34 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b7e1069eed408bbb0d404cde1e8ce131.pdf abf8f368e4a5668b41729bc500857593 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:703 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:647 Title A name given to the resource Cyganie meksykańscy i obraz zmian zachodzących w życiu Cyganów w Ameryce / ETNOGRAFIA POLSKA 1970 t.14 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1970 t.14 z.2, s.135-156 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mróz, Lech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X I V z. 2 LECH MRÓZ CYGANIE MEKSYKAŃSCY I OBRAZ Z M I A N ZACHODZĄCYCH W ŻYCIU CYGANÓW W AMERYCE Literatura cyganologiczna liczy dziś wiele tytułów, różny jest jednak profil i niejednakowy poziom tych prac. Wiele jest już przestarzałych, niektóre jednak, zwłaszcza oparte na bezpośrednich badaniach, nie stra­ ciły wartości do dzisiaj. Większość całego tego dorobku dotyczy Cyga­ nów europejskich, ubogo dosyć przedstawia się literatura odnosząca się do Cyganów pozaeuropejskich, a ta, która traktuje o Cyganach amery­ kańskich, stanowi jeszcze tylko fragment. Najwięcej ukazało się w Ame­ ryce na temat Cyganów wiadomości prasowych. Czasami przedstawiały one prawdziwy obraz, bardzo często jednak nie odpowiadający rzeczy­ wistości. Wśród tych prac, które przedstawiają większą wartość, jest nieco opracowań lingwistycznych, gorzej natomiast przedstawia się sprawa z materiałami etnograficznymi, tych jest bardzo mało, a i w ist­ niejących za dużo jest amatorstwa, a za mało dokładności, zwłaszcza w odnoszących się do A m e r y k i Płd. Najpełniejsze, najbardziej ciekawe materiały dotyczące współczesnych Cyganów amerykańskich znaleźć można w biuletynie działającego w Wielkiej Brytanii Towarzystwa Cyganologicznego — „Journal of the Gypsy Lore Society". Dodatkową przeszkodę stanowi trudność, a często niemożność zdobycia tych nie­ licznych opracowań, które istnieją. Dlatego też trudno jest dać pełny obraz poruszanych zagadnień. Po opuszczeniu Indii udali się przodkowie Cyganów w kierunku płn.-zach. Przeszli przez Azję Środkową i Mniejszą docierając dalej do A f r y k i Płn. i Europy. Niektóre grupy pozostawały po drodze, lecz spora część, jeżeli nie większość, dotarła do Europy, gdzie zjawili się — je­ szcze nielicznie — już w X I w., większa ich liczba wkroczyła t u na przełomie X I V i X V w. Duża część Cyganów pozostała w Europie na zawsze, wędrując po różnych krajach bądź osiedlając się tutaj, wielu jednak zawędrowało dalej do Ameryki lub Australii. Przybycie pierw­ szych Cyganów do Australii stwierdzono w 1866 r., ale w Ameryce �136 L E C H MRÖZ zjawili się już dużo wcześniej. Pierwsze grupy Cyganów przybyły tutaj jeszcze w początkowym okresie kolonizacji Ameryki, trudno dziś ustalić, kiedy to nastąpiło, być może już w X V I , a na pewno w połowie X V I I w. Nie była to dobrowolna wędrówka, lecz rezultat próby roz­ wiązania drażliwego dosyć problemu europejskiego. Cyganie, którzy od dawna już byli ciężarem dla wielu krajów, stawali się ofiarami represji i różnych poczynań zmierzających do zmuszenia ich, aby przeszli na osiadły tryb życia lub opuścili kraj. Problem ten pozostał zresztą do dziś nie rozwiązany. Jedną z form działania zmierzającą do pozbycia się kłopotu, nieodosobnioną zresztą w tamtych czasach, była deportacja. I takimi właśnie przymusowymi zesłańcami byli pierwsi Cyganie, którzy przybyli na kontynent amerykański. Jako pierwsi — prawdopodobnie — wysłani zostali Cyganie z Anglii, wkrótce potem Francja i Holandia wysiedliły przymusowo pewną partię Cyganów do Ameryki. Zsyłano ich na tereny dzisiejszej Kanady i Stanów Zjednoczonych, a prawdo­ podobnie i na wyspy Morza Karaibskiego. Np. w połowie X V I I w. Crom­ well wydał zarządzenie, aby urządzić na Wyspach Brytyjskich polowa­ nie na kryminalistów, włóczęgów i kobiety lekkiego prowadzenia, a na­ stępnie przesłać ich na Barbados i Jamajkę jako siłę roboczą na plan­ tacjach. Można stwierdzić z dużym prawdopodobieństwem, że wśród ofiar prawie na pewno znajdowali się również Cyganie. W braku kon­ taktu ze współplemieńcami te pierwsze grupy stosunkowo szybko asymilowały się, tak że do dzisiaj pozostały po nich jedynie ślady . Fran­ cuzi zesłali pewną grupę do Luizjany i ci zasymilowali się zupełnie; m. in. w X V I I I w., kiedy po śmierci Ludwika X I V wypłynęła na forum Stanów Generalnych sprawa posiadłości francuskich, wydano ustawy, aby dla przyśpieszenia kolonizacji Luizjany załadować na statki i prze­ wieźć tam włóczęgów, żebraków i wszystkich, na których ciążyły w y ­ roki sądowe. Można natomiast wykryć jeszcze pozostałości tych Cyga­ nów, którzy przesiedleni zostali z Anglii, może dlatego, że byli liczniejsi, a może dlatego, że zesłano ich na tereny wschodniej — bardziej ucywi­ lizowanej już części Ameryki Płn. próbowali przeciwstawić się proce­ sowi asymilacji równoznacznemu z wynarodowieniem i zatraceniem własnej odrębności. Poza tym o ile Francja czy Holandia wysłały raczej nieliczne grupy, o tyle z Anglii w niedługim czasie po pierwszej przy­ bywać zaczęły dalsze partie Cyganów. I mimo iż część ich „rozpłynęła" się wśród przybywających coraz liczniej Europejczyków, niektórym udało się zachować odrębność. Do dzisiaj na terenie Stanów Zjednoczo1 2 1 I. B r o w n , vol. V I I I : 1929 2 Brown, The Gypsies in n r 4, s. 147. op. s. 149H150. cii., America, „Journal of the Gypsy Lore Society", �137 C Y G A N I E MEKSYKAŃSCY nych i Kanady żyją potomkowie tych zesłańców, znani pod nazwą Ro­ manichels. Długi okres przebywania ich w Ameryce, a poprzednio na podobnie odciętych Wyspach Brytyjskich, spowodował, że Cyganie ci różnią się znacznie od przybyłych w falach późniejszych. Mimo ten­ dencji zachowawczych, mimo prób kultywowania tradycji, długi okres przebywania w Anglii, a następnie w Ameryce nie pozostał bez wpływu na ich kulturę. Romanichels zatracili dzisiaj w większości swój język, zagubili szereg zwyczajów, ale nadal istnieją jako grupa dosyć znacznie różniąca się od innych znajdujących się na terenie Ameryki Cyganów. Jako ciekawostkę można dodać, że mimo silnego wpływu kultury euro­ pejskiej i braku kontaktów z innymi grupami cygańskimi, a może właśnie dlatego, w kulturze Cyganów Romanichels zachowały się pewne archaizmy żywe jeszcze u Cyganów XV-wiecznych, ale zatracone zu­ pełnie lub zmienione u większości współczesnych . Na marginesie warto dodać, że nie tylko w X V I czy X V I I w. próbowano pozbyć się Cyganów drogą zesłania ich do kolonii, jeszcze w X I X w. sięgnięto do tego spo­ sobu — w 1802 r. pierwszy konsul Republiki Francuskiej wydał zarzą­ dzenie, aby wszyscy Cyganie zwinęli swoje obozy, po czym pod eskortą mieli być odtransportowani do portów i wysłani do k o l o n i i . Właściwy jednak napływ Cyganów do Ameryki wiąże się z 2 poł. X I X i początkiem X X w. Wpłynęło na to zniesienie w 1856 r. niewol­ nictwa cygańskiego w Rumunii, istniejącego tam od dawna. Należy zaznaczyć, że Rumunia, która znajdowała się na trasie ich wędrówki z Azji ku centralnej i zachodniej Europie, stała się jakby drugą ojczyzną Cyganów, wprawdzie przymusową, ale długi pobyt Cyganów tutaj odbił się silnie na ich kulturze, a i obecnie Rumunia jest krajem posiadającym chyba największą na świecie liczbę Cyganów . Nie wszyscy oczywiście zostali zatrzymani, wielu grupom udało się przemknąć ku dalszym zie­ miom, lecz duża ilość Cyganów została zatrzymana i zamieniona w nie­ wolników. W dokumencie z 1387 r. Mircea Wielki potwierdza wcześ­ niejsze nadanie dla klasztoru w Tismana wsi wraz z łąkami, młynem 3 4 5 3 J . P . C l e b e r t , Les Tzigames, P a r i s 1961, s. 108. E . D . B a r t e l s , G . B r u n , Gipsies in Denmark. C o p e n h a g e n 1943, s. 15; C l e b e r t , op. cit., s. 92. 4 5 A socialbiological study, W e d ł u g r o c z n i k a statystycznego za l a t a 1939-1940 w y d a n e g o w B u k a r e s z c i e w R u m u n i i jest 262 501 C y g a n ó w , j e d n a k ż e — j a k w i a d o m o — w i e l e t y s i ę c y C y g a ­ n ó w e u r o p e j s k i c h w y m o r d o w a l i w o k r e s i e w o j n y N i e m c y , poza t y m c z ę ś ć m o g ł a o p u ś c i ć R u m u n i ę po w o j n i e , t a k ż e obecnie jest i c h m n i e j . J a k podane jest w p u ­ b l i k a c j i : Nasielenije ziem/nowo szara, M o s k w a 1965, w o p a r c i u o r u m u ń s k i e dane z 1963 r., w R u m u n i i jest 120 tys. C y g a n ó w . W e d ł u g n i e k t ó r y c h ź r ó d e ł w i ę c e j C y ­ g a n ó w jest w B u ł g a r i i , bo k o ł o 215 tys. (dane z 1963 r . ) , nie w i a d o m o j e d n a k , czy jest to f a k t y c z n y w y n i k spisu, czy t y l k o bardzo o g ó l n e dane. �138 L E C H MROZ 6 i 14 rodzinami cygańskimi . Duża zwłaszcza grupa Cyganów została zatrzymana i pozbawiona wolności przez hospodara wołoskiego Sigile w 1541 r., z tego samego też roku pochodzi inny dokument — jasno mówiący, że Cyganie byli w Rumunii niewolnikami — wystawiony bojarowi Costina przez wojewodę Petru Raresa; jest to list gończy za Cyganką Greaca, niewolnicą, która zbiegła wraz z synami . Miały swo­ ich niewolników klasztory, panujący, bojarzy i mali posiadacze ziemscy, a długi okres pobytu Cyganów i wpływu miejscowej ludności widoczny jest w wielu grupach cygańskich . Otrzymawszy wolność, wielotysięczne rzesze Cyganów opuściły Ru­ munię, rozchodząc się po całej Europie. Dotarli do Polski, znaleźli się w każdym właściwie z europejskich krajów, z tej grupy pochodzą m. in. Lovari i liczni u nas Kalderasze (Kełderasze) oraz wiele innych cygań­ skich plemion. Przełom X I X i X X w. stanowi więc jakby drugi okres wielkiej wędrówki Cyganów. Z tej też fali pochodzą Cyganie, którzy przybyli do Australii i z tej również przeważająca większość obecnych Cyganów amerykańskich. Bliska stosunkowo data opuszczenia Europy, żywa jeszcze pamięć pobytu tutaj powoduje, że mimo ostatnich dzie­ sięcioleci, które oczywiście przyniosły pewne zmiany, zwyczaje Cyga­ nów żyjących w Ameryce i tych, którzy pozostali w Europie, są nie­ jednokrotnie niemal identyczne. Wytworzone na terenie Europy podziały zawodowe i wiążące się z nimi podziały grupowe znajdują i dzisiaj kon­ tynuację na terenie Ameryki. Dzisiaj na terenie Ameryki Cyganie występują niemal w każdym kraju z wyjątkiem samej północy, części południowej kontynentu i puszcz Ameryki Płd. Najliczniejsi są w Stanach Zjednoczonych i K a ­ nadzie, gdzie w sumie jest ich ponad 100 tys. , około 5 tys. znajduje się na terenie Meksyku , w większej liczbie żyją również w Hondu­ rasie. W Ameryce Płd. największa liczba Cyganów znajduje się w Chile, a poza t y m duże skupiska żyją w Peru i Argentynie . Nim zajmiemy się bliżej Cyganami meksykańskimi, poświęćmy nieco uwagi Cyganom Ameryki Płd. oraz Kanady i Stanów Zjednoczonych. Najliczniejsi w Ameryce Płd. są Cyganie tzw. Rom Serbiake i Rusicke, 7 8 9 10 11 8 7 C . J . P. S e r b o i a n u , Seriboianu, 8 Les Tsiganes, P a r i s 1930, s. 45. op. cit., s. 47. G . P o t ir a, Contributiuni la istoricul Tiganilor din Romania, Bucuresti 1939, s. 1115-120. 8 1 0 J . B l o c h, Les Tsiganes, D. W. P i i c k e t t , The P a r i s 1953, s. 109. Gypsies of Mexico, „Journal of the Gypsy Lore So­ ciety", vol. X L I V : 1965 n r 3-4, s. 86. 1 1 I . B r o w n, G y p s i e s in South vol. X V I I : 1938 n r 1, s. 2; C l é b e r t , America, op. cit., „ J o u r n a l of the s. 239. Gypsy Lore Society", �C Y G A N I E MEKSYKAŃSCY 139 którzy przywędrowali z Rosji, poza tym znajdują się mniej liczne grupy Cyganów tureckich, węgierskich i greckich . Wydaje się konieczne dodanie informacji na temat podziału, klasy­ fikacji i nazw grup cygańskich. Terminem określającym Cyganów jako całość, jako naród różny od innych, jest słowo „Rom" (bądź „Lom" lub „Dom" — w Azji) — co wiadome jest dosyć powszechnie, natomiast dalszy podział na mniejsze jednostki i grupy wymaga wyjaśnienia. Tylko nieliczne z nazw określających poszczególne cygańskie grupy sięgają swym pochodzeniem czasów dawniejszych i wiążą się z Indiami. Do nich należą określenia: Sinti i Manusz (Manush) — odnoszące się do pewnych grup z zachodniej Europy i Romaniszels (Romanichels) będące, jak już wspominaliśmy, nazwą części Cyganów angielskich i amerykańskich. Być może do tej kategorii zaliczyć można nazwę G i tanów i niektóre nazwy Cyganów azjatyckich. Przeważająca natomiast większość jest znacznie późniejszego pochodzenia i rodowodem wiąże się z bliskimi stosunkowo czasami. Duża część nazw grup cygańskich związana jest z wykonywanym zawodem, jak np. Kalderari (Kalderash) — Kotlarze, Lovari — handlarze końmi, Koritari, Vretenari — trudniący się wyrobem przedmiotów drewnianych, Rudarii, którzy kie­ dyś zawodowo wypłukiwali złoto z piasku w rzekach Karpat Wschod­ nich itd. Wymienione wyżej nazwy wiążą się z długim pobytem w Ru­ munii i z pracami, jakie Cyganie musieli wykonywać dla swych panów. Wraz z określeniem zaczerpniętym z miejscowego języka — tyle, że scyganionym, stały się nazwą grupy, zaakceptowaną przez nich i sto­ sowaną. Wytworzony podział jest prawdopodobnie nowy, a nie stanowi kontynuacji przyniesionych z Azji. Wiele nazw pochodzi od nazwy kra­ ju, w którym przez dłuższy czas grupa przebywała, np. Rusuya czy Rusicke, Serbiake, Grekuya itd., są inne odnoszące się do części kraju czy miasta. Są wreszcie nazwy związane z rodzajem prowadzonego ży­ cia — Wurdenari (od wurden — wóz), Fełdytka Roma (od niemieckiego Feld — pole) czy Bareforytka Roma — Cyganie wielkomiejscy. Podział ten jest bardzo skomplikowany, nazwy niejednokrotnie nakładają się utrudniając orientację i uzyskanie wyraźniejszego obrazu. Należy je­ szcze dodać, że proces powstawania nazw grup cygańskich nie jest zamknięty, nowe zawody, nowe miejsca pobytu i nowe warunki powo­ dują dalsze zmiany. 12 Cyganie południowoamerykańscy nadal w większości wędrują uży­ wając jako mieszkań namiotów. Tyle, że koń czy osioł, który w Europie był ich środkiem transportowym, został tu zastąpiony przez samochody ciężarowe, na których przewożony jest cały dobytek. Wśród uprawia1 2 B r o w n , op. cit., s. 2. �140 L E C H MROZ nych zawodów znajdujemy, podobnie jak w Europie, kowalstwo i inne prace związane z metalem — dosyć powszechnym zajęciem u Cyganów w Argentynie jest remontowanie starych samochodów i odsprzedawanie ich ze sporym zyskiem, drobny handel, rozwinięty zwłaszcza u Cyganów w Chile, gdzie mężczyźni wędrując po kraju trudnią się sprzedażą róż­ nych przedmiotów zakupionych w Valparaiso, oraz nadal żywy handel k o ń m i . Na pograniczu argentyńsko-chilijskim znajduje się wiele szla­ ków, którymi Cyganie przepędzają konie z jednego kraju do drugiego, by je tam sprzedać. Kobiety wróżą, a i tradycyjny ich strój — długie barwne spódnice, kolorowe bluzki — pozostał nadal w użyciu . Bar­ dziej interesujący dla badania procesów współcześnie zachodzących u Cyganów jest obszar Ameryki Płn. Ilość Cyganów jest tu większa i bardziej zróżnicowany przedstawiają obraz; od prawie w pełni zasy­ milowanych potomków Romanichelsów przez grupy mniej lub bardziej związane z jednym miejscem pobytu aż do w pełni koczujących trady­ cyjnych grup cygańskich. Cyganie zamieszkujący Amerykę Płn. dzielą się na dziesięć grup, najliczniejsi są Cyganie Kalderash — podzieleni jeszcze w zależności od kraju, z którego przybyli, na Rom Serbyia i Rom Rusuria — Maczwaja (Machwayia) i Lovari. Zwłaszcza Lovari związani są nadal z wędrownym trybem życia, mieszkają w przyczepach typu campingowego, ich kobiety nadal wróżą, mężczyźni zaś zajmują się handlem domokrążnym bądź pokazywaniem — za pieniądze — treso­ wanych zwierząt. Prócz trzech wymienionych ilościowo największych grup na terenie Ameryki Płn. występują: Rom Xoraha (Cyganie turec­ cy), Romanichels, Nawkins (Cyganie szkoccy), hiszpańscy Gitanos (sku­ pieni w Nowym Jorku), Bayash, Manush — pochodzący z Francji i mie­ szkający dzisiaj w okolicach San Francisco i Nowego Orleanu, ostatnią grupę stanowią tzw. Cyganie Węgierscy osiedli w dużych miastach i trudniący się muzykanctwem . 13 l i 15 Początkowo po przybyciu prowadzili Cyganie tryb życia podobny jak w Europie, wędrowali wozami, wróżyli, handlowali końmi. Szybki rozwój motoryzacji i techniki, który nastąpił w Ameryce w okresie międzywojennym, spowodował upadek handlu końmi, a następnie ko­ walstwa. Cyganie zmienili więc nieco sposób życia, konie i wozy zastą­ pione zostały przez samochody i przyczepy campingowe, miejsce handlu końmi zajął handel samochodami, oprócz tego zajęli się tzw. przemysłem rozrywkowym, prowadzeniem stolików gier hazardowych, karuzel itp., 1 3 1 4 1 5 M . C o l i n o n , Les Brown, Brown, Gitans, P a r i s 1968, s. 52. G y p s i e s i n S o u t h A m e r i c a . . . , s. 6. The Gypsies in America..., s. 151; R . L e e , The Gypsies „ J o u m a l of t h e G y p s y L o r e Society", vol. X L V I I : 1968, n r 1-2, s. 12-16. in Canada, �C Y G A N I K MEKSYKAŃSCY 141 wielu przeszło do osiadłego życia. Pociągnęło to za sobą rozpad dotych­ czasowej struktury plemiennej, spadek roli Krisu, instytucji, która u Cy­ ganów stała na straży przestrzegania cygańskich niepisanych praw i zwyczajów. W parze z tym nastąpił niejednokrotnie wzrost przestęp­ czości. Jednakże większość Cyganów Kanady i Stanów Zjednoczonych potrafiła zachować, choć w zmienionej postaci, więź grupową. Współ­ cześnie Cyganie w każdym mieście Stanów Zjednoczonych i Kanady — tam gdzie tworzą większe skupiska — zorganizowani są w tzw. k u m panie, będące rodzajem związków, w skład których wchodzą wszyscy mężczyźni danego zbiorowiska. Na czele znajduje się tzw. Kris Romani, składający się z kilku starszych Cyganów. Kumpanie dzielą się na mniejsze zespoły składające się z 3 do 8 mężczyzn, którzy wykonują te same prace, razem handlują samochodami, zajmują się naprawą kotłów, malowaniem domów itp. Poszczególne grupy są niezależne, szukają so­ bie same zatrudnienia i zarobku. Po skończeniu pracy i otrzymaniu wynagrodzenia udają się do domu najstarszego z grupy, gdzie następuje podział zarobku. Najpierw zwracają wkład wszystkim tym, którzy po­ nieśli jakieś wydatki związane z wykonywaną pracą, resztę dzielą równo między siebie. To samo zresztą dotyczy kobiet wchodzących w skład grup i zarabiających wróżbą czy drobnymi kradzieżami. Zamężne ko­ biety i żonaci mężczyźni wchodzący w skład grupy otrzymują pełne, równe udziały, kawalerowie i panny połowę, zaś młodzi chłopcy i dziew­ częta, jeśli biorą udział w pracach, otrzymują czwartą część udziału. Jeżeli na teren zajmowany przez jakąś kumpanię przybędzie Cygan z innego miasta i chce podjąć tu pracę, musi uzyskać zgodę członków miejscowej kumpanii, co odbywa się przez głosowanie w Krisie. Jeżeli któremuś z Cyganów źle się powodzi, może otrzymać od kumpanii po­ życzkę, o czym też decyduje K r i s . Ten zwyczaj samopomocy żywy jest do dzisiaj i kiedy np. zdarzyło się, że pewna rodzina cygańska z Montrealu znalazła się w nędzy, wtedy najstarszy członek Krisu obszedł wszystkich Cyganów kumpanii i zebrał w wyniku składki sumę około 1000 dolarów jako bezzwrotną pomoc dla współplemieńca . Dzięki tej formie pomocy mogą Cyganie przeżyć momenty niekorzystnej koniunktury czy innych trudności, a jest ich niemało; z jednej strony nierzadkie uprzedzenia rasowe, z drugiej prawodawstwo, które ani w Stanach Zjednoczonych, ani w Kanadzie nie jest dla Cyganów zbyt przychylne. Gdy przeszedłszy od handlu końmi zajęli się handlem uży­ wanymi samochodami, władze kanadyjskie wydały zarządzenie ograni­ czające ilość sprzedawanych przez jednego osobnika aut do 3 w ciągu 1 6 17 1 6 L e e, The 1 7 L e e , op. cit., s. 45. Gypsies in Canada..., s. 44. �142 L E C H MROŹ roku. Wprawdzie Cyganie poradzili sobie kupując i sprzedając 3 samo­ chody w imieniu swoim, 3 w żony, dalej w imieniu ojoa, matki i pozo­ stałych członków rodziny. Nie zawsze jednak udaje im się ominąć prze­ pisy. Zakazano Cyganom na niektórych terenach wróżbiarstwa — co jest tym bardziej niesprawiedliwe, że nie-Cygan może otrzymać licencję na wykonywanie tego zawodu. Z przyczyn narodowościowych trudno im niejednokrotnie uzyskać pracę w fabrykach czy innych zakładach, co z kolei prowadzi czasami do wzrostu kradzieży. Analizując niezbyt łatwą sytuację Cyganów w Płn. Ameryce Ronald Lee, amerykański cyganolog, gorzko stwierdza, że największym przestępstwem Cyganów jest to, że „kradną bez licencji" . Być może, że ta właśnie sytuacja stworzyła silną wewnętrzną organizację Cyganów, znacznie bardziej skonsolidowaną niż w Europie. Natomiast zewnętrznie upodobnili się do innych mieszkańców tych krajów, nie różniąc się od nich właściwie ani ubiorem, ani mieszkaniami. W porównaniu z Cyganami północnoamerykańskimi, - Cyganie Ame­ r y k i Południowej i środkowej nieco inny przedstawiają obraz. Działal­ ność państwowa i środowisko nie wywierające silnej presji nie dopro­ wadziło do zjawiska podobnego jak w Ameryce Płn., to znaczy asymi­ lacji z jednej strony, a z drugiej — jako przeciwwagi — utworzenia silnej organizacji wewnętrznej. W Ameryce Płd. i środk. Cyganie nie są tak zwarci, tworzą szereg mniejszych grupek — stanowiących konty­ nuację podziałów, jakie istniały w Europie, zewnętrznie jednak zacho­ wali szereg elementów wyróżniających ich z otoczenia. Np. głównym zajęciem Cyganów Hondurasu jest, tak jak i u ich przodków, handel bydłem i końmi. Skupują oni w wioskach krowy, muły i konie, po czym dostarczają je do miasta i tu sprzedają. Niektórzy zajmują się pracami związanymi z metalem, posiadają niewielkie zakłady ślusarskie, inni są murarzami. Kobiety oprócz tego oczywiście w r ó ż ą . Cyganie klanu Xorahai (z grupy Laidakesti) kupili samochód — kinobus — którym jeżdżą po okręgu karaibskim, na północy kraju, i zarabiają pokazując filmy. Ten rodzaj zarobkowania, raczej odosobniony na terenie Hondu­ rasu, występuje powszechnie w Meksyku. Warto tu skrótowo przedsta­ wić losy i drogę klanu Xorahai z Europy do Hondurasu, są one bowiem dość charakterystyczne dla Cyganów środkowoamerykańskich. Na czele klanu stoi „papo" — Todoro Moklos. Według jego relacji grupa ta w y ­ wodzi się ze wschodniej E u r o p y . W 1912 r. Todoro Miklos ożenił się 18 19 20 1 8 L e e , op. cit., s. 48. F . a n d A . M a x , The Gypsies of Honduras, „ J o u r n a l of the G y p s y L o r e S o ­ ciety", vol. X L V I I I : 1969 n r 1-2, s. 7-8. T o d o r o p o c h o d z i z g r u p y K a l d e r a s h , ale n a s k u t e k b l i ż e j n i e z n a n y c h o k o ­ l i c z n o ś c i p r z y ł ą c z y ł s i ę do grupy s w o j e j m a t k i . P r a w d o p o d o b n i e n a s t ą p i ł o to w w y 1 9 2 0 �C Y G A N I E MEKSYKAŃSCY 143 z Cyganką hiszpańską, jego grupa wędrowała wtedy swobodnie po całej Europie. W 1920 r. zmarła mu żona i Todoro pojął drugą żonę — Cy­ gankę z grupy Rusuia, z którą ma pięcioro dzieci. W roku 1930 lub 1931 klan wyemigrował do Ameryki Płd., kilka lat spędzili w Wenezueli i Kolumbii i dopiero później osiedli w Hondurasie. Do tej pory utrzy­ mują kontakty z krewniakami z tej samej grupy Laidakesti, którzy przebywają w Meksyku i krajach Ameryki Płd. Wprawdzie w tej chwili grupa Todora mieszka w murowanych domach — tworzących kolonie, ale nadal przestrzegają cygańskich zwyczajów, małżeństwa zawierają w zasadzie z osobami swojej n a r o d o w o ś c i . 2 1 22 Nie wiadomo dokładnie, kiedy przybyła do Meksyku pierwsza grupa Cyganów, pewne jest jednak, że nie była to jedna fala, że przybywali w różnym czasie z Ameryki Płd., rzadziej ze Stanów Zjednoczonych lub bezpośrednio z Europy. Brak oficjalnych danych dotyczących liczby Cy­ ganów żyjących obecnie w Meksyku, przypuszcza się jednak, że liczba ta waha się w pobliżu 5 tys. Są tutaj Cyganie Rusuia (przybyli pośrednio lub bezpośrednio z Rosji), Laidakesti, Grekuia, Cyganie tureccy, K a l derash i kilka pomniejszych grup . Duża część Cyganów, którzy przy­ byli do Meksyku, pozostała tutaj na stałe znalazłszy sprzyjające warun­ k i . Niezbyt wysoki stopień uprzemysłowienia kraju gwarantował zapo­ trzebowanie na kowalskie i ślusarskie czy inne praGe wykonywane w me­ talu. Wróżki też znajdowały klientów, a w dodatku charakter geogra­ ficzny kraju, odcięcie wielu wiosek, nie najlepszy stan dróg, struktura narodowościowa powodowały, że Cyganie w Meksyku znaleźli sprzyja­ jące warunki. Owo odcięcie wiosek wpłynęło na to, że u Cyganów me­ ksykańskich wytworzył się jeszcze jeden rodzaj profesji, nie znany w żadnym właściwie innym kraju. Trudno powiedzieć, kiedy Cyganie wpadli na pomysł, aby zawodowo zająć się prowadzeniem objazdowych kin, ale zajmują się t y m dosyć powszechnie i od dawna. Nawet ci, k t ó ­ rzy przybyli tu w ubiegłym wieku i osiedli w miastach i którzy tam pozakładali warsztaty wykonujące prace w metalu, również, choć w mniej23 n i k u ś m i e r c i ojca, l u b p o r z u c e n i a p r z e z niego r o d z i n y , jest to m o j e oparte n a p r z y k ł a d a c h z i n n y c h grup. 2 1 przypuszczenie, T e r m i n k l a n jest w d o s y ć p o w s z e c h n y m u ż y c i u 'w l i t e r a t u r z e cyganologiczn e j , z w ł a s z c z a a n g l o s a s k i e j . W t y m w y p a d k u w o d n i e s i e n i u do X o r a h a i F . i A . Max także u ż y w a j ą o k r e ś l e n i a klan, c h o ć — j a k m o ż n a w n i o s k o w a ć z daiszych w y w o d ó w — chodzi t u o r ó d . N i e w d a j ą c s i ę w r o z w a ż a n i a n a d z a k r e s e m obu po­ j ę ć i m i m o p e w n y c h w ą t p l i w o ś c i , n i e m o ż l i w y c h niestety do w y j a ś n i e n i a z u w a g i n a s k ą p o ś ć i n i e p e ł n o ś ć literatury, pozostaniemy przy u ż y t y m przez nich terminie klan. M a x , op. cit., s,. 2-4. P i c k e t t , The Gypsies of Mexico..., s. 85. 2 2 2 3 �144 L E C H MRÖZ szym znacznie stopniu, dorywczo zajmują się prowadzeniem objazdo­ wych kin. Mimo postępującego uprzemysłowienia kraju, mimo coraz szerszego upowszechnienia kultury cygańskie kina cieszą się nadal po­ wodzeniem. Docierają do najbardziej odległych wiosek i hacjend i dla wielu ludzi jest to nadal jedyny sposób na obejrzenie filmu i w ogóle na zapoznanie się z kinem . Można więc powiedzieć, że mimo iż u pod­ staw leży nie szlachetny cel krzewienia oświaty, ale bardziej przyziem­ ny — zarobkowanie, to jednak w porównaniu z ogółem Cyganów świata Cyganie meksykańscy spełniają niewątpliwie pożyteczną rolę. Wzmian­ kowany rodzaj zawodu jest przyczyną wytworzenia jeszcze jednego po­ działu tutejszych Cyganów, luźno stosunkowo związanego z poprzednim. Cyganie meksykańscy dzielą się w oparciu o tryb życia na Rom K u m ponge i Rom Foroske. Rom Foroske — Cyganie miejscy — rekrutują się w dużej części z Rusuia, żyją na stałe w miastach, mają tam war­ sztaty czy nawet małe zakłady przemysłowe. Od czasu do czasu jednak jeżdżą również z filmami. Druga grupa, znacznie liczniejsza, Rom Kumponge — jak by Cyganie wiejscy, są właśnie tymi, którzy swoją egzystencję związali z objazdowymi kinami. Ich domem jest ciężarów­ ka i namiot, a jedynym zajęciem objazdowe kino . Wozy kinowe uży­ wane przez Cyganów nie są specjalnymi kinobusami, koszt takiego bo­ wiem wynosi około 10 tys. dolarów. Są to zwykłe ciężarówki używane do transportu, obudowane przez Cyganów własnym przemysłem dla potrzeb zawodowych. Na zewnątrz znajduje się napis „Cine Ambulante", tam też jest miejsce na wywieszenie afiszy zapowiadających atrak­ cje programu. Czasami także są umieszczone głośniki, przez które po przyjeździe do wsi nadają w celu zwrócenia uwagi muzykę. Po schod­ kach wchodzi się do wnętrza będącego salą kinową. Wnętrze wyłożone jest tapetą, są tu skrzynie, w których złożony jest dobytek, obok niski stół. Naczynia kuchenne i narzędzia przechowywane są na zewnątrz, w skrzyni umocowanej z boku samochodu, śpią wewnątrz na matera­ cach lub rodzaju dywaników. Często mają ze sobą namioty, ale używają ich najczęściej wtedy, kiedy postój ma być dłuższy niż jeden dzień. Normalnie w dzień jadą, a wieczorem odbywa się pokaz. Największe powodzenie mają filmy tzw. kowbojskie, rancherskie itp. Opłata od oso­ by wynosi 2-3 peso. Podróżują rodzinami, jedną lub dwiema ciężarów­ kami, ale co pewien czas odbywają się spotkania wielu takich zespo­ łów. Te wspólne spotkania — odpoczynki trwające od kilku do k i l k u ­ nastu dni — są jednocześnie okazją do naprawy sprzętu, wymiany f i l 24 25 2 4 D. W. P i c k e t t , R . G o n z a l e s , G y p s y L o r e Society", vol. X L I I I : 1964 Mexico..., s. 87. P i c k e t t , op. cit, s. 87. 2 5 A Mexican n r 1-2, s. Gypsy legend. 4; P i c k e t t , „ J o u r n a l of The Gypsies the of �145 C Y G A N I E MEKSYKAŃSCY mów, na takich też spotkaniach odbywają się wesela. Zwykle jeżdżą po dwie ciężarówki, z których jedna odwiedza wioski po jednej stronie głównej drogi, druga po przeciwnej. Przyjechawszy udają się do miej­ scowego przedstawiciela władz dla uzyskania pozwolenia na wyświetle­ nie filmu, potem przy użyciu plakatów, nierzadko głośników starają się przyciągnąć widzów na wieczorny spektakl. Czasami, gdy nie ma głośników, zadanie powiadomienia mieszkańców o przybyciu kina spo­ czywa na kobietach. Idąć po zakup żywności jednocześnie ogłaszają przyjazd kina. Niektóre grupy-rodziny oprócz ciężarówki dysponują również jeepem. Jeżeli okaże się, że ze względu na warunki dojazd cię­ żarówką do wsi jest niemożliwy, ładują na jeepa namiot, sprzęt filmo­ wy i inne niezbędne przedmioty i jadą do wsi. Wówczas pokaz odbywa się na wolnym powietrzu. Podział pracy w takiej wędrownej grupie jest następujący: wszystkie cięższe prace: naprawa sprzętu, staranie o filmy należą do mężczyzn. Kobiety zajmują się tradycyjnie przyrzą­ dzaniem jedzenia, praniem odzieży, pilnowaniem dzieci, myciem cięża­ rówek i troską o pozostały sprzęt domowy. Przy tego typu pracy ko­ nieczne są owe spotkania. Jeżeli któryś z samochodów nie przyjedzie w umówionym terminie, wysyłają mu naprzeciw inny, dla zbadania przyczyny opóźnienia, ponieważ warsztaty naprawcze czy lekarze od­ daleni są niejednokrotnie o dziesiątki, a nawet setki kilometrów. Pracę utrudniają czasami władze terenowe odmawiając zezwolenia na pokaz, zdarza się, że dochodzi do bójek z tubylcami, w których i nóż, i kara­ bin nie są czymś niezwykłym. Stąd w podstawowym wyposażeniu prócz sprzętu filmowego i przedmiotów codziennego użytku znajduje się rów­ nież broń . Zasadniczym zajęciem Cyganów miejskich są — jak wspomnieliś­ my — prace związane z metalem. Nie jest to już, tak jak dawniej, na­ prawa naczyń czy bielenie, gdyż to zostało wyeliminowane przez pro­ dukcję fabryczną. Zajmują się więc wyrobem łańcuchów, bloków do przenoszenia ciężkich ładunków, zyskowną, lecz niebezpieczną naprawą zaworów przy kotłach wysokiego ciśnienia, naprawą zbiorników na wo­ dę i kotłów parowych, a ponadto — dla wielu zakładów przemysło­ wych — renowacją pilników. Pilniki te czyszczą metalowymi szczotka­ mi i polichlorkiem acydu, nie jest to zajęcie zbyt dochodowe, ale w wy­ padku większych zamówień przynoszące również niezły profit. Trzecim z najważniejszych zajęć, uprawianym przez kobiety z obu grup, jest wróżbiarstwo. Wróżą one z liści herbaty, ze szklanej k u l i itd., trudniąc się przy okazji sprzedażą ziół i różnych a m u l e t ó w . 26 21 2 6 2 7 P i c k e t t , op. c i t , s. 92. P i c k e t t , op. cit., s. 98. 10 — Etnografia Polska, t. X I V , z. 2 �146 L E C H MRÓZ Najważniejszym autorytetem, najwyższą niejako władzą u Cyganów meksykańskich jest znany również u wielu grup europejskich Romani Kris, rodzaj rady i zarazem sądu. Kris zwoływany jest w wypadkach ważniejszych, a członkami jego są starsi mężczyźni, przedstawiciele różnych rodów grupy. W wypadku jakichś spraw międzynarodowych czy nieporozumień zwoływane jest tzw. Divano, czyli jakby dyskusyjne zebranie, którego celem jest wyjaśnienie sprawy. Głos decydujący na­ leży do jednego ze starszych Cyganów, najczęściej głowy rodu. Na t y m etapie głos mogą zabierać także kobiety. W wypadku jednak, jeśli D i ­ vano nie wyjaśni sytuacji czy nie doprowadzi do pojednania zwaśnio­ nych, wtedy zostaje zwołany Kris, gdzie 2-3 starych, cieszących się szacunkiem Cyganów, występuje w roli arbitrów, a ich zdanie nie pod­ lega dyskusji, w pełni musi być zaakceptowane i respektowane. Kris jest instancją nadrzędną dla całej grupy, ale zwołanie Krisu uważane jest za sprawę poważną i zdarza się tylko wtedy, kiedy charakter spra­ wy to uzasadnia lub kiedy wielokrotne zwołanie Divano nie dało rezul­ tatu. Próba wyłamania się spod decyzji Romani Krisu może zakończyć się wykluczeniem zupełnym z grupy, podobnie napiętnowana jest próba odwołania się do autorytetów niecygańskich, np. sądu . 28 Władza w rodzie spoczywa zwykle na najstarszym mężczyźnie, go­ spodarstwo jest wspólne i uczestniczą w nim oprócz starych rodziców wszyscy dorośli synowie z żonami i dziećmi. Jednym z najczęstszych powodów, dla których zwołuje się Divano, są nieporozumienia małżeń­ skie i dosyć częste rozwody. Z tego też prawdopodobnie powodu dzieci wpisywane są nie do dowodów tożsamości rodziców, lecz d z i a d k ó w . Jeżeli chodzi o religię, to oficjalnie meksykańscy Cyganie są rzymskokatolikami, jednakże nierzadko ich kontakt z kościołem ogranicza się do ochrzczenia dzieci i uzyskania metryki, niezbędnego w przy­ szłości dokumentu. W domach posiadają niejednokrotnie wizerunki świę­ tych, a zwłaszcza Matki Boskiej z Gwadelupy, która otoczona jest spec­ jalną czcią u Cyganów całej środkowej Ameryki. K u jej czci odbywają pielgrzymki, przeradzające się często w rodzaje festynów i zabaw. Jak się jednak wydaje, chodzi tu raczej o pewną zewnętrzną formę niż prawdziwe praktyki religijne .. (Analogiczne wypadki kultu Matki Bos­ kiej znane są u Cyganów hiszpańskich — Madonna del Pilar, u Cyga­ nów francuskich — Sainte-Marie-de-la-Mer oraz u Cyganów w Egipcie). Ubiory meksykańskich Cyganów nie różnią się właściwie — jeśli chodzi o mężczyzn — od ubrania przeciętnego meksykańczyka, nato29 30 2 8 2 5 3 0 B r o w n , The Gypsies in America..., P i c k e t t , op. cit., s. 12. P i c k e t t , op. cit., s. 92. s. 162; P i c k e t t , op. cit., s. 7-8. �147 C Y G A N I E MEKSYKAŃSCY miast wyraźnie odbiegają od nich ubiory Cyganek przypominające to, co można widzieć u Cyganek w wielu krajach Europy wschodniej. Cha­ rakterystyczna dla tego stroju jest długa prawie do ziemi spódnica, na to nakładany długi fartuch, bluzka i chustka na głowie. Najpopularniej­ sze są kolory jasne, czasami krzykliwe. Do tego dochodzą naszyjniki, bransolety i kolczyki ze złotych monet . Naszyjniki i kolczyki ze zło­ tych monet używane były powszechnie przez Cyganki europejskie, zwłaszcza w Rumunii i w grupach, które stamtąd stosunkowo niedawno wyszły; jest prawdopodobne zresztą, że sam zwyczaj został przez nie zapożyczony od Rumunek . Dla Cyganek meksykańskich — a podobne zjawisko obserwować można u wszystkich Cyganów Ameryki Płd. i środkowej — owe ozdoby ze złotych monet są nie tyle środkiem upię­ kszającym, ile pokazaniem bogactwa. Wiele z tych monet jest starych, pochodzenia europejskiego i czasami już od kilku generacji znajdują się w posiadaniu rodziny. Zwłaszcza większe uroczystości powodują przystrojenie się niemal całym posiadanym bogactwem. Jak obliczono, na jednej z takich uroczystości, pewna Cyganka miała na sobie monety wartości około 10 tys. dolarów. Jeżeli sytuacja ekonomiczna rodziny jest niekorzystna, Cyganki dają naszyjniki pod zastaw, nie chcą jednak ich sprzedawać, by nie rozstawać się z rodzinnymi dobrami . Domy Cyganów, którzy osiedli, urządzone są w sposób dosyć stereo­ typowy, podobny do wzorów miejscowych i wyposażone w meble seryj­ nej produkcji. Cechą odróżniającą jest być może większa ilość obra­ zów, ozdób, bibelotów, czasami sof i biurek, tak że — jak powiedział D. W. Pickett — wygląda ono bardziej na gabinet businessmana niż cy­ gańskie mieszkanie. Domy ich różnią się od tubylczych przede wszyst­ kim tym, że są parterowe, a wszelkie urządzenia sanitarne znajdują się poza posesją albo przynajmniej poza domem . Wiąże się to ze starym cygańskim tabu, według którego dolne partie ciała kobiety i odzież no­ szona od pasa w dół są nieczyste i zetknięcie z nimi powoduje tzw. skalanie, które dopiero odpowiedni ceremoniał i upływ pewnego czasu mogą usunąć. Dlatego też domy muszą być parterowe, gdyby bowiem były wyższe, mogłoby zdarzyć się, że nad głową Cygana znalazłaby się Cyganka, co spowodowałoby także skalanie; zjawisko to znamy zresztą z terenu znacznie nam bliższego, bo z Nowej Huty, gdzie ten sam pro­ blem wystąpił, gdy chciano dać mieszkania Cyganom, którzy podjęli pracę w hucie. 31 32 33 34 3 1 B r o w n , The Gypsies M . E . P i t t a r d , Les a n u, op. cit., s. 78. 