieka, którego słuchały nawet zwierzęta. Jego przygodę z niedźwiedziem, który słysząc prośbę Addi: "Si b-urlJ.olJ."(Idź swoją drogą) oddalił się, opowiada się w tamtych stronach do dziś (infrmator 2). Do niedawna asyryjscy wykonawcy amuletów (amulet: "k!uto", "yudo", "parośa") sporządzali teksty, które miały chronić wybierających się w podróż przed atakami dzikich zwierząt, lub uczynić plon myśliwych bardziej udanym. W roku 1897, na Kongresie Orientalistów w Paryżu przedstawiono teksty, które następnie wydano w Londynie w roku 1912 i przedrukowano w roku 1976 w Holandii 19. Zawarte w tym dwujęzycznym, asyryjsko-angielskim dziełku różne teksty, w liczbie 95, zaopatrzone 28 rysunkami, datują się na rok 1889. Pochodzą one z zamieszkałego przez Asyryjczyków regionu Urmia w Iranie. Oto 12 tekstów z tego dziełka, które dotyczą łowiectwa. Dodajmy, że zwyczaj pisania amuletów na różne okoliczności praktykują Asyryjczycy i obecnie. Przed powrotem z letnich wakacji w Syrii w 1988 roku informator numer 3 otrzymał sporządzony przez swego ojca amulet, którego treść miała uczynić jego powrót do Polski bardziej pomyślnym. "U czynienie zwierzyny łownej dostępną" "W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego. Jak Szymon Kippa (Piotr) i Andrawos (Andrzej) rzucili swe sieci i otrzymali obfity połów ryb, tak ja rozwiązuję zwierzynę łowną temu, który nosi te słowa, jego psu i kompanom 19 Herman Gollancz, T/w book or protection, heing a collection ofSyriac c/wrms. A PA - Philo Press, Amsterdam 1976. Zamieszczone w opracowaniu teksty amuletów nosz,! numery: Codex A - 14 (s. lI, XXXIV); 21 i 22 (s. 15, XXXIX); 27 (s. 18, XLII); 37 i 38 (s. 23, XLVII-XLVIII): 42 (s. 26, L); 47 (s. 28, LII); Codex C - 14 (s. 84, LXXX); 15 (s. 85, LXXXI); 23 i 24 (s. 88-89. LXXXIV). �187 oraz górom, po których chodzą. Rozwiązuję ją przy pomocy Żywego Boga, który rozwiąże ją w niebie. Jak Bóg uwolnił Józefa z niewoli egipskiej, tak ja rozwiązuję zwierzynę łowną dla ... syna ... W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego. Panie, zajrzyj z niebios na ziemię, by te łowy nie stały się udziałem innych synów, ani nie groziła im śmierć. Daj im (myśliwym) mięsa niczym piachu, a skrzydlate ptactwo nieba - jak piasek mórz. Cnotliwi staną się wówczas silnymi w chwale. Niech zwierzyna łowna przychodzi ze wschodu i zachodu, z czterech stron świata: niech przychodzi i wpadnie w ręce jego (myśliwego) i w zasięgu broni ... syna ... Amen!". "Zamykanie psich pysków" "W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego. Wielkością Twego ramienia, Panie, niech psy utoną niczym kamienie. Ucisz je, o Panie Boże, ucisz je mocą kamienia, który został przytwierdzony przy wejściu do grobu naszego Zbawiciela. Niech ów kamień uciszy psy, przez modlitwę Mart błogosławionej Maryi i Mor Yuhanona (Jana) Chrzciciela i modlitwy wszystkich męczenników wiary i świętych naszego Pana. Amen! Poświęć trzy kęsy i wrzuć je psom !". "Uwiązanie złej bestii" "W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego. Mój brat Mojżesz - sługa Boga pasł owce na terenie siedmiu gór. Spotkały go trzy nieczyste postacie: zły człowiek, zły wilk i zły lew. Wiąż mi, Panie złego człowieka w imię Ojca, złego wilka w imię Syna i złego lwa w imię Ducha Świętego. Uwiąż mi złego lwa, by nie zbliżył się do ciała, ani do domu tego, który nosi niniejszy amulet, przez modlitwę Maryi Dziewicy. Amen!". "Klątwa Rabbana Hurmitda, który pomógł opętanym psom" "W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego. Mor Rabban Hurmizd od Persów, syn dowódcy Józefa, w czasie jego męczeństwa skierował swoje modlitwy, prośby, błagania i ukłony do Litościwego i Miłosiernego Boga. Powiedział on: Panie Boże Wszechmogący, Panie Dobroci, proszę Cię i błagam, by opętany pies nie gryzł nikogo, kto wspomni Twe