3 2 3 3 3 4 in America..., s. 158; Tziganes ou Bohémiens, P i c k e t t , The Gypsies of Mexico..., P i c k e t t , op. cit., s. 11. s. 16. P i c k e t t , op. cit., s. 14-16. G e n è v e 1932, s. 39; S e r b o i - �148 L E C H MROZ Jedzenie jest w zasadzie takie samo jak u pozostałej ludności me­ ksykańskiej, tyle że zdaje się czarna fasola nie została zaakceptowana. Natomiast warto zwrócić uwagę na znaczenie herbaty. W wielu do­ mach cygańskich znajduje się w pokoju na honorowym miejscu samo­ war, przywieziony często jeszcze z Europy, i picie herbaty — przez ca­ łą rodzinę — odbywa się nie tylko po każdym posiłku, ale niemal za każdym razem, gdy ktoś przyjdzie . Jeśli chodzi o obrzędy i uroczystości, to w wielu wypadkach straciły one znaczenie. Jest jednak kilka okazji, kiedy nadal podtrzymuje się tradycję. Są to: chrzciny, zawieranie małżeństwa i cały poprzedzający to rytuał, paćiv, czyli przyjęcia wydawane z okazji przyjścia specjal­ nego gościa, sldva — uroczyście obchodzony dzień patrona rodu, oraz pomdna i cały zespół uroczystości żałobnych . Dosyć powszechne do dzisiaj jest dawanie wykupu za żonę, płatne w tzw. „galbi", kawałkach złota, a wartość tego wyrażona w dolarach waha się, w zależności od rodziny, urody panny i wielu innych oko­ liczności, od 1 do 10 tys. dolarów. Ponieważ nadal jeszcze żywa jest u Cyganów meksykańskich tradycja brania żon ze swojej grupy, a nie­ rzadko bywa, że niewiele jest dziewcząt w wieku odpowiednim do zamążpójścia, wyprawiają się więc w poszukiwaniu żon do Hondurasu, Gwatemali, a nawet Wenezueli, gdzie są większe skupiska cygańskie . Po śmierci Cygana jego rzeczy są częściowo rozdawane przyjacio­ łom, częściowo niszczone. Po pogrzebie zaczynają się powtarzające się co pewien czas uroczystości zwane pomdna, mające na Celu uchronienie żyjących przed szkodliwą działalnością ducha zmarłego. W trzy dni po śmierci, a następnie po sześciu dniach odbywają się pomdna, rodzaj wspominków po zmarłym. Towarzyszy temu jedzenie — przed uroczy­ stością oczyszczane przy pomocy kadzidła. W pierwszych dwóch potndna udział bierze tylko najbliższa rodzina zmarłego, na trzeciej — 9 dni po śmierci — zbiera się większość Cyganów z grupy dla odprawie­ nia wielkiej stypy. Po oczyszczeniu jedzenia kadzidłem członek najbliż­ szej rodziny zmarłego bierze próbki jedzenia, całuje je i poświęca du­ chowi tego, który odszedł. Następne pomdna odbywają się po 3, 6 i 9 miesiącach od śmierci. Ostatnia — barśeki pomdna — odbywa się w rok po śmierci i jest ona najważniejsza, jako że według wierzenia duch zmarłego zakończył już podróż po świecie, podczas której odwiedzał wszystkie znane mu miejsca, i teraz może odejść na zawsze . Najbar­ dziej chyba zaznaczyły się wpływy tubylcze w innym obrzędzie, zwa33 3 6 37 38 3 5 P i c k e t t , op. cit., s. 12-114. 3 6 P i c k e t t , op. cit., s. 95-97. P i c k e t t , op. cit., s. 98; M a x , op. cit., s. 5. 3 7 3 8 P i c k e t t , op. cit., s. 65-68. �149 C Y G A N I E MEKSYKAŃSCY nym sláva (sama nazwa pochodzi prawdopodobnie z Serbii, gdzie do dzisiaj w wielu rodzinach południowej i południowo-wschodniej Serbii obchodzone jest święto patrona rodu pod tą samą nazwą). I tutaj rów­ nież są to uroczystości ku czci patrona rodu, lub raczej patrona całej grupy. Wyraźnie potwierdza się zdanie wypowiadane przez wielu bada­ czy, że Cyganie wyznają religię kraju, w którym aktualnie przebywa­ ją; zmieniając kraj, zmieniają i religię . Oczywiście nie jest to reguła, ale jest dosyć powszechne. Cyganie w Meksyku pochodzący z obszarów, gdzie powszechna była religia prawosławna, tutaj, w Meksyku, stali się oficjalnie rzymskokatolikami. Ciekawe, że nie zachowana jest pamięć któregoś ze świętych czczonych przez Cyganów w Europie, zostali oni w pełni zastąpieni przez świętych najpopularniejszych w t y m kraju, specjalnie zaś przez Madonnę z Gwadelupy. Postać patrona zmienia się co jakiś czas w zależności od tego, jak święty wywiązuje się z n a ł o ­ żonych nań obowiązków, jeżeli modlitwy nie odnoszą skutku, nieżyczli­ wy święty zostaje zastąpiony przez innego. Sama uroczystość rozpoczy­ na się już właściwie w przeddzień święta patrona, chodzą wtedy od domu do domu zapraszając się nawzajem na dzień następny. Potem wszyscy udają się z pielgrzymką do kościoła, dzień następny przezna­ czony jest właściwie w całości na jedzenie i picie; oprawa owej piel­ grzymki, towarzyszące temu dekoracje, cała atmosfera przejęta została z uroczystości tubylczych . 39 40 Interesujące jest, że wendeta, zwyczaj wytępiony u Cyganów euro­ pejskich, nie występujący też raczej w większym stopniu u Cyganów innych grup, tutaj niezwykle się rozpowszechnił. Niektóre z historii cią­ gnące się przez długie lata przypominają niesamowite, fantastyczne nie­ mal przygody, obfitujące w takie elementy, jak najmowanie płatnych pistoleros, strzelanie z jadącego samochodu, przekupywanie i ucieczki z więzień itp. Zwyczaj wendety do dzisiaj u wielu grup Cyganów tej części Ameryki jest żywy i nadal obowiązujący , pamiętając o tym, w czasie różnych uczt, zebrań towarzyskich i innych uroczystości zaw­ sze wyznacza się jednego z mężczyzn, któremu nie wolno pić alkoholu, jego zadaniem jest stała obserwacja innych i czuwanie nad bezpieczeń­ stwem członków własnego rodu. Nie jest celem tego opracowania dawanie bardziej szczegółowego opisu różnych dziedzin kultury Cyganów meksykańskich, to znaleźć można w cytowanych w przypisach publikacjach. Zamieszczone powyżej pobieżne dosyć omówienie wystarczy jednak do dalszych rozważań, k t ó 41 S e r b o i a n u , op. ext., s. 61-62. "> P i c k e t t , op. c i i . , s. 64. M . B l o c k , Moeurs et coutumes op. c i t , s. 13; P i c k e t t , op. cit, (s. &9-90. 3 9 4 1 des Tziganes, París 1936, s. 159; Max, �150 L E C H MROZ rych zadaniem jest pokazanie różnic w sposobie życia Cyganów Ame­ r y k i P ł n . i Płd., oraz kierunku zachodzących zmian i ich rodzaju. Zacznijmy od sytuacji, jaka panowała w Ameryoe na początku wie­ ku X X , zwłaszcza w pierwszej jego ćwierci, gdy przybyły tutaj liczniej­ sze fale cygańskie. Ameryka Płn. — Stany Zjednoczone i Kanada sta­ nowiły wówczas dobrze uformowane organizmy państwowe, posiadające rozwinięty i sprawny aparat administracyjny, będące na etapie szybkie­ go uprzemysławiania, odkrywania nowych bogactw naturalnych, gwał­ townego wzrostu motoryzacji i technizacji życia codziennego. Były to państwa ludzi białych, inne rasy i narodowości, mimo dosyć licznego występowania, nie mają większego głosu. W t y m samym czasie Ame­ ryka Płd. i środkowa przedstawiała znacznie bardziej skomplikowany obraz. Państwa znajdowały się właściwie dopiero na etapie przechodze­ nia do bardziej nowoczesnej organizacji, nierzadkie niepokoje w e w n ę ­ trzne nie przyśpieszały tego procesu. Pod względem rasowym obraz jest także bardzo skomplikowany: Indianie, Murzyni, Mulaci, Biali, Me­ tysi, sporo przybyszów z Azji, a do tego różne krzyżówki i połączenia wymienionych grup. Technika i uprzemysłowienie były na dosyć niskim poziomie, słaba sieć dróg — wiążąca się także z trudniejszymi niż na północy warunkami geograficznymi, wszystko to stwarzało tutaj od­ mienne warunki aniżeli w Ameryce P ł n . Toteż i inna była sytuacja Cy­ ganów tutaj, inne dalsze losy. Przybywszy do Ameryki Płn. znaleźli się Cyganie w trudnych nie­ jednokrotnie warunkach, poziom gospodarczy kraju, sytuacja ekono­ miczna, poziom życia, musiały wywrzeć na nich swój wpływ. Zwróciły także na Cyganów uwagę władze, wydano szereg zarządzeń, utrudnia­ jących im dotychczasowy sposób życia, zabroniono uprawiania pewnych zawodów lub utrudniono ich wykonywanie przez wprowadzenie obo­ wiązku posiadania licencji i robienie trudności w jej uzyskaniu. Na­ kłaniano ich do przejścia na osiadły tryb życia i zamieszkanie w zwy­ kłych, takich jak inni, domach, utrudniano wędrowanie. Z drugiej stro­ ny poziom życia kraju, technika, musiały doprowadzić do zmian w ich kulturze, wyeliminować takie profesje, jak kotlarstwo czy wyrób na­ czyń drewnianych, które nie były w stanie wytrzymać konkurencji na­ czyń fabrycznych. Sytuację pogarszały dochodzące niejednokrotnie do głosu uprzedzenia rasowe, które powodowały, że Cyganów nie chciano przyjmować do pracy w zakładach przemysłowych, utrudniając im co­ dzienną egzystencję. Owe niesprzyjające warunki doprowadziły także do dużego wymieszania różnych grup cygańskich, zaczęły zacierać się między nimi granice, Cyganie z odrębnych grup łączyli się dla wspól­ nego zarobkowania, potem już często pozostawali na zawsze razem, mieszając swoje dialekty i zwyczaje. Niektóre małe grupki łączyły sią �C Y G A N I E MEKSYKAŃSCY 151 z większymi, gdyż tylko w ten sposób mogły zachować jeszcze odręb­ ność. Mieszali się przybysze ze starych fal migracyjnych z nowymi, stwarzając mozaikę nie znajdującą analogii u Cyganów innych krajów. Odmiennie przedstawiała się sytuacja Cyganów w Ameryce Płd. i środk. Znacznie niższy poziom życia, inne warunki ekonomiczne i spo­ łeczne tych krajów, nie tak prężna organizacja wewnętrzna powodowa­ ły, że inaczej wyglądało ich życie tutaj. W złożonym obrazie etnicznym i narodowościowym krajów tej części Ameryki, na Cyganów zwrócona była znacznie mniejsza uwaga niż na północy. Wśród wielu problemów związanych z rozwojem ekonomicznym kraju, z podnoszeniem poziomu życia i kultury, problem cygański nie był najważniejszy, stąd i władze wywierały na nich mniejszy nacisk, węższy zakres miała akcja osied­ leńcza. Ten układ stosunków sprzyjał przetrwaniu wielu elementów tradycyjnego życia cygańskiego, i można powiedzieć, że dzisiejszy obraz Cyganów w Ameryce Płd. i środkowej jest w dużej części jak by prze­ niesieniem tego, co było w Europie. Podział grupowy — bardzo często dobrze zachowany — przestrzegana tradycja i zachowane odrębności dialektalne pomiędzy grupami, funkcjonowanie Romani Kris, uprawia­ nie pewnych tradycyjnych profesji, jak handel końmi, wróżba, prace w metalu, nawet używanie tych samych imion i nazwisk — przypo­ minają bardzo Europę. Nie bez wpływu na ten stan rzeczy jest fakt, że spory procent tych grup cygańskich to ludzie urodzeni i żyjący przed przybyciem do Ameryki przez pewien czas w Europie; poza t y m wspo­ mniany już mniejszy nacisk władz i nie tak wartki r y t m codziennego życia sprzyjały tendencjom zachowawczym. Mimo jednakże mniej lub bardziej silnego przywiązania do tradycji, wpływ środowiska zaznaczył się wyraźnie w kulturze Cyganów — inaczej nieco w różnych częściach Ameryki — niemniej pod jego wpływem nastąpiły duże przekształcenia w ich dotychczasowym życiu. Powstało szereg zawodów — czasami kon­ tynuacji starych, czasami obcych do tej pory Cyganom. Romanichels zaczęli prowadzić stajnie wyścigowe — zawód uprawiany także przez Romanichelsów na Wyspach Brytyjskich, inni zajęli się prowadzeniem wesołych miasteczek i lunaparków, Cyganie w Meksyku objazdowymi kinami itd. U Cyganów, jak u żadnej chyba innej grupy na świecie, zaobserwować można umiejętność elastycznego naginania swoich zawo­ dów, wiedzy i zdolności do potrzeb otoczenia i wymogów współczesnoś­ ci czy mody. Tak, i tutaj Cyganie, którzy w Europie zajmowali się muzykanctwem, grywając w knajpach i restauracjach czy nocnych lo­ kalach na cymbałach albo skrzypcach, szybko zorientowali się, że nie są to instrumenty cieszące się w Ameryce popularnością, dlatego Cyganie meksykańscy i południowoamerykańscy porzucili skrzypce na rzecz g i ­ tar i mandolin, zmieniając także repertuar i wprowadzając doń melodie �152 L E C H MRCZ południowoamerykańskie. Cyganie w Stanach Zjednoczonych próbowa­ li — w miejsce grywanych dotychczas melodii sentymentalnych — wprowadzić do swojego repertuaru jazz. Jednakże ten rodzaj muzyki w wykonaniu cygańskim nie znajduje amatorów — za nudny jak na jazz, nie posiada już także swoistej oryginalności tzw. muzyki cygań­ skiej (ciekawe swoją drogą byłoby prześledzenie przejmowania przez Cyganów wątków muzycznych w różnych krajach, ich kolejne przemia­ ny i obraz współczesny, tu moglibyśmy m. in. przekonać się, że pewne stare melodie i wątki przetrwały do dzisiaj tylko dzięki Cyganom, np. Cyganie brytyjscy zachowali znacznie więcej wątków i elementów m u ­ zyki staroangielskiej, niż znajduje się ich we współczesnej muzyce na­ rodowej brytyjskiej). Podobne zdolności przystosowawcze można zaob­ serwować u cygańskich wróżek, zwłaszcza w Stanach Zjednoczonych, gdzie popularna stała się wróżba z dłoni. W tych miastach, w których udało się Cyganom uzyskać licencje na uprawianie wróżby, wynajmują odpowiednie lokale zaopatrując je w świetlne reklamy, ogłaszają się w radio i lokalnych gazetach — zachwalając usługi renomowanych wróżbitek, drukują prospekty reklamowe z rysunkiem dłoni, które kol­ portują wśród mieszkańców miast, dla przyciągnięcia k l i e n t e l i . Wysoki poziom techniki w Ameryce Płd. spowodował, że cygański wóz i koń został zastąpiony przez samochód i przyczepy campingowe — u tych, którzy nadal kontynuują wędrowny sposób życia. Wśród Cy­ ganów koczujących na terenie Europy rozwinięty był system znaków ułatwiających porozumiewanie między grupami, znaki te w postaci uło­ żonych przy drogach w specjalny sposób kupek kamieni, zatkniętych na drzewach i słupach wiech, znaków kreślonych na murach objaśniały, w jakim kierunku dany tabor się udał, mówiły o jego liczebności, mo­ żliwościach zarobkowych w danym miejscu oraz o stosunku ludności i władz. Na terenie Ameryki Płn. te tradycyjne znaki zostały zastąpione środkami bardziej współczesnymi, pewne grupy weszły w porozumie­ nie z kompaniami pocztowymi, ustaliły odpowiednie hasła i t ą drogą przekazują sobie obecnie w i a d o m o ś c i . Wpływ środowiska zaznaczył się również w dotychczasowej struk­ turze i organizacji społecznej, powtórzyły się nowe formy, tzw. kumpanie, mające swoich przywódców i stanowiące jak gdyby terenowe zrzeszenia zawodowe. W związku z powstaniem kumpanii zmniejszyła się rola Romani Krisu. Nie wszystkie jednak grupy potrafiły jednako dostosować się do nowych warunków — zmiany takie bowiem działa42 43 4 2 D . B o l e s , Some Gypsy Occupations in America, L o r e Society", vol. X X X V I I : 1958 n r 3-4, s. 105. B r o w n , The Gypsies in America..., s. 157-158. 4 3 „JounxaJ of the Gypsy �153 C Y G A N I E MEKSYKAŃSCY ją w wielu różnych kierunkach. Niektóre, pozbawione możliwości upra­ wiania swoich zawodów, nie umiały stworzyć czy wypracować sobie nowych form egzystencji; w tych grupach wzrosła przestępczość, nasi­ liły się kradzieże. Środowisko wpłynęło też — jak wspominaliśmy w y ­ żej — na zatarcie dotychczasowych podziałów grupowych i wytworze­ nie zupełnie nowych, wpłynęło na unifikację cygańskiego języka w ob­ rębie poszczególnych krajów. Wykształciły się jednak nowe więzi — terytorialne — zmieniające dotychczasowe podziały, powstały nowe grupy Cyganów amerykańskich, peruwiańskich, chilijskich itp. Coraz częściej zdarza się, że Cygan, który czasowo wyjedzie do innego kraju niż ten, w którym zatrzymała się i przebywa dłużej jego grupa, zapy­ tany o pochodzenie odpowiada, iż jest Perouske Roma czy Chilean Ro­ ma, zapominając jakby, że niedawno stosunkowo przybyli do tych kra­ jów jego rodzice byli np. Kalderashami, Rusuya; tworzy się więc rodzaj swoistej więzi terytorialnej. Wśród czynników, które wywarły silny wpływ na zmiany w dotych­ czasowej, kulturze Cyganów, specjalną, i to dość ważną, pozycję zaj­ mują towarzystwa biblijne i działalność misjonarzy. Działalność tego typu zapoczątkowano jeszcze w połowie X I X w. na terenie Anglii i Szko­ cji, miała ona na celu podniesienie poziomu oświaty, a zwłaszcza religij­ ności wśród Cyganów. Akcje te zapoczątkowane przez Crabba i Bairda znajdowały u Cyganów spory oddźwięk — t y m bardziej że uczęszcza­ nie na lekcje religii łączyło się z możliwością otrzymania darmowego obiadu. Pewna Cyganka jak udało się stwierdzić. — aż 7 razy na­ wracała się, w różnych parafiach, gdyż za każdym razem oznaczało to otrzymanie nowej s u k n i . Przypomina to wypadki opisywane przez róż­ nych misjonarzy i podróżników, jakie zdarzały się w czasie ich pracy wśród tzw. ludów prymitywnych. Zaczęto dokonywać przekładów Biblii i Ewangelii na język cygański. Stopniowo powstało coraz więcej misji i stowarzyszeń dla nauczania wśród Cyganów Biblii — np. w 1895 r. powstała Gypsy Gospel Waggon Mission — które, co należy przyznać, nie ograniczały się jedynie do nauczania prawd wiary, ale prowadziły także akcje na rzecz osiedlania oraz udzielały różnych form pomocy w postaci ubrań, pomocy żywnościowej itp. Działalność misyjna wśród Cyganów nie upadła zresztą, nadal jest żywa w Europie zachodniej, krajach skandynawskich i w Ameryce — zwłaszcza w Stanach Zjedno­ czonych, Kolumbii i Urugwaju, wychodzą periodyki związane z dzia­ łalnością poszczególnych towarzystw, a w 1955 r. odbyła się w Helsin­ kach — zorganizowana przez Fińską Misję Cygańską — konferencja 44 4 4 E . O . W i n s t e d t , Gypsy ciety", vol. I : 1908 n r 4, s. 384. Civilisation", „Journal of the Gypsy Lore So­ �154 L E C H MRÖZ towarzystw misyjnych, poświęcona problemom pracy misyjnej wśród Cyganów Europy i Ameryki. Pod wpływem tejże konferencji i niejako w jej wyniku powstała w 1958 r. Międzynarodowa Ewangeliczna Misja Cygańska (IEGM), jednocząca poszczególne towarzystwa dla lepszego zorganizowania pracy religijnej i społecznej . Jednakże Cyganie nie poddają się bezwolnie wpływom techniki i tendencji państwowych czy działalności towarzystw misyjnych. Wpływ środowiska napotyka siłę działającą w przeciwnym kierunku •— przy­ wiązanie do tradycji i próbę jej kontynuacji. Tendencje te silne są zwłaszcza w Ameryce Płd. i środkowej, ale występują także na pół­ nocy, ich przejawem jest m. in. charakterystyczny strój, noszony zwłasz­ cza przez kobiety, czy dążność do zawierania małżeństw ze współplemieńcami i wyjazdy w poszukiwaniu żon — Cyganek do innych krajów, gdy na miejscu nie ma dostatecznej ilości kobiet. Oczywiście nie są rzadkie również małżeństwa z kobietami niecygańskimi, jednakże aby doszło ono do skutku, muszą być często spełniane przez kobietę pewne warunki. Np. w Meksyku kobieta, która decyduje się na małżeństwo z Cyganem, wprowadzana jest najpierw do grupy na próbę. Tutaj star­ sze kobiety uczą ją zasad i praw cygańskiego życia i dopiero po upły­ wie kilku miesięcy, gdy zostanie ona przez grupę przyjęta, następuje już uroczysta akceptacja małżeństwa . Coraz częściej jednak zdarzają się odstępstwa od tradycji. Należy pamiętać przy tym, że ci, którzy pełnią obecnie najwyższe funkcje gru­ powe, w tym Romani Kris, to jeszcze w sporej części ludzie urodzeni i przez pewien czas przebywający w Europie. Gdy jednak do pełnego głosu dojdzie pokolenie urodzone i wychowane w Ameryce, a zwłasz­ cza pokolenie powojenne, zmiany pójdą prawdopodobnie w .szybszym tempie, ciekawe tylko, jakie będą tego wyrazy. Małe zainteresowanie badaczy Cyganami może spowodować, że jednak owe zmiany nie zosta­ ną w pełni uchwycone i zarejestrowane, a szkoda, bo ich charakter jest interesującym przykładem współcześnie zachodzących przemian i tendencji nie tylko u Cyganów, ale i u innych ludów, przykładem pro­ cesów kształtowania się nowego oblicza, nowej kultury. 4S 46 4 5 E . B . T r i g g , Religion and Social „ J o u r n a l of t h e G y p s y L o r e Society", v o l op. cit, s. 52i. 4 6 Pickett, The Gypsies of Mexico..., Reform XLVII: s. 97. among the Gypsies 1(968 n r 3-4, s. 85-92; of Britain, Colinon, �C Y G A N I E MEKSYKAŃSCY 155 L e c h Mroz THE MEXICAN GYPSIES AND CHANGES IN LIFE OF GYPSIES IN AMERICA S u m m a r y F i r s t G y p s i e s a r r i v e d i n A m e r i c a i n s m a l l groups d u r i n g the 16th a n d 17th centuries. A l a r g e r w a v e c a m e o n t h e t u r n of t h e 19th a n d 20th centuries i n c o n n e c t i o n w i t h the a b o l i s h m e n t of G y p s y s l a v e r y i n R o u m a n i a i n 1856. L i b e r a t e d G y p s i e s t h e n s p r e a d a l l o v e r E u r o p e , a n d m a n y of t h e m h a v e r e a c h e d A m e r i c a . T h e y c a n be m e t (throughout t h e c o n t i n e n t n o w ; they a r e m o s t n u m e r o u s i n the U S A , a n d t h e y a r e d i v i d e d into r e g i o n a l a n d o c c u p a t i o n a l groups. T h e r e is a f a i r l y distinct difference b e t w e e n t h o s e who l i v e i n N o r t h A m e r i c a (the U S A a n d C a ­ n a d a ) , a n d those w h o l i v e i n M i d d l e a n d S o u t h A m e r i c a s . T h e U S G y p s i e s present t h e m o s t i n t r i c a t e p a t t e r n . A m o n g t h e m w e c a n still meet descendants of t h e oldest a r r i v a l s , the R o m a n i c h e l s , a n d groups t h a t h a v e a r r i v e d d u r i n g t h e p r e s e n t c e n t u r y ; n o m a d groups, a n d settled, a l m o s t completely a d j u s t e d c o m m u n i t i e s . I n t h e U n i t e d States t h e G y p s y life a n d c u l t u r e h a s been c h a n g i n g r e m a r k a b l y u n d e r t h e i n f l u e n c e of the e n v i r o n m e n t . O n e e x a m p l e c a n be t h e shift i n t h e i r trades, w i t h n e w o c c u p a t i o n s b e i n g s u b s t i t u t e d for t r a d i t i o ­ n a l ones, as e.g. automobile t r a d e n o w constituting t h e e q u i v a l e n t of t h e i r E u r o ­ p e a n l i n e i n horse t r a d e . S t r o n g outer influences a r e also reflected i n their r e j e c ­ tion of t r a d i t i o n a l clothing, t h e b r e a k d o w n or c h a n g e of t y p e of the t r a d i t i o n a l t r i b a l s t r u c t u r e , t h e d e c r e a s e of a u t h o r i t y of t h e R o m a n i O r i s a n d of the elders. V a r i o u s g r o u p s h a v e been m i x i n g w i t h e a c h other, l o s i n g t h e i r c u l t u r a l a n d l i n ­ guistic identity, a n d i n i t i a t i n g n e w divisions. T h e p i c t u r e is different on the S o u t h e r n h e m i s p h e r e . H e r e c u l t u r a l t r a i t s , group divisions, t r a d i t i o n a l w a y s fit b e t t e r w i t h t h e p o p u l a r i m a g e of a G y p s y . T h e y s e e m to continue to l i v e m u c h as they d i d at the m o m e n t of l e a v i n g E u r o p e . S t i l l , t h e i r present e n v i r o n m e n t s do exert s o m e influence, a n d s o m e degree of s l o w c u l t u r a l c h a n g e c a n be d i s c e r n e d . N e w customs a n d t r a d e s arise, l i k e the o p e r a t i n g of t r a v e l l i n g m o v i e s i n M e x i c o . T h e differences b e t w e e n A m e r i c a n a n d E u r o p e a n G y p s y c u l t u r e s a r e w i d e n i n g . S o m e l i n k is s t i l l p e r s o n i f i e d i n old people w h o p e r f o r m i m p o r t a n t group functions, as e.g. i n t h e R o m a n i C r i s , a n d w h o still r e m e m b e r E u r o p e a n d t h e o l d d a y s . H o ­ w e v e r , it is i n t e r e s t i n g to see w h a t 'Changes a r e a p t to o c c u r , w h e n the y o u n g e r A m e r i c a n - b o r n generations t a k e over. E v e n n o w n e w r e g i o n a l l i n k s arise, r e f l e c ­ ted i n n e w n a m e s of c o m m u n i t i e s , l i k e P e r o u s k e R o m a , C h i l e a n R o m a , n e w types of t r a d e s , etc. T h e future p a t t e r n of t h e A m e r i c a n G y p s y c u l t u r e is n o w i n t h e m a k i n g . R e g r e t t a b l y enough, t h e r e is b u t m i l d interest i n the G y p s i e s a m o n g e t h n o ­ logists, a n d thus some of t h e c h a n g e processes, w h i c h a r e by n o m e a n s p e c u l i a r to t h e G y p s i e s alone, m a y p a s s u n n o t i c e d o r u n r e c o r d e d . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c5fe4452264d7de9c27a8cf76c5aa5d1.pdf ca53df0fabded4c98e41a96aae30f3be Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1331 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1230 Title A name given to the resource Suplement do pocztu królów i starszych cygańskich w Polsce / ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.1, s.305-322 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mróz, Lech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X X I I : 1988, z. 1 PL ISSN 0071-1861 L E C H MRÓZ (Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej UW) SUPLEMENT DO POCZTU KRÓLÓW I STARSZYCH W POLSCE CYGAŃSKICH „Przepis przywileju na starszeństwo nad Cyganami tak w Koronie jako i w W. X . Lit. mieszkającymi, Slachetnemu Janowi Nawrotyńskiemu T o ­ warzyszowi pod Chorągwią urodź: Pisarza Polnego Koronnego; A to po śmierci niegdy Janczego Vacuiace, D a ł w Warszawie dnia X I Mca Kwietnia Roku 1668". Ten wpis w księgach królewskiej kancelarii — Sigillata lO.f.85 — jaki udało się niedawno odnaleźć dosyć istotnie zmienił sąd na sprawę cy­ gańskich królów i zwierzchników. W trakcie poszukiwań archiwalnych i przeglądania tychże ksiąg jeszcze jeden wpis dotyczący nadania przywileju na urząd króla cygańskiego został znaleziony. Pochodzi on z okresu niemal o sto lat późniejszego i brzmi: „Urząd Królestwa Cygańskiego w Województwach Małopolskich urodź: Jozefowi Gozdawie Boczkowskiemu nadany", wpis opatrzony jest datą „10 Septembris M D C C L X I " (Sigillata 27, s. 540, poz. 16) К Waga jego nie jest może tak znaczna jak poprzedniego, ale uzupełnia on poczet królów cygań­ skich, jak również wiedzę o podejmowanych przez panujących i władze pró­ bach rozwiązania problemu wędrowców, których nie zawsze i nie w pełni dało się zaliczyć do włóczęgów, ale którzy przemieszczając się pozostawali ciągle poza wyraźnym przyporządkowaniem do określonego miejsca i zależ­ ności w społeczeństwie. Poza tym częste konflikty pomiędzy Cyganami a osiad­ łą ludnością wiosek i miast, niezależnie od tego, w jakim stopniu Cyganie prowokowali takie konflikty i skargi, a w jakim byli po prostu obiektem niechęci, także przyczyniały — jak można sądzić — troski władzom i wyma­ gały jakiegoś rozwiązania. Wydaje się, że akty nominacyjne na cygańskie zwierzchnictwo, a potem królestwo zaliczyć można właśnie do takich działań z zakresu pragmatyki społecznej, że są one praktycznymi próbami podpo­ rządkowania Cyganów, ale także znalezienia formy rozwiązywania i łagodze­ nia konfliktów Cyganów z otoczeniem niecygańskim. 1 Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, zespół Sigillata. Odnalezione w trakcie prac poszukiwawczych związanych z realizacją problemu węzłowego 11.1 — „Cyganie w Polsce". 20 - Etnografia Polska, t. X X X I I , z. 1 �306 L E C H MRÓZ Niestety musimy ograniczyć się do analizy zapisków zawartych w Sigillatach — oryginały bowiem obu d o k u m e n t ó w nie zostały odnalezione. Sigillata odnotowują jedynie (jak współczesne kancelaryjne księgi wychodzącej ko­ respondencji) skrótowo treść dokumentu, datę i komu został wydany — sam dokument, jego oryginał, przekazywany bywał zainteresowanemu. Nie­ które z nich zachowały się w różnych archiwach, zwłaszcza te, które oblatowane wpisywane byly do ksiąg miejskich czy ziemskich (dzięki temu zna­ na jest pełna treść kilku przywilejów na zwierzchnictwo nad Cyganami). Aby zrozumieć znaczenie obu tych wpisów należy o m ó w i ć pełniej zagad­ nienie starszych nad Cyganami, cofając się w czasie do początków związków Cyganów z Polską. Będzie to także okazją do- zastanowienia się nad kilko­ ma jeszcze innymi niejasnymi lub dyskusyjnymi kwestiami związanymi z hi­ storią cygańskich zwierzchników. Wiadomości o cygańskich starszych — szefach i wójtach — znajdujemy w najdawniejszych dokumentach rejestrujących ich pobyt w Europie. Już w XV-wiecznych źródłach historycznych sygnalizujących pojawienie się Cy­ g a n ó w w różnych krajach są informacje o cygańskich zwierzchnikach. Znaj­ dujemy tam nawet stosownie godne tytuły, jakimi określa się poszczegól­ nych przywódców; nazywani są więc hrabiami, księciami, trafiają się także tytuły królewskie. Dokumenty te mówią o zwierzchnikach, którzy sami są Cyganami. Tytuły zaś, którymi się określają owi przywódcy, mają zapew­ ne — zgodnie z powszechnymi wzorami — podkreślić ich zwierzchnictwo nad innymi. Jak m o ż n a przypuszczać, ma to na celu przydanie także splendoru, mogącego ułatwić uzyskanie zgody na wędrówkę czy zatrzymywanie się w miastach; czasami także m o g ł o wpływać na gościnniejsze przyjęcie, otrzy­ manie żywności lub pieniędzy. Dokumenty, jakie wychodziły z kancelarii królewskiej w Polsce, dotyczą jednakże w większości mianowania zwierzchników spośród nie-Cyganów. Nie jest to wyłącznie polska specyfika, i w innych bowiem krajach odnotowane są fakty mianowania zwierzchnikiem Cyganów kogoś z nie-Cyganów. Ale po pierwsze były to przypadki stosunkowo rzadkie, ograniczone w zasadzie tylko do Węgier i Transylwanii, po drugie zaś tylko w Polsce tradycja nominowania zwierzchników i królów cygańskich jest tak długa, bo trwająca niemal 150 lat, i tylko w Polsce poczet królewski jest tak liczny i tak poważnie traktowana przez władze, właścicieli wielkich dóbr i kolejnych pa­ nujących instytucja cygańskich władców. Mimo iż nazwiska typu „Cygan" spotykamy w polskich dokumentach już w pierwszej ćwierci X V stulecia, czyli niemal w tym samym czasie, gdy notowane jest pojawienie się Cyganów w Czechach i krajach Cesarstwa Nie­ mieckiego, pierwszy znany dokument odnoszący się bezpośrednio do Cyganów pochodzi z roku 1501. Jest to przywilej Aleksandra Jagiellończyka dla Wa­ syla, zwierzchnika Cyganów. Tego samego roku — dla ścisłości — dotyczy jeszcze jedna wzmianka o cygańskim zwierzchniku. Mianowicie Czacki, który poszukiwał — interesując się Cyganami i poświęcając im nawet specjalną roz- �S U P L F M F N T ПО POCZTU KRÓLÓW I STARSZYCH CYGAŃSKICH 307 prawe (1845) — historycznych świadectw i najdawniejszych wiadomości o C y ­ ganach w Polsce, pisze, że odnalazł w „ułamkach rozrzuconych metryki ko­ ronnej" wzmiankę o cygańskim przywódcy Polgarze (Czacki, 1843). Czacki przytacza tylko fragment mówiący o bytności Polgara wraz z jego gromadą * w Koronie. Nie wiemy, czy ó w zaginiony dziś fragment podawał jakieś jeszcze informacje i o czym bliżej traktował. Nikt później z historyków zajmują­ cych się Cyganami nie widział owego fragmentu, w każdym razie nic na ten temat w literaturze nie znajdujemy. Powszechnie natomiast późniejsi badacze traktują informację Czackiego jako pomyłkę, a w każdym razie z ostroż­ nością lub pomijają ją zupełnie . T y m bardziej więc wartościowa jest próba podjęta przez Ficowskiego (1965, s. 14) zinterpretowania zamieszczonego przez Czackiego fragmentu dotyczącego Polgara. Próbuje Ficowski odtworzyć nieznane ustępy tego zaginionego dokumentu; przypuszcza on — a przypu­ szczenie wydaje się zasadne — że mamy do czynienia z listem przewodnim, dokumentem, który gwarantowałby swobodę wędrowania przez ziemie Polski. Jest to tym bardziej prawdopodobny wniosek, że w owym czasie — schyłku wieku X V i pierwszych dziesiątków X V I — wielu monarchów i książąt, na­ wet papież, obdarowało C y g a n ó w takimi listami przewodnimi. Ficowski zwra­ ca także uwagę, że z węgierskich źródeł wiadomo, iż w roku 1496 król Węgier Władysław I I wydał podobny glejt gwarantujący bezpieczeństwo wę­ drówki cygańskiemu przywódcy — wojewodzie Tomaszowi Polgarowi. Nie bę­ dę tutaj przytaczał pełnej próby „dopowiedzenia" przez Ficowskiego nie zna­ nych dziś fragmentów do tekstu cytowanego przez Czackiego — w każdym razie wydaje się to, co proponuje, prawdopodobne. 2 Chciałbym zatrzymać się jeszcze przy tym dokumencie i fakcie wydania przez króla Węgier glejtu Tomaszowi Polgarowi. Idzie o drobny, ale zna­ mienny szczegół, na który nie zwrócono uwagi. T y m królem węgierskim Władysławem I I jest syn Kazimierza Jagiellończyka i brat rodzony ówczesne­ go króla Polski — Władysław Jagiellończyk, od 1471 r. będący królem Czech, a w roku 1490 powołanym także na tron węgierski. Czy jest to szczegół istotny? Wydaje się, że tak. Czacki pisze, że przytoczony fragment metryki odnosi się do roku 1501. W Polsce rok ten jest czasem końca panowania jednego, a początkiem panowania kolejnego króla. 17 czerwca tego roku zmarł Jan Olbracht, do samej śmierci aktywnie uczestniczący w sprawach państwowych (Karpiński, 1980, s. 314), kolejnym królem obrano na sejmie elekcyjnym w Piotrkowie jego brata Aleksandra; koronacja miała jednak miejsce na Wawelu dopiero 12 grudnia. Czy więc król zajęty koronacją, a potem pokoronacyjnymi pilniejszymi zapewne sprawami (np. uregulowanie kwestii unii Polski i Litwy, na której wielkoksiążęcym stolcu zasiadał do czasu powołania go na tron polski), miał czas na C y g a n ó w i Polgara. Wydaje się raczej wątpliwe, chociaż odrzucić takiej możliwości nie należy. 2 Modelski np. stwierdza, że powołanie się tutaj Czackiego na Miechowic Nakielskiego jest mylne (Modelski, 1929, s. 585). �308 L E C H MRÓZ Aleksander sprawami cygańskimi już kiedyś zajmował się, wystawiając w Wil­ nie w maju 1501 r. dokument dla Wasyla, zwierzchnika Cyganów. Nie były to więc dla niego rzeczy nowe (zakładając prawdziwość dokumentu przypisywanego mu i wystawionego w Wilnie — do czego powrócimy). Poza tym chęć okazania królowi czci z okazji koronacji (a Polgar mógł takiego argumentu użyć) przez cygańskiego wojewodę — legitymującego się w do­ datku listem przewodnim wystawionym przez rodzonego brata (Władysława I I , króla Węgier) — mogła spowodować, że król poświęcił tej sprawie czas, i w ostatnich dniach roku 1501 otrzymał Polgar od Aleksandra I doku­ ment, którego fragment odnalazł i przytoczył Czacki. Jednak chyba bardziej prawdopodobne jest, zważywszy jak krótki był czas od koronacji do końca roku, że autorem dokumentu jest Jan Olbracht. Śmierć zastała go w Toruniu, w trakcie przygotowań do zbrojnego uregulo­ wania stale aktualnych k ł o p o t ó w z Krzyżakami. Czas przemarszu wojsk do Torunia i przygotowań do wyprawy nie sprzyjał — jak można sądzić — zajmowaniu się innymi sprawami, mniej ważnymi; a list przewodni dla Pol­ gara i Cyganów na pewno zaliczyć m o ż n a do mniej istotnych dla króla kwestii. Poza tym Cyganom także zapewne nie zależało, by wędrować w re­ jonach objętych czy zagrożonych konfliktem. M o ż n a więc przypuszczać, że list przewodni dla Polgara i jego grupy wystawiony był w początkach roku 1501, jeszcze przed wyruszeniem króla na wyprawę. W każdym razie przynajmniej dwóch z Jagiellonów w tym okresie zaj­ mowało się sprawami C y g a n ó w — węgierski król Władysław I I i Aleksander, a być może także Jan Olbracht. Zdaniem niektórych historyków już Wła­ dysław Jagiełło, a także jego następcy (poprzednicy Jana Olbrachta i Alek­ sandra na tronie królewskim) zajmowali się tymi sprawami. Jednakże nie jest to ani przez Czackiego, ani późniejszych badaczy bliżej uzasadnione. Pod­ stawą takiego twierdzenia — choć być może nie jedyną — są pewne fragmenty przywileju Aleksandra. Oto tekst dokumentu: ..My Alexandr bożeju miłostiu Korol polski Weliki Kriiaz litowski. ruski, zomoytski i in­ nych. Czynim znamienito sim naszym listom chto na neho posmotrit, abo cztuczy jeho wslyszyt niniesznim i na potom buduczym komu budet potřeba toho wiedati. Bił nam czołom Wasiliy starszy Woyt i Cyhany jeho i prosił maestatu naszoho, iżbyśmy ich prozbe i czełobitiju zadosyt uczynili, im wodłuh obyczaju predkow naszych swiatoja pamiati welikich kniezey litowskich swobodu obrasczenia w zemlach naszych darowat i dat raczyli i toho Woyda Wasilia ich izbrannoho potwerdili powinost jemu nakazali, listom naszym inomy z łaski maestatu naszoho sey nasz list dajem a jeho Wasila Woyda Cyhanskoho izbrannoho potwierdiwszy i ustanowiwszy nadajem jemu mocz i prawo Cyhanow suditi i wszelakije meżdu nimi spory rozsużati. a ku lepszomu maestatu naszoho sprawowati i obraczati, a on i Cyhany jeho po wsich zemlach naszych Welikoho Kniazestwa litowskoho i jeho lenostiach mieti majut swobodu i obrasczanie, a swoboda ich wodłuh dawnych praw obyczajów i listów kniażych darowana i dozwolona nami jest sim listem naszym, a na twerdost toho i peczat nasza Welikoho Kniazestwa litowskoho kazalijeśmo priwiti к semu naszomu Listu. Pisan u Wilni w leto 1501 mesiaca maja w 25 deń" (Narbutt, 1830, s. 171-172). Prawdopodobnie zdanie mówiące o prośbie Wasyla, by wzorem przodków �SUPLEMENT DO POCZTU KRÓLÓW I STARSZYCH CYGAŃSKICH 309 na tronie wielkoksiążęcym Aleksander dał im prawo swobodnego wędrowa­ nia po ziemiach księstwa, i końcowe mówiące, iż dana im zostaje swo­ boda wędrowania po całym obszarze księstwa wraz z lennami, według daw­ nych obyczajów i listów książęcych, stały się podstawą opinii o zajmowaniu się sprawami cygańskimi już przez poprzedników Aleksandra. Pewności, że tak było, nie ma — mogli bowiem Cyganie tylko tak twierdzić, by otrzymać od króla przywilej, choć z drugiej strony zdanie mówiące o listach książę­ cych zdaje się świadczyć, że listy takie okazali Aleksandrowi. Zastanawiające jest kilka jeszcze kwestii, jakie w związku z powyższym dokumentem mogą się nasuwać. Po pierwsze o zajmowaniu się sprawami cygańskimi przez poprzedników Aleksandra pisze i Czacki, i Daniłowicz. Jednakże dopiero Narbutt w pracy wydanej w 1830 r. publikuje tekst przy­ wileju — przed nim, jak się wydaje, nie był znany. A można przypuszczać, że tak wczesny i ważny dokument przytoczyliby obaj (Czacki i Daniłowicz), skoro zamieszczają pełne teksty lub obszerne wypisy z dokumentów dużo późniejszych. Druga kwestia jest natury poważniejszej, bo dotyczy wiarygod­ ności rzeczonego dokumentu.' Otóż tekst znany jest dzięki Narbuttowi, ale — jak pisze Narbutt — jest to wypis z Ksiąg Ziemskich Urzędu Hospodarskiego Województwa Trockiego, zamieszczony tam pod datą 12 lutego 1590 r. Narbutt wyjaśnia przy tym: „Wypisano literami polskiemi z extraktu, znayduiącego się w papierach sukc. Zenowicza, w okolicy Zenowiczach, w pow. Lidz[kim]" oraz „Umarł Jakub Znamierowski w roku 1795 [ostatni mianowany przez kancelarię królewską zwierzchnik Cyganów — L . M.], w bardzo ubogim stanie, z przyczyny rozsypanych Cyganów i wyszłych z Litwy, dla wypadków po­ litycznych krajowych. Papiery swoje zastawił krótko przed śmiercią u szlachcica Zenowicza za złotych 50, od którego sukcessorów dostałem dwa przywileje do przepisania, w dodatku pomieszczone pod № 2 i № 6" [mowa jest o Dodatku zamieszczonym na końcu pracy Narbutta; pod nr 2 znajduje się przywilej Aleksandra, pod nr 6 przywilej Stanisława Augusta Poniatowskiego dla Znamierowskiego (Narbutt, 1830, s. 133, 170). Nie to jest jednak przyczyną, że można zastanawiać się nad prawdzi­ wością owego dokumentu. Wątpliwości budzi — w moim przekonaniu — sa­ ma treść, a dokładniej pewne sformułowanie. Przywilej zaczyna się od zdania: „My Alexandr bożeju miłostiu Korol polski Weliki Kniaź litowski, ruski, zomoytski i innych", kończy zaś: „Pisań u Wilni w leto 1501 mesiaca maja w 25 deń". Aleksander nie był wtedy jeszcze królem Polski, a jedynie Wiel­ kim Księciem Litewskim. Jan Olbrzacht zmarł — jak już mówiliśmy — 17 czerwca, wiadomość o jego śmierci do Wilna nie mogła dotrzeć wcześniej, niż po upływie kilku dni, a i to jeszcze sprawy nie przesądzało. Aleksander nie był jedynym kandydatem do korony i elekcja nowego króla nie odbyła się od razu, a koronacja Aleksandra dopiero 12 grudnia 1501 r. Czy więc możliwe, aby Aleksander użył w wydanym przez siebie przywileju tytułu króla Polski wówczas, gdy król jeszcze żyje i — mimo choroby — czuje się na tyle mocny, że wyrusza na wojenną wyprawę? Wydaje się, że jest to niemoż- �310 LECH MRÓZ 3 liwe . D ł u g o też trwały rokowania Aleksandra i litewskich p a n ó w z panami polskimi, nim dokonany został ostatecznie wybór Aleksandra na króla, a następnie koronacja (podpisanie aktów unijnych polsko-litewskich, warun­ k ó w objęcia tronu i koronacji miało miejsce w Mielniku na Podlasiu 23 października; Bardach, 1980, s. 319-320). Tym samym, jeśli wątpliwość przeze mnie podniesiona jest zasadna, przy­ toczony przez Narbutta dokument może się w ogóle okazać falsyfikatem, spreparowanym na zamówienie którejś z grup cygańskich; może nawet sa­ mego Wasyla, cygańskiego przywódcy. Wykonawca zamówienia mógł nie wie­ dzieć tak dokładnie, kiedy zmarł Jan Olbracht i od kiedy Aleksander zo­ stał królem. Zwłaszcza jeśli zamówienie realizowano po pewnym j u ż czasie panowania Aleksandra; Aleksander zmarł w roku 1506, więc musiałoby to mieć miejsce wcześniej. Chyba że całość, wraz z imieniem władcy, jest póź­ niejszym fałszerstwem. Ostatecznie być może specjaliści od języka mogliby bliżej c o ś powiedzieć o czasie powstania tego dokumentu. Poza tym fałszo­ wanie listów przewodnich i przywilejów przez C y g a n ó w — jeśli wierzyć spe­ cjalistycznej literaturze cyganoznawczej — nie było rzadkością w różnych kra­ jach europejskich. Przykre jest uświadomienie sobie, jak istotnie tym samym zubożamy i tak skąpą źródłowo historię Cyganów w Polsce, ale — nie przesądzając sprawy od razu — myślę, że można mieć wątpliwości co do autentyzmu tego przy­ wileju Aleksandra dla cygańskiego wójta Wasyla. Pozwoliłem sobie poświęcić temu tyle uwagi, ponieważ jest to najstar­ szy — jak się powszechnie przyjmuje — dokument dotyczący Cyganów w Pol­ sce, a poza tym dlatego, że w żadnej z prac historycznych nie dostrzegłem, by na te istotne, w moim przekonaniu, szczegóły zwrócono uwagę. Powyższe informacje o Polgarze i Wasylu są jakby — oprócz zgody na wędrówkę po kraju — zarazem potwierdzeniem ich starszeństwa nad C y ­ ganami. Kolejni władcy również zajmowali się sprawami Cyganów. Jednakże ich działalność ograniczała się — według dzisiejszego stanu wiedzy — do wydawa­ nia aktów, których efektem miało być pozbycie się C y g a n ó w z kraju; naka­ zywano im więc opuszczenie granic, zabraniano dawania schronienia w do­ brach prywatnych, grożono rozlicznymi karami za pojawienie się powtórne itd. Był to bowiem w wielu krajach czas, gdy już Cyganie przestali być przy­ ciągającą wzrok atrakcją, nowością intrygującą swoim sposobem życia, kolo­ rytem etc., a zaczęły się mnożyć skargi i konflikty z ludnością miejscową, osiadłą. Działania skierowane przeciwko Cyganom u południowych, a zwłasz­ cza zachodnich sąsiadów Polski spowodowały liczny (jak ocenia literatura — Na przykład nadany przez Aleksandra I sierpnia 1501 r. przywilej na targi w Zelwie i Iwaczowiczach — czyli wtedy, gdy Jan Olbracht już nie żył, ale Aleksander nie był jeszcze koronowany na króla Polski — jest wystawiony i podpisany przez wielkiego księcia litew­ skiego, a nie króla Polski (patrz: O c h m a ń s k i , 1982, s. 103). �S U P L E M E N T DO P O C Z T U KRÓLÓW I STARSZYCH CYGAŃSKICH ' 311 choć szacunek bliższy jest trudny) napływ Cyganów do kraju. To jest — jak się sądzi — jednym z podstawowych m o t y w ó w konieczności zajęcia się Cyganami i u nas i szukania rozwiązania drogą postępowania, jeśli nie cał­ kiem skutecznego, to prostego, czyli zakazu wędrowania, postojów, nakazu opuszczenia granic itp. Bardziej aktywnym monarchą w tych przedsięwzię­ ciach był Zygmunt I I August — ostatni z panujących Jagiellonów w linii męskiej. Także za czasów Stefana Batorego (męża Anny Jagiellonki — sio­ stry Zygmunta I I Augusta) podejmowane były działania dla uregulowania kwestii cygańskiej. Nie będziemy się zajmować tymi czasami bliżej — zgod­ nie z zapowiedzią przedmiotem rozważań jest dla nas kwestia starszych i kró­ lów cygańskich i dokumenty z tym związane. Pierwszy znany nam dokument nominacyjny na zwierzchnika Cyganów w Polsce pochodzi z roku 1652, wystawiony jest przez Jana Kazimierza. Ostatni, w którym mowa jest o Cyganach jako banitach, pochodzi z roku 1636. Więc uważa się, że pomysł mianowania przez kancelarię królewską zwierzchników nad Cyganami narodził się gdzieś pomiędzy tymi datami, czyli między rokiem 1636 a 1652 (Ficowski, 1965, s. 31). Przywilej Aleksandra (pomijając kwestię jego prawdziwości) jest zaakcepto­ waniem zwierzchnika istniejącego, sprawującego faktycznie (jak można przy­ puszczać) władzę, niezależnie jaką drogą do zwierzchnictwa przyszedł; kogoś spośród cygańskiej społeczności. Natomiast dokument Jana Kazimierza jest aktem powołania na to stanowisko osoby, co do której nie wiadomo, aby była przez samych Cyganów akceptowana — uznaje się bowiem wśród ba­ daczy, że nominowany był Cyganem (Broda, 1951, s. 349; Ficowski, 1965, s. 33). Wprawdzie przywilej ó w był publikowany przez Prochaskę, a za nim przez Ficowskiego, ale przytoczę go dla kilku kwestii, na które chciałbym zwrócić uwagę: ,.Jan Kazimierz z Łaski Bożej Król Polski. Wielkie Xiążę Litewskie, Ruskie, Pruskie, Mazowieckie, Żmudzkie, Inflantskie, Smoleńskie, Czernichowskie, a Szwedzki Gotski Wandalski dziedziczny Król. Wszem wobec i każdemu z osobna, komu to wiedzieć należy, wiadomo czyniemy, iż chcąc, aby rozproszeni różnie po państwach naszych Cyganie w jakimkolwiek [miejscu] i dla ulegania od podatku Rzeczypospolitej, które więc na nich na sejmach stano­ wione bywają i dla prędszego dościa każdemu uszkodzonemu z nich sprawiedliwości, gdy który jako ex gente otiosa excedít fz narodu próżniaczego dopuszcza się występku] w czym­ kolwiek, saeviendo naturaliter in res et fortunas alienas [szkodząc cudzej własności majątkowi] zostawali porządku, onym ochotnego Matiasza Korolowicza na starszego po ześciu z tego świata ochotnego niegdy Janczego przydać i naznaczyć umyśliliśmy, jakoż przydajemy i na­ znaczamy teraźniejszym listem naszym tak, aby ten urząd starszeństwa nad wszystkimi Cyga­ nami, którzy się gdziekolwiek w Koronie i państwach jej przylegających znajdują i znajdo­ wać będą, ze wszystkimi prerogatywami, dochodami i pożytkami do tego urzędu wedle zwy­ czaju zachowałego dotąd należącymi miał, trzyma! i używał go do ostatnich dni żywota swo­ jego. Co wszystkim, a osobliwie Cyganom w Koronie i państwach jej zostawających oznajmując, rozkazujemy, aby pomienionego ochotnego Matiasza Korolowicza za starszego sobie od nas naznaczonego mieli i znali, dochody na ten urząd i inne powinności przyzwoite jemu oddawali, także we wszystkim jako starszemu posłusznymi byli, nie czyniąc inaczej i dla �312 L E C H MRÓZ łaski Naszej i powinności swojej. Dan w Warszawie dnia X I I miesiąca sierpnia Roku Pań­ skiego M D C L I I , panowania Królestw naszych Polskiego i Szwedzkiego IV roku" (Prochaska, 1900, s. 453-457; Ficowski, 1965, s. 33). Rozpocznijmy analizę od zdania: „Matiasza Korolowicza za starszego po ześciu z tego świata ochotnego niegdy 'Janczego przydać i naznaczyć umyśliliśmy". Jednoznacznie wynika, że Matiasz Korolowicz miał poprzedni­ ka, niejakiego Janczego. C z y Janczy był także mianowany przez kancelarię królewską, nic nie wiadomo; nie wiadomo także, czy był cygańskim zwierzch­ nikiem z wyboru, który tylko przez króla był zaakceptowany, czy też był kimś, kogo król naznaczył — np. za zasługi — Cyganów o zdanie nie pytając. Ficowski wysuwa przypuszczenie (1965, s. 33) - słuszne, jak się wydaje - że może to być ten sam Janczy, który w czasach Władysława I V , poprzednika Jana Kazimierza na królewskim stolcu, był jego nadwornym kobziarzem. Przywilej dla Matiasza Korolowicza wydany został w czwartym roku pano­ wania Jana Kazimierza i w cztery zarazem lata po śmierci Władysława I V . Nie jest to okres długi i choć nie wiadomo dokładnie, w jakich latach Janczy grywał Władysławowi I V , niemniej przypuszczenie o tożsamości osoby wydaje się prawdopodobne i zasadne. Nie wiemy tylko, czy nominacja Jan­ czego na starszego nad Cyganami miała miejsce za czasów Jana Kazimierza, czy jeszcze Władysław I V uczynił go zwierzchnikiem cygańskim. Pozostaje otwarte również pytanie, czy nominacja Janczego była potwierdzeniem wybo­ ru samych Cyganów, czy też nadaniem mu urzędu za zasługi — np. talent wykazywany w grze na kobzie. Człowiek bywający na dworze, który musiał poznać etykietę i zapewne potrafił odpowiednio znaleźć się, funkcjonować na dworze, ogładzony, oswojony Cygan mógł nadawać się do tego, by przy jego pomocy próbować także rozwiązać problem kontroli nieustabilizowanego elementu cygańskiego. Niezależnie czy są to aktysbanicyjne Zygmunta I I Augusta, czy późniejsze próby nałożenia na Cyganów podatków, czy wreszcie mianowanie przez Jana Kazimierza Matiasza Korolowicza, wszystkie są pró­ bami znalezienia sposobu ułożenia stosunków pomiędzy ludnością osiadłą kraju a Cyganami, próbami rozwiązania problemu koczującej ludności cygań­ skiej i wpisania jej w obraz i strukturę społeczeństwa, w system zależności, kontroli i obowiązków. Rozwiązań szukano rozmaitych; mianowanie nadwor­ nego Cygana jest prawdopodobną próbą znalezienia wariantu korzystnego dla władz i — jak być może sądzono — także do przyjęcia przez Cyganów. K i m był Korolowicz — bliżej nie wiadomo; być może — jak przypuszcza odkrywca i pierwszy badacz powyższego dokumentu Prochaska (1900, s. 454), a za nim powtarzają Broda (1951, s. 349) i Ficowski (1965, s. 33) — nazwisko świad­ czy, że był synem poprzedniego zwierzchnika i króla Cyganów [Korolowicz syn korola — króla]. Czy owym „korolem" był Janczy, trudno orzec, ale tak należałoby zapewne przypuszczać, skoro dokument Jana Kazimierza nie wymienia innego imienia zwierzchnika; a zapewne zostałoby podane, gdyby Matiasz był synem innego króla niż Janczy. Następny znany w pełnym brzmieniu dokument pochodzi z roku 1703. �S U P L E M E N T D O P O C Z T U KRÓLÓW I STARSZYCH CYGAŃSKICH 313 Jest to przywilej Augusta I I dla Jana Deweltowskiego, szlachcica — co wy­ raźnie wynika z treści. Zarówno ten dokument, jak wszystkie kolejno wy­ dane (a znane dzisiaj) zwierzchnikami Cyganów czynią szlachciców. Dlaczego tak jest, co było przyczyną zmiany i zaniechania nominowania Cyganów można przypuszczać i powrócimy jeszcze do tej kwestii. W każdym razie przywilej dla Deweltowskiego i późniejsze stały się podstawą opinii, że za Jana Kazimierza mianowano Cyganów, a po tym okresie — w X V I I I w., August I I i kancelaria królewska cygańskimi zwierzchnikami czyniły szlach­ ciców. Wyraża taką opinię Broda (1900, s. 349), a jeszcze silniej zdanie podkreśla Ficowski (1965. s. 31) . Cytowany przeze mnie zapis z roku 1668, odnaleziony w Sigillatach, zdanie to weryfikuje - to nie August I I jest auto­ rem pomysłu szukania dla Cyganów zwierzchnika pośród szlachty; jest nim ten sam Jan Kazimierz, który kilka lat wcześniej powołał na zwierzchnika C y g a n ó w Matiasza Korolowicza. Jan Nawrotyński jest, jak wyraźnie widać z wpisu w Sigillatach, szlachcicem. Dlaczego Jan Kazimierz odstąpił od szu­ kania władcy wśród Cyganów, m o ż n a tylko przypuszczać. Prawdopodobnie nie spełnił on nadziei — albo nie miał autorytetu wśród Cyganów, nie za­ akceptowali go może dlatego, że reprezentował królewską, a nie cygańską rację stanu; możliwe także, że nie spełnił królewskich oczekiwań, zbyt mocno czując się Cyganem. Zastanawiające jest, że zacytowany na początku tej wy­ powiedzi wpis w Sigillatach nic nie mówi o Korolowiczu. Jan Nawrotyński mianowany zostaje na stanowisko wakujące po śmierci Janczego — wydaje się zatem, że Matiasz Korolowicz urzędowania w charakterze cygańskiego zwierzchnika w ogóle nie rozpoczął. Dlaczego? Gdyby nie chciał zwierzch­ nictwa, nie otrzymałby zapewne przywileju na nie. Więc może poddani obrzydzili mu od początku królewski urząd albo okazał się uzurpatorem, a nie synem królewskim; prawdopodobnie nie znajdziemy j u ż wyjaśnienia tych pytań. Przypuszczać jednak m o ż n a — skoro w zapisku z roku 1668 mowa jest znów o Janczym, że pomiędzy rokiem 1652 a datą wydania przywileju Nawrotyńskiemu nie było innych aktów nominacyjnych ani innych królów. 4 Wszystkie późniejsze nominacje na cygańskich zwierzchników wyznaczają osoby stanu szlacheckiego. Jan Nawrotyński jest prócz tego „Towarzyszem pod Chorągwią", osobą wojskową. B y ć może wynika to z faktu, że czasy były niespokojne — najazdu szewdzkiego, wojen na wschodzie i południu kra­ ju, rokoszu — a zatem mógł sądzić Jan Kazimierz, że mianowanie wojsko­ wego daje większą szansę sprawowania urzędu. Przyczyna może być też bardziej prozaiczna, np. że urzędem cygańskim wynagrodzono Nawrotyńskiego za zasługi w czasie wojen. 4 Powołuję się tutaj na pracę Cyganie na polskich drogach, wydaną w Krakowie w ro­ ku 1965. Nie jest mi jeszcze znany tekst przygotowywanego nowego wydania tej książki. Autor zapewne wprowadził zmiany, odstępując od takiej opinii — wiedząc bowiem o przygo­ towywaniu kolejnego wydania uważałem za właściwe poinformowanie autora o odkryciu w Sigillatach. �314 LECH MRÓZ Informacja o przywileju dla Nawrotyńskiego opatrzona jest datą 11 kwiet­ nia 1668 r. — jest to ostatni rok panowania Jana Kazimierza. 16 września tego roku zrzeka sie korony i opuszcza kraj wyjeżdżając do Francji. Miano­ wanie zwierzchnika C y g a n ó w jest więc jednym z ostatnich aktów podpisa­ nych przez tego króla. W tym czasie, gdy Jan Kazimierz wprowadzał innowację w próbach roz­ wiązania problemów dotyczących Cyganów, odstępując od wyznaczania zwierzchnika spośród samych Cyganów i mianując szlachcica, podobne roz­ wiązania znane już były z Węgier. Tam także początkowo akty królewskie były tylko zatwierdzeniem zwierzchnika — Cygana, który sprawował faktycz­ nie władzę. Ale j u ż w połowie wieku X V I , czyli ponad 100 lat wcześniej niż uczynił to Jan Kazimierz, nad lokalnymi zwierzchnikami — Cyganami ustanowiony zostaje urząd starszego, jakby króla, którym mianowana jest osoba stanu szlacheckiego. Pierwszy znany dokument tego rodzaju pochodzi z 1557 г.; przytaczają go zarówno Daniłowicz (1824, s. 96), jak i Narbutt (1830, s. 172). Warto może podkreślić — na co nie zwrócił uwagi żaden z wymienionych ani późniejszych historyków — że królowa Izabela (wdowa po zmarłym kilka lat wcześniej królu Janie Zapolya), która ó w dokument wystawiła i sygnowała, to zarazem córka Zygmunta I Starego i Bony, siostra rodzona Zygmunta I I Augusta i od 1526 r. królowa Węgier. Wygląda więc na to, że Jagiellonowie zarówno w Polsce i Wielkim Księstwie Litewskim, jak i na Węgrzech (Władysław I I , Izabela) sporo uwagi poświęcali sprawie Cyganów, szukając coraz to skuteczniejszych lub właściwszych rozwiązań. Być może — choć jest to tylko niczym nie udowodnione przypuszczenie — właśnie wcześniejsze węgierskie próby i doświadczenia wpłynęły na zmianę podejścia do tych kwestii Jana' Kazimierza i mianowania zwierzchnikiem szlachcica, nie Cygana. Nie pozostał żaden ślad zajmowania się Cyganami przez kolejnych kró­ l ó w — Michała Korybuta Wiśniowieckiego i Jana I I I Sobieskiego; w każdym razie ślad taki nie jest znany. Z a to panujący po nich August I I Mocny powołał kolejno całą gromadę zwierzchników cygańskich. Pierwszy znany do­ kument sygnowany przez tego króla pochodzi z 1703 r. — jest to przywilej: ..urodzonemu Janowi Deweltowskiemu [...] dobrze zasłużonemu, cnotę i wiarę dotrzymu­ jącemu, przy dostojeństwie naszym wakujące starszeństwo Wagabundorum Ciganorum dali i conferowali [...] co do wiadomości wszystkim, osobliwie jednak miastom, miasteczkom, wsiom i ich przełożonym zawiadowcom ubique locorum W[ielkiego] X[ięstwa] Litewskiego] i Xiestwa Żmujdzkiego [...] dla łaski naszej intimujemy też Cyganom wszystkim, aby urodzo­ nego Deweltowskiego za prawdziwego rządcę i przełożonego swego mieli i znali [...] Dan w Lublinie dnia X V I roku tysiąc siedemset trzeciego, miesiąca lipca". (Pełny tekst przywileju podaje Modelski, 1929, s. 583-588, a za nim Ficowski, 1965, s. 37). Deweltowski zostaje więc starszym C y g a n ó w ziem litewskich i Żmudzi. Dokument jest jednak nieco niejasny, odwołuje się do wszystkich Cyganów, by mieli Deweltowskiego za rządcę, wszystkim też podaje do wiadomości, ale wykonywanie urzędu ogranicza właściwie do Litwy i Żmudzi; nie jest �SUPLEMENT DO POCZTU KRÓLÓW I STARSZYCH CYGAŃSKICH 315 to jedyny przypadek niezbyt precyzyjnego ustalenia granic, w obrębie któ­ rych rozciąga się władza mianowanego zwierzchnika. D w a lata później, 10 września roku 1705, August I I powołuje kolejnego zwierzchnika Cyganów: „Wiadomym czynimy [...], że uważaliśmy, iż życzenie J. M. Bonawentury Jana Wiery spełnić należy, abyśmy mu prefekturę nad Cyganami w naszym królestwie przekazali i po­ wierzyli, zwłaszcza zaś w ziemiach przemyskiej, lwowskiej i sanockiej i wszelkich innych dzie­ dzinach naszego królestwa". (Pełny tekst przywileju podaje Prochaska, 1900, s. 453-457, a za nim Ficowski, 1965, s. 37). W dokumencie jest powiedziane, że Wiera ma prawo sądzić i karać, powoływać swoich zastępców, sędziów i zwierzchników niższego szczebla, pilnować praworządności Cyganów, zwłaszcza w okresie targów, i dalej: „nakazujemy objąć urząd w wyżej wymienionych ziemiach, do których to ziem ograniczamy owych przywileje". Instytucja starszego staje się coraz po­ ważniejsza, coraz szerszy zakres uprawnień otrzymuje zwierzchnik; w przy­ wileju jest też mowa o należnych mu daninach i dochodach. Nadal na­ tomiast niejasne są granice władzy Wiery. Z jednej strony powierza się mu władzę nad Cyganami w królestwie, z drugiej powiedziano, że władza jego ograniczona jest do ziemi przemyskiej, sanockiej i lwowskiej. Intryguje też zdanie początkowe przywileju, że mianowanie starszym nad Cyganami do­ konane jest na życzenie Wiery. Czy chciał Wiera, szlachetnymi pobudkami kierowany, p o m ó c królowi w uregulowaniu spraw cygańskich, w łagodzeniu konfliktów i rozsądzaniu ich, czy też znęciły go ewentualne „dochody i da­ niny" — nie wiemy; w nowszej literaturze cyganologicznej sądzi się, że to drugie było przyczyną. Kolejny znany dokument Augusta I I pochodzi z 11 sierpnia 1729 r. Jest to chyba najobszerniejszy, najciekawszy i najwięcej mówiący p urzędzie cygańskiego zwierzchnika akt. „Oznajmujemy [...] wszelkim urzędom wojewodzym, starościńskim, ziemskim, grodzkim i miejskim, tak w Koronie, jako i w Wielkim Xiestwie Litewskim [...] wakujący na ten czas urząd Królestwa Cygańskiego post fata urodzonego Żulickiego [...] urodzonemu Jaku­ bowi Trzcińskiemu dać i konferować umyśliliśmy [...] któren [...] tu w Koronie, jako też i Wielkim Xiestwie Litewskim i innych prowincjach do królestwa polskiego należących, na wszelkim miejscu jako prawdziwy Król Cygański nad pomienionym narodem zażywać i na­ leżytą władzę królewską [...] ekstentować i egzekwować" (Ficowski, 1965, s. 37-40). Dalej jest mowa o tym, iż przywilej na króla otrzymał też Stanisław Godziemba Niżyński, który jednak wyjechał poza granice,? obowiązków nie wypełniał i w dodatku nie sprawował się należycie; nie ma więc teraz prze­ szkadzać Trzcińskiemu w pełnieniu urzędu. Przywilej pozwala Trzcińskiemu mianować także wicekróla, który pomagałby w zarządzaniu Cyganami. Do­ wiadujemy się także, że „w niektórych prowincjach Królestwa naszego znaj­ dują się osoby takowe, które uzurpują sobie [...] tych prerogatyw i wol­ ności, które mieć powinni królowie cygańscy i różnymi sposobami Cyganów agrawują, depaktują do danin i gabetów przymuszają i tym podobne ciężary �316 L E C H MRÓZ i opresje na nich nakładają"; Trzciński zaś otrzymuje prawo ścigania takich uzurpatorów. Z przywileju dowiadujemy się nazwisk trzech kolejnych władców: Żulickiego, Stanisława Godziemby Niżyńskiego i Jakuba Trzcińskiego. Nie zacho­ wały się dokumenty nominacyjne dla dwóch pierwszych; powiedziane jest tylko — w dokumencie dla Trzcińskiego — że Niżyński już od lat kilkunastu nie sprawuje urzędu, a Żulickiego mianowano przecież jeszcze wcześniej. August I I panował w latach 1697-1706 i od 1709 do śmierci w 1733 r. W 1705 nadaje przywilej Wierze, sądzić więc można, że nie od razu po­ woływał kolejnego króla. Poza tym niepokoje w kraju i elekcja Stanisława Leszczyńskiego p o w o d o w a ł y zapewne, że król miał sprawy pilniejsze. Miano­ wanie Żulickiego nastąpiło więc po 1709 г., a Niżyńskiego później, lecz kilkanaście lat przed rokiem 1729, czyli przed nadaniem przywileju Trzcińskiemu. Po raz pierwszy też król mianuje króla. D o t ą d przywileje mówiły o starszych, o zwierzchnikach nad Cyganami; teraz powołany zostaje król cygański i cygańskie królestwo. Przywilej, o którym mowa, wpisany jest tak­ że — pod tą samą datą — do Sigillatów. Dwa lata później, 3 marca 1731 г., August I I wydaje kolejny przywilej „na urząd królestwa cygańskiego", po rezygnacji Trzcińskiego; nominowa­ nym na króla jest Franciszek Bogusławski. Tekst to nieomal identyczny z aktem nadanym Trzcińskiemu, jedynie opuszczone są zdania dotyczące Ni­ żyńskiego. Władza nadana zostaje Bogusławskiemu „aby naród cygański, tak w Koronie, jako i w Wielkim Księstwie Litewskim, tudzież i w inszych prowincjach do królestwa należących naszego, w dobrym rządzie i należytej grozie mógł być utrzymany, tudzież aby w krzywdach i sprawach swoich słuszną miał obronę i protekcję" (Broda, 1951, s. 355-356). Pod datą wi­ doczną na przywileju dokument wpisany jest w Sigillatach. Tekst nominacji Bogusławskiego jest tak bliski treściowo i identyczny wieloma sformułowaniami z dokumentem danym Trzcińskiemu, że można sądzić, iż drugi został skopiowany — po wprowadzeniu koniecznych popra­ wek — z pierwszego. Ponieważ pisanie z kopiami do akt jest osiągnięciem, jak się zdaje, dopiero współczesnej biurokracji, a oryginał dokumentu otrzy­ mywał zainteresowany, m o ż n a przypuszczać, że Trzciński rezygnując z urzędu króla zwrócił także otrzymany przywilej lub że w ogóle nie odebrał go po nominacji. Obaj ostatnio wymienieni otrzymali zakres władzy tak szeroki, jak żaden z ich poprzedników; August I I jest więc faktycznym twórcą idei królestwa cygańskiego w Polsce. Znamy dziś cztery dokumenty mianowań na cygań­ skich zwierzchników sygnowane przez Augusta I I (i skrótowo omawiane tu­ taj), z lat: 1703, 1705, 1729 i 1731; przynajmniej dwa więcej musiały — jak można przypuszczać — zostać wydane, choć nie zachowały się do czasów współczesnych. T o nominacje Żulickiego i Niżyńskiego — o których wspo­ mina przywilej dany Trzcińskiemu. Ostatnim przywilejem królewskim mianującym zwierzchnika nad Cygana- �S U P L E M E N T D O P O C Z T U KRÓLÓW I STARSZYCH CYGAŃSKICH 317 mi jest — jak przypuszcza wielu badaczy — nominacja dana Jakubowi Zna­ mierowskiemu przez Stanisława Augusta Poniatowskiego. Przytoczony przeze mnie na początku tej wypowiedzi zapis odnaleziony w Sigillatach świadczy, że także August I I I dołożył swoją cegiełkę do budowy cygańskiego kró­ lestwa. 10 września 1761 r. „urząd królestwa cygańskiego w Woiewodztwach Małopolskich" nadaje on Józefowi Gozdawie Buczkowskiemu. Nie zachował się — przynajmniej nie został odnaleziony — oryginał dokumentu. Nie jest także wiadome, z jakiej przyczyny tylko na obszar Małopolski mianowany został Boczkowski. Czy dlatego, że panował inny, dla całego kraju lub tylko dla Litwy król, czy że w Małopolsce było stosunkowo znaczniejsze (obok Litwy) skupienie Cyganów, czy też, że Boczkowski sam może pocho­ dził z Małopolski i tylko tutaj urząd swój podjął się piastować. Dopiero po 19 latach mianowany zostaje następny władca Cyganów, jest nim Jakub Znamierowski — ziemianin, obywatel powiatu lidzkiego. Wy­ stawiony 17 sierpnia roku 1880 przez Stanisława Augusta Poniatowskiego przywilej nie czyni Znamierowskiego królem — mówi tylko o zwierzchnictwie nad Cyganami litewskimi. Postać tego władcy jest znana bliżej dzięki za­ piskom w literaturze: zwłaszcza Narbutt poświęcił mu sporo miejsca (Narbutt, 1830, s. 131-133). Wiemy więc, że Znamierowski utrzymywał bliskie kontakty z Cyganami, handlował z nimi końmi, później też wędrował, głów­ nie po ziemiach litewskich; przynajmniej więc jest jasne, dlaczego mianowanie go dotyczy Litwy, a nie całego obszaru kraju. Znamierowski panował sto­ sunkowo długo, bo do śmierci w roku 1795. Jest to zarazem ostatni rok panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego, ostatniego króla, więc i mia­ nować następców nie było komu. Zresztą czas nie był po temu — rozbiór Polski ważniejsze stawiał zapewne problemy, niż szukanie następnego zwierzch­ nika dla Cyganów. Wraz ze śmiercią Znamierowskiego zakończył się wyjąt­ kowo konsekwentnie realizowany program prób podporządkowania Cyganów władzy królewskiej za pośrednictwem mianowanego przez króla zwierzchnika. Trwał przez lat 143 — od chwili, gdy Jan Kazimierz nadał przywilejem urząd Korolowiczowi w roku 1652, do śmierci Znamierowskiego w roku 1795. (Od momentu mianowania pierwszego nie-Cygana na ten urząd, szlach­ cica, w roku 1668, minęło lat 127). Czas królów i zwierzchników cygańskich mianowanych centralnie przez panującego minął. „Wszelako po śmierci Znamierowskiego. Cygani pozostali jeszcze w kraju, obrali sobie za naczelnika szlachcica Miłośnickiego. rodem z lidzkiego powiatu. Który maić) mając powagę, uwijał się z Cyganami w Litwie, najczęściej widziany byt w lidzkim. Inni mówią, że dla zlej konduity i pijaństwa, zrzucony został z urzędu, drudzy, że wyszedł z hordą do Turcji; ostatni raz widziano go około roku 1799 w Ejszyszkach" (Narbutt, 1830, s. 134). O podobnych przypadkach obierania przez Cyganów za zwierzchnika kogoś z miejscowej szlachty pisze także Pol: „Litewscy i pińscy Cygani obierali sobie króla, który ich rządził i sądził. Królem takim wszakże mógł �318 L E C H MRÓZ być tylko szlachcic dobrze osiadły, który nad nimi samowładnie panował, a bronił ich tam, gdzie wyjęci spod prawa Cyganie- potrzebowali opieki prawa" (Pol, 1870, s. 147). Jak powszechna była to praktyka i czym tłu­ maczyć takie postępowanie Cyganów, nie wiemy. Być może czynili tak Cy­ ganie z grup osiadłych lub nawet koczujących po to, by — niezależnie od własnej hierarchii i własnej starszyzny — mieć kogoś, kto m o ż e bardziej wykształcony lub obyty z prawem krajowym mógłby pełnić rolę ich adwo­ kata, obrońcy, pośrednika. Jest to dość prawdopodobna motywacja, znana zresztą i z rozwiązań w innych krajach. Ostatnia wiadomość o królu cygańskim w Koronie pochodzi z roku 1811. Nie wiemy na ile jest to informacja prawdziwa, tym bardziej że nie potwier­ dza jej ani Czacki, Daniłowicz ani Narbutt, specjalnie przecież zajmujący się dziejami Cyganów, ani żaden z późniejszych historyków. Mianowicie w Dodatku do 54 numeru „Gazety Lwowskiej" (z dn. 4 X 1811 r.) po zda­ niach mówiących o cygańskich zwierzchnikach znajdujemy stwierdzenie: „ostatnim takim królem w Polsce był niejaki Babiński". Być może chodzi tutaj o takiego samego zwierzchnika, jak Miłośnicki lub wspomniani przez Pola. Małe bowiem prawdopodobieństwo, by go mianował Stanisław August Poniatowski; zapewne zachowałby się jakiś dokument lub wzmianka u któ­ regoś z dawnych pamiętnikarzy czy badaczy. Tak oto doszliśmy do końca listy zwierzchników — starszych i królów cygańskich, naznaczonych na ten urząd z woli panującego i kancelarii kró­ lewskiej. Nie zamyka to w ogóle listy cygańskich władców. Jak wynika z omawianych wyżej dokumentów lub wpisów w Sigillatach, nie wszyscy nominowani byli władcami wszystkich Cyganów Polski i Wiel­ kiego Księstwa Litewskiego; niektórzy byli tylko zwierzchnikami lub królami „dzielnicowymi" — Deweltowski, Wiera, Boczkowski i Znamierowski. (Na kwestię tę zwraca uwagę Broda, 1951, s. 350). Być może większa była licz­ ba takich regionalnych starszych i królów mianowanych przez kancelarię królewską — brak jednak o tym wiadomości. Natomiast Wiadomo, że niezależnie od zwierzchników mianowanych przez króla właściciele niektórych dóbr prywatnych nominowali własnych zwierzch­ ników cygańskich. W tym przypadku władza mianowanego ograniczała się do dóbr tego. kto go mianował. Poza tym cechą charakterystyczną jest, że mianowanymi byli Cyganie — jest to więc nie tyle może powołanie zwierzchnika, ile zatwierdzenie ná stanowisku kogoś, kto i tak wyborem czy podporządkowaniem sobie C y g a n ó w znajdował się na górze hierarchii, pia­ stując funkcję przywódcy. Dotyczy to dóbr Sanguszków i Radziwiłłów, le­ żących na terenach Wielkiego Księstwa Litewskiego (Broda, 1951, s. 356; Narbutt, 1830, s. 128). Tematem tym nie będziemy zajmowali się tutaj bli­ żej jako odrębnym rozdziałem historii Cyganów. Prawdopodobnie zostanie on podjęty po zakończeniu kwerend archiwalnych, prowadzonych obecnie w związku z realizowanymi badaniami węzłowymi. Tak więc aktualną listę cygańskich zwierzchników - starszych i królów mianowanych przez kancelarię królewską przedstawia tabelka. �319 S U P L E M E N T DO P O C Z T U KRÓLÓW I STARSZYCH CYGAŃSKICH Nazwisko Rok nominacji Przywilej nadał Janczy Matiasz Korolowicz ? , ? 1652 Jan Kazimierz Jan Nawrotyński 1668 Jan Kazimierz Jan Deweltowski Bonawentura Jan Wiera 1703 1705 August II August II ? * Żulicki Stanisław Godziemba Niżyński Jakub Trzciński 7 1729 August II August II August II Franciszek Bogusławski 1731 August II Józef Gozdawa Boczkowski Jakub Znamierowski 1761 1780 August III Stanisław August Poniatowski Ziemie poddane urzędowi ? Korona i Wielkie Księstwo Litewskie Korona i Wielkie Księstwo Litewskie Lilwa i Żmudź Sanockie, Lwowskie, Przemyskie 1 ? Korona i Wielkie Księstwo Litewskie Korona i Wielkie Księstwo Litewskie Małopolska Litwa To, co wiadome jest o cygańskich zwierzchnikach, o niemal 150-letniej praktyce mianowania ich, to wiedza raczej skromna. Nie wiemy niemal nic 0 faktycznym wdrażaniu królewskich aktów, o sprawowaniu urzędu przez poszczególnych starszych i królów, o motywach tak długiego i konsekwen­ tnego podejmowania prób podporządkowania Cyganów za' pośrednictwem króla-szlachcica. Wiedza na ten temat jest właściwie w powijakach; miejmy nadzieję, że poznawanie zawartości archiwów stopniowo wzbogaci znajomość tego zagadnienia. C h o ć tak rzadko historycy dotykają tematu 'Cyganie', że na znaczniejsze pogłębienie znajomości ich historii przyjdzie zapewne jeszcze długo czekać. Jeśli idzie o przyczynę, a także żywotność idei mianowania zwierzchni­ kiem C y g a n ó w kogoś ze szlachty, warto zwrócić uwagę na tezę Brody, że były to próby analogiczne do mianowania na niektóre ważne funkcje w spo­ łeczności żydowskiej szlachciców — np. na urząd podwojewodziego, sędziego żydowskiego, pisarza żydowskiego. Wynikało to z chęci zmniejszenia auto­ nomii Ż y d ó w i pełniejszego ich podporządkowania interesom państwa i pa­ nującego (Broda, 1951, s. 352). Podobnie istotna wydaje się do zweryfikowania opinia na temat ciemię­ żenia poddanych przez mianowanych starszych, intratności królewskiego urzę­ du etc. We wszystkich ze znanych przywilejów jest istotnie mowa o przy­ należnych urzędowi zwierzchnika dochodach, daninach i „prerogatywach". Jeżeli jednak ich egzekwowanie było podobne niezbyt chyba dużej gorliwości 1 wierności urzędowi kolejnych zwierzchników, to nie wydaje się, by nad­ miernie poddani odczuli ciężary. Jedynie dwa dokumenty (dla Trzcińskiego — z roku 1729 i dla Bogusławskiego — z roku 1731) pozwalają wnosić, że niekiedy zwierzchnictwo nad Cyganami m o g ł o być dochodowe — wynika to z zawartego w nich ostrzeżenia przed uzurpatorami, bezprawnie wykorzystu- �320 LECH MRÓZ jącymi Cyganów i nałożonego na obu cygańskich królów obowiązku ściga­ nia ich. Nigdzie jednak i przez żadnego z dawnych i współczesnych ba­ daczy nie zostały odnalezione jakiekolwiek zapiski czy informacje upoważ­ niające do twierdzenia, że zabiegano o urząd zwierzchnika Cyganów jako dający znaczne profity i że owi zwierzchnicy głównie własny zysk mieli na względzie. Opinia taka dosyć jednoznacznie ferowana jest przez Ficowskiego (1965, s. 35, 37, 40-41); odnoszę jednak wrażenie, że największy współczesny znawca Cyganów dał się zasugerować zdaniu Brody (1951, s. 349, 351-354) — specjalisty przecież, historyka, z którego pracy korzystał. Rozprawa Brody opublikowana została w roku 1951, do właściwego tonu należało wówczas generalne potępienie warstwy „obcej klasowo"; kanonem było pisanie o przed­ stawicielach szlachty jako o krwiopijcach, wyzyskiwaczach, pasożytach itd. — generalnie z samej istoty bycia szlachcicem. Zdania swojego Broda nie uza­ sadnia — d o w ó d tkwi w samej przynależności starszych i królów do stanu szlacheckiego. Nie chcę twierdzić, że było dokładnie na odwrót, że pełniący urzędy zwierzchników zawsze kierowali się dobrem poddanych i zawsze in­ teres ich i państwowy, a nie swój, mieli na uwadze. Póki jednak zdanie 0 powszechnym wyzyskiwaniu Cyganów przez mianowanych nad nimi zwierzchników nie znajdzie potwierdzenia w źródłach, póki nie zacznie wy­ nikać z materiałów historycznych, a nie pryncypiów pozanaukowych, poty jest twierdzeniem nieprawdziwym. Przywileje mówią nie tylko o daninach 1 „prerogatywach", ale także o obowiązkach zwierzchników wobec poddanych, o bronieniu ich przed wyzyskiwaniem. Niemniej nie stało się to bodźcem do rozważań o ewentualnych społecznych korzyściach takiego urzędu; ten wątek badacze pominęli. Powyższy tekst traktuje w zasadzie o cygańskich zwierzchnikach w Polsce, zarazem jednak sygnalizuje pewne istotne kwestie związane z położeniem C y ­ ganów w Polsce, ich statusem i polityką wobec nich. Współczesna sytuacja Cyganów, stosunek do nich, wyobrażenia na ich temat, zmiany, jakie do­ konały się w ich kulturze w czasie kilkuwiekowego pobytu w Polsce, się­ gają swymi korzeniami — przynajmniej po części — owych odległych pozor­ nie czasów, X V I I - X V I I I w. Tam należy, jak sądzę, szukać wyjaśnienia póź­ niejszych opinii o Cyganach i stereotypowych sądów, szukać korzeni współ­ czesnej pragmatyki społecznej odnoszącej się do Cyganów. Dlatego wydało mi się właściwe dla lepszego zrozumienia współczesności i dla lepszej moż­ liwości analizy mechanizmów kształtujących kulturę tej grupy (a także, by zweryfikować niektóre istotne, a w moim przekonaniu mylne, opinie nauko- '• we), sięgnięcie do stale jeszcze mało znanej i badanej przeszłości. LITERATURA Bardach J. 1980 Aleksander, [w:] Poczet królów i książąt polskich, Warszawa. Broda J. 1951 Przywileje nominacyjne na króla cygańskiego w Polsce z 1731 r. i na cygańskie z 1732 г., „Czasopismo Prawno-Historyczne", t. III, Poznań. wójtostwo �S U P L E M E N T DO P O C Z T U KRÓLÓW I STARSZYCH CYGAŃSKICH 321 C z a c k i T. 1843 O litewskich i polskich prawach, [w:] Dzieła, t. I, Poznań. 1845 O Cyganach, [w:] Dzieła, t. III. Poznań. D a n i ł o w i c z I. 1824 O Cyganach wiadomość historyczna, Wilno. F i c o w s k i J. 1965 Cyganie na polskich drogach, Kraków. K a r p i ń s k i R. 1980 Jan I Olbracht, [w:] Poczet królów i książąt polskich. Warszawa. M odel sk i T. F. 1824 O Cyganach wiadomość historyczna, Wilno. Narbutt T. 1830 Rys historyczny ludu cygańskiego. Wilno. O c h m a ń s k i J. 1982 Historia Litwy. Wrocław. Pol W. 1870 Obrazki z życia natury, t. II, Północny wschód Europy, Kraków. P r o c h a s k a A. 1900 Przywileje dla starszyzny cygańskiej w Polsce, „Kwartalnik Historyczny", t. X I V , Lwów. Lech Mróz S U P P L E M E N T TO T H E LIST O F G Y P S Y K I N G S A N D E L D E R S IN P O L A N D Summary Two new evidences concerning the vesting with the rank of the Gypsy chieftains have been found in the books of Polish royal chancellery (so-called Sigillata kept in the Central Archives of Old Records in Warsaw) recently. That discovery has changed the previous historians" views on the so-called elders and kings of the Gypsies. Previously the scholars believed that Polish noblemen had been vested with that office not earlier than since the beginning of the 18 century. The data found in Sigillata (concerning the years 1668 and 1768) proved that the noblemen were appointed as the Gypsy elders as early as the II halfth of the 18 century. Considering the royal documents confirming the chieftains of the Gypsies on their offices the author discusses the problem of reliability of one of those sources, regarded by the historians as the oldest one, namely the privilege of the king Alexander the Jagiellonian dated on May 25 1 501. Representante of the nobility were appointed as the headmen of the Gypsies and their office was confirmed by king's privileges not only in Poland but also in Hungary and Transylvania and we have evidence of that reaching back still earlier. Still it is worth noticing that both the King Wladislaus II and Isabela who are known to have drawn out such documents were brother and sister of the Polish kings. Moreover some of the royal procedures in Hungary were parallel to those in Poland. That can witness that the Jagiellonian "royal court cared much about the Gypsies and certain actions were being undertaken in order to settle the legal and social status of this ethnic group. The author calls into question the opinion — regarded as certain by historians — that the Gypsy elders appointed by the king profitted by their subjects. True enough that according to privileges tributes were due to be paid to the chieftains by the Gypsies but as till now we have no evidence confirming the headmen's special profits or the exploitation of the subjects. 