Swięte imię i imię Twego sługi, Hurmizda od Persów, lecz oddal szkodliwego lwa, drapieżnego tygrysa, czającego się wilka i wszystkie zwierzęta drapieżne od tego, który nosi te słowa, od jego domu, synów, córek i od wszystkiego co posiada i posiądzie, przez modlitwę Mart błogosławionej Maryi. Amen !". "Zamknięcie wilczych paszcz przed owcami i bydłem" "W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego. Modlitwa, prośba, błagania i ukłony Mor Daniela Proroka sprawiły, że gdy zszedł do dołu głodnych lwów, nie wyrządziły Mu krzywdy. Niech moc łaski Mojżesza Proroka i sygnetu Salomona Bar Jaki zamkną, okiełznają i scementują paszcze wilków, niedźwiedzi i lwów, paszczę każdego szkodliwego zwierzęcia przed tym, co posiada i posiądzie ten, który nosi niniejszy amulet, przed bydłem i owcami ... syna ... Również niech będą zamknięte, okiełznane i scementowane ich paszcze i języki; jeśłi są one otwarte niech się wykrzywią, a jeśli są wykrzywione �188 niech się otworzą. Przez modlitwy Mor Rabbana Hurmizda, prośby Mor Eliasa i ukłony Mor Daniela Proroka niech zamkną się paszcze wilków. niedźwiedzi i wszystkich zwierząt szkodliwych. Amen !". "Związanie węży" "W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego. Zwiąż nogi gotowego do skoku lwa i młodego smoka. Niech ich ciała wejdą w łańcuchy. Niech Bóg pokruszy zęby i wyrwie kły w paszczach przeklętych węży jadowitych i węży głuchych, które nie słuchają głosu zaklinacza ani czarownika. Niech Pan zmiażdży głowy smoków w wodzie, skruszy głowy smoków Lewiatana i wszystkich węży: centkowanych, czerwonych, czarnych i białych z rodu głuchych, a także węży. które chodząc ozdabiają się; połączywszy się z ciałem pawia zaszkodzily mu tak umiejętnie, że praktykują to od wtedy i praktykować będą po wsze czasy. Amen!". "Związanie skorpionów" "Trzymaj dwa skorpiony razem (i powiedz): jesteście związane, okiełznane i scementowane z pomocą aniołów: Gabriela i Michaela. Zamykam pyski skorpionów z pomocą łaski Mojżesza Proroka, nakrycia Eliasa, wniebowstąpienia Eliasa i sygnetu Salomona Bar Jaki. Amen !". "Zamknięcie dzioba wróbla i pyszczka myszy" "W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego. Zamykam usta kradnącego. pyszczek myszy, dziób wróbla i ptaka i paszcze zwierz,!t cztcronożnych. Wiążę je z pomocą żywego znaku Krzyża Pańskiego i przez modlitwy Mon błogosławionej Maryi i z pomocą tego, który związał niebo, ziemię, potoki, strumienie, zwierzęta czteronożne, ptactwo nieba i dżdżownice. Zamykam pyszczki zwierząt pełzających, usta złodzieja, dziób ptaka i wróbla przed plonami tego, który nosi ten amulet. Wiążę je z pomocą tego, który zstąpił z nieba i ustanowił święte sakramenty. Wiążę usta kradnącego, pyszczek myszy, dziób wróbla i ptaka, paszcze zwierząt czteronożnych. Wiążę je z pomocą żywego znaku Krzyża Pańskiego i przez modlitwy Mort błogosławionej Maryi przed plonami ... syna ... Amen !". "Związanie wilka przed bydłem" "W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego. Mor Daniel, wielki Prorok, gdy został wrzucony do lwiego dołu, modlił się klękaj,!c, powiedział: Panie Boże WszechmogąCY, proszę Cię, by ani wilk, ani niedźwiedź, ani pantera, ani tygrys nie zbliżył się do żadnego, kto wspomni Twe imię, Pana naszego Jezusa Chrystusa, i moje imię, Daniel, i do jagniąt tego, który nosi te słowa. Niech zamkną się paszcze, języki i zęby wilka, niedźwiedzia i tygrysów przed kozami, owcami i wołami tego, który nosi niniejszy amulet. Amen !". "Związanie psa" "W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego. Maryja i nasz Pan szli drogą· Maryja powiedziała naszemu Panu: oto zbliża się do nas nasz pies! Nasz Pan odpowiedział: zobacz, zwiążę go i zamknę żelaznymi IcIl1cuchami i mo- �189 slęznyml kamieniami. Niech dusza i cialo by nie szczekały, opanowały, ani