21 - Etnografia Polska, t. X X X I I , z. 1 �322 L E C H MRÓZ Besides the chieftain appointed by the king the owners of some largest landed estates (i.e. the aristocratic families like Sanguszko or Radziwiłł) appointed their own, but those were always the Gypsies who probably were the elders of the Gypsy groups before. But it is another matter, here the author is concerned with the royal nominations and especially with appointing the non-Gypsies as the headmen of the Gypsy groups. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek \ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b80d830ef89c6f196afc115e5f394162.pdf b3e0f67b38129f21bb72b20ca306c250 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:868 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:798 Title A name given to the resource Mit i myślenie mityczne / ETNOGRAFIA POLSKA 1976 t.20 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1976 t.20 z.1, s.25-46 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mróz, Lech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text «к Część I „Etnografia Polska", t, X X : 1976 z. 1 L E C H MROZ M I T I MYŚLENIE MITYCZNE * „Chwalimy rozum, a n a j w i ę k s z e rzeczy zawdzięczamy przesądom" A. Verri Problem mitu jest jednym z najczęściej chyba poruszanych zagadnień w humanistyce, zarówno przez antropologów, etnologów, socjologów, jak i psychologów, lingwistów, literaturoznawców i t d . Jest to jednocześnie jedno z najbardziej trudnych i kontrowersyjnych zjawisk, o granicach płynnych, niemożliwych — jak do tej pory — do zakreślenia, tak z uwagi na istotę, treść, jak i charakter, mechanizm powstawania, cele, trwałość. Istnieje szereg teorii mitoznawczych, wśród których można znaleźć około 500 prób sprecyzowania, co należy rozumieć przez mit. Bowiem w obrę­ bie teorii i szkół zajmujących się mitem istnieje jeszcze wiele dalszych, szczegółowych już podziałów i wariantów różnicujących je dalej i zacie­ rających nie tylko możliwości zrozumienia i granice mitu, ale także gra­ nice pomiędzy szkołami i kierunkami. Czasami teorie te zwalczają się, ale często jedynie z różnych punktów ujmują zjawisko. Nie ma jednak, mimo ponad dwusetletniej już historii badań, teorii na tyle pełnej bądź uniwersalnej, by można było powiedzieć, że przybliżyła zjawisko pozna­ niu w sposób zasadniczy i że wiedza o micie i myśleniu mitycznym stała się bardziej dostępna, mniej dyskusyjna. Możemy nawet zaryzykować twierdzenie, że ostatnie dziesiątki lat sytuację skomplikowały. Rozbudo­ wany wprawdzie został aparat pojęciowy, rozwinęły się techniki badaw­ cze, powstały nowe dyscypliny naukowe, jednakże w taki sam sposób jak rozwijała się myśl mitoznawcza, rozszerzała się świadomość głębokości zja­ wiska i szerokości jego zakresu, złożoności jego form; powstawały nowe rodzaje mitów — jako wynik różnego rodzaju potrzeb społecznych. Mimo że tradycja badań mitoznawczych sięga niezbyt głęboko, sam problem mitu dostrzegany był na wiele wieków wcześniej, i tak na dobrą sprawę Platońskie stwierdzenia, że: mitu nie może zastąpić żadna inna * Artykuł ten nie przedstawia zamkniętego zespołu hipotez, jest sprawozdaniem z pewnego etapu prac nad mitem, przedstawieniem nurtujących autora wątpliwości. Niezbyt duża popularność tematu w literaturze polskiej powoduje, że autor u w a ż a za wskazane przedstawienie tego artykułu, choć nie stanowi on całości zamkniętej. �26 L E C H MRÓZ funkcja ludzka, jak „rozum" czy „nauka", że z chwilą, gdy m i t obumiera, zajmuje jego miejsce inny, czy że mit jest wyrazem zasadniczych potrzeb ducha, są jednymi z nielicznych stwierdzeń, jakie nie budzą wątpliwości, jakie uznawane są przez różne szkoły i orientacje badawcze. Te tezy, jakie znajdujemy u współczesnych badaczy, możemy — przynajmniej w części — znaleźć i u Platona. Platon przestrzega przed tłumieniem mitu — uwolnienie od niego może być równoznaczne ze stłumieniem ży­ wotnej funkcji ludzkiej. Zdaniem Platona „mit spełnia podstawową funk­ cję w życiu człowieka i dlatego mity będą tworzone bez względu na to, co ktoś O' t y m myśli. Nie możemy przezwyciężyć mitu, możemy go tylko zrozumieć, rzeczywistym niebezpieczeństwem dla duszy nie są przodko­ wie, są nim natomiast oświeceni współcześni, którzy nie tylko nadużywa­ ją mitu, ale, nadęci złudną nauką, w ogóle utracili prawdę zawartą w m i ­ cie" . Późniejsze próby badawcze wielu zajmujących się mitem, rozwa­ żania szkół astralno-babilońskich, solarnych czy nawet sporej liczby i n ­ nych, wydają się cofnięciem wstecz w stosunku do Platona. Badając szcze­ góły, dążąc do znalezienia przyczyny uniwersalnej, zatracili ich zwolenni­ cy szerokie pojmowanie problemu, przeoczyli rozległość zjawiska. Właści­ wie dopiero przemyślenia badaczy z ostatnich k i l k u dziesiątków lat pozwo­ liły niejako powtórnie odkryć prawdy znane Platonowi, a do niektórych z nich docieramy dopiero aktualnie. 1 Rozwój i przemiany, jakie w ciągu ostatnich lat nastąpiły w naukach społecznych, biologii, psychologii, w technice— w myśleniu, pozwoliły do­ strzec, że — wbrew pozorom — mit i potrzeba myślenia ideowego, „irra­ cjonalnego", nie są zjawiskami znajdującymi się w regresie czy obumie­ rającymi. Zmienia się po prostu ich forma, rodzaj oddziaływania, mecha­ nizm powstawania — ale trudno byłoby z całym przekonaniem stwierdzić, że jest to zjawisko, które za kilka czy kilkadziesiąt następnych lat za­ ginie. Spostrzeżenie, że powstają coraz nowe mity — mity okresu dyna­ micznie rozwijającej się techniki, stało się dodatkowym utrudnieniem dla mitoznawstwa, zarówno z uwagi na nieadekwatność czy niepełność do­ tychczasowych określeń mitu — jako wypracowanych głównie w odnie­ sieniu do tzw. mitów plemiennych czy archaicznych i na podstawie błęd­ nych założeń wiążących m i t z przeszłością i czasami minionymi, wiarą pojmowaną jako przesąd, a w najlepszym przypadku jako religia — jak i przez fakt niedostateczności metod badawczych, nie potrafiących okre­ ślić jednoznacznie również tych współczesnych zjawisk i ich granic. Do­ chodzimy więc do podstawowego pytania, problemu tej pracy, od którego należy rozpocząć nasze rozważania: czym jest m i t i czy można bardzo współcześnie wyrosłe jego formy zaliczyć do tych samych ram i kategorii 1 E . V e o g e l i n , Ordo and History, Lousiana 1957, t I l l , s. 186, za: Z. A. M o ­ r e n o , Jung, bogowie i człowiek współczesny, Warszawa 1973, s. Ł77. �MIT I MYŚLENIE M I T Y C Z N E 27 myślenia, co owe datujące się sprzed kilkudziesięciu czy kilkuset lat? Czy zatem zjawisko m i t u należałoby ograniczyć do kultur plemiennych i systemów religijnych — co, jak sądzę, byłoby niesłuszne, aczkolwiek wielu badaczy wypowiada się w tym duchu — czy też należałoby zakres tego pojęcia pozostawić otwarty i uznać, że zjawisko mitu, mityzacji, m y ­ ślenia mitycznego nie skończyło się wraz z minionymi wiekami, istnieje nadal, acz w zmodyfikowanej formie, dostosowanej do czasów współczes­ nej techniki, systemów komunikacji, gospodarki, światopoglądu — zatem, że jest to integralna czy nawet immanentna cecha psychiki ludzkiej, stały czynnik egzystencji człowieka. Historia badań mitoznawczych, jak wspomniano, dość długą już ma tradycję. Pomińmy jednak dokładniejszą prezentację tych dawnych teo­ r i i — z ubiegłych wieków czy nawet początków ubiegłego stulecia, dziś już historycznych — jako. że informacje o nich znaleźć można w podręcz­ nikach, a zajmijmy się poglądami ostatnich kilkudziesięciu lat, z całą zresztą świadomością, że na myśli zawarte w pracach współczesnych, na zawarte tam hipotezy, składają się również przemyślenia wypracowane w ciągu wielu poprzednich dziesięcioleci, tym bardziej że we współczes­ nym .mitoznawstwie dominują nadal prace i kierunki zajmujące się ana­ lizą mitu w jego tradycyjnej formie, badanie zaś współczesnych zjawisk pozostaje właściwie marginesem. Sposób podejścia do zagadnienia mitu, podstawy badawcze pozwalają wydzielić kilka ukierunkowań mitoznawczych. Do najważniejszych we współczesnej nauce należy zaliczyć teorie psychoanalityczne, funkcjonalne i pochodne od funkcjonalizmu, szkołę mitu i rytuału, teorie socjo-psychologiczne, egzystencjalistyczne, fenomenologiczne, ewolucjonistyczne, strukturalistyczne dawne (szkoła czeska i rosyjska) i współczesnego strukturalizmu. Zagadnienie mitu, a zwłaszcza jego archaicznych form, było i jest niejednokrotnie przedmiotem przemyśleń czy rozważań etnologów i antro­ pologów — wiele prac i hipotez jest ich dziełem. Oczywiście pozostają one w bezpośrednim związku z prądami panującymi w innych naukach — f i ­ lozofii, socjologii, psychologii, bądź to w zakresie analizy mitu jako takie­ go, bądź dla uzyskania informacji o danej społeczności, jej kulturze, h i ­ storii, normach etyczno-prawnych. Ten zespół teorii nie tworzy wprawdzie jakiegoś zwartego systemu z uwagi na odmienne, często, kontrowersyjne interpretacje, ale sposób podejścia do zagadnienia posiada pewne wspólne cechy wynikające z samej dyscypliny, przedmiotu jej zainteresowań, ro­ dzaju prowadzonych badań. Wydzielić można teorie pochodne od ewolucjonizmu i następców Tylora (np. ewolucjonistyczne pojmowanie mitu znalazło odbicie i kontynuację we współczesnym marksizmie i u części religioznawców radzieckich), teorie historyczne, które także w swoisty sposób interpretowały zjawiska mitu, dalej takie, którym początek dały przemyślenia Malinowskiego i innych funkcjonalistów itd. Pogląd prezen­ towany przez Malinowskiego pozostaje w bliskim związku z jedną z naj1 �28 L E C H MROZ bardziej znanych współcześnie szkół mitoznawczych, szkołą mitu i rytua­ łu, której wybitnym wyrazicielem jest O. James. Mimo opierania się na szerokim materiale, w t y m i na pracach Malinowskiego', nie przedstawił ten kierunek tak interesujących rozwiązań czy propozycji metodologicz­ nych w porównaniu do- innych wymienionych tutaj, ulegając zbyt przy tym wizji utylitaryzmu w religii i wywyższeniu chrześcijaństwa, przez pryzmat którego oceniane są czasami irme systemy. By być dokładnym — nie można mówić o jakimś jednym kierunku antropologicznym w mitoznawstwie, niemniej — mimo zróżnicowania — teorie antropologiczne charakteryzują się szeregiem cech wspólnych. Wspólne dla większości chyba hipotez antropologicznych jest ograniczenie mitu do jego dawniej­ szych, archaicznych form — „mit odnosi się do społeczności prymityw­ nych"; to zdanie wypowiedziane przez Malinowskiego jest dość sympto­ matyczne dla większości przemyśleń i wypowiedzi etnologów i antropolo­ gów na temat mitu. Podobnie zresztą współczesne teorie strukturalistyczne zajmują się w zasadzie tą znaną, tradycyjną formą mitu, rozwijając metody badawcze, ale nie poszerzając ram tradycyjnie przypisywanych mitowi. Jedynie strukturaliści, nie będący etnologami, bariery te prze­ k r a c z a j ą — jak np. Barthes . Wymaga uwidocznienia także postać C. Lévi-Straussa. Dla niego mit stanowi ważny materiał badawczy i przedmiot licznych prac. Strukturalne analizy i poszukiwanie mitemów — - podsta­ wowych jednostek, z jakich zbudowany jest każdy mit zdaniem Lévi-Straussa dostarczają interesujących informacji na temat powszechności wątków mitycznych i samych kultur. 2 3 Innym wyraźnie różniącym się zespołem teorii mitoznawczych są teo­ rie psychoanalityczne. Zbieżność wizji zawartej we śnie, w wizjach osób z zaburzeniami psychicznymi i w przekazie mitycznym sprawiła, że mit znalazł się w obszarze zainteresowań psychoanalityków. I znów, jak w przypadku teorii antropologicznych, istnieją zasadnicze czasem roz­ bieżności interpretacyjne pomiędzy przedstawicielami poszczególnych kie­ runków psychoanalitycznych, ale wspólne ramy metodologiczne, kierunek nauki, pozwalają teorie te zestawić razem. Pomijając wypowiedzi mniej znaczące, na czoło wybijają się cztery, najbardziej zresztą znane, nazwi­ ska: Freuda, Fromma, Junga, Kerenyiego. Hipotezy Freuda jako' zbyt jednostronne niewielką — jak sądzę — posiadają wartość dla współczes­ nego mitoznawstwa. Natomiast głębokie, wielostronne analizy Fromma i Junga na stałe weszły do nauki o micie jako wyraz jeszcze jednego< cie­ kawego punktu widzenia; jest to zwrócenie uwagi — po raz pierwszy zresztą w tak wyraźny sposób — na rolę psychiki i nieświadomych dzia­ łań człowieka w procesie mitotwórczym i na relację między mitem a jed­ nostką i jej psychiką. 2 3 B. M a l i n o w s k i , Szkice z teorii kultury, Warszawa 1958, s. 458. R. B a r t h e s , Mythologies, Paris 1970. �MIT I MYŚLENIE M I T Y C Z N E 29 Teorie psychoanalityczne i sposób interpretacji mitu, jego funkcji i ro­ l i , wywarły wpływ na szereg innych orientacji i teorii mitoznawczych; także na etnologię i teorie powstałe w obrębie nauk antropologicznych. Późniejszy rozwój biologii, psychologii, nauk o człowieku potwierdził wagę wielu spostrzeżeń i odkryć psychoanalityków. Dlatego sądzę, że przy współczesnych rozważaniach nad mitem nie można pominąć tych odkryć. Właśnie dlatego,, że — na co zwraca uwagę współczesna nauka — zaspo­ kojenie potrzeb psychiki jest tak ważne i tak istotna jest jej rola w na­ szym życiu i działaniu. Zasługa psychoanalityków dla badań mitu polega zresztą także na zwró­ ceniu uwagi na symbolikę zawartą w przekazie mitycznym, na symbolicz­ ny sposób kodowania informacji przekazywanej za pośrednictwem mitu; temu ostatniemu zagadnieniu specjalnie wiele uwagi poświęcił Fromm. Problem symboliki mitu jest zresztą jedną z bardziej kontrowersyjnych płaszczyzn dyskusji, zwłaszcza między antropologami a psychoanalityka­ mi. Najbardziej wyraźnie uwidacznia się to chyba przy zestawieniu zupeł­ nie przeciwstawnych hipotez Fromma i Malinowskiego, który uważał, że rola symbolu w przekazie mitycznym jest niewielka bądź prawie żadna. Jednakże odsłonięcie tej symbolicznej zasłony dla zrozumienia treści mitu nie zawsze jest możliwe. Fromm wyjaśnia to: „trudno nam zrozu­ mieć język mitu, bo język, jakim są one mówione, język symboliczny zo­ stał zapomniany" . Istotnie sposób myślenia i wyrażania zmienia się na­ wet w obrębie życia jednego pokolenia, na przestrzeni wielu wieków zmiany te są najprawdopodobniej ogromne. Ma więc chyba rację Fromm zwracając uwagę na trudność czy w ogóle niemożność zrozumienia sym­ bolicznej wymowy dawnych mitów i języka, jakim zostały zakodowane. Analizując mit w świetle jego symbolicznej fermy należy uważać, by nie popaść w skrajność, nie wypaczać zawartych w micie myśli, w ana­ lizowanie samych symboli i przekształcanie analizy mitu w rozważania o samych symbolach, zmieniając tym samym relację człowiek — symbol —• zakodowana treść kulturowa w badanie stosunków i zależności między symbolami. Poza tym warto pamiętać, że to, co nam w tej chwili wydaje się przekazem symbolicznym, może wynikać z przerafinowania naszego myślenia, bowiem to, co uważamy za język symboliczny, może być zwy­ kłym logicznym, bezpośrednim sposobem wyrażania się i formułowania myśli. Na przykład z naszego> europejskiego punktu widzenia zasady bu­ dowania myśli i wypowiadania ich przez szereg narodów Wschodu — ten przykład jako skrajny wyraźnie uwidocznia różnicę, o jaką chodzi — jest przesycony rozwiniętą symboliką, zawoalowany rozbudowanym kodem. Patrząc jednak od strony tamtejszej kultury, jest to po' prostu inny od naszego, ale nie mniej precyzyjny sposób formułowania myśli. Tak więc niejednakowa będzie wymowa symbolu, niejednakowy zakres tego pojęcia 4 4 E. F r o m m , Zapomniany język, Warszawa 1972, s. 29. �30 L E C H MRÓZ dla każdej z obu kultur. Co dla nas jest niewątpliwym symbolem, może nim nie być dla przedstawiciela innej kultury i odwrotnie. Bowiem i n ­ terpretacja myśli wyrażonych wprost jako symbolicznych może doprowa­ dzić do zupełnie fałszywych wniosków, tak dotyczących treści przekazu mitycznego, jak i samej kultury i społeczności, która go wytworzyła. W grupie współczesnych teorii mitoznawczych osobną pozycję zajmu­ ją teorie fenomenologiczne, ich przedstawicielami najbardziej chyba zna­ nymi są Cassirer, a zwłaszcza Eliade — dla którego mit stanowi ważny przedmiot rdzważań. Powyższe zaszeregowanie jest bardzo uproszczone, jako że coraz bardziej zaznaczają się integracyjne tendencje w nauce; stąd zarówno u jednego, jak i u drugiego z wymienionych uczonych do­ strzec można wpływ y różnych dyscyplin czy kierunków naukowych i związki z różnymi postawami ideowymi powodujące, że określenie „fe­ nomenologiczne" jest pewnym uproszczeniem, bowiem myśli wymienio­ nych uczonych, a zwłaszcza Eliadego (ahistoryczny strukturalizm), dalekie są od pierwowzoru fenomenologicznej filozofii. Eliade jest zresztą tym, który jako jeden z pierwszych mit zaczął widzieć w znacznie szerszych ramach niż dotychczas — nawet niż psychologiczne teorie mitu. M i t naj­ częściej traktowany był jako pewien rezultat, efekt określonych procesów i sytuacji w kulturze i jako taki rozpatrywany, często niezależnie od wtórnego oddziaływania na kulturę. Eliade spojrzał na m i t przede wszy­ stkim od drugiej strony — nie jako na rezultat, ale czynnik sprawczy, uświęcający regulator zasad życia, zachowania, jedzenia, seksu, etyki, praw, idei, egzystencji — norm obowiązujących w danej kulturze. M i t według Eliadego jest przeciwstawieniem tego, co świeckie, temu, co świę­ te; jest wytyczną do przedłużenia trwania i do realizacji świętości . Za­ strzeżenia może budzić samo ideologiczne założenie Eliadego, podkreśla­ jące tak silnie ową uświęcającą absolutną doskonałość jako cel każdego mitu. Dążenie do stanu wzorcowego i spełnienia idei jest niewątpliwie świątecznym odejściem od codzienności, swego rodzaju wywyższeniem po­ nad przeciętność codziennej biologicznej egzystencji — do tego zagadnie­ nia powrócimy jeszcze w dalszej części rozważań; tutaj ograniczymy się do podkreślenia wagi spostrzeżenia Eliadego dla współczesnego mitoznawstwa. Dla ścisłości należy dopowiedzieć, że koncepcja Eliadego miała swoich prekursorów. Znaczniejszym wśród nich był Konrad T. Preuss: „mity należy pojmować jako akty wiary, które udzielają wszelkiemu po­ zornie pradawnemu dzianiu się bezwarunkowej siły sprawczej w teraź­ niejszości" — m i t udziela teraźniejszości charakteru pradawności, jest oparciem dla tradycji. Te jego stwierdzenia znalazły potem odbicie i zna­ czne rozbudowanie w pracach Otta i właśnie Eliadego. T 5 6 5 M. E l i a d e , Sacrum, mit, historia, Warszawa 1970; Mitovi „Mogućnosti", Split 1970, nr 3-4. К. T. P r e u s s , Die Religion, [w:] Lehrbuch der Volkerkunde 6 i mass-media, 1937, s. 68. �MIT I MYŚLENIE M I T Y C Z N E 31 Podobnie ważne są także przemyślenia Cassirera. Tak jak psychoana­ litycy, a zwłaszcza Fromm, zwraca Cassirer uwagę na symboliczną, a cza­ sami alegoryczną wymowę mitu i języka, jakim jest on wyrażony. Waż­ niejsze jednak jest uwypuklenie przez niego roli czynnika zaangażowania psychicznego' w micie: „wyobraźnia mityczna implikuje zawsze akt wiary. Bez wiary w rzeczywistość swego przedmiotu mit straciłby podstawę, na której się opiera" . Przedmiotem zainteresowań religioznawców czy etnografów marksi­ stowskich jest także dość często mit. Można by t u wymienić szereg ba­ daczy zarówno' radzieckich, polskich, jak i z innych krajów europejskich. Mimo istotnego i niewątpliwego wkładu, jaki marksizm posiada w bada­ niach nad mitem — między innymi przez zwrócenie uwagi na współza­ leżność świadomości i mitu, jako jednej z jej form, od warunków ekono­ micznych oraz dzięki wprowadzeniu klasyfikacji zjawisk związanych z re­ ligią, mitem i magią, dokonaniu krytycznej oceny dotychczasowych teorii mitoznawczych i pokazaniu ich słabych punktów — pozostaje szereg w ą t ­ pliwości i niejasności nie pozwalających również, jak do tej pory, uczy­ nić z teorii marksistowskich w tej dziedzinie teorii w pełni wyczerpują­ cych i jedynych. Idee Tylora i Morgana wywarły znaczny wpływ — jak wiadomo — na stwierdzenia Marksa dotyczące rozwoju cywilizacji ludzkiej, historii k u l ­ t u r y itd. Ewolucjonizm stał się zasadą przyjętą i kontynuowaną w marksi­ zmie. Tym samym i Tylorowska interpretacja m i t u pozostawała — na dłuższy czas — wzorcem dla całego kierunku. Późniejsze korekty dotyczy­ ły w zasadzie szczegółów; zrąb pozostał ten sam, a było nim traktowanie mitu jako pozostałości i produktu pewnego minionego etapu w dziejach ludzkości, wyniku pierwotnej wiary. Współczesne marksistowskie mitoznawstwo — jeszcze do niedawna — nie potrafiło przekroczyć w sposób zasadniczy Tylorowskiego kanonu nobilitowanego przez Marksa — dla którego notabene ta sprawa jest dalekim marginesem rzeczy i problemów stanowiących istotę jego przemyśleń. Rozważania idą w kierunku szcze­ gółów, ale nie przekroczenia zasad. Ponieważ jednak spostrzeżenia innych kierunków religioznawczych i rozwój i osiągnięcia współczesnej humani­ styki wprowadzają coraz więcej zmian w stosunku do XIX-wieeznego poziomu wiedzy, w tym i widzeniu mitu, i ponieważ powszechne już dosyć jest uświadamianie sobie, że procesy mitotwórcze mają miejsce tak­ że aktualnie, a nie tylko w zamierzchłych systemach wierzeniowych, stąd i we współczesnym religioznawstwie marksistowskim zauważyć można od­ bicie i innych, czasami w założeniu opozycyjnych kierunków. Trend ten widoczny jest najbardziej u religioznawców-marksistów włoskich; bar­ dziej niż u uczonych ze wschodniej Europy. 7 7 E. s. 142. Cassirer, Esej o człowieku. Wstęp do filozofii kultury, Warszawa 1971, �32 L E C H MRÓZ Szczególnie od kilku lat w mitoznawstwie marksistowskim wyraźnie zaczynają zachodzić zmiany. I coraz więcej ukazuje się interesujących prac. Dynamicznie rozwijający się ośrodek semiologicznych badań w Tar­ tu w ZSRR, dysponujący zespołem wybitnych uczonych, nadał poważny ton badaniom mitoznawczym dostrzegając w micie ważny przekaz infor­ mujący o kulturze i procesach w niej zachodzących. Tym, co łączy poprzednio wspomniane ukierunkowania rozważań m i ­ toznawczych z marksizmem, jest między innymi podkreślenie roli czynni­ ka wiary jako warunku koniecznego istnienia mitu; tego zdania jest wielu badaczy — Francjew, Anisimow, Tokariew, Szachnowicz . Tyle że zakres pojęcia „wiary" różni marksizm od wspomnianych wyżej kierunków. U marksistowskich badaczy określenie to stosowane jest niemal wymien­ nie z terminami: wierzenie, religia, wiara w Boga. Myśliciele wcześniej wymienieni termin ten rozumieją znacznie szerzej — jako- wszelkie zaangażow anie psychiczne zarówno religią, jak jakąkolwiek dowolną ideą, którą się wyznaje i do której się dąży jako do pożądanej i ocenianej w y ­ soko w kategoriach wartości. 8 ) 1 Uproszczeniem jest skłonność do wartościowania i ustalania schematów i odnoszenie np. mitu archaicznego, plemiennego' do faktów całkowicie pozaracjonalnych. To, co dla nas jest pozaracjonalne, mogło- bowiem być racjonalne dla określonej kultury, tyle że nie w rozumieniu naszej logiki i naszego myślenia przedmiotowego. Nawet bowiem jeśli określony zabieg magiczny czy mit z nim związany nie przyczyniał się bezpośrednio do re­ alizacji zamierzenia, to oddziaływanie na psychikę i zaspokojenie potrzeb wewnętrznych człowieka i jego niepokojów powoduje, że nie można mitu nazywać niecelowym. Złudne może się okazać podkreślanie poziomu i do­ skonałości dzisiejszej wiedzy i akcentowanie przy t y m naiwności, niedo­ skonałości wiedzy plemiennej; to przecież dwie zupełnie różne płaszczy­ zny. A poza tym rozszerzyła się wiedza racjonalna, ale i świadomość nie­ wiedzy. Świat przestał być zamknięty granicami obszaru plemiennego, kraju, kontynentu lub nawet kuli ziemskiej, czy zaś stosunek dzisiejszej wiedzy do niewiedzy jest inny, niż było to dawniej, tego nie wiemy i nije jest pewne, czy kiedykolwiek wiedzieć będziemy. Mówiąc nie o marksizmie, ale o teoriach marksistowskich podkreślam t y m samym fakt, że poszczególni przedstawiciele tego kierunku różne czasami prezentują poglądy, mimo wspólnej podstawy ich zasad ideowych. To, co zostało wyżej powiedziane, dotyczy — niezależnie od postawy naukowej i ideowej •— badaczy mitu i przejawów myślenia mitycznego w ich dawnych formach plemiennych. Po prostu istnieje tradycja badań tych mitów i łatwiejsza jest ocena ich granic i mitycznego ładunku. Zna8 A. A n i s i m o w , Wierzenia ludów północy, Warszawa 1971; J . P. F r a n ­ c j e w , U istokow religii i swobodomyslija, Moskwa—Leningrad 1959; M. I. S z a ­ c h n o w i c z , Pierwobytnaja mifołogija i filosof ija, Leningrad 1971; S. A. T о к ar i e w , Czto takoje mifołogija, „Woprosy Istorii Religii i Ateizma", 1962, nr 10. �MIT 1 MYŚLENIE M I T Y C Z N E 33 cznie trudniej, choćby z braku dystansu i należytej perspektywy spojrze­ nia, jest ustalać granice i analizować współczesne formy m i t u i przejawy myślenia mitycznego. Dopiero po uchwyceniu wzorca i struktury mitów, archetypu wszystkich mitów — używając określenia Junga — do czego materiał archaiczny jest dobrym przykładem, łatwiej będzie analizować współczesne zjawiska mitotwórstwa, tyle że — jak do tej pory — usta­ lenie tego archetypu mitów nadal jest tylko przybliżone. A poza t y m trudności w zajęciu stanowiska „stojącego z boku" obserwatora własnej kultury i społeczności i prowadzenia analizy obiektywnej bez ulegania takim czy innym wpływom powodują, że mit współczesny i współczesne tendencje mitotwórcze są marginesem teorii mitoznawczych, obszarem, na jaki wkracza się niechętnie. Rzadko jeszcze, ale stopniowo coraz częściej, przedmiotem badań stają się współczesne formy i nowe rodzaje m i t u i myślenia mitycznego. Są to, jak w przypadku prac Barthesa, Dorflesa, Sorrela, MacLuhana czy Morina, analizy i uwagi na temat nowo powstających mitów oraz zasad ich tworzenia się wynikających ze współczesnych prądów w kulturze ma­ sowej, oddziaływania telewizji i innych środków masowego przekazu, bądź — jak w przypadku van Liera — futurystycznej wizji przyszłego społeczeństwa O' zanikającej aż do całkowitego obumarcia roli mitu i my­ ślenia mitycznego . Podstawowym, w większości chyba prac stawianym pytaniem jest: „co to jest mit?" W zależności od okresu historycznego, rodzaju prezentowa­ nej wiedzy czy idei różne są próby odpowiedzi, tę wszakże mające wadę, że są niemal z zasady nieprecyzyjne lub sztucznie zawężone i że roszcząc sobie prawo do wyłącznej prawdziwości stają się często fałszywe przez zbyt jednostronne spojrzenie. Nie ułatwiają zrozumienia także rozważa­ nia nad granicami i zasięgiem mitu i relacją mitu do innych form przeka­ zu — takich jak legenda, bajka, stereotyp — proponowanych przez róż­ nych autorów w historii badań mitoznawczych. Ten stan rzeczy świadczy o trudnościach, jakie wiążą się z podejmowaniem zagadnień mitu, a nie­ możność ustalenia w miarę jednoznacznych kryteriów klasyfikacyjnych dla m i t u i form myślenia mitycznego widoczna jest nawet w pracach, któ­ re ukazały się w latach zupełnie niedawnych. Aczkolwiek trzeba zauwa­ żyć, że coraz częściej obserwuje się w pracach dotyczących mitu, zwłasz­ cza tych najnowszych, wyjście poza utarte schematy i wzbogacenie ich również o elementy współczesnego tworzenia mitu. Współczesne formy mitu istniejące w dzisiejszych społeczeństwach i coraz częściej uświada­ miany sobie bardzo szeroki zakres i powszechność myślenia mitycznego 9 9 K. B a r t h e s , Mit i znak, í e s, Człowiek zwielokrotniony, szawa 1970; M. M a с L u h a n , York 1964; Lo, Galaxie Gutenberg, G . S ог e 11, D'Aristote á Marx. 3 — Etnografia Polska, X X / l Warszawa 1970; Mythologies, Paris 1970; G . D o r fr­ Warszawa 1973; H . van L i e r , Nowy wiek, War­ Understanding Media: the Extensions of Man, New Paris 1967; E . M o r i n , Duch czasu, Kraków 1965; L'ancienne et la nouvelle metaphysique, Paris 1935. �34 L E C H MRÓZ oraz trudności z ustaleniem relacji dawnych do nowo powstających form mitu powodują, że próby definicji nie są zbyt częste i rozumowanie pro­ wadzone jest w pewnym sensie z odwołaniem się do intuicji czytelnika. Niezależnie od rodzaju teorii, od jej ideologiczno-naukowego ukierun­ kowania, . zauważyć łatwo, że są pewne powszechniki charakterystyczne dla mitu i myślenia mitycznego przewijające się we wszystkich rozwa­ żaniach —• integralna część ogólnej dzisiejszej wiedzy o micie. Nie wdając się w szczegółowe analizy pozwolę sobie tylko na kilka z tych teorii zwró­ cić uwagę. Na te najważniejsze, które pomocne będą w dalszej części roz­ ważań. M i t ze względu na jego oddziaływanie na psychikę, a pośrednio na sferę zachowań, bywa przez różnych autorów interpretowany bardzo róż­ nie: jako wyobrażenie mistyczne, rodzaj przesądu bądź jako zbiór praw i norm społecznych, a czasami także jako przekaz historyczny. M i t poprzez oddziaływanie na sferę podświadomości czy w ogóle psychiki wpływa i kieruje postępowaniem i jest psychicznym stabilizatorem łagodzącym skutki stanów frustracji lub raczej nie dopuszczającym, przeciwstawia­ jącym się, uprzedzającym frustrację — rodzajem psychicznej obrony jed­ nostki i społeczności. M i t jest często inspiracją do działania czy wręcz siłą motoryczną niektórych poczynań, ekwiwalentem działania (jak okre­ ślił to Caillois ), albo nawet — rozwijając tę myśl — przedłużeniem możliwości działania; mit pełni na ogół silne role integrujące określonej społeczności. Charakteryzuje się swoistym poczuciem czasu i przestrzeni, płynnością i zatarciem różnic realnego — nierealnego, świeckiego — sa­ kralnego, duchowego — materialnego; a czasem nawet jest ideą postępu czy rewolucyjnej zmiany, gdyż przez m i t (i zawartą w n i m ideę) właśnie można złamać lub też przekroczyć pewne reguły społeczne utrwalone w tradycji. I generalnie, co wynika choćby z powyższych kilku zdań, mit jest zjawiskiem społecznym działającym jedynie w kategoriach społecz­ nych — ale czy tylko? Od tego problemu jako istotnego czy nawet pod­ stawowego dla współczesnych badań mitoznawczych rozpoczniemy dalsze nasze rozważania. 10 Sumując — spory opozycyjnych kierunków i szkół mitoznawczych w niemałej ilości przypadków o tyle nie mają sensu, że są po prostu jedy­ nie różnymi spojrzeniami, a hipotezy przez nie prezentowane nie w y k l u ­ czają się wzajemnie. Jak wiele zjawisk, tak i m i t rozpatrywać można w różnych kategoriach czy z różnych punktów widzenia, z różnych stron oświetlać go, a uzyskane w ten sposób spostrzeżenia mogą być jeśli nawet nie uniwersalne, to prawdziwe. Ważne jednak, może nawet podstawowe dla naszych rozważań, jest uświadomienie sobie, że m i t nie jest jednora­ zowym tworem wyobraźni, ale sposobem myślenia; t y m samym najważ­ niejszy jest nie określony produkt myślenia mitycznego, wyrażony w ta1 0 R. C a i l l o i s , Żywioł i ład, Warszawa 1973, s. 27. �35 MIT I MYŚLENIE M I T Y C Z N E kiej lub innej formie dawnej czy nowej, ale sam proces myślenia, jego przyczyny i rezultaty — przejaw ukrytego dążenia tkwiącego w człowie­ ku. Stanowisko oparte na konjunktywnym ujęciu różnych, często nawet opozycyjnych hipotez, może być uznane za pewnego rodzaju eklektyzm. We współczesnej nauce niejednokrotnie jednak trzeba godzić się na takie rozwiązanie, w wielu bowiem sytuacjach ono właśnie okazuje się słuszne. Podobnie i w przypadku zjawisk tworzenia m i t u i jego oddziaływania. Jednostronne, upatrujące określonej przyczyny hipotezy okazują się na ogół tylko w wąskim zakresie prawdziwe, a zjawisko ma wielość przy­ czyn inspirujących, i to przyczyn częstokroć przeciwstawnych — zwła­ szcza jeśli dotyczy ono człowieka i społeczeństwa. Dlatego łączenie róż­ nych stanowisk — choć oczywiście nie wszystkich —• wydaje m i się właśnie w odniesieniu do mitu całkowicie uzasadnione. Przechodząc do próby określenia mitu i potrzeby myślenia mitycznego sądzę, że należy wypunktować te cechy, które zdają się być najistotniejsze. Przede wszystkim oczywiste jest, że przyczyną myślenia mitycznego i tworzenia mitów jest potrzeba zaspokojenia psychicznych, wewnętrz­ nych potrzeb człowieka. Przekroczenie codzienności k u momentom szcze­ gólnym, odświętnym, ukierunkowanie i nadanie sensu istnieniu — sam bowiem biologiczny byt nie zaspokaja psychicznych potrzeb człowieka. Dosadnie określił to A. Moreno: m i t ujawnia potrzebę wzniesienia się ponad nędzę k o n d y c j i , są to więc „nasiąknięte wartościami przekonania, które człowiek żywi, dzięki którym i dla których żyje [...] każde społe­ czeństwo jest spojpne przez system mitów, kompleks dominujących form myślowych, które określają i utrzymują jego aktywność" — i z tym sformułowaniem Maclvera można także zgodzić się chyba bez zastrzeżeń. Mit jest jednocześnie próbą przekroczenia przypadkowości losu i ukie­ runkowania go, odnalezieniem siebie, określeniem w nieokreśloności świata. M i t organizuje człowiekowi kosmos i świat, jest osadzeniem sie­ bie we wszechświecie — tak w sensie czasu, jak i przestrzeni. Jest przedłużeniem trwania nie tylko w przyszłość, ale i w przeszłość (mit pochodzenia); a przez sam fakt swego powszechnego charakteru jest czynnikiem organizującym społeczności ludzkie. M i t jest właśnie wyra­ zem biologicznie określonej społecznej natury człowieka i jego potrzeb jednoczenia się, grupowania, czemu między innymi służy idea zawarta w micie, i dlatego mimo upływu czasu myślenie mityczne — właśnie dla wielości potrzeb, jakie zaspokaja — musi istnieć nadal. Poświęćmy zresztą temu zagadnieniu jeszcze nieco uwagi. 11 1 2 Zastanówmy się, czy mit jest zanikającym rodzajem świadomości, czy też może tylko zmieniają się jego formy i wyraz jako wynik nowych układów społecznych i innego rodzaju realiów kulturowych; zatem czy " M o r e n o , op. cit., s. 174. R. M. M а с I v e r, The Web oi Government, 1 2 New York 1965, s. 4. �36 L E C H MROZ można mówić o micie dzisiejszym i myśleniu mitycznym jako kategorii żywej, ciągle jeszcze związanej z człowiekiem i jego psychiką. Zacznijmy od ważnego pytania, czy tylko społeczna akceptacja predysponuje okre­ ślone zmistyfikowane wyobrażenia do tego, by były uznane za mit, czy też za m i t można uważać jego zindywidualizowaną formę będącą jedno­ stkowym sposobem myślenia, i dalej, czy za mit można uważać wizje schizofreniczne lub powstające w wyniku działania środków narkotycz­ nych. Sądzę, że wszystkie wymienione formy wchodzą w zakres pojęcia myślenia mitycznego, tyle że konieczne jest uściślenie określeń, uporzą­ dkowanie, które pozwoliłoby jednocząc w sobie różne formy mitycznego myślenia tak je jednocześnie poklasyfikować, by wyraźnie widoczny był zakres i siła oddziaływania zawartego w danym przekazie mitycznym. Dlatego tak ważna jest nie treść czy forma określonego przekazu mity­ cznego, lecz jego semantyczna wymowa i funkcja — jako wytworu psy­ chiki człowieka wpływającego tak na jego zindywidualizowane działanie, jak i szerokie, społeczne. Jeśli tak podejść do myślenia mitycznego, to zarówno szeroko społecznie uznane i oddziaływające jego formy, jak i te mające ściśle lokalny czy wręcz jednostkowy charakter są sui generis mitami. Zawarte są t u również współczesne przejawy mitycznego my­ ślenia, jak kult gwiazd filmowych, idee polityczne, mity techniki itp., mające tak inny zakres działania w porównaniu do mitów plemiennych. Opierając się na t y m założeniu w dalszych rozważaniach pojęcie „my­ ślenie mityczne" będę rozumiał w jego szerokim zakresie — zarówno w formie tradycyjnej (plemiennej), jak i w jego współczesnych, acz zmienionych kontynuantach. Należy jednak poczynić pewne uściślenia dla ułatwienia orientacji w tym trudnym problemie. Nie jest na pewno błędem czy przypadkiem, że tak powszechnie podkreślany jest przez mitoznawców akt społecznej akceptacji mitu i jego jednocząca, organi­ zująca społeczności siła. Bo choć indywidualnie istniejące w psychice wielu osobników wyobrażenia mityczne są niewątpliwie przejawami my­ ślenia mitycznego, to jednak nobilitację czyniącą z nich m i t y uzyskują tylko poprzez społeczną a k c e p t a c j ę . Nie jest istotne przy tym, czy termin społeczna akceptacja dotyczy jednej określonej grupy plemiennej, klasy czy warstwy społecznej, narodu, partii politycznej, stowarzyszenia religijnego czy sekty. Liczebność grupy trudna byłaby do określenia — zarówno jej górna, jak przede wszystkim dolna granica — ale istotne jest, że dopiero gdy w w y n i k u myślenia mitycznego nie jednostka, lecz grupa zaczyna w określony sposób myśleć i działać, można mówić o m i ­ cie; nie przeszkadza to jednak, że twórcą idei może być określony poje13 1 3 Problem, czy mit zawsze ma społeczny charakter, czy też m o ż e b y ć mitem jednostki — czyli problem granicy mitu, jest jednym z trudniejszych. Autor świa­ dom jest wątpliwości, jakie budzić może przyjęte przez niego założenie jako m o g ą ­ ce być pewnym uproszczeniem, ale nie chciałby roztrząsać granicznych czy dysku­ syjnych przypadków, by nie zaciemniać toku rozważań. �MIT I MYŚLENIE M I T Y C Z N E 37 dynczy osobnik, dopiero jednak, gdy jego wizja i sposób myślenia po­ ciągnie dalszych, mamy do czynienia z mitem. Wtedy bowiem dochodzą do głosu społeczne prawidła regulujące życie, czyli uruchomione zostają siły, jakie nie istnieją w jednostce — społeczność nie jest przecież tylko zbiorem jednostek. Tym samym te dzieła sztuki, dzieła literackie — które są niewątpliwym przejawem myślenia mitycznego, mitem być nie muszą; mogą stać się nim* jego inspiracją, hasłem, jeśli potrafią dopro­ wadzić do ukształtowania na swojej bazie idei lub staną się takiej idei symbolem. Tak więc jakikolwiek jednostkowy przejaw myślenia mity­ cznego, czy nawet indywidualna interpretacja mitu (społecznego, istnie­ jącego obiektywnie), różni się od mitu zasięgiem, społecznym uznaniem i zakresem zjawisk — które mogą istnieć tylko wtedy, gdy uruchomione zostają sytuacje wynikające z kontaktów międzyosobniczych. Chociaż strukturą wewnętrzną, jakością i rodzajem oddziaływania na jednostkę nie różnią się lub mogą się nie różnić. Istota i siła oddziaływania mitu i myślenia mitycznego polega na tym, że mit jest ucieczką od zmaterializowanej codzienności do sfer nieracjonalistycznych — co zresztą wyżej zostało zasygnalizowane — jest drugim odświętnym światem zaspokajającym tak potrzeby indywi­ dualne, jak i społecznych kontaktów. Dopóki więc będzie wśród ludzi istniała potrzeba szukania wzorów i idei, wartości takich jak dobro, sprawiedliwość, miłość, a nawet zaspokajania ambicji i chęć dominacji — dopóty będą istniały przesłanki do myślenia mitycznego. Myślenie m i ­ tyczne jest bowiem myśleniem ideą, jest dążeniem i możliwością odna­ lezienia siebie wobec innych jednostek i społeczności, wobec kosmosu; znalezieniem wartości i sensu egzystencji. Niezależnie od tego, czy d ą ­ żenie to realizowane jest aktywnie czy pasywnie. T k w i w t y m stwier­ dzeniu może paradoks, przynajmniej pozorny, ale zarówno uczestniczenie w realizacji mitu poprzez działanie aktywne, jak i pozornie pasywne, poprzez czekanie (np. na mającą przyjść zmianę, kataklizm, co zgodnie z tezą mitu winno przynieść spełnienie idei) jest moim zdaniem dąże­ niem. Czekanie mimo niezaangażowania własnej aktywności fizycznej nie jest czynnikiem obojętnym w sensie motorycznym, skraca bowiem czas, nawet jeśli jego wielkość jest nieokreślona. Potrzeby wzniesienia się ponad codzienność, znalezienia idei nie prze­ stały być aktualne. Współcześnie możemy obserwować zaspokajanie ich drogą tworzenia nowych idei politycznych, sekt religijnych itd., a przede wszystkim tworzenia zupełnie nowych gatunkowo mitów. Przykładem może być postać popularnego' przed kilkunastu laty aktora Jamesa Deana czy nawet wcześniej Rudolfa Valentino. Dean stał się symbolem n u r t u ­ jących społeczeństwo amerykańskie, a zwłaszcza młodzież, problemów — odtwarzane na ekranie postaci uderzały w newralgiczne punkty konflik­ tów wewnętrznych współczesnego mu pokolenia młodzieży, ale dopiero śmierć uczyniła zeń bohatera, odrealniła go przenosząc w kategorie inne- �38 L E C H MROZ go czasu; wtedy stał się symbolem, wyrazem mitu, a skoro tak, zaczęły obowiązywać zasady, jakie towarzyszą mitowi. T y m można wytłumaczyć sobie, że: „w wielu domach amerykańskich dniem i nocą płoną świece przed wizerunkiem bohatera [...] Tysiące amerykańskich chłopców i dziew­ cząt odwiedza cmentarz w Fairmont. Grób co dzień pokrywają świeże kwiaty. Rozbity Porsche jest relikwią. Ocalono jego szczątki przed roze­ braniem przez wielbicieli zmarłego, ale i dziś za 35 centów każdy może wsunąć się na pogięty fotel i ująć kierownicę, na której spoczywały dłonie bohatera" . Każdy, spełniając rytuał, może wziąć udział w micie, przybli­ żyć się do wzorca, 'znaleźć się w polu siły jego oddziaływania. By to na­ stąpiło, by doszło do wywyższenia na piedestał bohatera, ważne jest — jak sądzę — odrealnienie idola, pozbawienie postaci ludzkiej cech jednostko­ wych, uczynienie z niej wzorca reprezentującego cechy ogólne, idealne. Na takiej właśnie zasadzie tworzą się postaci bohaterów, jakich oglądać możemy na pomnikach nawet współcześnie stawianych. Bohaterami stają się, wchodzą na pomnik dopiero po utraceniu cech jednostkowych, gdy urastają do rangi symbolu, wyrazu idei. u Dlatego chyba można zacytować t u jako prawdziwe zdanie Kimballa Younga, że: nie ma różnicy między mitem człowieka pierwotnego a cywili­ zowanego', obydwa są określonymi interpretacjami wydarzeń (mających rozwiązać jakiś kryzys czy problem społeczny) . Powszechność wzorów idei myślenia mitycznego powoduje, że można mówić O' powszechnej po­ trzebie m i t u — zarówno- w sensie społecznym, jak jednostkowym. Według niektórych myślicieli mity współczesne nie posiadają tak sil­ nych zdolności jednoczących społeczności, a zatem wyłamanie się z ich ram nie pociąga tak surowych sankcji, jak w przypadku archaicznej czy plemiennej formy mitu. Dyskusyjne jest jednak, czy istotnie dzisiejsza forma m i t u ma mniejszy wydźwięk społeczny i czy bardziej nastawiona jest na jednostkę. Być może tak, z uwagi na większą potrzebę niezależno­ ści i znalezienia siebie, swojego< „ja" wobec unifikujących tendencji kultu­ r y masowej oraz z uwagi na rozwój nauki. Ale możliwe też, że jest to po prostu nowo wyrastająca gałąź myślenia mitycznego przy istniejącej na­ dal, niezanikającej jego roli społecznej. Wątpliwości mogą wynikać także z faktu, że właściwie dopiero współcześnie poznajemy jednostkowe formy myślenia mitycznego; jego dawne jednostkowe wyrazy są właściwie mało znane, przetrwały najczęściej te, które zostały społecznie usankcjonowane. Stąd fałszem może być mniemanie, że indywidualizacja myślenia mitycz­ nego jest cechą współczesności; wniosek ten może płynąć po prostu z braku danych. 15 Ewolucja treści mitu plemiennego odbywała się — zdaniem wielu uczo­ nych — na drodze indywidualnych objawień wizjonerskich, które z czasem uzyskały społeczną akceptację. Współczesne m i t y nie na innej chyba t w o 1 4 1 5 S. G r z e l e c k i , Dlaczego właśnie James Dean?, Łódź 1958, s. 6. K . Y o u n g , Handbook of Social Psychology, London 1948, s. 196. �MIT I MYŚLENIE M I T Y C Z N E 39 rzą się i zmieniają zasadzie, tyle że rodzaj objawień może nosić inny cha­ rakter. Dzisiejszy ruch hipisowski czy niektóre ideologie polityczne mają przecież ten sam charakter. Prawda, że nie pozostają one w oderwaniu od określonych sytuacji ekonomicznych, społecznych, psychicznych i są w y ­ nikiem splotu wielu czynników, ale też jakakolwiek ewolucja mitu ple­ miennego również, jak sądzę, możliwa była tylko w wyniku określonych przemian i układów społecznych, w wyniku pewnych potrzeb. Plemienny wizjoner był po prostu prekursorem zmian, kimś, kto pierwszy może do­ strzegał potrzebę przekroczenia m i t u dawnego w wyniku jego nieadekwatności do sytuacji, podnoszących się głosów k r y t y k i czy niezadowolenia. Wydaje się to t y m bardziej oczywiste, że gdyby proponowana zmiana i no­ wa zewoluowana formą idei była nieracjonalnym w danych układach k u l ­ turowych wybrykiem, nie uzyskałaby najprawdopodobniej społecznej akceptacji. Niezależnie bowiem od tego, jak dzisiaj będziemy oceniali pew­ ne idee czy formy myślenia mitycznego, jak np. ideę zbawienia, ziemi obiecanej czy nawet narodu wybranego, z punktu widzenia danej kultury zaspokajała ona określone aktualne potrzeby psychiczne, wprowadzając ład i poczucie stabilności. Nawet jeśli stosunkowo szybko okazywało się, że z perspektywy czasu i ogólnoludzkich potrzeb był to — jak np. w przy­ padku mitu rasistowskiego — mit „zdegenerowany". Szaman czy czarownik jest kimś mogącym w przekonaniu współplemieńców urealnić mit, zbliżyć do mitycznego bohatera, ideału, dobra czy pełnego szczęścia, ale współczesny lider polityczny próbuje przecież często, w sposób może nieświadomy, wykorzystać ten sam mechanizm i stanąć na pozycji wtajemniczonego. Różnica więc polega tylko na tym, że inne są środki, jakimi próbują mit urealnić, od innego bowiem zależą poziomu techniki, organizacji społecznej i świadomości, ale mechanizm pozostaje ten sam czy podobny. Różnica między mitem plemiennym, religijnym a pewnymi formami ideologii politycznych jest — patrząc od strony spo­ sobu i rodzaju myślenia — często praktycznie żadna bądź niewielka, co uwidocznia się zwłaszcza w momentach przełomowych, takich jak rewo­ lucje. Pierwsze objawienie nowej idei bliskie jest objawieniu w sensie re­ ligijnym i nie różni się ani sposobem myślenia, ani przekazu jej głosicieli, jednako transcendentny nosząc charakter (np. współczesne ruchy połud­ niowoamerykańskie). Oczywiście możemy także dostrzec szereg różnic pomiędzy archaiczną i współczesną formą myślenia mitycznego i sposobami wyrażania go. To wynik odmiennych układów, innych warunków życia, zmiany pojęcia czasu, który w tych dawniejszych formach mitu był kategorią bardziej uniwersalną, bardziej elastyczną — rozciągliwą czy ściągniętą — a który dziś stał się bardziej realny, wymierny czy może mniej elastyczny. Za­ sadnicza różnica-jest różnicą szaty, oprawy zewnętrznej. Jedną z częstych wątpliwości związanych z rozważaniami nad mitem jest granica między mitem i baśnią bądź legendą czy — z drugiej stro- �L E C H MROZ ny — mitem i fantazją literacką lub nawet pewnym rodzajem stereoty­ pu . Wszystkie z wymienionych form bazują na tym samym sposobie myślenia, ale wyraźnie różni je ładunek emocjonalny; podczas gdy m i t jest pewną ideą celu, tamte często nie wskazują na inny cel poza sobą, a ich możliwość oddziaływania społecznego jest czymś wtórnym. M i t , tak jak bajka czy fantazja naukowa, może zawierać pouczenia moralne, zasady postępowania, ale w micie nie są one celem, a jedynie ramami jednoczą­ cymi w poszukiwaniu czegoś wyższego. Podobnie zresztą trudna do okre­ ślenia jest w odniesieniu do współczesności granica między mitem i w y ­ rosłą z idei politycznej propagandą. Świadome tworzenie mitów w posta­ ci np. haseł politycznych stanowi rodzaj wysoko rozwiniętej metody socjo­ technicznej pomocnej w kierowaniu procesami społecznymi — ale jeśli nastąpi społeczna akceptacja haseł, to można chyba zaliczyć ten rodzaj idei także do mitu. Wspomniany rodzaj mitotwórczej działalności jako narzucone oddziaływanie na sferę psychiki nie jest jednak, zdaniem nie­ których współczesnych myślicieli, właściwym myśleniem mitycznym. Dorfles nazywa to pozornymi mitami, van Lier nawet namiastką m i t ó w . Rodzi się jednak wątpliwość — dlaczego? Jest to przecież' także niewątpli­ w y przejaw myślenia mitycznego. Mit, nawet stworzony sztucznie i np. sankcjonujący określony układ społeczny, jakość egzystencji, jeżeli znaj­ dzie wewnętrznie zaangażowanych wyznawców, którzy stosują się doń i uczynili z niego normę organizującą ich życie, to jest mitem takim samym jak inne, choć sztucznie stworzonym. A poza t y m nie jesteśmy w stanie dziś określić, czy wiele z klasycznych plemiennych form m i t u nie zostało zapoczątkowanych w taki właśnie sposób. To, co wyżej zostało powiedziane o roli szamanów i wizjonerów w micie plemiennym, nakazy­ wałoby sprzeciwienie się mniemaniu Dorflesa i van Liera. Nie znaczy to jednak, byśmy nie uświadamiali sobie granicy — choć płynnej — po­ między świadomym, sztucznie zbudowanym mitem a wizjonerskim obja­ wieniem, spontanicznym i „naturalnym" — bo wynikającym z koniecz­ ności społecznej i aktualnej potrzeby. 16 11 Istotną cechą różniącą m i t archaiczny i współczesne zjawiska mitotwórcze jest możliwość realizacji. Obie formy są fikcją, ale podczas gdy współczesny mit (przynajmniej w niektórych jego przejawach) ma szansę, choćby potencjalną, zrealizowania się , to mit religijny i plemienny zaw­ sze pozostaną ideą nieurzeczywistnioną, nie „staną się"; podobnie zresztą jak te rodzaje współczesnego mitu, które nie tylko ładunkiem ideowym, 1S 1 6 Termin stereotyp można chyba stosować wymiennie z określeniem świadomość potoczna, patrz: J . N i ż n i k , Świadomość potoczna i potrzeba mitu, [w:] Człowiek i światopogląd, Warszawa 1974, nr 1. D o r f l e s , op. cit., s. 56; van L i e r , op. cit., s. 108. Możliwość zrealizowania zagraża istnieniu mitu — mit zrealizowany upada, zamiera, tym samym najbardziej żywotne są mity odległe, u podłoża których leży idea i wartość powszechna. 1 7 1 8 �MIT I MYŚLENIE M I T Y C Z N E 41 ale i realiami pozostają w sferze abstrakcji. Spełnienie mitu plemiennego,, tak jak i religijnego, może nastąpić tylko poza światem realnym, w sferze psychiki (nawet pewne szczególne przypadki realizowania mitu w wyniku specjalnie przedsiębranych działań, np. pod wpływem środków halucyno­ gennych, są w danym momencie poza realnością dla przeżywającego). Zawsze więc ten rodzaj mitu pozostanie faktyczną fikcją; ale może w t y m właśnie t k w i jego siła? Rodzi się więc pytanie, czy możliwość urzeczywi­ stnienia mitu jest w ogóle ważna. Być może możliwość „stania się", reali­ zacji, nie ma znaczenia, może po prostu ważne jest dążenie, cel, idea. Może mit musi być fikcją, żeby być mitem, możliwość zaś realizacji zabija go i jego mityczny ładunek. Jak się wydaje, płaszczyzna realizacji nie ma na to nawet wpływu. Większość mitów plemiennych, ale także współcze­ sne, sytuuje cel w świecie nierealnym i tam tylko może nastąpić osiągnię­ cie i d e i . Jednakże obserwować można było tak dawniej, jak i teraz, że próbę osiągnięcia mitu przenoszono na płaszczyznę ziemską, realną. Ru­ chliwość duchowa („pionowa") zamieniana była na poziomą; tak realizo­ wany był mit raju, szczęśliwych wysp, który stał się inspiracją części od­ kryć geograficznych; tak też odbywa się realizacja niektórych mitów profetyckich — poszukiwanie sprawiedliwości, własnego kraju, utraconych czy nowych norm, które potrafią znów zorganizować społeczność, odbywa się przez zmianę miejsca. Nie ma to jednak, jak się zdaje, znaczenia dla wymagań stawianych przed mitem i potrzeb, jakie powinien spełniać., 19 Z mitem często związany jest obrzęd, podtrzymujący go, zbliżający do ideału, ale nie można nawet powiedzieć, że współczesny mit oderwany jest bardziej od rytuału czy symbolicznego kodu, a jedynie może, że inne są jego formy. Także współcześnie możemy stwierdzić — obserwując oprawę towarzyszącą ważnym momentom w życiu stowarzyszeń politycznych i re­ ligijnych — fakty tworzenia wraz z mitami nowego rytuału i obrzędowo­ ści, nowych form rytualnej realizacji mitów. Trudno- powiedzieć, czy jest to pozostałość jeszcze dawnej symboliki i sposobu przedstawiania, uze­ wnętrzniania mitu, czy też immanentna cecha myślenia i wyrażania się, ale kontynuacja wzorca archaicznego jest t u widoczna. Rozszerzenie horyzontów współczesnego' człowieka, rosnący poziom wiedzy nie wyjaśniły wszystkiego. Po prostu przesunęły się granice ko­ smosu, ale podstawowy problem niepokoju żyjącego i zdającego sobie sprawę ze swego kresu organizmu pozostał nie mniej aktualny. Jeśli więc tworzenie mitów jest pewną formą ucieczki i pozbycia się lęku, potrzebą zagłuszenia niepokojów czy znalezienia idei życia, to tak dawniej, jak i obecnie istnieją szanse dla tworzenia mitów, istnieje potrzeba myślenia mitycznego. 1 9 Należy dla jasności dodać, że istnieje pewna dość bogata kategoria m i t ó w . p l e ­ miennych, które nie wyznaczały celu czy idei — mity o pochodzeniu i o przodku plemiennym, choć sądzę, że zawsze zawierają jakieś wskazówki postępowania dla ży­ jących. �42 L E C H MROZ Tak samo aktualna jest integrująca rola mitu — przykładem czego mogą być idee polityczne, mity społeczności więźniarskich, hipisowskich, nowe sekty religijne — jak też ukryte w n i m możliwości działania, prze­ kroczenia własnej kondycji. Mechanizmy obronne psychiki powodują czę­ sto uruchomienie zdolności mitotwórczych, przedłużających niejako życie poza granice możliwości, ułatwiających swobodne poruszanie się w prze­ strzeni nie ograniczonej. Jak w przypadku społeczności więźniarskich my­ ślenie mityczne umożliwia przekroczenie murów więzienia, tak potrzeba wyzwolenia spod swoistej bariery, .jaką jest technizacja współczesnego życia, zagęszczenie w miastach, wszechobecność środków masowego prze­ kazu i propagandy powodują, że znane od stuleci mity raju, szczęśliwej wyspy, życia w naturze nie przestały być aktualne. Najwyraźniejszą może cechą różniącą mity plemienne i współczesne jest większa indywidualizacja tych ostatnich, zwiększona rola przejawów indywidualnego myślenia mitycznego czy indywidualnej interpretacji i przeżywania mitu. Ale, być może, jest to po- prostu tylko częstsze indy­ widualne przeżywanie powszechnego społecznego mitu, dzięki, między i n ­ nymi, dynamicznemu rozwojowi środków masowego przekazu. Zmiany mitu uzależnione są od ewolucji wartości i potrzeb społecznych i chyba właśnie dlatego dochodzi obecnie częściej do indywidualizacji mitu, bo­ wiem i pojęcie wartości zmierza częściej — jak się wydaje — k u jednost­ kowym celom,. Rozwój techniki spowodował i inne jeszcze przewartościowania w my­ śleniu mitycznym i organizacji mitu. Upadła rola światłych starców — j a ­ ko plemiennej kroniki pamięci i nośnika treści mitycznych. We współcze­ snym micie rolę przekaźnika przejęły środki techniczne kierowane przez ludzi stosunkowo młodych, a czcigodny starzec stał się — jak określił to Marin — emerytowanym staruszkiem ". Współcześni badacze podkreślają — zastanawiając się nad nowymi for­ mami mitu i porównując je do dawnych — że m i t y dzisiejsze stosunkowo szybko demityzują się i że znacznie krótszy jest okres ich trwania. Nie wydaje się to jednak niczym dziwnym. Pojęcie czasu zmieniło w ogóle swą wartość, inny jest bowiem r y t m życia. Długość trwania wzorców m i ­ tycznych w kulturach plemiennych, czy w ogóle w czasach minionych, zrozumiała jest w świetle historii, powolności przemian, względnej stabil­ ności. Jeśli dla porównania uświadomić sobie zmiany, jakie dokonały się na przestrzeni 75 lat tego wieku czy choćby tylko- 30 lat, jakie minęły od wojny, zrozumiałe się staje, że czas trwania wielu mitów musi być różny. W miejsce zdezaktualizowanych powstają nowe rodzaje mitu, ale sama idea myślenia mitycznego, jego potrzeba, jest trwała i istnieje nadal. 2 Dotknęliśmy tutaj sprawy trwałości mitu — istotnym czynnikiem jest ten poruszony wyżej, wynikający z tempa zmian historycznych, ale należy 2 0 Morin, op. cit, s. 151. �43 MIT I MYŚLENIE M I T Y C Z N E "także uświadomić sobie, że sama idea zawarta w micie decyduje często 0 jego trwałości. Są mity, których cel usytuowany jest odlegle, dotyczy wyższych wartości i ten., mimo zmian, stale jest aktualny, stale się do niego dąży. Ale istnieje też kategoria mitów, których idea nie jest po­ wszechnie akceptowana i które na przestrzeni stosunkowo niedługiej h i ­ storii zostają ocenione negatywnie i jako takie odrzucone (tak jest np. ze wspomnianym mitem „zdegenerowanym", rasistowskim). Co wcale nie znaczy, że siła oddziaływania mitu musi być uzależniona od czasu jego istnienia — nawet wśród tych zdyskwalifikowanych mitów znajdują się takie, których oddziaływanie było duże. Jest oczywiste, że istnieje współzależność między mitem a kulturą. M i t uzależniony jest od kultury i nie istnieje poza jej realiami i wartościami, wyrażony jest w jej kategoriach, choć treści jego- są często powszechnie ludzkie. Każda kultura, każdy system uzasadnia i sankcjonuje swoje istnienie przy pomocy mitów. „Każda przemiana historyczna posiada własną mitologię" , „każda epoka ma swój własny t y p mitów, wiek nauki także stworzył swe własne, świeckie mity racjonalizacji" . M i t jest potrzebny, by nadać sens i kierunek działaniu. Widoczne jest to najbardziej w krytycznych momentach, kiedy istnieje konieczność stwo­ rzenia mitu, by znaleźć energię i cel do działania, do przeciwstawienia się siłom naruszającym równowagę. I m poważniejsza jest groźba naruszenia równowagi kulturowej czy zagłady, t y m bardziej zdeterminowaną, fanta­ styczną formę musi mieć mit, by przeciwstawić się niebezpieczeństwu agresji i unicestwienia osobowości kulturowej. Ilustracją mogą być ruchy rewolucyjne, ruchy protestu społecznego (millenarystyczne) i religijne — szukające w micie możliwości przetrwania i zwycięstwa nad siłami zagra­ żającymi istnieniu danej społeczności. Wtedy to często dochodzi do w y ­ buchów i nasilenia mistycyzmu — swojego rodzaju „superrealizacji" mitu. 21 22 Niezależnie od czasu, od tego, czy dotyczy to społeczności plemiennych, czy społeczeństwa dzisiejszego — niejednakowo rozłożona jest, jak sądzę, potrzeba posiadania mitu, a zatem i jego- oddziaływania. Zawsze istniała 1 istnieje część społeczeństwa z wielu względów bardziej potrzebująca mitów i podatna na nie i taka, której potrzeby myślenia mitycznego są mniejsze. Można zaryzykować przypuszczenie, że potrzeba i „zagęszcze­ nie" myślenia mitycznego' pozostaje w stosunku odwrotnie proporcjonal­ nym do zaspokojonych potrzeb (ekonomicznych, psychicznych) i rozwoju świadomości. Najmniej rozwinięte potrzeby myślenia mitycznego dostrzec można — jak się wydaje — na średnich poziomach społecznych, gdzie przybierają po prostu formę powtarzanego, a nie przeżywanego stereoty­ pu, czyli myślenia potocznego. A najbardziej uwidaczniają się w sy2 1 M a l i n o w s k i , op. cit., «, 521. D. B i d n e y , The Concept of Myth and the Problem lution, „American Anthropologist", 1950, t. 52, nr 1. 2 2 of Psychocultural Evo­ �44 L E C H MROZ tuacjach trudnych, peryferycznych, w społecznościach zagrożonych, spo­ łecznościach plemiennych; lub gdy — jak w przypadku sporej części współczesnych społeczeństw — istnieje potrzeba zrównoważenia w kate­ goriach psychicznych rozwoju techniki, kultury masowej i wynikających stąd uzależnień czy też gdy zaistnieje potrzeba znalezienia rewolucyjnego bodźca do zmiany w społecznościach o dużym zróżnicowaniu klasowym. Ujmując w kategoriach skrajnych, mit jest opozycją rozumu. Poszuki­ wanie mitu, poddawanie się mu jest szukaniem opieki, wartości, drogo­ wskazów, ale zarazem ucieczką od wolności, jaką daje indywidualne m y ­ ślenie i rozum — jak mówi L. Kołakowski. Poszukiwanie wolności i rozum są zarazem zanegowaniem mitu — „Akt nieposłuszeństwa [wobec mitu] j a ­ ko akt wolności jest początkiem rozumu" . Człowiek się uczłowiecza, do­ konał wyboru, jest wolny, ale — sam, gdyż wolność łączy się z u t r a t ą bez­ pieczeństwa. I w tym stwierdzeniu Fromma uwidacznia się paradoks i sens ludzkiej egzystencji i działania — permanentnego poszukiwania swojego „ja" i wolności drogą rozumu i permanentnego ulegania mitowi, dającego poczucie bezpieczeństwa, oparcie w grupie i społeczności, wyzna­ czającego cel i wartości powszechne, obiektywne —• a to jest odejściem od „ja", odejściem od wolności. Szukamy indywidualności, rozumu i racjo­ nalnego myślenia, ale biologicznie określeni jesteśmy jako istoty społecz­ ne; potrzebujemy więc mitu. Tym samym stwierdzić można, że mit jest dialektycznym dopełnieniem myślenia racjonalnego. 23 Upadek m i t u i myślenia mitycznego może nastąpić na drodze zwycię­ stwa rozumu, mówi van Lier w swoich rozważaniach na temat nowego społeczeństwa okresu rewolucyjnie rozwijającej się techniki. Ale dodaje zarazem: „Jak długo istnieją ludzie żyjący w społeczeństwie, tak długo będą się rodzić i odradzać fermenty mitologiczne" —• a trudno przy­ puścić, by kiedykolwiek miało być inaczej — ukazując t y m samym uto­ pi jność zawartą w obrazie, jaki przedstawiać będzie jego zdaniem przyszłe społeczeństwo. Podkreślił po prostu ów paradoks, jaki wyżej został przed­ stawiony. Czy można więc mówić o rozumie i myśleniu racjonalnym, jakie kiedyś miałoby w pełni zapanować, skoro istnieje człowiek ze swoją psy­ chiką i jej potrzebami, tak często będącymi w opozycji wobec rozumu — człowiek bowiem, od kiedy istnieje, pożąda czegoś więcej, ucieka od rze­ czywistości. Potrzeba czynnika pozaracjonalnego jest, być może, potrzebą bardzo niedzisiejszą, ale, jak wskazuje historia, a również współczesna rzeczywistość nie przeczy temu, jest ona cechą czysto ludzką, powszechną. 2 4 P a ń s t w o w e Muzeum Etnograficzne w Warszawie ul. Kredytowa 1 00-056 Warszawa 2 3 E. F r o m m , 2 4 van Lier, Ucieczka od wolności, op. cit., s. 108. Warszawa 1970, s. 51. �MIT I MYŚLENIE M I T Y C Z N E 45 Lech Mróz T H E M Y T H AND M Y T H I C A L T H I N K I N G A Summary Like many years ago, the problem of myth again gives rise to many contro­ versies. The boundaries of the myth, its manner of influence, its inner contents and language are still argued upon and differently interpreted by various schools and trends in the human studies. In recent years the boundaries of the myth have been broadened by the emergence of new myths and rapid broadcasting of ideas by the mass media, thereby making research even more complex and difficult. Most experts agree that myths provide the framework determining the course of human actions, the values and the meaning of life. A n analysis of both the older and more recent forms of mythmaking reveals that old tribal myths, as well as contemporary ones, perhaps identified with certain political and religious ideas, refer to the same field of concepts, and by committing human emotions and faith they make their impact on the human psyche. Like in a tribal myth prescribing certain rites to attain the goal at hand, in a modern myth the ritual aspect is also important, like e.g. with certain political ideas. The myth, by its impact and by its social acceptance, deprives individual action of a part of its significance; this is remarkable for the newly emerging myths, too. An individual transgressing the limits sanctioned by the myth risks to be rejected by his group and refused the safety of belonging. Therein lies the paradox of the strivings of contemporary man. By developing reason and rationalist thinking he denies the myth and the strictures imposed by it; he strives towards freedom, and recovery of his own self. But at the same time, afraid of himself and his solitude, he seeks for universal standards and values reuniting him with the group; he needs the conceptual order and the safety offered by the myth, although it involves the abandonment of the self, the melting into the group and becoming one among many. Although reason is continually developed, man seeks for a myth. Perhaps the growth of science and rationalist thinking might bring a potential opportunity for a liberation from the myth, but we can doubt if this is ever possible because of the biological nature of man as a social species. It is hard to foresee the psychological and social processes that are going _ to occur in tens of years ahead, but nothing seems to indicate that the universal way of thinking represented by the mythical thought should be on its wane or disappear altogether. What is evolving, are its forms and contents which change together with life itself, its inner rythm and outer aspects. Translated by Piotr Graff � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fa83ed81e9107c3d8d7708e08f760f50.pdf 63a38a294776553bbac6b720c560b6ad Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3586 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3363 Title A name given to the resource Syndrom pogranicza. Uwagi na temat badań świadomości etnicznej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4, s.51-57 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mróz, Lech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Z BADAN PROWADZONYCH NA LITWIE Syndrom pogranicza Uwagi na temat badań świadomości etnicznej Lech Mróz Przedstawione tutaj teksty na temat religijności, zwycza­ jów, ś w i a d o m o ś c i i s t e r e o t y p ó w etnicznych, p o w s t a ł y w w y ­ niku prowadzonych o d 1990 r. b a d a ń terenowych w Repub­ lice Litewskiej i na Białorusi {realizowanych w ramach tzw. grantu nr 63). O m ó w i e n i e wczesnego etapu prac opubHkował „ P r z e g l ą d W s c h o d n i " (z. 3:1991). A r t y k u ł y , k t ó r y c h autorami są g ł ó w n i e studenci etnologii Uniwersytetu War­ szawskiego, p o w s t a ł y w w y n i k u dwuletnich prac terenowych kierowanych przez M a g d a l e n ę Zowczak i Lecha M r o z a . Badania zamierzamy k o n t y n u o w a ć w najbliższej przyszłości zajmiemy się przede wszystkim p ó ł n o c n ą Białorusią i po­ graniczem z Litwą Zebrany m a t e r i a ł wymaga poważniejszej analizy tutaj prezentujemy tylko n i e k t ó r e zagadnienia i pier­ wsze wrdoski Prowadzone badania d o t y c z ą , najogólniej m ó w i ą c , sto­ sunków interetnicznych i stanu ś w i a d o m o ś c i , przede wszyst­ kim na pograniczu b i a ł o r u s k o - l i t e w s k o - p o l s k i m i nieco dalej, w głębi Białorusi i L i t w y . W tak zakrojonych ramach oprócz t e m a t ó w ogólniejszych, j a k na p r z y k ł a d wzajemne sądy o sobie i stereotypy narodowe i etniczne przedstawicieli różnych grup, uprzedzenia i dystans etniczny, podejmowano różne kwestie szczegółowe, d o t y c z ą c e religijności zwycza­ jów, kultury materialnej (generalnie - tzw. kultury tradycyj­ I nej). Szło nam bowiem z a r ó w n o o poznanie m a ł o d o t ą d zbadanej przeszłości, j a k też o dowiedzenie się, j a k i wpływ w y w a r ł y na l u d z k ą ś w i a d o m o ś ć dziesięciolecia o d g ó r n i e zadekretowanego i realizowanego internacjonalizmu i ateizmu. Badania prowadzono w wielu wioskach w o k ó ł W i l n a (od linii T r o k i - Varena na zachodzie, do granicy z Białorusią i od tejże granicy na p o ł u d n i u , po Mejszagołę, Glinciszki, S u ż a n y , Podbrodzie i dalej k u S w i ę c i a n o m , na p ó ł n o c od Wilna). Ponadto w okolicach T u r m o n t i Jezioras - na granicy z Ł o t w ą ; w K o w n i e i na p ó ł n o c od K o w n a , w okolicach Janowa (Jonava), K o r m i a ł o w a (Karmelava). Kiejdan, D a t n o w a ( D o t n u v a ) i jeszcze dalej, ku p ó ł n o c y , w wioskach Laudy. T y l k o w odniesieniu do t e m a t ó w w i ą ż ą c y c h się z l u d o w ą religijnością i wierzeniami został podany wykaz informato­ r ó w . W p o z o s t a ł y c h przypadkach ( s ą d ó w na temat innych n a r o d o w o ś c i , stosunku do nie-swoich) nie zamieszczamy analogicznego wykazu ze w z g l ę d ó w dość oczywistych. Nie chcemy n a r u s z y ć zaufania naszych r e s p o n d e n t ó w , ani nara­ zić ich na ewentualne nieprzyjemności ze strony otoczenia czy j a k i e g o ś gorliwego przedstawiciela administracji Wszę­ dzie tam, gdzie jest to potrzebne, zostały podane informacje * II. 1. Krawczuny: il. 2. Kobieta z palmami wielkanocnymi; Krawczuny; il. 3. Wyptatacz K o s z y k ó w , Sudcrwa 57 �1 całej z b i o r o w o ś c i . Dziadkowie - co wielokrotnie mogliśmy o b s e r w o w a ć mieli większy wpływ na stan i rodzaj ś w i a d oi,­ mości w n u k ó w niż rodzice. T a k ż e n i e k t ó r z y osobnicy w pew­ nych sytuacjach mogli mieć znaczący w p ł y w na postawy z b i o r o w o ś c i , większy, niżby to m o g ł o w y n i k a ć z ich „ c o ­ dziennego" statusu. U w a ż a m więc, że nasze badania po­ zwalają k o n s t r u o w a ć w zasadzie poprawne wnioski na temat z a c h o d z ą c y c h p r o c e s ó w i stanu ś w i a d o m o ś c i ludzi na bada­ nych obszarach A u t o r z y t e k s t ó w , jeżeli cytują czyjeś wypowiedzi, prezen­ tują tylko te, k t ó r e w swoim charakterze, tonie, idei, u o s a b i a j ą o g ó l n ą tendencję, w y r a ż o n ą w wielu innych opi­ niach ( t a k ż e z innego geograficznie obszaru). D o d a m , że s t a r a l i ś m y się pilnie wystrzegać maniery, jakiej ulegało wielu e t n o g r a f ó w dawniej, a nierzadko i dzisiaj kiedy to na podstawie r o z m ó w ze światłymi starcami wioskowymi budo­ wano jakaś wyidealizowana wizie czasu przeszłego nie tvle b ę d ą c ą odbiciem rzeczywistości ile projekcją o c z e k i w a ń b a d a c z a - m i ł o ś n i k a ludu ' Przedstawione teksty przyblilżają t y l k o kilka wybranych z a g a d n i e ń . W y b ó r jest kwestią indywidualnych preferencji a u t o r ó w , ale t a k ż e p e w n ą koniecznością. Opracowanie cało­ ści m a t e r i a ł u i d o k ł a d n a analiza wymaga daleko więcej czasu i miejsca. M a m nadzieję, że uda się ten cel zrealizować w niezbyt odległej przyszłości. Wyjaśnienia wymaga jeszcze jedna istotna kwestia. D o k o ­ nując w y b o r u analizowanych w ą t k ó w , autorzy opierali się przede wszystkim na wypowiedziach ludzi d e k l a r u j ą c y c h sie j a k o Polacy. M a m y p e ł n ą ś w i a d o m o ś ć etnicznej, językowej i religijnej złożoności populacji badanego przez nas obszaru Nie chcemy też być, j u ż z samego z a ł o ż e n i a , tropicielami polskości i badaczami P o l a k ó w Interesują nas relacje interetniczne w całej ich złożoności z wielością kwestii p r z e m ę ­ czanych, niewygodnych p o l i t y k o m , czy też lokalnym lidep r O J C K C j ą podstawowe - wiek i płeć r o z m ó w c y , nazwa miejscowości, p r z y n a l e ż n o ś ć narodowa. Temat d e c y d o w a ł w znacznym stopniu o doborze roz­ m ó w c ó w , czasami też miejscowości czy badanego obszaru. Grupa, k t ó r a zajęła się religijnością l u d o w ą , s z u k a ł a przede wszystkim ludzi starszych, ci bowiem dawali większą szanse poznania obrazu dawnego i tego, co z a c h o w a ł o się z prze­ szłości. Ludzie w wieku średnim i zupełnie młodzi - poddam przez całe lata o d d z i a ł y w a n i u o f i c j a l n o - u r z ę d o w e g o sposobu myślenia mogli d o s t a r c z y ć jedyn e w i a d o m o ś c i uzupemiaia cych Inny był d o b ó r r o z m ó w c ó w podczas p r ó b poznama stanu ś w i a d o m o ś c i t i n i ^ i s ^ r c o i ^ ^ t ^ m ^ w i w c a s rozmowy w i S wiekTwv?h i narodowych warstw sno ecznwh Yrodo wiskwTwS S e S w n f e S ł o ^ S S Srenrezentatlw^^^ SSMS nrowadzen e ro fmww drenowego winny zmniejszyć p r a w d o p o d o b n ­ c i e 1 * H r ' 5S n T towac zebrany materiał j a k o pods a w ę dla dalszej pracy, k t ó r ą powinna byc weryfikacja, realizowana j u z przez tnny zespól, w wybranych punktach . z zastosowamem k r y t e r i ó w reprezentatywności. D o b ó r r o z m ó w c ó w , j a k i w y s t ę p o w a ł w naszych bada­ niach, miał swoje zalety, umożliwiał poznanie j a k o ś c i i prze­ biegu zmian. Ten zaś rodzaj wiedzy (łącznie z poznaniem losów jednostek) jest niezmiernie użyteczny nie t y l k o dla prognozowania przyszłości, ale r ó w n i e ż dla głębszego i peł­ niejszego poznania stanu obecnego. Niejednakie przecież jest o d d z i a ł y w a n i e jednostek na innych, a także na p o s t ę p o w a n i e Y 52 a p o o c z e K l w a a rom. Z tego też powodu żałuję, iż redakcja „ K o n t e k s t ó w " nie przyjęła a r t y k u ł u Magdaleny Jaworskiej i Katarzyny Waszczyńskiej, w k t ó r y m p o d e j m o w a ł y s p r a w ę aktualnych kon­ fliktów polsko-litewskich. Rozumiem, iż tekst wnosił akcen- �ty polemiczne, k t ó r y c h redakcja chciała u n i k n ą ć , z drugiej zaś strony po części d u b l o w a ł j u ż posiadane m a t e r i a ł y . Decyzja to redakcji, mnie wypada tylko z a z n a c z y ć , iż w kwestii przemilczania e l e m e n t ó w konfliktowych m a m i m i e n n e zdanie. C h c i a ł b y m też zwrócić u w a g ę na pewne niebezpieczeństwa kontekstu m a t e r i a ł ó w gromadzonych we wsiach z a r t y k u ł a ­ mi d o t y c z ą c y m i k u l t u r y artystycznej warstw elitarnych. Chodzi tu o m o ż l i w o ś ć odczytania zapisów z b a d a ń tereno­ wych tak, j a k b y dotyczyły j a k i e g o ś egzotycznego obszaru. L a s e m decyzja redakcji i włączenia m a t e r i a ł ó w z b a d a ń S e się właśnie z z a ł o ż e n i e m metodologicznym widzenia kultury jako całości. Stereotypy obcego myślenie magiczne Sobony, ciążenie w z o r ó w tradycji, u ś w i a d o m i o n e b ą d ź nie S a d o m one występują we wszys kich ś r o d o w i s k a c h nieŁ od poziomu wykształcenia z a r ó w n o L i t w i n ó w jak f S E ó w W naszym przypadku są'tylko jaskrawiej widocz­ ne Miedzy i n n y m i d l a t e g o ż ^ ^ p S S l S t ó S l wieku była intensywnie fow.etyzowana. Należy tu p r z y p o m n i e ć , iż w o d r ó ż n i e n i u od sytuacji chłopstwa w Rosji, k t ó r e zmieniło tytko status p o d d a ń s t w a - w Polsce i na L i t w i e istniały j u ż tradycje, z w i ą z a n e z życiem w krajach niepodległych. To przypomnienie istotne jest dla zrozumienia różnicy i tego, co s k ł a d a się na dzisiejszy stan ś w i a d o m o ś c i i wiedzę potoczną. G d y po wojnie Z w i ą z e k Radziecki zmienił prze­ bieg granic, o d r y w a j ą c od Polski wschodnie ziemie, a Litwę włączając j a k o część s k ł a d o w ą imperium, miejscowa l u d n o ś ć zaczęła b y ć stopniowo poddawana presji ideologicznej, wzmacnianej d z i a ł a n i a m i ekonomicznymi i terrorem M i m o iż znaczna część społeczeństwa, zwłaszcza inteligencji, tak Litwinów jak i P o l a k ó w została wywieziona w głab Syberii lub osadzona w obozach a jeszcze większa ^ p ę d z o n a z własnych domostw i zmuszona do wyjazdu (dotyczyło to przede wszystkim P o l a k ó w ) to jednak charakter mentalny miejscowych różnił się zasadniczo od p r z y b y s z ó w i nowych był to wynik nego idTceio m S 11. 4. Charakterystyczna dla pol. Ż m u d z i wieś Łączyły się z t y m wzory wychowania domowego, p a m i ę ć przeszłości, śpiewy patriotyczne, romantyczna wizja po­ w s t a ń i w a l k i o w o l n o ś ć n a r o d o o w ą . Niezależnie od s p o r ó w p o m i ę d z y Polakami a L i t w i n a m i ta zasadnicza o d m i e n n o ś ć w z o r ó w wychowania i społecznej ś w i a d o m o ś c i L i t w i n ó w i P o l a k ó w , w stosunku do przedstawicieli nowej w ł a d z y , w y z n a c z a ł a granicę p o d o b i e ń s t w i różnic. Nawet wywiezie­ nie czy wypędzenie znacznej części inteligencji, u r z ę d n i k ó w , z i e m i a ń s t w a czy drobnej szlachty nie zmieniło istotnie sytua­ cji, me n i w e l o w a ł o owe różnicy Stąd zaprowadzane przy­ musowo nowe zasady ekonomiczne i wzorce m y ś l o w e funkc­ j o n o w a ć zaczęły obok idei i n a w y k ó w utrwalonych pokole­ niami Wpajanie nowych idei i zasad funkcjonowania społe­ czeństwa trwające przez ostatnie kilkadziesiąt lat prowadzi­ ło jednak do E i ^ ^ ^ ^ ^ ^ w ^ f f i S i o d pierwszych lat życia p o d a n y c h i n S strony SSTpSS^SSy^SnSieSc^mS stereotypy jakie^wdo^obnie^teaSS^^e zakłckS ul egry^wol^TS S O S P X Z ^ c ^ o r z e c ^ z e s S n ^ nie FiLkwvTest to o S nie t v l k o ^ rozmówcy z w i S k o k o h c P u ń s k a Sem tak o c e n i a różmcę* W ten s p o s ó b m o ż e m y d o ś w i a d c z y ć owego klasycznego Orwellowskiego „ d w ó j m y ś l e n i a " - egzystowania przecięt­ nego obywatela tzw. L i t w y Radzieckiej w d w ó c h ś w i a t a c h r ó w n o c z e ś n i e - t y m , k t ó r y p r z e t r w a ł w ś w i a d o m o ś c i ludzi starszych, w ich o p o w i e ś c i a c h , pieśniach, zwyczajach, języku i określał myślenie i p o s t ę p o w a n i e w kręgu d b m o wo-rodzinnym, i tego, k t ó r y o b o w i ą z y w a ł na z e w n ą t r z , w miejscu pracy, miejscach publicznych, u r z ę d a c h , szkole Najmłodsi od wczesnych lat przedszkolnych poddawani byli o b r ó b c e ideologicznej, byli najpierw w n u c z ę t a m i Le­ nina", potem pionierami komsomolcami c z ł o n k a m i partii przechodzili edukację ideologiczną w wojsku w szkole na ulicówka. Zdjęcie wyk. w skansenie, Rumczyszki 53 �11. 