okradły Amen!" . .,Związanie węży (potworów morskich - psów rozbójnika tego, kto nosi wejdą w żelazo, niniejszy amulet. smoków) .,W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego. Głos wielkiego czarownika l mędrca zamknie ucho, by nie słyszało szczękania zębów lwów. Wyrwij je. Panie. jak woda, która się przelewa. Wiążę czarnego węża, czerwonego węża, szarociemnego węża, cichego węża, smoka, syna smoka. Zargin, Zargin, Zerizyn, Zargigin. Wiążę je z pomocą Proroka Jeremiasza, Wielkiego Mojżesza, króla Ezaja, Proroka Ezechiela i Proroka Daniela. Wiążę wszystkie gatunki węży i złe gady i oddalam je od ciała i duszy dzieci tego, który nosi ten amulet. Amen !". ..0 udany pOlilW" "W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego. Jak Pan Bóg kazał sprawiedliwemu Noemu, mówiclc: zrób sobie arkę drewnianą i zabierz na jej pokład ze wszystkich zwiem!t ziemi i ptaków nieba, tak niech zgromadzą się latające ptaki przed tym, kto nosi niniejszy amulet. Niech zdobycz napłynie ze \\schodu i zachodu, z północy i południa, z mórz i wysp, z gór i pagórków i z kaidego miejsca; niech wpadną w ręce tego, kto nosi ten amulet, przez modlitwy Mor Szymona Kippa (Piotra), Andrzeja, Mateusza, Marka, Łukasza, Jana i Pawła. Amen !". i cnotliwemu Zdaję sobie sprawę, że ten szkic daleki jest od zaprezentowania kompletnego obrazu dziedziny kultury ludowej określanej mianem tradycyjnego łowiectwa. Jestem także pewien, że przedstawione tu sposoby niejednokrotnie znajdowały bliskie odpowiedniki w kulturach chłopskich Europy. Mam jednak równocześnie nadzieję, że opisane przeze mnie sposoby oraz przytoczone fragmenty folkloru myśliwskiego przybliżą nieco polskiemu czytelnikowi obraz życia codziennego moich rodaków z pogranicza Syrii, Iraku, Iranu i Turcji. NOTATKA O INFORMATORACH (wszyscy pochodzili z Syrii) 1. Jibrail Mousa I miasta AI-MalikiYl: (dawniej Derikl, doktorant Politechniki Poznańskiej, , Elias Ischaq z wioski Td Shamiram nad rzek" Chabur, doktorant w Instytucie Ochrony Roślin w PO/.naniu. 3. I-/anna Isho MaJek /. wioski Tel Tamer nad rzek" Chabur. doktorant w Instytucie Historii Sztuki w Poznaniu. -l. Sarcm Mousa I. miasla AI-Malikiye (dawniej Derik), student Akademii Wychowania Fizycznego II' PO/naniu. 5. Kuri Abdalla - do JlJ5X roku mieszkał w miasteczku Qabre Hewore (Qubur Al-Bid, obecnie AI-Qahtaniyc) oral w lr/ech wioskach: Shalhumiye, Mezgafte, Tel Ala, od 1958 w mieście Kamyszli. �190 Michael Abdalla FoLK HUNTING OF CONTEMPORARY ASSYRIANS LIVING IN AREAS BORDERING SYRIA, TURKEY AND IRAQ (Summary) We learn from ancient history textbooks that hunting was a favourite pastime of Assyrian kings. On reliefs that remained to date we see hunting scenes, often studied by school children and university students in many countries. Stone sculptures of a "wounded lioness" and "winged bulls" are excellent examples of great talents of ancient Assyrian artists and their ability to depict the behaviour of animals in various situations. The problem of hunting is often discussed by Assyrian Christian writers. The clergy preached about the need to observe certain rules, to comply with faith. The article docs not discuss the problem of hunting from a historical perspective but as an element of present day folklore of Assyrians. The author describes customs related to hunting, hunting equipment, and provides information on animals and folk beliefs connected with them. There is also a description of activities pursued by adolescents inspired by hunting. The author also discusses hunting folklore, both oral and written. The author quotes twelve talismanic texts, known and used for over 100 years. They protect the animals and hunters and contribute to hunting success. There are also brief descriptions of Assyrian hunters and short comparative notes. �