5. Drewniany dom z gankiem charakteryzującym siedzibę szlachcica studiach; i Polacy, i L i t w i n i byli w podobnej sytuacji. Edukacja szkolna czy o d d z i a ł y w a n i e poprzez organizacje stanowiło jedną stronę kształtowania osobowości. D o m , rodzice, dziadkowie, przekazywali wzorzec gruntownie od­ mienny, o d w o ł u j ą c y się do przeszłości, religii, innego języka. Relacje obu tych modeli w poszczególnych przypadkach są oczywiście r ó ż n e , zależnie od cech osobniczych autorytetu starszego pokolenia, gorliwości i talentu nauczycieli i agita­ t o r ó w W konsekwencji s p o w o d o w a ł o to pogłębienie k ł o p o ­ t ó w z s a m o o k r e ś l e n i e m . Z ł o ż o n o ś ć kulturowa L i t w y , na­ k ł a d a n i e sie i k r z y ż o w a n i e s y s t e m ó w religijnych iezvków e l e m e n t ó w tradycji zwyczajów p r o w a d z i ł o (zwłaszcza na obszarach pogranicznych z KSKSbMmt powszechnego d^wójmyślenia Z T £ do treści wzajemnie sie wyklucza acych ale co pokazu e praktyka mi™ s p ^ cenie nie S aeneralfzEJch wVchowXnL w S n T E K S^^ismiSrS^f C h c i a ł b y m jeszcze zwrócić u w a g ę na kilka istotnych kwestii, w a ż n y c h zwłaszcza w przypadkku b a d a ń na po­ graniczu (nie t y l k o w sensie d o s ł o w n y m , p a ń s t w o w y m ) . R z u t u j ą one na rodzaj w n i o s k ó w i wyjaśniają częściowo, dlaczego tak odmienne opinie znajdujemy w literaturze Rzeczą p o d s t a w o w ą jest tutaj zagadnienie t o ż s a m o ś c i - identyfikacja etniczna czy narodowa i poczucie p r z y n a l e ż ­ ności do j a k i e g o ś obszaru kulturowego i j ę z y k o w e g o . Przy rozmaitych założeniach, kontekstach odniesienia i odmiennych celach politycznych, z a u w a ż y m y ( z a r ó w n o w literaturze litewskiej, wypowiedziach działaczy oraz uczo­ nych, j a k i w wypowiedziach P o l a k ó w i w polskiej literaturze) podobnie jednoznaczne i apodyktyczne s f o r m u ł o w a n i a . P o d s t a w o w ą kwestią w sporach na temat s t o s u n k ó w społecznych i obrazu społeczeństwa jest kwestia i d e n ­ t y f i k a c j i - problem przynależności narodowej miesz­ k a ń c ó w L i t w y p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i e j . Odpowiedzi na to pytanie, wyjaśnienie z k i m mamy do czynienia, zawierają się zwykle w k t ó r y m ś z c z ł o n ó w dychotomiczn^go p o d z i a ł u : 54 Polacy - spolonizowani L i t w i n i lub też - jeśli uwagę odniesiemy do r e j o n ó w , gdzie jest w użyciu gwara zrutenizowani L i t w i n i - n i e u ś w i a d o m i e n i Polacy (patrz też: Ossow­ ski 1962, s. 64-65). Podmiot sporu raczej nie uczestniczy w wymianie z d a ń czy m o ż e odpowiedniej b y ł o b y powiedzieć 0 monologach na ten temat. Nie s p o s ó b bowiem u z n a ć ogółu publikacji p o d e j m u j ą c y c h tę kwestię za dyskusję. Podjęcie problemu identyfikacji prowadzi do sporów, nawet p o m i ę d z y zwolennikami tej samej orientacji. Gdy kwestia określenia tożsamości dotyczy narodu czy przy¬ należności etnicznej, spór jest nieunikniony. Odmienne bo- I wiem z gruntu są racje i punkt widzenia tych, którzy są o k r e ś l a n i , i tych, k t ó r z y ich określają - bycie w e w n ą t r z czy na z e w n ą t r z w s p o s ó b oczywisty i zasadniczy zmienia optykę 1 o c e n ę sytuacji. T a k ż e ci, stojący po jednej stronie spierają się o rolę poszczególnych c z y n n i k ó w i w zależności od nich , zakreślają granice. Dlatego też kwestia określenia k i m są m i e s z k a ń c y poszczególnych r e g i o n ó w L i t w y zawsze będzie się inaczej p r z e d s t a w i a ł a dla p o d m i o t u i dla k o g o ś z zewnątrz badacza, ideologa, polityka. Tak samo zresztą w przypad­ ku Polski czy Białorusi (by p o z o s t a ć w o b r ę b i e społeczności i k r a j ó w b ę d ą c y c h w polu naszego zainteresowania). Czy znaczy to, że nigdy nie ma w tej kwestii możliwości porozu­ mienia i osiągnięcia konsensusu? S ą d z ę , że z natury rzeczy jest to trudne ale m o ż l i w e (przynajmniej do pewnego stopnia czy w pewnym k r ę g u r o z m ó w c ó w ) Jednak by to było m o ż l i w e należy z a c h o w a ć daleko idącą powściągliwość w narzucaniu własnej opinii innym i m ó w i e n i u za nich. i zgodzić się, że podmiot winien m ó w i ć sam za siebie i tylko on sam m o ż e się określić. Kiedy m ó w i m y o tych kwestiach na obszarze styku Bia­ łorusi, L i t w y i Polski, p o d s t a w o w ą s p r a w ą , jest przynależ­ ność narodowa poszczególnych grup m i e s z k a ń c ó w ponie­ w a ż z a ś poszczególni badacze opierają się na rozmaitych podstawowych ź r ó d ł o w y c h , wnioski ich sa różne Mamy bowiem do czynienia z n a k ł a d a n i e m sie zróżnicowania j ę z y k o w e g o , religijnego, społecznego, ale w taki sposób, * granice tych p o d z i a ł ó w nie p o k r y w a j ą się lecz krzyżuj* w rozmaitych kierunkach i w najrozmaitszy s p o s ó b . N a * * gdy - pomijając płaszczyznę odniesienia - pozostaniemy przy kwestiach ś c ś l e terminologicznych musimy uświado­ mić sobie że brak jest w tej materii' ustaleń i że tak elementarne kwestie j a k to co to jest L r ó d grup'a etniczna, �11. 6. Polski szlachcic ze wsi Skorbuciany w czasie prac gospodarskich II. 1-6: fol. Lech Mróz narodowość i jakie są w a r u n k i konieczne, by m ó c d a n ą społeczność określić k t ó r y m ś z tych t e r m i n ó w - są dyskusyj­ ne w antropologii czy socjologii, nie m ó w i ą c o naukach humanistycznych generalnie. Najprościej (przynajmniej tak się wydaje), przedstawia się owa kwestia w pracach h i s t o r y k ó w . T a m , gdzie przed­ miotem jest k s z t a ł t o w a n i e się narodu litewskiego czy biało­ ruskiego, jest ono przedstawione j a k o proces, w k t ó r y m uczestniczą rozmaite warstwy i grupy społeczne. W pracach traktujących o czasach dawniejszych słowo n a r ó d u ż y w a n e jest zwykle bez w y r a ź n e g o zdefiniowania kogo autor ma na myśli; jest to w p r o w a d z a j ą c e w błąd, nieuprawomocnione uproszczenie. M ó w i e n i e o narodzie w okresie renesansu czy nawet wcześniej lub nieco później (jako o u k s z t a ł t o w a n e j wspólnocie) jest nieporozumieniem; jeżeli w o g ó l e m o ż n a użyć określenia „ n a r ó d " do tego wczesnego etapu dziejów, to na pewno nie obejmuje ono o g ó ł u ludności - t a k ż e wiejskiej a jedynie m o ż e o d n o s i ć się do części warstw elitarnych, w y k s z t a ł c o n y c h , bardziej ś w i a d o m y c h . Ale i w tym ostatnim przypadku d o m i n o w a ł o poczucie przynależ­ ności do wspólnej klasy społecznej, m i m o granic to także po części wyjaśnia polonizowanie się szlachty litewskiej czy ruskiej. Raczej należy więc m ó w i ć o ludziach żyjących w obrębie jednego p a ń s t w a i b ę d ą c y c h jego stałymi obywate­ lami, niż o narodzie j a k o wspólnocie- arystokracji szlachty mieszczan i ludności wiejskiej K o n s e k w e n c j ą n a d u ż y w a n i a terminu „ n a r ó d " i stosowania go przy op.sie dawnego Państwa jest tworzenie przez uczonych i p u b l i c y s t ó w pewnej mitycznej rzeczywistości k t ó r a potem popularyzowana \ wprowadzana do wiedzy potocznej zaczyna s t a n o w i ć element edukacji szkolnej f u n k c j o n o w a ć jako fakt bezref'eksyjnje powtarzany i nie poddawany w e r y f i k a c j i ' Historia ciąży w bardzo istotny s p o s ó b na poczuciu Przynależności etnicznej czy narodowej omawianego ob« 5 " . Nie p o w t a r z a j ą c w i a d o m o ś c i znanych powszechnie, fJl Jedynie najogólniej, że z rozmaitych przyczyn na Lhlf W ł o s z c z y z n y , ale również w innych rejonach w o n ? ! ^ M ę c z e ń s t w a (głównie szlachta) uległa wpłytat£ iUry J ' Polskiego j ę z y k a . Były, oczywiście, terem ' i t W y e c k i e , k t ó r e przesiedliły się z Polski na zasUo t r z y m u j ą c dobra, na p r z y k ł a d , za wojenne " g i . Przede wszystkim jednak szlachta miejscowa pod­ y p o m n e h P O L S K I E y L sr s z l a c h _ d a w a ł a się w p ł y w o m i d ą c v m z Polski, z k r ó l e w s k i e g o d w o r u i d o m ó w arystokratycznych. Bowiem, co należy p o d k r e ś l i ć , o d d z i a ł y w a n i e polskiej k u l t u r y nie o g r a n i c z a ł o się do j ę z y k a . W ten s p o s ó b szereg jednostek i r o d ó w , m i m o iż przodkowie ich wywodzili się z ludności miejscowej, trwale włączyło się w o b r ę b kultury polskiej, a swoją litewskość p o s t r z e g a ł o j a k o c o ś zespolonego, nierozdzielnego od p o l s k o ś c i . Z czasem, w okresie z a b o r ó w , litewskiego odrodzenia narodowego, w dwudziestoleciu m i ę d z y w o j e n n y m , a potem w czasie zmian powojennych, niektórzy z nich (dobrowolnie, ale często pod presją) powrócili do litewskości, o d r z u c a j ą c zarazem język polski. Wielu jednak, m i m o rozmaitych f o r m nacisku, t k w i przy kulturze polskiej, czując się litewskim. Polakami albo zarazem L i t w i n a m i i Polakami (patrz: Romer 1908). W t y m miejscu zacytuję interesującą w y p o w i e d ź z a n o t o w a n ą przez pp. J a w o r s k ą i W a s z c z y ń s k ą r o z m ó w c z y n i ich stwierdza, że kiedy m ó w i z Polakami broni L i t w i n ó w i czuje się L i t w i n k ą kiedy zaś rozmawia z L i t w i n a m i , czuje się P o l k ą L u d n o ś ć wiejska, zwłaszcza K o w i e ń s z c z y z n y , Ż m u d z i , ale także n i e k t ó r y c h wsi leżących dalej na p o ł u d n i e , m ó w i ł a po litewsku. T o p r o w a d z i ł o do dychotomicznego p o d z i a ł u na m ó w i ą c ą po polsku szlachtę i wieś, p o s ł u g u j ą c ą się litewskim (a dalej k u p o ł u d n i o w i polskim i g w a r ą b i a ł o r u s k ą ) . J ę z y k polski staje się więc j ę z y k i e m d w o r k u , s a l o n ó w , kościoła, językiem „ p a ń s k i m " i tok też jeszcze gdzieniegdzie jest dzisiaj o k r e ś l a n y . G w a r y b i a ł o r u s k a , polska, litewska są j ę z y k a m i wsi, a zarazem sposobami porozumiewania się niższych warstw s p o ł e c z e ń s t w a . Dlatego nie musi dziwić zdanie wypowiedziane przez j e d n ą z r o z m ó w c z y ń ze wsi k o ł o Koleśnik: „ m o j a mamusia u m i a ł a k i l k a słów po litewsku, a i tego się w s t y d z i ł a " . T y m samym uwidacznia się kolejny podstawowy czynnik wpływający w istotny s p o s ó b na kwes­ tię z r ó ż n i c o w a n i a etnicznego i narodowego stratyfikacja społeczna i p r z y n a l e ż n o ś ć do o k r e ś l o n e j grupy czy klasy. Z r ó ż n i c o w a n i e społeczne, a przede wszystkim odniesienie do przeszłości, to podstawowe elementy, do k t ó r y c h od­ wołują się ci, k t ó r z y p r ó b u j ą wyjaśnić istotę narodowego z r ó ż n i c o w a n i a . W e d ł u g wielu definicji w s p ó ł c z e s n y c h , język jest kolejnym najistotniejszym elementem o k r e ś l a j ą c y m na­ r ó d . W o m a w i a n y m przez nas przypadku rzecz jest jednak daleko bardziej z ł o ż o n a . W dzisiejszej L i t w i e litewski jest najpowszechniej stosowanym j ę z y k i e m w komunikacji m i ę - 55 �dzyludzkiej. Ale w użyciu jest więcej j ę z y k ó w niż tylko litewski (a nawet niż rosyjski czy polski), przede wszystkim częste jest używanie w o b r ę b i e jednej rodziny gwar b i a ł o r u s ­ kich i polskich. Wiele o s ó b p r z y z n a j ą c y c h się do częstego u ż y w a n i a gwary białoruskiej j a k o j ę z y k a najbliższego sobie, rodzimego (np. w okolicach Święcian) lub gwary polskiej (np. w okolicach Janowa), jednoznacznie deklaruje się j a k o L i t w i n i . W innych wioskach ta sama gwara uznawana jest za jednoznaczne potwierdzenie p r z y n a l e ż n o ś c i narodowej pol­ skiej ( „ m y Palaki, ale h a w o r y m p a prostu"). N a przestrzeni ostatnich trzech lat bardzo w y r a ź n i e zmie­ n i ! się język, j a k i słyszy się w pojazdach komunikacji miejskiej W i l n a czy p o d w i l e ń s k i c h autobusach - jest to ł a t w o z a u w a ż a l n e dla przybysza. Powszechny niedawno rosyjski został zamieniony wielojęzycznością litewskiego, polskiego, rosyjskiego; ostatnio w y r a ź n i e z d o m i n o w a ł je litewski. T r u V no uwierzyć, że m o ż e b y ć to wyrazem trwalej zmiany, m o ż e r o d z i ć się przypuszczenie, że jest to t y l k o z e w n ę t r z n o ś ć , poddanie się pewnej pres i , nie jest bowiem możliwe, by g ł ę b o k a zmiana d o k o n a ł a się w tak b ł y s k a w i c z n y m tempie Tak więc język nie daje się z a s z e r e g o w a ć j a k o jednoznacz­ ny w s k a ź n i k przynależności narodowej. Granice p o d z i a ł ó w j ę z y k o w y c h nie p o k r y w a j ą się z p o d z i a ł a m i w y n i k a j ą c y m i z historii lub stratyfikacji społecznej; skojarzenie tych d w ó c h rozłącznych p o d z i a ł ó w pokazuje, że mamy do czynienia z sytuacją t r u d n ą do analizy, z ł o ż o n ą ; ale zarazem trzeba przestrzec przed zbyt pochopnymi wnioskami, przed auto­ matycznym uznawaniem ludzi m ó w i ą c y c h polskim, gwarami za P o l a k ó w ( k t ó r y to błąd popełniają często polscy t u t o r z y ) - są bowiem w ś r ó d nich tacy, k t ó r z y u w a ż a j ą się za L i t w i n ó w nie t y l k o dlatego, ze żyją w L i t w (np K a r a i m i i Tatarzy Podobnie błędne byłoby uznanie wszystkich k t ó r z y się posługują gwarami lub j ę z y k i e m polskim z silnymi domieszkami l i w s k i m i za L i t w i n ó w co spotyka się na­ gminnie u rozmaitych litewskich działaczy politycznych i społecznych. Przeszłość i język to dwa podstawowe elementy o k r e ś l a n i a ś w i a d o m o ś c i narodowej (co do tego uczeni są zgodni) c h o ć nie m o ż n a ich t r a k t o w a ć w s p o s ó b mechaniczny. K o l e j n y m czynnikiem jest religia; niekiedy jest to nawet podstawowy wyznacznik s a m o o k r e ś l e n i a . tworzenia się ś w i a d o m o ś c i narodowej. Poza stosunkowo nielicznymi wyznawcami is­ lamu (Tatarami - p o t o m k a m i dawnych p r z y b y s z ó w i jeszcze mniej licznymi współczesnymi przesiedleńcami z p o ł u d n i a byłego Z S R R - K a u k a z u i Azji Centralnej) i j u d a i z m u ( Ż y d a m i i K a r a i m a m i ) , L i t w a jest p a ń s t w e m chrześcijańskim 0 wyraźnej przewadze r z y m s k o k a t o l i k ó w (do k t ó r e g o to kościoła należy większość L i t w i n ó w i P o l a k ó w ) . W kolejno­ ści są p r a w o s ł a w n i (przede wszystkim Rosjanie, Białorusini 1 stosunkowo nieliczni Polacy i L i t w i n i ) , dalej staroob­ rzędowcy (potomkowie niegdysiejszych uciekinierów z Ro­ sji) i protestanci (przede wszystkim w L i t w i e Północnej). Pomijając sytuacje konfliktowe w o b r ę b i e kościoła rzymsko­ katolickiego ( m ó w i o t y m jeden z prezentowanych tutaj t e k s t ó w ) , większość P o l a k ó w i L i t w i n ó w to katolicy, religia więc w zasadzie nie m o ż e pełnić roli elementu różnicującego te narody. Niemniej na terenach pogranicza b i a ł o r u s k i e g o katolicyzm jest często o k r e ś l a n y j a k o .polska w i a r a " w od­ różnieniu od „ r u s k i e g o " p r a w o s ł a w i a N i e są rzadkie przy­ padki że żyjący w Litwie i ożywający na co dzień gwary białoruskiej mieszkaniec pogranicza l i t e w s k o - b i a ł o r u s k i e g o stwierdza • jestem Polakiem bo jestem po Isk iei wiary i w k o ­ ściele modle sie po p o l s k u " Okazuje się więc że i p o d z i a ć religijne nie s t a n o w i ą o o k r e ś l a n i u przynależności n a r o d u re.ig.jne .ą OKre przyna.eznosc. narooo D o tych zaś trzech podstawowych kategorii d o c h o d z ą jeszcze inne czynniki; w ś r ó d nich o d d z i a ł y w a n i a o charak­ terze propagandowym i edukacyjnym pełnią role szczególne­ go mechanizmu presji. Jeśli wiec u ś w i a d o m i ć sobie to wszystko, staje się widoczne, j a k z ł o ż o n ą rzeczywistość przyszło b a d a ć i j a k o s t r o ż n e winny być wnioski. T o , co wyżej z o s t a ł o powiedziane, ujawnia p e w n ą oczywi. stość - są różne konteksty u w a ż a n i a się za Polaka, LitwinaJ B i a ł o r u s i n a i t d . F a ł s z y w o ś ć w n i o s k ó w w kwestiach okreś­ lania przynależności narodowej, w y n i k a ć m o ż e z jeszcze innych przyczyn - w ś r ó d k t ó r y c h strach odgrywa r o k p o d s t a w o w ą . M i e s z k a ń c y L i t w y i Białorusi przez kil* dziesięcioleci pozostawali w o b r ę b i e silnej presji i d e o l o g i c „ nej a również działań aparatu terroru, n a r a ż e n i na areszJ towania i donosicielstwo. T o zapewne d o p r o w a d z i ł o do wykształcenia n a w y k u stałej czujności i o s t r o ż n o ś c i w ujaw­ nianiu w ł a s n y c h myśli. Tego rodzaju balastu, o b c i ą ż a j ą c e j nie t y l k o d z i a ł a n i a ś w i a d o m e ale i p o d ś w i a d o m o ś ć , nie da Ł o d r z u c i ć z dnia na dzień. Ciąży o n latami - oby nie pokoleniami Wiele też zapewne o s ó b zwłaszcza we wsiach o b s z a r ó w pogranicznych kiedy miały do czynienia z litew<S k i m u r z ę d n i k i e m pracownikiem biura statystycznego S przedstawicielem lokalnej administracji w o l a ł o z o s t r o ż n o ! ści d e k l a r o w a ć iż uważają się za L i t w i n o w T y m samym X władz: obraz w ^ r ^ S Z ^ o i ^ k S w ^ . stawia sie korzystniej niż j S to w r z e c z y K o ś c i P o K utaiSdo^^^^ nTówczyS nozmlczn^uS m d o w e l oraz l S ^ z o w S h S k?mzowanvch^KTóTuSS n a r o T n S nadona ty^zneMest fo wodntoS ś^i m l e ż y Z d a ć że ó w s S S t ^ V r ^ \ ^ w iakS l e 56 czem z P o k k f c l y S M o ^ S h a z I d z i ć s i e S ^ I S ^ ^ ^ r M ^ S u l i . Litwinów Z tego, co z o s t a ł o wyżej powiedziane w y n i k a , między i n n y m i konkluzja, że kwestie określenia przynależności narodowej i poczucia t o ż s a m o ś c i m i e s z k a ń c ó w pogranicza b i a ł o r u s k o - l i t e w s k o - p o l s k i e g o winny b y ć oddzielone o d t o r i i , j ę z y k a , religii. N i e znaczy to, ż e nie istnieje związek p o m i ę d z y poczuciem przynależności a wymienionymi kate­ goriami, ale, że brak jest prostego w y n i k a n i a , prostych w s p ó ł z a l e ż n y c h . K a ż d y fakt z przeszłości m o ż e p r ó w a d z i ć d o r ó ż n y c h r e z u l t a t ó w w ś w i a d o m o ś c i i różnej identyfikacji - w zależności od p o w i ą z a ń z i n n y m i elementami wspólnie dopiero t w o r z ą c y m i syndrom określający decyzję akcesu do określonej społeczności U ż y w a n y powszechnie termin kul­ tura pogranicza" jako p r ó b a wyjaśnienia owej specyficznej jest w m o i m p r z e k o n a n i u przejawem m^możno^ śc, bardziej jednoznacznego znaczne i z natury swojej z ł o ż o n e Jest to określenie tyleż oczywiste co nic nie wyiaśniaiace Dlatego nie Dosłueuie si« n i m j a k o S a muiacymoriwnejS his­ złożoności d E L idS toS* T ^ Z ^ ą ^ ^ S i ^ S y ^ ^ ztozonosc Większość - jak sądzę - współczesnych publikacji doty­ czących s t o s u n k ó w etnicznych w L i t w i e , ma charakter r o z w a ż a ń historycznych. B e z p o ś r e d n i o l u b p o ś r e d n i o uzasa­ dniają one racje p o s z c z e g ó l n y c h n a r o d ó w do prawa czucia się gospodarzem i prawa bycia s o b ą . P o d e j m u j ą c y te kwestie uczeni nie są dziś tak k r ę p o w a n i , j a k b y ł o to przez ostatnie dziesięciolecia i zapewne znacznie zmniejszył się procent tych, k t ó r y c h określa sie jako „ d y s p o z y c y j n y c h " , piszących zgodnie z potrzebami z l e c e n i o d a w c ó w (partii i liderów politycznych). O d n o s z ę jednak w r a ż e n i e że t o n ten nie jest irW , rzadki w wypowiedziach i publikacjach litewskich a prze­ konanie zastępuje nieraz wiedzę i a r g u m e n t a c j ę . O t o p.r z ') £ kład. Polska, Słowacja, W ę g r y leżą w Europie wschodni �i jesteśmy z tym oswojeni. Zaś „Litwa geograficznie znajduje 'e w samym centrum Europy (...) leżąc po środku Europy, jitwa stanowi jedno ze skrzyżowań tego kontynentu", iezyk litewski posiada starożytność oraz bogactwo form; wątpliwie czy istnieje w Europie inny język tak bliski do ¡ S a y t u " , „praojcami Litwinów byli starożytni mieszkań­ cy Tracji, Frygii lub Dacii - o wiele starsi od Rzymian" -przytoczone zdania wyjęte zostały z oficjalnego, wydawaJflo w Pięciu językach, przez Państwowe Centrum Wydaw­ c z e czasopisma „Lie uva" (1991. nr 1, s. 11 i 13). Kiedy S z a m y muzeum historyczno-etnograficzne w Wilnie, S n y usłyszeć od przewodnika (profesjonalisty przecie) Z S ć Chrystusa Frasobliwego jest wzorem ikonograficz­ nym charakterystycznym dla sztuki litewskiej - przedstawia ^ C h r y s t u s a M a r t w i ą c e g o się niedolą ludu litewskiego, duszonego do przenoszenia z Prus książek (w zaborze ^ S S o w i ą z w a ł prz^ ^ S t k M ^ m S ^ S z s i i przewodnik w T r o ^ ^ ^ u ^ i m u ^ ^ L c k i zamek był jednym í n a L t í z n S 2 a ™ S b y ł a ^ ^ k ^ K S t o ^ ^ ^ a b i T i L E ^ S t a w S M a T k r a i S w środka S k ^ S v S n ^ ' dla ducha X l ^ S f e k u ^ C * i do dziś u nas K e n a l o S hlii które MHei kTirvmi można sfe J o w a r t o ś Sch^robęeS Towarzyszy temu zwykle obraz narodu zagrożonego przez sąsiadów i na zagrożenia z przeszłości kładą nacisk politycy i działacze przy budowaniu przyszłości. Łatwiej bowiem pozyskać zwolenników do obrony, niż agresji Tyle, że granice obrony przed zagrożeniem są niekiedy trudne do ustalenia, jak pokazuje wiele konfliktów na świecie. Jest w tych działaniach widoczny także syndrom po­ granicza - kraju wieloetnicznego i wielokulturowego - co niekiedy napawa lękiem działaczy politycznych i państ­ wowych a w każdym razie m o ż e się w y d a w a ć niekorzystne. 0 którym jednak z krajów świata można powiedzieć, że jest państwem jednego narodu, że tylko jedna grupa ma prawo mówić o sobie: j e s t e ś m y u siebie, jesteśmy jedynymi gos­ podarzami a innych czy obcych nie ma"? Przytoczone wyżej wypowiedzi, które niezbyt trudno sfalsyfikować, przestają być m a ł o znaczące w momencie, gdy Poprzez masowy przekaz i system szkolno-edukacyjny za­ czynają oddziaływać na ogół społeczeństwa. Niewiele różni się to od uprawianej przez dziesięciolecia radzieckiej propa­ gandy. W artykułach, które tutaj prezentujemy, widoczne są ««eotypy myślowe tzw. prostych ludzi - nie one jednak powinny n i e p o k o i ć . T o m i t y tworzone przez p o l i t y k ó w i sankcjonowane przez uczonych m o g ą stać się g r o ź n e , gdy nauka staje się legitymizacją wiary, wiary we w ł a s n y n a r ó d i jego w y j ą t k o w o ś ć . Tutaj bowiem t k w i zarzewie k o n f l i k t u szerszego, niż tylko spory lokalnych społeczności. Zwłasz­ cza, gdy idealizacji towarzyszy przemilczanie f a k t ó w z naro­ dowej przeszłości, tych k t ó r e z a g r a ż a j ą nieskazitelnemu obrazowi narodowej chwały. Z a ś muzyka, sztuka, u b i ó r , nabierają magiczno-religijnego znaczenia j a k o symbole kor­ poracyjne, znaki przynależności i konsolidacji tych, k t ó r z y się i m p o d p o r z ą d k o w u j ą i oddzielenia tych k t ó r z y w ą t p i ą b j d ź ich nie a k c e p t u j ą Zjawisko nie dotyczy t y l k o L i t w y czy Polski, badano je i opisywano przed kilkudziesięciu laty (np Znaniecki 1990 s 66 i 162)-znane są r ó w n i e ż jego późniejsze reperkusje Jeżeli więc dzisia, w Europie p o s ^ S u K S dośćpowszechnie o b s e r w Ł o d d z i a ł y w a n i a to należy bacznie o b s e r w o w a ć k u czemu te d z i a ł a n o opserwowac Propaganda bowiem wyprzedza kształcenie. Propagan­ dzie potrzebne są czytelne sytuacje i dychotomiczny p o d z i a ł świata i rzeczywistości. Stąd ważniejsze o d poznawania owej rzeczywistości i przyczyn jej charakteru jest tworzenie p o ż ą d a n e g o obrazu; i poprawianie przeszłości, gdy nie n a d ą ż a ona lub odstaje od wizji. Dlatego niszczy się dowody z przeszłości, m a n i p u l u j ą c h i s t o r i ą ( t a k ż e w procesie edukacja szkolnej). D z i a ł a n i a takie często m o ż n a było o b s e r w o w a ć w niedalekiej przeszłości Białorusi, L i t w y czy Polski; ale nie odeszły wraz z przeszłością i z a d e k r e t o w a n ą przyjaźnią w obrębie K r a j ó w Demokracji Ludowej i braterstwa proleta? riatu Niekiedy uległy nawet intensyfikacji- zmieniły się symbole i programy ideologiczne ale p o z o s t a ł o zjawisko jego mechanizmy i rezultaty k t ó r e m o ż e m y o b s e r w o w a ć w Wilnie K o w n i e i i E h ^ l ^ w O ś H L i t w y k t ó r e widzim^y tak-że w mias^tach Białorasi a i w Polsce nie jest erenementem W wielu wypowiedziach i publikacjach litewskich działa­ czy i i d e o l o g ó w , ale też uczonych, pojawia się wizja jakiejś prajedni, w s p ó l n o t y o k r e ś l o n e j pochodzeniem, jako czyn­ nikiem d e c y d u j ą c y m o przynależności narodowej, wobec k t ó r e g o wszystkie inne, w t y m także zdanie p o d m i o t u , jednostki czy grupy - mew.ele znaczy. W dziejach b a d a ń kwestii naroLwych i s t o s u n k ó w etnicznych, tendencje takie pojawiały się niejednokrotnie - konsekwe nie jednak od­ rzucane i dyskredytowane przez ogół uczonych, j a k o w y n i ­ kające z przesłanek pozanaukowych oparte na wierze a nie dowodach i analizie p r o w a d z ą c e z reguły do k o n f l i k t ó w nietolerancji a nawet wojen Jeżeli założenie determinizmu rasowego czy genetycznego odrzucimy, pozostaje nam zgodzić się, że k a ż d y - jednostka i grupa ma prawo b y ć t y m , za kogo się u w a ż a i nie m o ż n a jej u z n a w a ć za k o g o ś innego. M o ż e b y ć B i a ł o r u s i n e m , L i t ­ winem, Polakiem, tutejszym; b y ć zarazem B i a ł o r u s i n e m i Polakiem czy Polakiem i L i winem, nawet, jeśli stan taki m a r t w i i d e o l o g ó w i działaczy politycznych, k órzy u z n a j ą go za niekorzystny dla interesu p a ń s t w a (patrz np. Gellner 1991). Ś w i a d o m o ś ć sygnalizowanych tutaj zjawisk skłoniła nas do podjęcia tematu, do p r ó b poznania i prezentacji tej złożonej rzeczywistości. Jak bowiem powiedział jeden z bo­ h a t e r ó w Babla: , j a , bywa, samego siebie me żałuję (...) ja bez o s ł o n e k p o z n a ć , jjakie " (Babel 1974 p o ż ą d a m życic y a « e jest je L I T E R A T U R A Babel L , 1 9 ?4 Opis żywota Mateusza Rodionycza wybrane. Warszawa Gellner E . . '"1 Narody i nacjonalizm, Warszawa LiEtuva. 1 9 9 1 „Lietuva", nr 1, Vilnius Pawliczenki, w: Utwory Ossowski S., 1962 O osobliwościach 1991 nauk społecznych. Warszawa „Przegląd Wschodni', z. 3, Warszawa Romer M . 1908 Litwa. Studyum o odrodzeniu narodu litewskiego, L w ó w Znaniecki F . , 1990 Współczesne narody. Warszawa 57 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/90984a65282100116c3d70bb61e4f3c9.pdf 051d6f18f3c84ccfe5c2df16e8d0d6dd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:955 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:878 Title A name given to the resource Jugosłowiańskie badania nad Cyganami / ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.2, s.207-212 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mróz, Lech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I I z. 2 L E C H MRÓZ JUGOSŁOWIAŃSKIE B A D A N I A NAD C Y G A N A M I I f I ¡ Od samego p o c z ą t k u naukowej cyganologii uczestniczyli w badaniach uczeni p o c h o d z ą c y z krajów, które obecnie w c h o d z ą w s k ł a d Jugo­ sławii. Jako najbardziej znanego w tym pierwszym okresie n a l e ż y wy­ mienić F . Miklosića — j ę z y k o z n a w c ę ze S ł o w e n i i , s t a n o w i ą c e j w drugiej p o ł o w i e X I X w. część A u s t r o - W ę g i e r , dlatego jest on bardziej zna­ ny w niemieckiej wersji swojego nazwiska: Miklosich. N a j w a ż n i e j s z e dzieło Franca Miklosicha Uber die Mundarten und die Wanderungen der Zigeuner Europas \ b ę d ą c e p o r ó w n a w c z y m opracowaniem d i a l e k t ó w cyg a ń s k i c h w Europie, jest r ó w n o c z e ś n i e podstawowym i jednym z n a j w a ż n i e j s z y c h w ogóle w historii badań nad Cyganami. R ó ż n e g o rodzaju drobnych informacji d o t y c z ą c y c h C y g a n ó w znaleźć m o ż n a w tym czasie już wiele, ale szerzej zakrojone prace, dotyczące r ó ż n y c h a s p e k t ó w ż y ­ cia i kultury C y g a n ó w , podjął dopiero kilkadziesiąt lat później pochodzą­ cy z Serbii Tihomir Djordjevic. I c h rezultaty publikowane b y ł y nie tylko w kraju, ale także w specjalistycznych czasopismach obcych, jak „Journal of the G y p s y Lore Society". N a j p e ł n i e j s z y m opracowaniem jest tom p o ś w i ę c o n y w w i ę k s z o ś c i Cyganom, wydany w ramach pisanej przez niego serii monograficznych o p r a c o w a ń różnych narodowości pt. Naš narodni život 2 W okresie m i ę d z y w o j e n n y m badania nad Cyganami podejmuje histo­ r y k Milenko Filipovic — jego najbardziej znana praca to niewielka objętościowo, ale i n t e r e s u j ą c a książka Visočki Cigani ». J e d n o c z e ś n i e roz­ poczyna działalność, k o n t y n u o w a n ą do dzisiaj, j ę z y k o z n a w c a i badacz folkloru Rade Uhlik. Twórczości tego uczonego n a l e ż y p o ś w i ę c i ć nieco uwagi. Uhlik zaczął w latach trzydziestych od wydania przekładu Ewan­ gelii wg św. Łukasza na dialekt C y g a n ó w z B o ś n i . Zainteresowania 4 1 F . M i k l o s i c h , Vber die Mundarten und die Wanderungen der Zigeuner Europa's, Wien 1872-1880. T. D j o r d j e v i c , Naš narodni život, t. V I , Beograd 1932. M. F i l i p o v i c , Visočki Cigani, Zagreb 1932. R. U h l i k , O Devlikano Ramope e Sumnale Lukahtar, Beograd 1938. 2 3 4 �г 208 BADANIA W INNYCH K R A J A C H Uhlika w i ą ż ą się g ł ó w n i e z badaniami d i a l e k t ó w c y g a ń s k i c h , stąd w i ę k ­ szość jego prac dotyczy lingwistyki s. Do n a j p o w a ż n i e j s z y c h e f e k t ó w jego pracy n a l e ż y Słownik serbsko-chorwacko-cygański e do dziś jedna z pod­ stawowych prac tego typu w ogóle. R ó w n o l e g l e Uhlik podejmuje i inne tematy — zbiera c y g a ń s k i e p r z y s ł o w i a , bajki, opowiadania, poezje; k i l ­ ka t o m i k ó w o tym charakterze ukazało s i ę w latach p i ę ć d z i e s i ą t y c h i sześćdziesiątych, n i e k t ó r e d o c z e k a ł y się p r z e k ł a d ó w na inne j ę z y k i ?. Szereg publikacji zamieszcza Uhlik w periodyku „Glasnik Zemaljskog Muzeja u Sarajevu" — są to opracowania dotyczące klasyfikacji i po­ działu grup c y g a ń s k i c h w J u g o s ł a w i i i w i e r z e ń C y g a n ó w . Ostatnio w y ­ dane prace Uhlika dotyczą znowu j ę z y k a . 8 9 Przez szereg lat Rade Uhlik b y ł niemal jedynym, k t ó r y z a j m o w a ł się w J u g o s ł a w i i badaniami nad Cyganami. Działalność Filipovicia — zakończona jeszcze przed w o j n ą — jest skromna w p o r ó w n a n i u z do­ robkiem Uhlika. Poza pracami wymienionych badaczy w okresie m i ę ­ dzywojennym ukazało się kilka publikacji innych autorów: Petrovicia, Kosticia, Matasovicia . Po wojnie, aż do p o ł o w y lat s z e ś ć d z i e s i ą t y c h , oprócz prac Rade Uhlika ukazują się tylko nieliczne publikacje na temat C y g a n ó w . W y m i e n i ć tu n a l e ż y w pierwszej kolejności bardzo interesu­ jącą i r z e t e l n ą pracę Muhameda Mujicia — Položaj Cigana u jugoslovenskim zemljama pod osmanskom vlasců , a dalej a r t y k u ł y B a r j a k t a rovicia d o t y c z ą c e osiadłych C y g a n ó w Vojvodiny i S e r b i i . 10 11 12 Sytuacja zaczęła się z m i e n i a ć na p r z e ł o m i e lat s z e ś ć d z i e s i ą t y c h i s i e d e m d z i e s i ą t y c h . Cyganami i ich kulturą z a i n t e r e s o w a ł o się liczniej­ sze grono badaczy, a i sami przedstawiciele społeczności c y g a ń s k i e j » R. U h l i k , Prepozitivní i postpozitivni clan u gurbetskom, Sarajevo 1951; O denominacijama kod Cigana, „Glasnik Zemaljskog Muzeja u Sarajevu", 1957; Ciganizmi u šatrovačkom argou, tamże, 1954, i in. R. U h l i k , Srpskohrvatsko-ciganski rečnik (Romane Álava), Sarajevo 1947. R. U h l i k , Ciganska poezija, Sarajevo 1957; Ciganske price, Sarajevo 1957; Ciganske priče i legendě, Sarajevo 1951. R. U h l i k , Iz ciganske onomastike, „Glasnik Zemaljskog Muzeja u Saraje­ vu", 1955 i 1956; Neka vjerovanja Cigana čergaša, tamże, 1958. в R. U h l i k , Govori jugoslovenskih Cigana и okviru balkanskog jezičkog soveza, „Godišnjak Akademije Nauka i Umjetnosti Bosně i Hercegovině", Sarajevo, t. 10 :1973; Deminutiv u romskom jeziku, tamże, t. 11 :1973; Kategorija imperativa и romskom jeziku, tamże, t. 12 : 1974. w C. K o s t i c , Muslimanski Cigani u Skoplju, Skoplje 1934; J . M a t a s o v i é , Cigani и doba terezijanstva i jozefinizma, „Národně Starine", Zagreb 1928; A. P e ­ t r о v i e , Contributions to the study of the Serbian Gypsies, Edinburgh 1935-1940. и м . M u j i ć, Položaj Cigana и jugoslovenskim zemljama pod osmanskom vlasců, „Prilozi za orientalnu filologiju i istoriju jugoslovenskih národa pod tur¬ skom vladavinom", Sarajevo, z. 3-4 : 1953. M. В a r j а к t a r o v i ć, Oaza apatinskih Cigana, „Rad vojvodjanskih mu­ zeja", Subotica, z. 12-13 :1963; Cigani и Jugoslavia dañas, „Zbornik Filozofskog fakulteta", Beograd, t. 11 :1970, z. 1. 6 7 8 1 2 �BADANIA W INNYCH KRAJACH 209 • włączyli się do tych prac. Wyrazem tego była inicjatywa wydawania „Krlo e Romengo — Glas Roma", czasopisma przeznaczonego g ł ó w n i e dla C y g a n ó w . Pierwszy numer p o m y ś l a n e g o jako miesięcznik „Krlo e Romengo" u k a z a ł się w lutym 1973 r. Autorami t e k s t ó w są bądź sami Cyganie, bądź naukowcy. Teksty drukowane są w j ę z y k u serbskochorwackim lub w jednym z d i a l e k t ó w cygańskich. Zestaw informacji jest dość szeroki, zawiera z a r ó w n o w i a d o m o ś c i polityczne, j a k i a r t y k u ł y popularnonaukowe dotyczące historii, języka i kultury C y g a n ó w , repor­ taże o Cyganach w J u g o s ł a w i i ; zamieszczane są również opowiadania i wiersze pisarzy pochodzenia c y g a ń s k i e g o , a także reklamy najnowszych płyt z m u z y k ą i piosenkami c y g a ń s k i m i . Pierwsze numery wydawane b y ł y w efektownej, barwnej szacie, dalsze (nr 5-9) — znacznie skrom­ niej, na gazetowym papierze i z c z a r n o - b i a ł y m i ilustracjami. Po ukaza­ niu się numeru 9, w roku 1973, zawieszono wydawanie czasopisma, powodem b y ł y trudności finansowe, lecz czynione są starania i b y ć m o ż e już w k r ó t c e „Krlo e Romengo" będzie kontynuowane. Redaktor pisma Slobodan Berberski jest także autorem kilku zbiorków poezji o te­ matyce c y g a ń s k i e j . P o n i e w a ż c y g a ń s k i ruch folklorystyczny i narodowy rozwija s i ę w J u g o s ł a w i i coraz ż y w i e j , n a l e ż y sądzić, ż e k o n s e k w e n c j ą tego będzie p o d j ę c i e b a d a ń a następnie publikacje naukowe realizowane przez samych C y g a n ó w 1 3 S p o ś r ó d badaczy p o d e j m u j ą c y c h aktualnie p r o b l e m a t y k ę c y g a ń s k ą w J u g o s ł a w i i n a j p o w a ż n i e j s z y dorobek mają na s w y m koncie (oprócz Uhlika) Barjaktarovic, Pavla S t r u k e l j i V a n ě k Siftar . N a j p e ł n i e j s z ą pracą ostatnich kilkunastu lat jest książka Cigani. Minulost v sedanjosti autorstwa Siftara; opracowanie to ma charakter monografii historycz­ no-socjologicznej i dotyczy C y g a n ó w Prekmurja (Słowenia), ale poprze­ dzone jest częścią dotyczącą historii C y g a n ó w w Europie. Po o m ó w i e ­ niu historii C y g a n ó w w P r e k m u r j u autor przedstawia socjologiczną ana­ lizę, starając s i ę r ó w n o c z e ś n i e u c h w y c i ć charakter zmian zachodzących w społeczności c y g a ń s k i e j , z w ł a s z c z a tych, które są wyrazem integracji C y g a n ó w z resztą s p o ł e c z e ń s t w a . Problem adaptacji C y g a n ó w stanowi także przedmiot s t u d i ó w Pavli Š t r u k e l j ; prowadzi ona r ó w n i e ż ba­ dania etnograficzne, m. in. nad profesjami i rzemiosłami c y g a ń s k i m i . Omawiane prace i badania dotyczą C y g a n ó w osiadłych, ci, którzy nadal 1 4 1 S 1 6 1 7 1 3 „Krlo e Romengo — Glas Roma", Beograd, 1973 nr 1-9. P. S t r u k e l j , Kultura Ciganov v Sloveniji, Ljubljana 1964. " V . S i f t a r , Rozdrobíjenost kmetiiskih zemljiSč, „Svet ob Muri", I I I : 1958; Po ljudskem štetju, „Zadružni koledar Pomurja", Murska Sobota 1962; Cigani. Minulost v sedanjosti, Murska Sobota 1970. P. S t r u k e l j , Problem razvoja ciganske skupině na Dolenjskem in náčin prilagajanja civilizaciji, „Etnološki pregled", Ljubljana 1974. P. S t r u k e l j , Obrt in drugi viri za preživljanje pri Ciganih v Sloveniji, „Slovenski etnograf", Ljubljana 1970. 1 1 1 6 1 7 14 — Etnografia Polska t. X X I I Л �210 BADANIA W INNYCH K R A J A C H jeszcze w ę d r u j ą , s ą — jak do tej pory — w ł a ś c i w i e poza z a s i ę g i e m czy zainteresowaniami badaczy. W a ż n y m wydarzeniem było pierwsze sympozjum p o ś w i ę c o n e tema­ tycznie w całości Cyganom, ich kulturze i problemom s p o ł e c z n y m . Z a ­ kres t e m a t ó w i ich ilość zdają się ś w i a d c z y ć , że rozpoczyna się okres o ż y w i e n i a i rozwoju badań nad Cyganami w J u g o s ł a w i i . Sympozjum zorganizowane przez Instytut Etnografii Serbskiej Akademii Nauki i Sztuki nosiło t y t u ł Život i običaji Roma u našoj zemlji (Zycie i oby­ czaje Cyganów w naszym kraju); o d b y ł o się ono w Belgradzie w dniach 13-16 października 1976 r. W trakcie sympozjum — p o m y ś l a n e g o jako o g ó l n y przegląd wiedzy o Cyganach w J u g o s ł a w i i — w y g ł o s z o n o aż 40 krótkich referatów. R e f e r u j ą c y m i byli z a r ó w n o naukowcy — pracownicy Akademii czy u n i w e r s y t e t ó w , pracownicy m u z e ó w — jak i nauczyciele czy nawet osoby nie zajmujące się profesjonalnie nauką. Wśród refe­ r u j ą c y c h byli także przedstawiciele C y g a n ó w ( R o m ó w ) działacze ze­ s p o ł ó w folklorystycznych i zrzeszeń c y g a ń s k i c h z r ó ż n y c h części J u ­ gosławii. N a j w i ę c e j referatów w y g ł o s i ł y osoby pochodzące z Serbii 27 iw tvm dwa naukowcv z Voivodinv stanowiacei okres autonomiczny Serbii), 8 w y g ł o s i l i przedstawiciele Macedonii, po 2 S ł o w e n i i i Czarnoe ó r v 1 B o ś n i (Nie wvstarjili z ż a d n y m referatem Drzedstawiciele Chor wacji - co jest dziwne z uwagi na silne ś r o d o w i s k o naukowe tej re publiki i znaczną ilość C y g a n ó w , jaka na jej obszarze przebywa) Sympozjum miało charakter ogólny, stąd trudno dopatrzeć się j a ­ kiegoś określonego profilu, a w ś r ó d r e f e r a t ó w zdarzały się i bardzo ama­ torskie próby. Uzyskano jednak w efekcie i n f o r m a c j ę na temat „stanu badań", co jest w a ż n y m etapem przed p o d j ę c i e m bardziej zorganizowa­ nych i systematycznych prac. N a j w i ę c e j referatów d o t y c z y ł o ogólnej prezentacji C y g a n ó w różnych r e j o n ó w J u g o s ł a w i i (ok. 15), poza tym omawiane b y ł y różne aspekty historii C y g a n ó w na P ó ł w y s p i e B a ł k a ń ­ skim; problemom rodziny i społecznej organizacji C y g a n ó w p o ś w i ę c o n o kilka w y s t ą p i e ń , kilka referatów o m a w i a ł o różne dziedziny folkloru C y ­ g a n ó w i wreszcie przedmiotem kilku b y ł y w s p ó ł c z e s n e przemiany spo­ łeczne. (W pojedynczych w y s t ą p i e n i a c h poruszono jeszcze kilka innych t e m a t ó w , jak np. problemy języka). W sumie sympozjum p o z w o l i ł o zo­ r i e n t o w a ć się w sytuacji, życiu i kulturze C y g a n ó w z a m i e s z k u j ą c y c h w J u g o s ł a w i i . Wśród i n t e r e s u j ą c y c h w y s t ą p i e ń dwa zasługują jak sądzę • na szczególną u w a g ę , tak ze w z g l ę d u na s w o j ą treść, jak i ro­ dzaj analizy. S ą to: Covek i vrednosti i umotvorinama Roma (Człowiek i wartości w sztuce ludowej Cyganów) R a j k a Djuricia i Neki probierni društvene integracije Roma u društvenu sredinu na teritoriji ovštine Subotica (Niektóre vroblemv svolecznei adantacii Romów Cy­ ganów do środowiska społecznego na terytorium okręgu Subotica) autorstwa m ł o d e g o socjologa Mariji Biači D o p e ł n i e n i e m sympozjum b y ł pokaz f i l m ó w o Cyganach oraz wy- �BADANIA W INNYCH KRAJACH 211 jazd do jednego z miasteczek Serbii, gdzie osiedlona jest spora liczba Cyganów. W sympozjum uczestniczyło wiele osób nie tylko z k r ę g ó w naukowych, ale także przedstawicieli społeczności c y g a ń s k i e j ; ich g ł o s y w dyskusji b y ł y chyba n a j ż y w s z e . Całość referatów sympozjum przygo­ towywana jest do wydania drukiem. Można się spodziewać, że sympoz­ jum Život i običaji Roma u našoj zemlji stanie się w a ż n y m krokiem k u systematycznym i p e ł n i e j s z y m badaniom C y g a n ó w w Jugosławii. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1eb5343cb0a4169341798354c465223a.pdf 7fdcbec1d7295ed6e8a4871c3d817d2f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2120 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Subject The topic of the resource Cyganie - Romowie Romowie - historia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1969 Title A name given to the resource O Filistynach, Cyganach alias wałęsach / LUD 1995 t.78 Description An account of the resource LUD 1995 t.78, s.341-356 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mróz, Lech Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 78, 1995 LECH MRÓZ Katedra Etnologii i Antropologii Uniwersytet Warszawski Kulturowej O FJLISTYNACH, CYGANACH ALI AS WAŁĘSACH. Z DZIEJÓW POZNAWANIA ROMÓW W POLSCE Cyganie (Roma) są jedną z tych społeczności, o których krąży wyjątkowo dużo informacji bałamutnych czy wręcz nieprawdziwych. Uwaga ta nie dotyczy tylko Cyganów żyjących w Polsce i piśmiennictwa polskiego. Taki jest ogólny stan wiedzy na ich temat. Przyczyna tkwi przede wszystkim w niedostatku wiadomości źródłowych (zarówno nieznajomości dokumentów z odległej przeszłości, jak i badań o charakterze etnologicznym). Drugim powodem jest pewien nawyk w sposobie widzenia Cyganów, wyniesiony jeszcze z odległych czasów - z początków ich europejskich dziejów. Zapiski kronikarskie z wieku XV, odnotowujące pojawienie się Cyganów w różnych miastach i państwach, są w swojej wymowie raczej przychylne przybyszom, którzy traktowani są z ciekawością jako egzotyczni goście. Bardzo rzadkie są informacje mówiące o kradzieżach czy jakichś innych niekorzystnych cechach Cyganów. Zapewne w znacznym stopniu można to tłumaczyć ogólną sytuacją w ówczesnej Europie i panującymi tendencjami. Na drogach średniowiecznej Europy można było spotkać wielu wędrowców tych, którzy udawali się do sławnych szkół, takich, którzy chcieli w innym mieście doskonalić swe umiejętności rzemieślnicze, zbiegłych chłopów, rycerzy szukających sławy i chlebodawcy, kuglarzy, rozbójników i mnichów wędrujących od klasztoru do klasztoru, a przede wszystkim pątników, pielgrzymujących do miejsc świętych lub w celach pokutnych, by przebłagać za grzechy własne lub przodków. Czasami gościńce zaludniały się gromadami uciekinierów przed zarazą, takimi, którzy udawali się na wyprawę do Ziemi Świętej by odebrać z rąk saraceńskich grób Chrystusa, albo wreszcie biczowników, beginek, begardów, czy innych, określanych przez kościół katolicki mianem heretyków. W tym tłumie Cyganie nie byli więc wyjątkiem, mimo iż odróżniali się od innych. Zmianę stosunku do Cyganów przynosi następne stulecie. Czasy renesansu to okres generalnych przewartościowań - zmienia się postawa wobec pracy, inne jest rozumienie życia godziwego. Pismo Święte, podstawa wiedzy i stosunku do świata oraz innych ludzi, zostaje odczytane na nowo a owa reinterpretacja wiedzie także do zasadniczych zmian w odniesieniu do �342 ludzi ubogich, wędrujących - także pątników. Pielgrzym, wędrowiec, przestaje być traktowany jak człowiek święty, jak ktoś, w kogo postaci może być ukryty sam Chrystus i komu należy się, w związku z tym, gościna. Ewolucja, jaka dokonuje się w nauce - filozofii, teologii i w ogóle w humanistyce renesansowej, prowadzi do istotnych przemodelowań. Wędrowiec nie jest już postacią godną, bogobojnym pielgrzymem, staje się włóczęgą, stroniącym od pracy i żyjącym cudzym kosztem. Cyganie przyswoili sobie w minionych dziesięcioleciach nie tylko rudymentarną wiedzę na temat sposobu życia i kultury poszczególnych krajów europejskich, ale także poznali sposób myślenia i cechy mentalne Europejczyków. Ta jest prawdopodobnie przyczyna, że Cyganie opowiadali, iż powodem ich wędrówki jest pokuta nakazana im przez papieża za odstępstwo ich przodków od wiary, lub że pielgrzymują z gorliwości religijnej, od jednego do drugiego sanktuarium czy innego ważnego ośrodka kultowego (wyraźnie to potwierdzają zapiski kronikarskie, z różnych miejsc piętnastowiecznej Europy). Z dokumentów historycznych wynika, że opowieści te były przyjmowane przychylnie, zapewniały też pomoc miejscowych władz i w ogóle ludności. Sto lat później - mimo, że Cyganie nadal starają się uchodzić za pątników - ich opowieści przynoszą skutek przeciwny. Rozpoczynają się wieki prześladowań i czas pogłębiania dystansu między Cyganami a nie-Cyganami; formuje się negatywny stereotyp tej społeczności. Studia nad Biblią i ogólny rozwój wiedzy prowadzą do prób wyjaśnienia genezy Cyganów. To wtedy powszechna stała się teza o ich pochodzeniu z Egiptu. Wtedy też w zapiskach i kronikach zaczyna pojawiać się - gdy mowa o Cyganach - słowo "Filistyni"; nazwy: Filistyni, Tatarzy i Egipcjanie stają się wówczas popularnymi określeniami Cyganów. To ostatnie było przez pewien czas chyba najpowszechniej w użyciu, zarówno w katolickiej, jak i protestanckiej Europie. Od początku, od pierwszych wzmianek z Dubrownika, Peloponezu, Hospodarstwa Wołoskiego, znani są też jako "Cyganie" (nazwy rzecz jasna nieco różnią się brzmieniowo, w zależności od kraju i języka, ale pochodzą od jednego źródłosłowu). Ze zmianami mentalnymi i odmiennym widzeniem postaci wędrowca, nowe prądy przyniosły przemianę prawa. Od przełomu wieku XV i XVI rozpoczyna się, trwający aż po schyłek wieku XVIII (czyli do momentu kolejnej zasadniczej zmiany, jakiej zwiastunami są dzieła francuskich filozofów i Rewolucja), okres stosowania wobec Cyganów surowego prawa. Efektem pogłębiającego się dystansu było to, że wytworzył się stopniowo obraz Cyganów jako ludzi żyjących stale na granicy społeczeństwa i poza prawem - wiecznych włóczęgów, wróżbitów, amatorów nie swojej własności, oszustów. Zwrócenie uwagi na ten proces jest zasadne, a nawet więcej - wskazane, znajduje bowiem on bezpośrednie odbicie w literaturze dotyczącej Cyganów. Pierwsza wiadomość z Polski o bytności człowieka określanego mianem "Cygan" pochodzi z roku 1401, z Krakowa. Od połowy wieku XVI zaczyna �343 na Cyganów zwracać uwagę kancelaria królewska i sejmy, zapadają pierwsze postanowienia nakazujące im opuszczenie kraju. W latach trzydziestych XVII wieku sejmy zaprzestają zajmować się Cyganami, ale jeszcze do rozbiorów, co jakiś czas, lokalne sejmiki czy starostowie przypominają o zakazie przechowywania ich, a do sądów wnoszone są skargi na tych, którzy "konserwują w swoich dobrach Cyganów" - jak głosi pozew z roku 1736 wpisany do akt krakowskich [APK (Wawel) Castr. Crac. ReI. 116, p. 115 -118]. Najstarszą publikacją w polskim piśmiennictwie, gdzie autor poświęca specjalną uwagę Cyganom, jest Kronika, tho iesth Historya Świata Marcina Bielskiego, wydana po raz pierwszy w Krakowie w roku 1564. Oto jak przedstawia on Cyganów: "Lud próżnujący, chytry, tajemny, plugawy, dziki, czarny (... ) mowę sobie zmyślili ku kradzieży godną, aby ich nikt nie rozumiał (... ) stądże są misterni złodzieje ( ) końmi frymarczą, miedź pozłociwszy, żelazo pośrebrzywszy, przedają ( ) wytrychy złodziejom czynią" (Bielski, wyd. 1976, s. 261 - 262). Bielski nie jest oryginalny w sposobie widzenia Cyganów; fragment im poświęcony jest dość wiernym odwzorowaniem tego, co napisał wcześniej Sebastian Munster w wydanym w Bazylei dziele Cosmographia universalis. Potem z kolei do Bielskiego odwoływali się inni polscy pisarze. Kronika Bielskiego nie jest dziełem, które ma wartość dla badań nad samymi Cyganami, ale jest świadectwem rodzaju stosunku do nich. Gdy mówi się o pierwocinach etnografii wymieniane jest zwykle dzieło Jakuba Kazimierza Haura Skład abo Skarbiec znakomitych sekretów oekonomiey ziemiańskiey (Kraków 1693) jako źródło wiedzy na temat wsi siedemnastowiecznej. W tym samym traktacie jest zawarta - naj starsza znana w Polsce - rycina przedstawiająca parę Cyganów. W odróżnieniu od opisu Bielskiego możemy uznać wartość owej ilustracji jako dokumentu pokazującego ubiór noszony przez Cyganów (choć błędem byłoby sądzić, że tak ubierali się wszyscy Cyganie). To jest w zasadzie wszystko, co znajdujemy w polskim piśmiennictwie na temat Cyganów aż do początku wieku XIX - poza drobnymi wtrętami, rozsianymi po różnych pracach. Wartość tych wzmianek dla próby przedstawienia sposobu życia, organizacji wewnętrznej i kultury Cyganów jest minimalna (poza ryciną Haura); znacznie więcej mówią one o autorach i społeczeństwie, wśród którego Cyganie żyli. Natomiast niektóre zachowane dokumenty źródłowe - listy przewodnie, przywileje, zapiski w księgach grodzkich i sądowych - z okresu XVI - XVIII wieku - dostarczają bardzo interesujących informacji o samej społeczności cygańskiej i jej stosunkach z nie-Cyganami. Stan wiedzy na temat Cyganów nie był wówczas w Polsce specjalnie różny od tego, co o Cyganach pisywano w innych krajach europejskich. Dopiero odkrycie uczynione przez Węgra Etienne Valyiego pod koniec wieku XVIII, że mowa, którą posługują się Cyganie jest podobna do języków używanych �344 w Indiach, stało się zasadniczym impulsem do badań nad Cyganami, a tym samym i ilości poświęconych im publikacji. Prace, jakie ukazały się później w Niemczech i Francji stały się inspiracją dla uczonych w Polsce. Pierwszym tekstem, otwierającym rozdział polskich badań nad Cyganami, jest obszerny przypis zamieszczony w fundamentalnym dziele O litewskich i polskich prawach, autorstwa Tadeusza Czackiego (Warszawa 1800-1801). Kilka lat później Czacki - umysł wybitny, ceniony przez współczesnych uczonych, zarówno dla talentów organizatorskich (był m.in. twórcą Liceum Krzemienieckiego), jak i rozległej, rzetelnej wiedzy historycznej - przygotował większą rozprawę noszącą tytuł O Cyganach. Śmierć przeszkodziła mu w jej opublikowaniu (Czacki zmarł w 1813 roku) i przez dłuższy czas była znana tylko wąskiemu kręgowi w rękopisie. Znał ją z całą pewnością i cenił Joachim Lelewel, co wiadome jest z jego korespondencji z Ignacym Ołdakowskim nauczycielem z Liceum Krzemienieckiego. Zainteresowanie Lelewela Cyganami nie ograniczyło się do troski o spuściznę po Czackim; wiemy, że temat ten poruszał w listach do innego historyka wileńskiego Ignacego Daniłowicza, a będąc już na emigracji korespondował z jednym ze znanych ówczesnych badaczy Cyganów, Paulem Bataillardem. Z rozprawy Daniłowicza dowiadujemy się również, że pracę Czackiego bardzo cenił wybitny humanista, filozof Hugo Kołłątaj. Dopiero wiele lat po śmierci autora ukazała się rozprawa O Cyganach - zamieszczona w Pomnikach historyi i literatury polskiej, wydanych w Krakowie przez Michała Wiszniewskiego w roku 1835 (t. 2); znajdujemy ją także w 3 tomie Dziel Czackiego, opublikowanym w Poznaniu w roku 1845. Czacki poprzedził przygotowanie tej publikacji wnikliwymi studiami, a zestaw literatury obcej, na jaką się powołuje, łącznie ze znajomością szczegółową dzieł najważniejszych Uak praca H. M. G. Grellmanna) świadczą, że bardzo poważnie traktował swoje studia nad Cyganami. Był też pierwszym, który zaprezentował niektóre źródła do dziejów Cyganów w Polsce. Czacki co wiemy z innych jego prac, m.in. cenionego do dziś dzieła O litewskich i polskich prawach, wiele czasu spędził na studiowaniu dawnych dokumentów, w ten sposób dotarł do nieznanych wcześniej informacji. Jest więc bez wątpienia tym, który może być uznany za inicjatora, czy ojca cyganoznawstwa polskiego. Jednym z nielicznych mankamentów O Cyganach są pewne niedokładności w cytowaniu źródeł historycznych. Uniemożliwia to dotarcie do najdawniejszej - na jaką powołuje się Czacki - wiadomości (z roku 1501), ważnej między innymi dlatego, że występuje tam imię przywódcy cygańskiego, znane z wcześniejszych dokumentów węgierskich; być może zresztą zawinił tu nie tyle sam Czacki ile wydawcy - nie docieczemy dziś tego, ale weryfikacja tej informacji jest obecnie niemożliwa. W roku 1824 w Wilnie ukazała się drukiem O cyganach wiadvmo.fć historyczna, czytana na posiedzeniu publicznem cesarskiego uniwersytetu wileńskiego �345 dnia 30 czerwca 1824 r., przez Ignacego Danilowicza. Autorem rozprawy jest historyk, profesor Uniwersytetu Wileńskiego - niedługo potem wydalony z tej uczelni - skazany w procesie Filomatów, otrzymuje nakaz osiedlenia w Charkowie i zostaje zatrudniony na tamtejszym uniwersytecie. Cyganie są dla Daniłowicza tematem pobocznym - swój czas poświęca bowiem studiom nad systemami prawnymi Polski i Litwy. Jest historykiem ale zajmującym się przede wszystkim prawem. Nie sposób ustalić dziś motywy tych zainteresowań, tym bardziej, że stosunek Daniłowicza do Cyganów jest wielce krytyczny (przebija to wyraźnie z kart jego dzieła). Być może jakiś wkład miał tutaj Lelewel, z którym Daniłowicz pozostawał w bliskich kontaktach, a który - jak wiemy - interesował się bardzo Cyganami. O Cyganach wiadomość historyczna jest rodzajem monografii - autor oprócz rozdziałów poświęconych genezie i historii, zamieszcza też omówienie cygańskich zwyczajów, religii, sposobu życia, ubierania się, profesji. Najbardziej wartościowym wkładem własnym jest część poświęcona omówieniu sytuacji w Polsce i Rosji oraz regulacjom prawnym. Rozprawa Daniłowicza jest w bardzo dużym stopniu oparta na wydanej w roku 1787 pracy niemieckiego autora Grellmanna Historischer Versuch tiber die Zigeuner ... (Gottingen 1787). W 1823 roku, w czasopiśmie "Lech. Dziennik poświęcony literaturze. Dziejom ojczystym i współczesnym" (t. 1, nr 7, s. 201 - 209) zostało zamieszczone omówienie, wraz z fragmentem przekładu, dzieła Grellmanna. Rok później ukazała się O Cyganach wiadomość historyczna; Daniłowicz ocenia publikację w "Lechu" bardzo krytycznie, jednak porównanie obu tekstów wykazuje ich daleką zbieżność (patrz: Mróz, 1994). To jednak, co zaskakuje, to brak krytycyzmu a czasami naiwność Daniłowicza - badacza tak skądinąd dociekliwego i krytycznego. Od czasu bowiem ukazania się Historischer ... Grellmanna minęło ponad trzydzieści lat i wiedza na temat Cyganów została znacznie pogłębiona. Daniłowicz uzupełnił pracę kilkoma dokumentami, wystawionymi dla cygańskich zwierzchników. Poza jednym, przywilejem Karola Radziwiłła, który został opublikowany po raz pierwszy, pozostałe znane są z wcześniejszych, pozapolskich publikacji. Późniejsi autorzy, poczynając od Narbutta aż do współczesnych, zarzucali Daniłowiczowi bardzo niechętny stosunek do Cyganów: po części jest to odwzorowanie sposobu patrzenia na nich, jaki prezentował Grellmann, ale zapewne własny osąd Daniłowicza także musiał być nieprzychylny Cyganom. Sześć lat po pracy Daniłowicza ukazała się, także w Wilnie, książka Teodora Narbutta Rys historyczny ludu cygańskiego. Wówczas, gdy Daniłowicz zaznajamiał zebranych uczonych ze swoją rozprawą, idee romantyczne znane już były w środowisku wileńskim, jednakże ich śladu u Daniłowicza nie widzimy - co jest tym dziwniejsze, że miał kontakty ze środowiskiem filomackim. Dopiero u Narbutta znajdujemy ów sposób patrzenia na lud wiejski, na Cyganów, na ślady przeszłości. Różnica między Daniłowiczem �346 a Narbuttem dobitnie uwidocznia się, gdy zestawimy fragmenty opinii jednego i drugiego dotyczące tych samych kwestii (patrz np. Daniłowicz, 1824, s. 30 - 31; Narbutt, 1830, s. 78 - 79). Praca Narbutta ma także charakter monografii, autor chce jednak przede wszystkim zmienić zbyt niekorzystny obraz Cyganów, jaki naszkicował Daniłowicz. Rys historyczny ludu cygańskiego zawiera część poświęconą genezie Cyganów, ich europejskiej i polskiej historii oraz prezentuje różne aspekty kultury cygańskiej. Na zakończenie Narbutt przedstawia zarys gramatyki języka i słowniczek, a także zamieszcza kilka dokumentów źródłowych do historii Cyganów. Wśród nich najbardziej interesujący jest list przewodni z roku 1501, wystawiony i podpisany przez Aleksandra 1. Rzecz jednak w tym, że data podana w tekście nie zgadza się z latami panowania króla Aleksandra. Pytanie - czy Narbutt zamieścił falsyfikat, nie dostrzegając tego (a wiadome jest, że Cyganie nierzadko posługiwali się listami podrabianymi), czy też sam dokonał fałszerstwa? Być może nie wyjaśnimy nigdy tej kwestii. Narbutt uważany jest powszechnie przez historyków za autora nierzete1nego, fantastę, który "uzupełniał braki historii", samemu tworząc odpowiednie dokumenty. Wykazano bowiem niezbicie, że dopuszczał się tego procederu na potrzeby swoich prac o przeszłości Litwy. Narbutt był gorącym wielbicielem Litwy i jej dawnych dziejów. Ale dzieje te zawierały tak znaczne luki źródłowe, zwłaszcza w warstwie najdawniejszej - początków państwowości i czasów pogaństwa, że Narbutt niedostatki te starał się wypełnić. Fantazja z wiedzą i nauką mieszały się u wielu ówczesnych autorów, Narbutt w tej mierze wyróżniał się jednak szczególnie. Nie twierdzę, że skoro "tworzył" dokumenty do dziejów Litwy, to i Cyganom wzbogacił przeszłość. Jest jednak niewątpliwe, że tekst przytoczonego przezeń dokumentu budzi zasadnicze wątpliwości, a poza tym nie udało się odnaleźć go dotąd w aktach, z których jakoby skopiował go Narbutt (patrz: Mróz, 1988, s. 305 - 322). Mimo wszystkich niedoskonałości Czackiego i Daniłowicza oraz wątpliwości co do Narbutta, jest to ogromnie ważny czas w polskich zainteresowaniach Cyganami. Nigdy później, aż po ostatnie lata, nie powstało w krótkim czasie tyle prac o tak szerokim zakresie. Dopiero po upływie wielu lat l,lkazało się kilka artykułów dotyczących dziejów Cyganów; są to niewielkie teksty, ale dotykają ciekawego rozdziału ich historii. W roku 1900 Antoni Prochaska zamieścił w "Kwartalniku Historycznym" (z. 3, s. 453-457) Przywileje dla cygańskiej starszyzny w Pol.~ce.Autor wybitny historyk, wydawca wielu najstarszych dokumentów z archiwów lwowskich - opublikował w tym artykule teksty dwóch przywilejów: z roku 1652 (naj starszego ze znanych) oraz z roku 1705, które odnalazł w trakcie poszukiwań archiwalnych. Poprzedzone one zostały omówieniem samej instytucji zwierzchników nad Cyganami, powoływanych przez kancelarię królewską. Minęło nieomal trzydzieści lat, nim ukazała się kolejna publikacja na ten temat. Teodor Modelski w roku 1929 zamieścił w "Ateneum Wileńskim" �347 (z. I - 4, s. 583 - 588) artykuł Przywilej na starszeństwo cygańskie z r. 1703. Kwestię przywilejów dla zwierzchników nad Cyganami podejmuje po latach Józef Broda. W roku 195] zamieścił on w "Czasopiśmie Prawno-Historycznym" rozprawkę Przywileje nominacyjne dla króla cygańskiego w Polsce z 1731 r. i na wójtostwo cygańskie z 1732 r. (s. 346-356). Wprawdzie ideologiczny żargon oraz tzw. klasowy punkt widzenia nakazują znaczną część wniosków Brody odrzucić, ale zasadnicza wartość tej publikacji polega na zamieszczeniu dwóch dokumentów, wymienionych w tytule, a wcześniej nieznanych. Wątek historyczny podejmuje Jerzy Ficowski (w pierwszym wydaniu Cyganów polskich z roku 1953); ale ogranicza się do sprawozdania stanu wiedzy. Dopiero późniejsze prace Ficowskiego pogłębiły zagadnienie przeszłości Cyganów. Kolejne dziesięciolecia były ubogie w nowe wiadomości, choć rozmaitych publikacji prasowych ukazało się sporo. Druga połowa XIX stulecia, a zwłaszcza lata osiemdziesiąte i dziewięćdziesiąte - tak ważne dla rozwoju cyganoznawstwa w Europie i tak owocne publikacjami, z których wiele do dzisiaj nie utraciło wartości - są w Polsce czasem mało sprzyjającym poznawaniu Cyganów. Nie ukazała się w tym okresie ani jedna znaczniejsza praca z jednym może wyjątkiem. W roku 1882 została wydana w Poznaniu rozprawa Antoniego Kaliny La langue des Tsiganes Slovaques. W najrozmaitszych periodykach znajdujemy wprawdzie artykuły dotyczące Cyganów, ale są to wyłącznie teksty popularne, mało wnoszące do stanu wiedzy, nieoryginalne często przedruki z prasy pozapolskiej. W początkach drugiej połowy XIX wieku ukazało się kilka artykułów zamieszczonych w różnych kalendarzach, a także w "Dodatku do Gazety Lwowskiej". W 1851 roku zostaje wydany Rzut oka na północne stoki Karpat Wincentego Pola. Zawarty jest tam m.in. interesujący opis spotkania autora z gromadą Cyganów, trudniących się wypłukiwaniem złotego piasku w rzekach Karpat. Ponownie znalazł się ów fragment, a także opis spotkania z Cyganami, koczującymi na ostrowach pośród bagien Polesia, w drugim tomie prac Pola pt. Północny Wschód Europy (wydanym w roku 1870). Od lat sześćdziesiątych dosyć często poświęca Cyganom uwagę "Tygodnik Ilustrowany". Znajdujemy tutaj opisy wyglądu, ubiorów i obozowisk Lowarów i Kełderaszy przybyłych w drugiej połowie ubiegłego wieku z Siedmiogrodu i Wołoszczyzny. "Tygodnik Ilustrowany", jak też "Praca", zamieszczają bogaty materiał ilustracyjny (zwłaszcza w numerach z końca wieku i lat poprzedzających l wojnę światową). Wielu ówczesnych artystów rysuje Cyganów: typy, obozowiska, sceny z targów czy z wędrówek; to rezultaty powszechnie panujących w Europie mód. Wieś i życie ludu to tematy częste w literaturze i sztukach plastycznych. Ale świat bohemy i młodopolska maniera cygański wątek traktują specjalnie - to uosobienie idei, symbol, często mający niewiele wspólnego z rzeczywistością. Dlatego tylko niektóre z rycin zamieszczanych �348 w "Pracy" i "Tygodniku Ilustrowanym" (także w "Wędrowcu", "Orlim Locie" i innych pismach) mają wartość źródła ikonograficznego, większość jest odbiciem mody, owocem inspiracji; podobnie ma się rzecz z tekstami pisanymi. Nie można więc uznać ich za realizację badań nad Cyganami, choć niewątpliwie dzięki nim stan wiedzy został wzbogacony. Jedynym periodykiem etnograficznym, który dość systematycznie zamieszczał rozmaite materiały dotyczące Cyganów, i to od początków istnienia, jest "Wisła". Często są to opowieści i przysłowia ludowe, rzadziej informacje i opisy prezentujące samych Cyganów i ich kulturę Uęzyk, bajki, rozmieszczenie, sposób życia). Ogromnie cenne jest, że "Wisła" skrupulatnie odnotowuje pojawienie się nowych, interesujących artykułów i książek - w tej bibliografii zawarte są także publikacje dotyczące Cyganów. Badaczem wybijającym się, jedynym, który systematycznie pisywał o Cyganach (choć najczęściej w pismach niepolskich) jest Izydor Kopernicki. W roku 1887 ukazał się w Wielkiej Brytanii pierwszy numer bardzo ważnego w rozwoju cyganoznawstwa kwartalnika "Journal of the Gypsy Lore Society". Pojawienie się tego periodyku zostało odnotowane w drugim tomie "Wisły". Autorem omówienia zawartości czasopisma i celu działalności wydającego je Towarzystwa jest Kopernicki. Kopernicki interesował się Cyganami już dawniej; wespół ze znanym francuskim badaczem Bataillardem przygotował artykuł o Cyganach z Galicji, wyrabiających dzwonki pasterskie. W pierwszych zeszytach "Journal of the Gypsy Lore Society" znajdujemy kilka tekstów Kopernickiego, w większości są to prezentacje bajek. Zajmował się też zagadnieniami z zakresu antropologii fizycznej (wyniki opublikował w "Archiv fUr Anthropologie"), ale przede wszystkim Kopernicki jest badaczem języka Cyganów. Zarówno w "Journal of the Gypsy Lore Society" (vol. 1, nr 2)jak i w "Wiśle" (t. 3) opublikował krótkie notatki o dialekcie Cyganów z Bośni. Najznakomitszą pracą Kopernickiego w dziedzinie cyganoznawstwa są Textes Tsiganes. Contes et poesies, opublikowane w Krakowie w latach 1925 (z. 1) i 1930 (z. 2). Wszystkie zawarte tam bajki, opowieści są dwujęzyczne - w wersji oryginalnej i w przekładzie na język francuski. Kopernicki przygotowywał też słownik cygański, niestety nie zdążył go ukończyć; niewielki fragment opublikowany został w "Journal of the Gypsy Lore Society", reszta rękopisu jest przechowywana w zbiorach krakowskiego oddziału PAN. W "Wiśle" zamieścił teksty kilku bajek zanotowanych w Litwie także znany zbieracz folkloru litewskiego i współpracownik Jana Karłowicza, Sylwester Dowojno-Sylwestrowicz. Prócz Kopernickiego w tych pierwszych numerach "Journal of the Gypsy Lore Society", a także "Wisły", zamieszczał notatki o Cyganach w Polsce, Rosji, Węgrzech, Władysław Kornel Zieliński. Żaden z polskich etnografów tych lat nie prowadził systematycznych badań nad Cyganami, wątek ów pojawia się niejako na marginesie, przy okazji innych �349 materiałów, zbieranych wśród ludności wiejskiej (prace Kopernickiego dotyczą przede wszystkim języka). Najwięcej przyczynków do poznania Cyganów znajdujemy w "Wiśle"; "Lud" dopiero w tomie 6 zamieszcza krótką informację o Cyganach w Galicji, potem także rzadko redakcja zwraca uwagę na Cyganów. Prawie wszystkie publikacje z tego czasu są rezultatem kolekcjonersko-ludoznawczych pasji autorów i trudno dopatrywać się w ich przypadku jakichkolwiek inspiracji czy skłonności metodologicznych; chyba jedynie lingwistyczne prace Kopernickiego przygotowane były w sposób zgodny z wymaganiami nauki. Sto lat po ważkich dla badań nad Cyganami początkowych latach XIX wieku przyszedł pomyślny okres międzywojnia. Nie historia jednak lecz język były przedmiotem zainteresowania uczonych. Pierwszy krok ku poznawaniu mowy Cyganów uczynili jeszcze Daniłowicz i Narbutt dołączając do swoich prac wzory odmian i słowniczki. Potem Ignacy Kraszewski wykorzystał słowniczek Narbutta w Chacie za wsią. Jednak naprawdę badaniami języka zajęli się dopiero Kalina i Kopernicki u schyłku wieku. Najważniejsze prace z tej dziedziny powstały w okresie międzywojennym w ośrodku krakowskim. Wówczas ukazały się dwa zeszyty tekstów cygańskich Kopernickiego (w 1925 i w 1930 roku). W 1927 roku Edward Klich opublikował dwa artykuły poświęcone mowie Cyganów z okolic Rabki i wpływom języka polskiego na dialekty cygańskie. W t 931 roku wyszedł drukiem duży artykuł Klicha Cygańszczyzna w 'Chacie za wsią' Kraszewskiego ("Prace Filologiczne" t. 15, s. 171 - 220); istotną jego częścią jest wprowadzenie do wiedzy ogólnej na temat języka cygańskiego. Kilka lat później ukazała się kolejna ważna publikacja Jana Rozwadowskiego Warterbuch des Zig.eunerdialekt von Zakopane (1936). (Wcześniej - wespół ze Stanisławem Estreicherem - przygotował obszerną rozprawkę Język cygański i Cyganie w Polsce, zamieszczoną w "Encyklopedii polskiej" - t. 3, wydanej w t 915 roku. Jest to wyjątkowy okres w polskich badaniach nad Cyganami; prace prowadzą uczeni będący uznanymi autorytetami. Niestety osiągnięcia ich znane są tylko bardzo wąskiemu kręgowi. Lata wojny zniszczyły środowiska naukowe, przerwały prowadzone prace. Po wojnie Cyganami zajmowała się głównie administracja oraz aparat służb wewnętrznych i policyjnych. Jedynie dwaj ludzie konsekwentnie prowadzą prace z zakresu cyganoznawstwa - są wyjątkiem w powszechnym braku zainteresowania wśród uczonych: w Krakowie Tadeusz Pobożniak, a w Warszawie Jerzy Ficowski. Obaj są badaczami wybitnymi, przez wiele lat jako jedyni pisali na temat Cyganów (pomijam tu niewielki tekst Brody oraz artykuły gazetowe). Pobożni ak - językoznawca, orientalista (indolog), związany z Uniwersytetem Jagiellońskim - swoimi pracami kontynuował dokonania Kopernickiego, Klicha i Rozwadowskiego. Dorobek Pobożniaka tematycznie jest nawet rozleglejszy i nie mniej cenny. Pobożniak w latach czterdziestych i pięćdziesiątych opublikował kilka tekstów omawiających pewne cechy języka �350 oraz Imiona Cyganów. Potem zajął się Lowarami - jedną z najbardziej interesujących i rozgałęzionych w świecie grup. W 1961 roku ukazał się drukiem artykuł Powstanie cygańskiej grupy Lowari (w: Sprawozdania z Posiedzeń Komisji P AN, s. 127 - 129), a kilka lat póżniej owoc dłuższych badań, praca o wielkim znaczeniu Grammar of the Lovari dialect (1966). Ogólne omówienie genezy Cyganów i kwestii językowych (oraz wpływu na ich kulturę) to treść niewielkiej książeczki O Cyganach, opublikowanej w ramach biblioteczki popularnonaukowej PAN (1972). W roku 1986 został wydany pierwszy tom dwuczęściowej pracy zbiorowej Języki indoeuropejskie. Jest tam obszerny rozdział autorstwa Pobożniaka Języki indyjskie, w którym omawia również język cygański. Lektura tekstu pokazuje, że Pobożniak stale pracował nad tymi zagadnieniami, stale aktualizował wiedzę - znane mu są najnowsze publikacje i osiągnięcia w badaniach nad językiem i genezą Cyganów. Należy podkreślić, że Pobożniak (od lat już będąc na emeryturze) stale prowadził seminaria uniwersyteckie, m.in. na temat języka cygallskiego. Profesor Pobożniak, zmarły w roku 1990, był jednym z najznakomitszych lingwistów, wybitną postacią w dziejach polskich badań nad Cyganami. Prace nad językiem są kontynuowane - choć niestety w skromnym zakresie. Prowadzi je Ignacy Ryszard Danka z Uniwersytetu łJódzkiego badacz języków anatolijskich - autor kilku przyczynków na temat języka Cyganów, a także młodsi badacze, jak Andrzej Lewkowicz. W tomie "Prac Komisji Językoznawstwa. Studia indo-iranica" z roku 1983, przygotowanym z okazji jubileuszu prof. Pobożniaka, ukazały się teksty niepolskich uczonych, zajmujących się badaniami nad językiem Cyganów - Jana Kochanowskiego i Marcela Courtiadego. Nie są to jedyne prace obu autorów, jakie zostały wydane po polsku, zwłaszcza Courtiade przyczynił się swoimi publikacjami, wykładami i aktywnością organizacyjną do ożywienia działań związanych z poznawaniem Cyganów i ich języka; to w Polsce (w Jadwisinie), na IV Kongresie Romani Union w 1991 roku przedstawił swoją propozycję standaryzacji języka cygańskiego. Jedynym, który poświęcił studiom nad Cyganami uwagę szczególną, i który przebywając w taborze uczył się języka i notował poczynione obserwacje, jest Jerzy Ficowski, człowiek mający naj poważniejszy wkład do poznania Cyganów w Polsce. W roku 1953 ukazała się praca Cyganie polscy a kilkanaście lat później, w 1964 roku, Cyganie na polskich drogach. Jej schemat oparty jest na Cyganach polskich; ale ta nowa praca jest nie tylko o wiele obszerniejsza, lecz także gruntownie przerobiona. Dopiero Cyganów na polskich drogach można uznać za to najważniejsze dzieło, wynik wieloletnich poszukiwań w bibliotekach i archiwach, a przede wszystkim obserwacji i rozmów z samymi Cyganami. Jest to obszerna monografia, wzbogacona wieloma fotografiami, rozdziałem poświęconym językowi i gramatyce cygańskiej wraz ze słowniczkiem, zawierającym prócz słownictwa Polska Roma, także wyrazy w dialek- �351 tach Cyganów Karpackich i Kełderaszów. Po raz pierwszy w nowszej literaturze polskiej została zebrana cała wiedza historyczna na temat Cyganów, zostały przytoczone dokumenty (zwłaszcza przywileje na urzędy cygańskich zwierzchników); przy tym wzbogacona o własne odkrycia i własną analizę Ficowskiego. Część historyczna dopełniona jest rozdziałami opisującymi los Cyganów w czasie wojny i okrucieństwa, jakich ofiarą padali w obozach. Najcenniejszy i najbardziej oryginalny wkład przynoszą rozdziały poświęcone kulturze: opisy sposobu życia i zarobkowania, ubierania się, domostw i wozów, zwyczajów związanych z tak zasadniczymi momentami w życiu człowieka, jak narodziny, dojrzałość, małżeństwo, rodzicielstwo, śmierć, z funkcjonowaniem grupy. Dalej autor omawia zasady wewnętrznej organizacji grup i ich zróżnicowanie, hierarchie, rolę autorytetów, systemy norm etycznych, zasady niepisanego prawa, wierzenia i praktyki magiczne. Ficowski porusza też kwestię cygańskiej twórczości ludowej, opowieści, pieśni; dopełnieniem jest rozdział poświęcony wyjątkowej postaci, jaką była cygańska poetka Bronisława Wajs, zwana Papuszą. Uzupełnieniem pracy są wypisy z literatury dziewiętnastowiecznej i relacje o zagładzie. W 1985 roku ukazało się kolejne (niestety bez ilustracji), rozszerzone (w stosunku do tego z roku 1964), wydanie Cyganów na polskich drogach. Nie porusza ono generalnie nowych zagadnień, ale poszczególne rozdziały zostały wzbogacone i rozwinięte; zostały poprawione pewne niejasności, jakie znalazły się w poprzednim wydaniu. O historii i języku Cyganów pisano już przed Ficowskim, ale żadna praca nie zaprezentowała z autopsji samych Cygaąów, ich obyczajów, sposobu życia, stosunku do nie-Cyganów. Tak wiele lat trzeba było czekać, do 1964 roku, by te zagadnienia zostały podjęte. Brak we wcześniejszej literaturze wiedzy etnograficznej (poza zupełnymi drobiazgami) wynika przede wszystkim z trudności związanych z badaniami. Czacki, Daniłowicz, Narbutt, Klich, Kopernicki, Rozwadowski, nawet Pobożni ak pisali o Cyganach jakby z oddalenia, zajmowali się ich dziejami, językiem, ale nie zbliżali do samego obiektu swych zainteresowań. Tak więc dopiero lata powojenne i dopiero Ficowski pokazał samych Cyganów. Nie będzie przesadą jeśli powiem, że w całym piśmiennictwie polskim Cyganie na polskich drogach stanowią dzieło najbardziej podstawowe. Nawet, jeśli późniejsze lata i nowi autorzy dostarczyli wiedzy pełniejszej, bogatszej w poszczególnych kwestiach, nikt nie potrafił dokonać lepszego całościowego opisu kultury Cyganów polskich. Dorobek Ficowskiego nie ogranicza się do Cyganów na polskich drogach, składają się nań artykuły w specjalistycznych periodykach ("Journal of the Gypsy Lore Society", "Etudes Tsiganes"), w polskich czasopismach kulturalnych i literackich oraz - to także dzieło o wielkim znaczeniu - przekład i wydanie Pieśni Papuszy. (Pomijając rzecz jasna twórczość literacką, w której motywy cygańskie nie są rzadkie). �352 Tych kilka osób, które zostały wymienione (i ich prace), stanowią o dorobku cyganoznawstwa, o tym, co w nim wartościowe. Powstało prócz tego nieco drobnych wzmianek i przyczynków, trochę artykułów popularnych, ale ich wartość jest niewielka lub żadna; miały zadziwić czytelnika, jednak do rozwoju nauki wkładu nie stanowią. Dopiero w latach siedemdziesiątych zaczyna przyrastać wiedzy o Cyganach, jest to rezultatem podjęcia w miarę systematycznych prac przez etnografów z dwóch ośrodków akademickich - Warszawy a potem Krakowa. W odstępie niewielu lat powstało parę prac magisterskich: dwie w Warszawie i kilka w Krakowie. Prace magisterskie niezbyt często odgrywają rolę w rozwoju wiedzy. W tym przypadku ich znaczenie jest poważniejsze. Zwłaszcza tych powstałych w katedrze krakowskiej - omawiają one bowiem różne zagadnienia, dotyczące jednej i tej samej grupy, Cyganów Karpackich, o których wiedza była wcześniej bardziej skąpa niż o Polska Roma. Dwaj autorzy wyróżniają się tu szczególniej: Adam Bartosz (ze swoją pracą o podstawach gospodarczych Cyganów Spisza) i Andrzej Mirga (piszący o cygańskich stereotypach etnicznych i sposobie postrzegania nie-Cyganów). Obaj trwale związali się z badaniami nad Cyganami, czego dowodem jest wiele późniejszych publikacji. Pracę Ignacego Marka Kamińskiego (z Warszawy) można uważać za pewnego rodzaju dopełnienie opracowań wyżej wymienionych; prezentuje ona bowiem wyniki badań przeprowadzonych na Spiszu Słowackim. Materiały uzyskane wówczas przez grupę magistrantów, stały się podstawą przygotowanych później artykułów do specjalnego zeszytu "Etnografii Polskiej" (1978, z. 2). Była to pierwsza tego rodzaju publikacja w Polsce; otrzymała przychylne recenzje w etnograficznych periodykach poza polskich i w wydawnictwach specjalistycznych. Prace badawcze w owym okresie były prowadzone przez trzy instytucje. Katedra Etnografii Słowian Uniwersytetu Jagiellońskiego kontynuowała działania na Spiszu, przewidywana była specjalna publikacja, monografia Cyganów Spisza. Śmierć Zbigniewa Białego, głównego orędownika tych badań, zatrzymała realizację przedsięwzięcia. Badania spiskie kontynuował w latach osiemdziesiątych Andrzej Mirga, pracownik tejże Katedry (wespół z grupą studentów). Później podjął temat współczesnych zmian w społecznościach Cyganów (nie tylko na Spiszu) i zjawisk adaptacyjnych. Rezultaty zostały opublikowane przez Mirgę w kilku artykułach zamieszczonych w periodykach krajowych (np. w "Zeszytach Naukowych Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Etnograficzne" z 1985 roku, "Ethnologia Polona" z 1987 roku, "Polska Sztuka Ludowa" z 1982 roku) oraz w pracy zbiorowej wydanej w Niemczech. Przed kilkoma laty Mirga rozpoczął działalność społeczno-polityczną na rzecz Cyganów Uest obecnie Prezesem Stowarzyszenia Romów w Polsce), współpracuje z kilkoma instytucjami i organizacjami o zasięgu międzynarodowym, m.in. Radą Europy. Tym samym uległy zawieszeniu badania nad Cyganami w Katedrze Etnografii Słowian UJ. �353 W roku 1980 dwóch badaczy związanych z Uniwersytetem Warszawskim uzyskało stopnie doktorskie (choć dokonało się to w innych uczelniach). Lech Mróz swoją dysertację - której tematem były ogólne procesy adaptacyjno-asymilacyjne Cyganów i porzucanie życia koczowniczego na rzecz osiedlania - przedstawił w Poznaniu, w Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza. Kilka miesięcy później praca poświęcona Cyganom żyjącym w Szwecji i emigracji Cyganów z Europy Wschodniej do tego kraju, oraz analizie zjawisk z zakresu ekologii społecznej, stała się podstawą uzyskania przez Kamińskiego doktoratu w Uniwersytecie w G6teborgu. W polskim dorobku cyganoznawczym tych i wielu późniejszych lat książka Kamińskiego The State of Ambiquity. Studies of Gypsy Refugees jest pracą najbardziej oryginalną, najciekawszą. Na większości powstających wówczas publikacji ciąży kolekcjonersko-opisowy nawyk wyniesiony z wcześniejszych lektur, z samodzielnych prób szukania metody badań Cyganów, ale i z edukacji etnograficznej. Książka Kamińskiego nie tylko wnosi inny styl myślenia, to także wprowadzenie Cyganów do tematów analizowanych przez współczesną antropologię - do czego nie byliśmy tutaj przyzwyczajeni. Ubolewam, że praca Kamińskiego nie jest znana polskim etnografom - także zajmującym się Cyganami. W Uniwersytecie Warszawskim, w Katedrze Etnologii i Antropologii Kulturowej badania nad Cyganami są realizowane od wielu lat, pod kierunkiem Mroza; uczestniczą w nich - w ramach ćwiczeń kursowych - studenci. Najpierw badania dotyczyły stosunków wzajemnych między Cyganami a nie-Cyganami, stereotypów etnicznych oraz wewnętrznych zróżnicowań w grupie cygańskiej i stosunków między grupami. Większość prac prowadzono wśród Polska Roma i Chaładytka Roma. Później objęto nimi (choć w mniejszym stopniu) i pozostałe grupy: Lowarów, :Rełderaszy i Cyganów Karpackich. Z czasem kiedy okazało się, że trudno wyjaśnić wiele istotnych kwestii bez poglębienia wiedzy historycznej, podjęte zostały poszukiwania archiwalne i badania dotyczące przeszłości. Częściowe rezultaty opublikowane zostały w "Etnografii Polskiej" (m.in. w zeszycie poświęconym Cyganom, wydanym w roku 1978) oraz w "Polskiej Sztuce Ludowej" (z roku 1982). W latach 1984 i 1986 były prowadzone badania w Indiach, dotyczyły one genezy Cyganów i ich związków kulturowych i etnicznych z Indiami. Wyniki tych i wcześniejszych prac przedstawione zostały (w części) przez Mroza w periodykach polskich ("Etnografia Polska", "Polska Sztuka Ludowa", "Ethnologia Polona") oraz obcych ("Etudes Tsiganes", "Lacio Drom" i "Roma"). W 1992 roku została wydana w Warszawie praca habilitacyjna Mroza Geneza Cyganów i ich kultury. Jej podstawowym zamierzeniem jest analiza i reinterpretacja bazy źródłowej, od najdawniejszej przeszłości; szczególnie zaś analiza dziejów Cyganów w Polsce. Aktualnie w warszawskiej katedrze prowadzone są też badania wśród Cyganów zamieszkujących w Republice Litewskiej. Jest to jedno ze szczegółowych zagadnień ~3 - Lud t. LXXVIII �354 realizowanych w trakcie badań na temat grup etnicznych i narodowości żyjących w Litwie, a zarazem rozwinięcie wcześniejszych prac - Litewscy Cyganie są bowiem blisko spokrewnieni z Chaładytka Roma i Polska Roma, część z nich ma tutaj rodziny. Trzecią instytucją działającą na niwie cyganoznawczej jest Muzeum Okręgowe w Tarnowie. Jego dyrektorem jest od lat Adam Bartosz. Przez kilka lat było to jedyne w świecie muzeum mające stałą ekspozycję i dział poświęcony Cyganom. Dopiero dużo później zaczęły organizować okresowe wystawy inne muzea (niepolskie), a przed kilkoma Jaty powstało Cygańskie (Romskie) Muzeum w Brnie, w Czechach. Muzeum tarnowskie posiada obecnie największy zbiór ikonograficzny, poważną bibliotekę i unikatowe kolekcje w swoich zbiorach (jak zestaw przedmiotów stosowanych przez cygańskie kobiety w praktykach wróżbiarsko-magicznych oraz wozów, używanych przez grupy wędrujące do początku Jat siedemdziesiątych). Muzeum, prócz wystaw w Tarnowie, przygotowało szereg ekspozycji poświęconych Cyganom w innych placówkach polskich i niepolskich. W związku z charakterem placówki, którą kieruje, Bartosz jest autorem sporej liczby publikacji o charakterze popularyzatorskim i katalogów. Rok 1994 był pomyślny dla rozwoju cyganoznawstwa. Ukazały się dwie publikacje książkowe: Bartosza Nie bój się Cygana i wspólna praca Mirgi i Mroza Cyganie. Odmienność i nietolerancja. Obie są książkami przeznaczonymi dla szerokiego kręgu czytelników, obie poruszają obszerny zestaw zagadnień z przeszłości i współczesności Cyganów (zarówno ich dziejów, jak i kultury). Jednak sposób analizy, rozległość materiału źródłowego i odwołań do literatury, szczegółowość prezentacji poszczególnych zagadnień pozwalają zaliczyć książkę Mirgi i Mroza do prac naukowych, Bartosza raczej do popularyzujących wiedzę. Zamykając omówienie dziejów zainteresowań Cyganami naJeży jeszcze zwrócić uwagę na kwestie natury metodologicznej. To największy chyba kłopot współczesnego cyganoznawstwa polskiego. Liczba książek i artykułów o charakterze naukowym (ale także popularnym), jakie zostały opublikowane po wojnie, a nawet w ostatnim ćwierćwieczu, przerasta znacznie ilościowo to, co powstało wcześniej. Podstawowym jednak paradoksem jest, że im mniej było w Polsce Cyganów, tym bardziej przyrastało publikacji i podejmowanych badań. To zresztą powszechne zjawisko ostatnich dziesięcioleci, powszechna bolączka etnologii - rozwijają się metody badań i instytucje, ubywa jeno przedmiotu badań. Tempo dokonujących się zmian wpłynęło w sposób szczególny na gubienie przez Cyganów tego, co w uproszczeniu (ale nie miejsce tutaj na omawianie tej kwestii), określa się zwykle pojęciem tradycji. Świetnie i elastycznie potrafią dostosowywać się do nowych sytuacji, brak więzi z jakimś własnym terytorium, kontakty z rodzinami rozrzuconymi po różnych krajach powodują, że wielu z nich, nawet całe grupy (poza Cyganami Karpackimi), �355 zYH na granicy i peryferii zarazem świata nie-Cyganów, a równocześnie są wewnątrz tego świata. Ujawnia to taką mnogość sytuacji paradoksalnych i niezrozumiałych, że czasami brak odpowiedniego aparatu badawczego. Dawniejsi autorzy nie pozostawili wystarczająco bogatego dorobku opisowego, tego, co mogłoby być dzisiaj płaszczyzną odniesienia. Współcześni zatem cyganoznawcy stoją wobec przymusu działań wielorakich, opisu i analizy konkretnych sytuacji, ale równocześnie konieczności tworzenia ogólnej bazy źródłowej i dostarczenia wiadomości podstawowych; zasadniczą potrzebą jest również uzupełnianie, jakże niepełnej, wiedzy historycznej. Ostatnie kilka lat przyniosło bardzo istotne zmiany w obrazie Cyganów i stosunku do nich władz i ogółu społeczeństwa. Przez całe wieki byli Filistynami, Tatarami - podejrzanymi włóczęgami i "wałęsami". Potem wyłącznie Cyganami (w rozumieniu pejoratywnym); bardziej nawet Cyganami niż ludźmi. Tak było jeszcze do niedawna. Kiedy prasa pisała - nieważne czy w kronice policyjnej, czy w innych tekstach - o nie-Cyganie (polaku), mówiła o Kowalskim czy Nowaku, ale jeśli pisano o Cyganie nazwisko było niepotrzebne, wystarczała etykieta etniczna. Teraz - po raz pierwszy - zaczynają być prezentowani z nazwiska, i już nie jako Cyganie lecz Roma (tak, jak sami określają siebie). To bardzo istotna i pozytywna przemiana. Przy tym sami Cyganie (Roma) próbują szukać zbliżenia z nie-Cyganami. Z tego także wynikają pewne wskazówki dla badaczy na przyszłość. Byłoby zatem korzystne: (aj jak najrychlejsze opublikowanie tych materiałów archiwalnych (historycznych), które już udało się uzyskać, ale które leżą w szafach i kontynuowanie poszukiwań archiwalnych; (b) opracowanie, przeanalizowanie i opublikowanie tych materiałów terenowych, które znajdują się w archiwach katedr - krakowskiej i warszawskiej oraz w Tarnowie; (c) dopracowanie metod badawczych i podjęcie prac związanych z analizą współczesnych procesów zachodzących w społecznościach cygańskich. Sytuacja ogólna sprzyja takim działaniom, istnieje także przygotowana do tego grupa potencjalnych współpracowników. Pieniądze jednak powodują, że pozostaniemy, prawdopodobnie w sferze potrzeb - niezrealizowanych. BIBLIOGRAFIA Danilowicz I. 1824 O Cyganach wiadomo.~(: historyczna, Wilno. 1988 Suplement do pocztu królów i starszych cygańskich Mróz L. t. 1994 32, z. I. Geneza Cyganów i ich kultury, Warszawa. Narbutt T. 1830 Rys historyczny ludu cygańskiego, Wilno. w Polsce, "Etnografia Polska" �356 Lech Mróz ON PHILISTINES, GYPSIES ALIAS WALĘSAS. AN OUTLINE HISTORY OF ROMANY STUDIES IN POLAND (Summary) The subject of the article is the development of interest in the ethnic identity, history, language. and culture of the Gypsies in Poland. The author presents a review of achievements in this respect from the 19th century (T. Czacki, I. Daniłowicz, T. Narbutt), through the interwar period (I. Kopernicki, E. Klich, J. Rozwadowski) and the postwar years (T. Pobożniak, J. Ficowski). He points to a considerable increase of knowledge about the Gypsy culture since the beginning (in the 197O-ties) of more systematic research carried out by ethnologists from Cracow and Warsaw (A. Bartosz, A. Mirga, I. M. Kamiński, L. Mróz). Trans/. M. Wi/czyński � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/80127d06501a5594c999f13fd3220fc0.pdf ff6997d4afc4efff21abb96c299e3812 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3396 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Subject The topic of the resource Cyganie - Romowie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3183 Title A name given to the resource Analiza formalna i znaczenie ubioru Cyganów / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4, s.99-126 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mróz, Lech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lech Mróz ANALIZA FORMALNA I ZNACZENIOWA UBIORU C Y G A N Ó W R o m ó w , potocznie o k r e ś l a n y c h w j ę z y k u polskim jako C y ­ 1 ganie, spotykamy d o ś ć w c z e ś n i e w miastach, na targach. N a o g ó l z widokiem t y m kojarzą się określone sposoby w y o d r ę b n i a n i a ich s p o ś r ó d ogółu ludności, o d r ó ż n i a n i a od n i e - C y g a n ó w . Ł a t w i e j — chyba jest to odczucie dość powszechne i takie, z k t ó r y m m o ż n a się z g o d z i ć — w p a d a j ą w oko kobiety swoim odmiennym ubiorem, jego k o l o r y s t y k ą i sposobem zachowania. Tutaj pozostaniemy przy ubiorach i stwierdzeniu, że Romowie w y r ó ż n i a n i s ą przez nas na podstawie kilku cech, a ubiór jest j e d n ą z zasadniczych. N i e j e d n o k r o ć t e ż zapewne wypadnie s t w i e r d z i ć , iż nie j e s t e ś m y w stanie na podstawie samego ubioru odróżnić Cygana od nie-Cygana, że m ę ż c z y ź n i , a niekiedy i kobiety, nie o d b i e g a j ą sposobem ubierania od ludności n i e c y g a ń s k i e j . T a k w i ę c m a m y dwa od­ mienne, a nawet sprzeczne stwierdzenia: 1. że Cyganie w y r ó ż ­ niają się posiadaniem w ł a s n e g o , specyficznego ubioru i 2. że Cyganie ubierają się tak j a k pozostali m i e s z k a ń c y k r a j u . Podej­ m u j ą c p r ó b ę odpowiedzi na k a ż d e z tych s t w i e r d z e ń n a l e ż y od­ w o ł a ć się do dawniejszych o p i s ó w i informaoji, jakie zawarte są w zachowanych ikonograficznych w y o b r a ż e n i a c h Cyganów. R o z w a ż a n i a rozpoczniemy od zastanowienia się nad ubio­ rami R o m ó w w czasie ich p o c z ą t k o w e j historii i przybycia — po opuszczeniu I n d i i — do E u r o p y . Pozwoli to n a m t a k ż e od­ p o w i e d z i e ć , przynajmnioj po części, na pytanie, czy nie zachodzi pewna analogia pomiędzy dawniejszym strojem cygańskim i jego o b e c n ą f o r m ą a sposobem ubierania się m i e s z k a ń c ó w wsi i miast r ó ż n y c h krajów i zmianami, jakie z a s z ł y w t y m zakresie. W y r a ź n i e bowiem stwierdzamy, że ubiór ludowy, n i e g d y ś bogaty i z r ó ż n i c o w a n y w swojej formie, ujednolica się i upodabnia do u b i o r ó w miejskich albo wręcz zostaje zarzucony i z a s t ą p i o n y ubraniom wyprodukowanym seryjnie w e d ł u g w z o r ó w miejskich, w wysokim stopniu zunifikowanych. C z y zatem nie jest tak, że k i e d y ś dawniej Cyganie t a k ż e posiadali swój w ł a s n y , odrębny ubiór, stopniowo zarzucany, k t ó r e g o p o z o s t a ł o ś c i jeszcze m o ż e m y z a o b s e r w o w a ć , ale k t ó r y w znacznym stopniu z a s t ą p i o n y z o s t a ł ubiorem n i e c y g a ń s k i m . P e ł n i e j s z e informacje d o t y c z ą c e u b i o r ó w c y g a ń s k i c h dujemy w ł a ś c i w i e dopiero w literaturze X I X - w i e c z n e j . znaj­ Wcześ­ niejsze przez s w o j ą f r a g m e n t a r y c z n o ś ć m o g ą w zasadzie jedynie b y ć m a t e r i a ł e m p o r ó w n a w c z y m dla potwierdzenia tez w y n i k a j ą ­ cych z p ó ź n i e j s z y c h obserwacji. Niemniej nawet te s k ą p e opisy czy wzmianki p o c h o d z ą c e z wieku X V I I I , X V I I i w c z e ś n i e j s z e z w a r a c a j ą u w a g ę na pewne cechy dające się z a u w a ż y ć i w s p ó ł ­ cześnie w c y g a ń s k i c h ubiorach. I s t o t n i e j s z ą w a r t o ś ć posiadają ikonograficzne przedstawienia C y g a n ó w i do nich t a k ż e w dalszej części b ę d z i e m y się o d w o ł y w a ć . Pierwsza znana informacja — w literaturze polskiej — za­ warta jest w dziele Marcina Bielskiego Kronika, łho iesth Historya Świata w y d a n y m w roku 1564. W rozdziale O Cyganiech tuła­ czach znajdujemy zdanie: „ p r z e t o w p ł a c h o w i s k a c h c h o d z ą (Cyganki —• L . M . ) , aby pod nie snadniey ręce k r y ł a , gdy się iei co trafi u k r a ś ć . " W p ó ź n i e j s z y m o k i l k a d z i e s i ą t lat poemacie Sebastiana F a b i a n a Klonowica Worek Judaszów (1600 r.) znaj­ dujemy w i a d o m o ś ć d o t y c z ą c ą sposobu noszenia s i ę Cyganek: 2 P a t r z a j ż e na Cyganki i na ich pstre p ł a s z c z e , Patrzaj, jeśli się która splecie i u g ł a s z c z e , U j ź r z y s z nie u c z e s a n ą , ujźrzysz p r o s t o w ł o s ą Z n i e c z y s t ą i samopas r o z p u s z c z o n ą k o s ą . P o m i j a j ą c informacje dalsze z w r ó c i m y tutaj tylko p ł a s z c z a c h — ta b a r w n o ś ć i później wielokrotnie jest w ubiorach c y g a ń s k i c h . podkreślana Ekonomika ziemiańska J a k u b a H a u r a dostarcza kolejnej informacji. H a u r w swojej wydanej w 1693 r. pracy z a m i e ś c i ł ilustrację p r z e d s t a w i a j ą c ą d w ó c h C y g a n ó w . Obaj jak na dzisiej­ sze w y o b r a ż e n i e o ubiorze c y g a ń s k i m wystrojeni s ą d o ś ć osobliwie — w kopulastych kapeluszach, okryci długimi p ł a s z c z a m i - n a rzutami s p i ę t y m i w o k ó ł szyi, jeden ma płaszcz z kryzą, spod p ł a s z c z a w i d a ć o b c i s ł y kubrak s i ę g a j ą c y pachwin i obcisłe spodnie do kolan. T r z y m a on t a k ż e kij — choć b y ć m o ż e jest to szabla lub rapier, na co w s k a z y w a ł b y u k ł a d przedmiotu, ale nie jest widoczne zawieszenie u pasa. W dalszej części p o w r ó c i m y jeszcze do ryciny H a u r a i wy-obrażonych tam R o m ó w . Ikonograficzne przedstawienia R o m ó w —• które uzupełni­ ł y b y nieliczne opisy i p o z w o l i ł y pełniej w y o b r a z i ć sobie ich dawniejszy s p o s ó b ubierania się — z X V , X V I , a t a k ż e X V I I w. są rzadkością, nawet X V I I I - w i e c z n e są niezbyt liczno i częściej chyba s t a n o w i ą wyraz pewnej artystycznej wizji, idei, której Cyganie s ą jedynie ilustracją, niż rodzaj dokumentu. Z obszaru Polski (poza w y m i e n i o n ą ilustracją H a u r a ) nie są znano — 0 ile wiem —• ż a d n e w c z e ś n i e j s z e przedstawienia C y g a n ó w . Dopiero w wieku X I X Cyganie s ą c z ę s t y m tematem o b r a z ó w 1 rycin, z a r ó w n o w Polsce j a k i innych krajach europejskich. Zainteresowanie Cyganami w y n i k a z powszechnych w owym czasie p r ą d ó w w sztuoe i literaturze w y r a ż a j ą c y c h się m.in. w podejmo­ waniu w ą t k u ludowego i rozwoju folklorystyki, fascynacji w s i ą i k u l t u r ą c h ł o p s k ą . D z i ę k i temu jesteśmy w etanie pełniej wy­ obrazić sobie życie R o m ó w w u b i e g ł y m wieku, m a t e r i a ł ikonogra­ ficzny dostarcza t a k ż e w i a d o m o ś c i na temat ich sposobu ubie­ rania s i ę . T a k ż e opisy i informacje zawarte w literaturze s ą do wieku X I X nieliczne. Dopiero w u b i e g ł y m stuleciu na fali z a i n t e r e s o w a ń ludoznawczych Cyganie znaleźli się w obrębie obserwacji. Zwró­ cenie uwagi na nich i ich kulturę m a jeszcze inne przyczyny. Cyganie swoim w ę d r o w n y m , n i e z a l e ż n y m ż y c i e m , m a l o w n i c z o ś c i ą stroju i obyczaju fascynowali a r t y s t ó w i t y c h , k t ó r z y mitol o g i z u j ą c nie z n a n ą sobie bliżej r z e c z y w i s t o ś ć c y g a ń s k ą uczynili ich przedmiotem zachwytu. Wzorem, k t ó r y n a ś l a d u j ą c (bardzo zresztą powierzchownie) w y s t ę p o w a l i przeciwko sztywnym, su­ rowym i apodyktycznym r e g u ł o m w ł a s n e j s p o ł e c z n o ś c i . Owa fas­ cynacja Cyganami (ale t a k ż e dająca o sobie z n a ć tradycyjna n i e c h ę ć do nich, czego potwierdzeniem jest wiele d o k u m e n t ó w ) w p ł y w a ł y — j a k m o ż n a s ą d z i ć —- na s p o s ó b widzenia ich, s p o s ó b przedstawiania, na rzetelność informacji, t o t e ż p a m i ę t a ć n a l e ż y 0 o s t r o ż n o ś c i w podchodzeniu opisów. do n i e k t ó r y c h X I X - w i e c z n y c h Wypadnie nam r o z p o c z ą ć od pizytoczenia informacji z a - \ wartych w literaturze. W wydanej w 1863 r. pracy Pogranicze ' naddnieprzańskie. Szkice społeczności ukraińskiej w wieku XVIII znajdujemy fragment m ó w i ą c y o „ C y g a n a c h p ł a s z c z o w a t y c h , brudniejszych i okropniejszych od tych, co c h o d z ą w ż u p a n a c h siwych. Żyją oni po borach litewskich, a c h o d z ą w mrozy najwięk­ sze nadzy, przykryci tylko prześcieradłami, nosząc dzieci w ł a s n e w toibie na plecach zawieszonej" . Podobna w i a d o m o ś ć pochodzi ze Słowacji (także z X V I I I w.), wg niej Cyganki z i m ą o w i j a ł y się p ł a c h t ą , w niej t e ż n o s i ł y dzieci — kilkudniowe z przodu, a starsze na plecach. P ł a c h t y te s ł u ż y ł y , j a k s ą d z o n o , do ukrycia ukradzionych rzeczy i dlatego noszenie ich z o s t a ł o zabronione.* 3 Najobszerniejsze w literaturze polskiej informacje o ubio­ uwagę na w i a d o m o ś ć , że Cyganki c h o d z i ł y w „ p ł a c h o w i s k a c h " i pstrych rach c y g a ń s k i c h znajdujemy w d w ó c h wydanych w lataoh 1824 1 1830 opracowaniaoh p o ś w i ę o o n y c h specjalnie Cyganom.' 99 i �II. 2. P i ę t n a s t o w i e c z n a rycina francuska p r z e d s t a w i a j ą c a do namiotu wróżącą u wejścia Zacznijmy od wydanej w 1830 r. pracy Narbutta. Wprawdzie chronologicznie informacje Danilowicza są w c z e ś n i e j s z e , j e d n a k ż e praca jego, c h o ć p o ś w i ę c o n a Cyganom, bardziej m o ż e b y ć świa­ dectwem niechęci autora, dość jednoznacznie czytelnej w jego wypowiedziach. Do pracy Danilowicza p o w r ó c i m y nieco dalej. Pisze Narbutt: „ O d z i e ż Cygana jest p r a w d z i w ą z g o d n o ś c i ą z tem wszystkiem co go otacza. Niezmierna chęć odróżnienia się i pycha w pokazywaniu w y ż s z o ś c i , w odzieniu najwidoczniej się wydaje. Dziwaczność, s z p e t n o ś ć , niechlujstwo, wszystko uchodzi, aby się tylko nie ubrać, j a k się lud krajowy ubiera. Ubogi Cygan będzie s w o j ą k a p o t ę n i c o w a ł i ł a t a ł do nieskończenia, która i tak razy kilka swój kolor i p o s t a ć traciła, byleby nie przy­ o d z i a ć sukmany w i e ś n i a c z e j . Lepiej się m a j ą c y , cokolwiek w ł o ż y na siebie, musi b y ć tak pstre, tak dziwacznie zrobione i noszone, ż e b y na pierwszy rzut oka poznano, że to jest Cygan. U nas w Litwie n a j s z c z ę ś l i w s z y m się k a ż d y sądzi, kiedy m o ż e sobie sprawić szlafrok watowany, z perkalu, najwięcej czerwoności m a j ą c e g o . (...) W butach albo boso, nigdy w ł y c z a n e m obuwiu, czapka wysoka, szyja goła, w ą s zapuszczony, broda ogolona, w ł o s g ł o w y n i e s t r z y ż o n y . Kobiety stroją się w co z ł a p i ą , warkocz roztrzepany, długi hebanowego koloru spada wolno n a plecy i ramiona. L e c z , aby n a r o d o w o ś ć w stroju z a c h o w a ć , obwijają się w p ł a c h t y , które nie zszyte na w z ó r togi rzymskiej, zawieszają na ramionach, tak, że ręka prawa, nad której ramieniem p ł a c h t a I I . 3. C y g a ń s c y flecista i dobosz, ok. pol. X V I I I w. zaczepiona, wolna i niezakryta zostaje (...) Pora roku najmniej n a z m i a n ę o d z i e ż y u nich m a w p ł y w u : zima i lato w t y m samym k o ż u c h u i kapocie w ę d r u j e , siedzi za c i e p ł y m piecem lub fajkę pali na słońcu filozoficzny kosmopolita." 6 I n t e r e s u j ą c e informacje znajdujemy t a k ż e u Gluzińskiego. Autor w drodze do B a ł t y na K r y m i e s p o t k a ł w 100 miejscowości �I I . 4. Cyganie, rycina z CosmograpMe universalis, 1554 г.; i l . 5. Rodzina c y g a ń s k a , rycina z k o ń c a X V w, o nazwie K r z y w o Jezioro g r o m a d ę w e s e l n i k ó w c y g a ń s k i c h , „ b y l i ubrani bogato i strojno, k a ż d y z m ę ż c z y z n m i a ł na sobie ż u p a n p ó l j e d w a b i s t y i kontusz sukienny granatowy, szaraczkowy lub ciemny, a pas ozorwony nie na kontuszu lecz pod nim n a ż u panie; prawie k a ż d y przy pasie m i a ł z a w i e s z o n ą k a l e t k ę skórza­ n ą ; co tam w niej b y ł o , nie wiem. Kobiety b y ł y w dolmanach, z r a ń t u c h a m i n a lewej ręce i g ł o w y m i a ł y p o o b w i ą z y w a n e grubemi chustkami (...) mieli wozy dobre, uprzęż strojną i d o s k o n a ł e konie". Dalej Gruziński pisze: „ 0 Cyganach w gub. Podolskiej o s i a d ł y c h i naturze ich opowiem rzecz n a s t ę p u j ą c ą : (...) Okrycie ich bardzo liche, c h o d z ą prawie wszyscy w ł a c h m a n a c h podar­ tych, obuwie ich s t a n o w i ą łapcio ł y c z a n e lub p o s t o ł y ze skórzaną p o d e s z w ą , izadko k t ó i y m a buty i to polatano przyszczepkami, a dzieci wszystkie c h o d z ą p ó ł n a g o , z i m ą czy latem, a ż do lat młodzieńczych... " 7 Najbardziej zwraca u w a g ę w relacji Gruzińskiego informacja, żc jedni z opisywanych C y g a n ó w , osiedleni, ubrani byli ubogo, drudzy z a ś , k t ó r z y mieli wozy i konie (a więc m o ż e w ę d r o w n i ) , dostatnio, strojnie i baiwnio, unikali t a k ż e kontaktu z nie-Cyganem, co m o ż e p o t w i e r d z a ć , że byli koczownikami. W ś r ó d a u t o r ó w z w r a c a j ą c y c h u w a g ę na sposób ubierania się C y g a n ó w brak j e d n o m y ś l n o ś c i , dwie przeciwstawno cechy podkreślano są n a j c z ę ś c i e j : bogactwo i barwność lub n ę d z n a ubogość. P o w y ż ­ sze opisy informują nas t a k ż e , że Cyganie u ż y w a l i ubiorów (lub ich części) noszonych t a k ż e przez nio-Cyganów, a nawet, j a k wy­ nika z opisu Gluzińskiego, przez zasobniejszą, zapewne szlachecką warstwę społeczeństwa. Dowoyno-Sylwestrowicz przekazuje opis ubioru C y g a n ó w z L i t w y , ubioru — j a k piszo — „ s t o p n i o w o j u ż z a n i k a j ą c e g o " ; informacja dotyczy lat 80-yoh u b i e g ł e g o w i e k u . Opisywany 8 201 �w y g l ą d a j ą . Pod s z y j ą z a w i ą z a w s z y k o ń c e spada cały ten ł a c h m a n kolisty, na k s z t a ł t karbonarskiego p ł a s z c z a , powiewnie i lekko, lecz a ż e b y się lepiej t r z y m a ł , opina go się p r z e p a s k ą popod biodra — i na t y m fundament. P a s i przepaska są to ozdoby, na nim s z c z y c ą się w i e s i a d ł a strojne, b ł y s k o t k i szklane, świeoidełka k r u ś c o w e , czerepki, n a r z ą d k a i t y m podobne pawie oczka próżności ludzkiej (...) W ł o s y w k ę d z i o r a c h krucze p o s t r z y ż y n nie znają (...) brzękadła ś k l n i ą c e — u pasa z kory wierzbowej..." 13 Mimo b ł y s k o t e k i o z d ó b w y n i k a z p o w y ż s z e g o opisu, że sam ubiór b y ł ubogi. P ł a c h t y , k t ó r y m i o k r ę c a ł y się kobiety (nie tylko z i m ą ) , b y ł y tak istotnym s k ł a d n i k i e m ubioru — służąc zarazem do no­ szenia dzieci, towaru na w y m i a n ę , rzeczy otrzymanych, a nawet drzowa — że najbiedniejsze Cyganki, nie m o g ą c e kupić odpowied­ nio d u ż o m a t e r i a ł u , z s z y w a ł y je sobie z k a w a ł k ó w . N a nogach —• próoz wspomnianych w y ż e j łapci — noszone b y ł y szmaty, k t ó ­ r y m i owijano stopy uprzednio o k r ę c o n e s ł o m ą (ostatnie informacje p o c h o d z ą wprawdzie już ze Słowacji, ale s p o s ó b ż y c i a i w y g l ą d C y g a n ó w s ł o w a c k i c h nie różni się znacznie u C y g a n ó w zamiesz­ k u j ą c y c h p ó ł n o c n e stoki K a r p a t ; zresztą zjawili się oni tutaj przemieszczająo się właśnie ze S ł o w a c j i ) . 14 N a l e ż y u ś w i a d o m o ć sobie, że przekazano przez literaturę s p o s t r z e ż e n i a na temat C y g a n ó w m o g ą b y ć wypaczone w swoim obiektywizmie przez intencje i stosunek autora do Cyganów. Romowie niemal od chwili pojawienia się w Europie i w Polsce doznawali rozmaitego p r z y j ę c i a , ale najczęściej b y ł o ono niezbyt Cyganom 6 przychylne; niejednokrotnie bywali prześladowani, w y p ę d z a n i z k r a j u . T e n przeważnie negatywny stosunek do C y ­ g a n ó w z m i e n i ł się c z ę ś c i o w o w X I X wieku — Cyganie zaczęli na fali z a i n t e r e s o w a ń folklorem, l u d o w o ś c i ą etc. s t a w a ć się obiek­ p r z e z e ń ubiór C y g a n ó w s k ł a d a ł się z d ł u g i e g o , czarnego p ł a s z c z a podobnego do ż y d o w s k i e g o c h a ł a t a , ozdobionego dwoma r z ę d a m g u z i k ó w ze srebra, w i e l k o ś c i g o ł ę b i c h jajek. Czarny pilśniowy kapelusz z kolistym rondem i czerwonym sznurkiem pod s z y j ą , czarna chustka owijająca s z y j ę i z a w i ą z a n a z t y ł u , czarne spodnie ozdobione czerwonymi w s t ę g a m i naszytymi w z d ł u ż zawieszona u szerokiego pasa z prawej strony d u ż a nogawek, skórzana sakwa a z lewej k a ń c z u g d o p e ł n i a ł y ubioru m ę s k i e g o . K o b i e t y nie­ zamężne nosiły małe czarne czepeczki, przybrane kwiatami i w s t ą ż k a m i , a w uszach d ł u g i e srebrne k o l c z y k i ; m ę ż a t k i n o s i ł y na g ł o w a c h czerwone chustki. U b i ó r ten r ó ż n i ą c y się zasadniczo od miejscowego m ó g ł istotnie u c h o d z i ć za w ł a ś c i w y Cyganom. Czy jest tak, czy t e ż z o s t a ł on z a p o ż y c z o n y , postaramy się dalej przedstawić. Czasami ubiór R o m ó w kojarzony jest z ubiorami noszonymi na W ę g r z e c h , informację n a ten temat znajdujemy jako komen­ tarz rysunku wykonanego przez Wojciecha Gersona i zamieszczo­ nego w „ T y g o d n i k u I l u s t r o w a n y m " : Cyganie ci p o c h o d z ą z W ę g i e r , j a k to ich ubiór ś w i a d c z y . W ę g i e r s k i e k o ł p a c z k i pilś­ niowe, spodnie o b c i s ł e , naszywane, buty długie. W ó j t nosi krótką b e k i e s z ę o srebrnych guzach i l a s k ę o srebrnej skuwce i g a ł c e d ł u g i e j . U b i ó r c h ł o p c ó w jest t a k ż e w ę g i e r s k i . S k ł a d a się z k r ó t k i e j koszuli o szerokich r ę k a w a c h i h a j d a w e r ó w długich, a tak szero­ kich, ż e podobne s ą do s p ó d n i c . K o b i e t y z a m ę ż n e n o s z ą chustki na g ł o w a c h , pojedynczo w tyle z w i ą z a n e , w warkocze z a ś m a j ą powplatane różne ś w i e c i d e ł k a , p i e n i ą d z e srebrne, guzy szklane i porcelanowe, korale, naszyjniki z t a l a r ó w , a c z ę s t o k r o ć i z ł o t y c h dublonów..." 9 Spotkani przez P o l a na Wierzchowinie Bystrzycy na Huculszczyźnie Złotej Cyganie t a k ż e „ b y l i nie strojnie, ale nawet d o s y ć bogato po w ę g i e r s k u u b r a n i " . tylko 10 W i ę k s z o ś ć jednak relacji d o t y c z ą c y c h u b i o r ó w c y g a ń s k i c h p o d k r e ś l a ich p r o s t o t ę , s k r o m n o ś ć , c z ę s t o n ę d z ę . „ C h o d z ą prze­ w a ż n i e na p o ł y nadzy, owinięci tylko lnianym p ł ó t n e m , zawsze przebywają w lasach." 11 Cytowany w y ż e j Gluziński t a k ż e wspo­ mina o n ę d z n y m odzieniu C y g a n ó w o s i a d ł y c h na Podolu, o łach­ manach, ł a p c i a c h z ł y k a , a nawet chodzeniu boso z i m ą . 1 2 U b i ó r C y g a n ó w z K r ó l e s t w a Polskiego w y g l ą d a ł w p o ł o w i e XIX wieku w e d ł u g opisu „Gazety Lwowskiej" następująco: tem ciekawym dla badaczy, pisarzy, artystów. Sposób ich ż y c i a , z w ł a s z c z a t y c h , k t ó r z y w ę d r o w a l i , brak s k r ę p o w a n i a zasa­ dami o b o w i ą z u j ą c y m i w w i ę k s z o ś c i , a w k a ż d y m razie znacznej części s p o ł e c z e ń s t w a , u c z y n i ł z nich g r u p ę i d e a l i z o w a n ą , fascy­ nującą zwłaszcza kręgi artystyczne; s t ą d w z i ę ł y się przeoież o k r e ś ­ lenia bohema czy cyganeria artystyczna. S t ą d i wizerunek C y ­ gana stracił po części s w ó j o d r a ż a j ą c y charakter, s t a j ą c się bar­ dziej p o c i ą g a j ą c y m , romantycznym. T a k więc n i e d b a ł y , niezbyt kompletny strój jest — w zależności od autora i sposobu widzenia przezeń Cyganów i ubiorem nędzarza, b ą d ź strojem c z ł o w i e k a wolnego, nie s k r ę p o w a n e g o — bądź łachmanami nakazami mody i konwenansu. O d w o ł a j m y się jeszcze raz do c y t a t ó w , by u n a o c z n i ć tę z m i e n n ą p e r s p e k t y w ę m o g ą c ą m i e ć w p ł y w i dzisiaj na nasz s ą d o Cyganach z u b i e g ł e g o wieku. P o r ó w n a j m y wy­ powiedzi Narbutta i Danilowicza, dla N a r b u t t a : „ n a k ł o n i e n i e g ł o s u zawsze ł a g o d n e i k ł ó c ą c e g o się g ł o s Cygana, w j a k i m b ą d ź języku, nieporównanie naszych Europejczyków jest przyjemniejszy swary (...) do słyszenia Niewiasty wszystkie nad są bardzo udatnego s k ł a d u ciała (...) w y r a z y oczu niepospolite, wcale u j m u j ą c e , u d a t n o ś ć całej fizjognomii p o d w y ż s z a j ą : nie­ ś m i a ł e , skromne, posępnie wyrażające głęboką przezorliwość, w moment z ż y w o ś c i ą b ł y s k a w i c y żarzą się i do serca p r z e n i k a j ą : kiedy się u ś m i e c h n i e , teraz to p r z y p a t r z y ć się t y m c z a r u j ą c y m m u s z k u ł o m twarzy, które s k r o m n i u c h n ą l u b i e ż n o ś ć odkrywają drobinka, t y m cudnie u ł o ż o n y m usteczkom, a nade wszystko z ę b o m , z ę b o m tak przyjemnie u ł o ż o n y m i najbielszym w ś w i e ­ cie." 15 D l a Danilowicza uroda Cyganek z g o ł a inaczej się prezen­ tuje: „ P ł e ć brunatno żółta, nie tyle z natury, we wszystkich klimatach jest niezmienna, j a k raczej z obrzydliwej n i e c z y s t o ś c i i skwarzenia przy ogniu lub w dymie w s t ł u s z c z o n o brudy za­ winiętego niemowlęcia", „Niektórzy podają w obrzydzenie ogromne niewiast piersi, tak ż e je na w z ó r Hottentotek w t y ł zarzucają dla karmienia n a plecach zawieszonego d z i e c i ę c i a . . . " 16 Nio zatem dziwnego, ż e i s p o s ó b ubierania się C y g a n ó w ina­ czej przedstawia się D a n i ł o w i c z o w i n i ż cytowanemu Narbuttowi: wcześniej nie zerwie mu wicher kapelusza, a nowa koszula ramion nie potrze, w p i e k ą c e mrozy obuwie ze szmat s z e l ą g a k o s z t o w a ć nie b ę d z i e . R a z w y ż e b r a n ą ł a c h m a n ę , w stałości ko­ „ C y g a n zatem z C y g a n k ą p r z y w d z i e w a j ą p ł a c h t ę albo w e r e t ę , c h a j ą c y się m ę ż c z y z n a wtedy chyba opuszcza, gdy sama opadnie, w którą dwie dziury wpruto, k t ó r ę d y nagie ramiona po p a c h ę mycie jej lub naprawa, uciążliwą b y ł a b y pracą. Lecz obok tego 102 �do z b y t k u chciwy przepysznych s t r o j ó w , na któro z a p r a c o w a ć nie jest jego r z e c z ą , zarwawszy o k a z a l s z ą j a k i e g o ś magnata s z a t ę , natychmiast w niej ś w i e t n i e ć powinien, c h o c i a ż b y w nie­ wypowiedzianej z r e s z t ą przykrycia z o s t a w a ł a sprzeczności. N a oszarpane brudy, bosy, narzuca z ł o t e m haftowane aksamity w W ę g r z e c h , i za coś wielkiego siebie poczytuje, gdy te s ą czerwonogo koloru i w ę g i e r s k i e g o kroju, c h ł o p s k ą ś w i t ę chyba w ostat­ niej nosi potrzebie. C h c ą c y w y s t ą p i ć galowo, na w y s ł u ż o n e j ko­ szuli, i d o p u s z c z a j ą c y c h do c i a ł a promienie s ł o n e c z n e kale­ sonach, c z o r w o n ą k a m i z e l k ę z galonami i ż ó ł t e meszty z ostroga­ mi m i e ć powinien; wtody wolnym, ze spuszczonymi k u piersiom oczyma p o s t ę p u j e krokiem, ś w i a t c a ł y n a swe usługi gotowym mniema. Strój Cyganek w n i c z y m nie lepszy, od w i e k ó w bardziej nieczystością, odraża. P ł ó c i e n n a p ł a c h t a , przez ramiona lub przez g ł o w ę rzucona n a plecy, o s z c z ę d z i w s z y t w a r d ą pracą sposzycia, n a g o ś ć ciała i rzeczy skradzione o k r y w a ; lecz i m ę ż c z y z n o m strój w ł a ś c i w y , równie dla t y c h hermafroditek dogodny. Niemniej chciwe wykwintniojszej toalety, dziwotwornym z a s t a n a w i a j ą doborem. C h o ć b y w koronkowym kornecie, u j ę t y m przez skronią czarnym aksamitnym s p i ę c i e m , z zausznicami ogromnemi, z p i e r ś c i e n i a m i na palcach, i o b w i e s z o n ą s z y j ą , p o s t ę p u j e bosa i n a p ó ł naga Cyganka, za w i e l k ą siebie p o c z y t u j ą c d a m ę . " B r a k informacji p o c h o d z ą c y c h z okresu kiedy Cyganie po­ jawili się w Polsce i wielka ich s k r o m n o ś ć z w i e k ó w p ó ź n i e j s z y c h (aż w ł a ś c i w i e do w. X I X ) p o w o d u j ą , że wiedza nasza na temat dawnych u b i o r ó w jest uboga i opiera się na interpretacji nie­ licznych rycin (lub w i a d o m o ś c i zawartych w d z i e ł a c h obcych a u t o r ó w p o d r ó ż u j ą c y c h przez P o l s k ę ) . ~~ Nie tylko s k r o m n o ś ć m a t e r i a ł u polskiego skłania nas do\ o d w o ł a n i a się do źródeł obcych. Borna p r z y b y l i do E u r o p y spoza kontynentu, z A z j i ; liczniej pojawili się dopiero w latach 20-tych X V wieku (wcześniejsze informacje d o t y c z ą w zasadzie w y ł ą c z n i e P ł w . B a ł k a ń s k i e g o ) , P o c z ą t k o w o byli koczownikami j i z w ł a s z c z a we w c z e ś n i e j s z e j fazie i c h pobytu w E u r o p i e ich ubiór i m i a ł zapewne cechy w s p ó l n e ; b ę d z i e w i ę c chyba dopuszczalnej jeśli informacje z i n n y c h k r a j ó w europejskich z wieku X V i X V D odniesiemy t a k ż e do P o l s k i . 1 7 I Pierwsze informacje z kronik i innych źródeł historycznych p o c h o d z ą c e z wieku X V m ó w i ą , ż e kobiety u b i e r a ł y się w e d ł u g mody przyniesionej z Orientu, ten orientalny ubiór — u ż y w a n y przoz Cyganki aż do k o ń c a X V I w. — b y ł dość skromny, s k ł a d a ­ ła się n a ń p ł a c h t a owijająca ciało i z w i ą z a n a k o ń c a m i n a jednym z r a m i o n . M.in. źródła angielskie m ó w i ą o t y m — Cyganie, k t ó r z y przybyli tutaj ok. 1500 г., mieli p o n o ć ubiór w y r a ź n i e orientalnego charakteru. Mogą n a to t a k ż e w s k a z y w a ć dwie spośród najstarszych rycin p r z e d s t a w i a j ą c y c h C y g a n ó w (repro­ dukowane obok), n a jednej z nich, znajdującej się w Cosmographia universalis, dziele w y d a n y m w 1554 r. w Bazylei, para C y g a n ó w w y s t ę p u j e w nakryciach g ł o w y , które m o g ą kojarzyć się z Turcją lub innymi krajami A z j i Przedniej. Druga, z a t y t u ł o w a n a Cingara orientale, znajduje się w dzieło Cesare Vecellio Degli Habiti antichi et moderni di tutto il mondo w y d a n y m w 1590 r. w W e ­ necji. Przedstawiona tam kobieta m a n a g ł o w i e dość dziwne nakrycie w kształcie koła. Autor d o ł ą c z y ł do ryciny bliższe wy­ jaśnienie, w e d ł u g niego owa „ w s c h o d n i a Cyganka" m a n a g ł o w i e „ d i a d e m " z jasnego drzewa obciągniętego długimi sukiennymi t a ś m a m i , n a ubiór jej s k ł a d a się. t e ż jedwabna haftowana z ł o t e n i i innymi kolorami koszula d ł u g a do s t ó p , o szerokich r ę k a w a c h , na jej ramionach spoczywa długi p ł a s z c z — autorowi ubiór ten kojarzy się z m i e s z k a ń c a m i I n d i i Z a c h o d n i c h . 18 19 Zdanie to p r z y j ę t e z o s t a ł o przez badaczy, mimo iż zawiera wiele niejasności. Nie jest wiadome d o k ł a d n i e , czy ubiór ó w m i a ł b y w s k a z y w a ć na Indie i b y ł ś w i a d e c t w e m w ł a s n e j , c y g a ń ­ skiej, przyniesionej z I n d i i kultury, czy kojarzono go z A z j ą Ś r o d k o w ą i p r z e d n i ą (Iranem, Syrią, Turcją), czy t e ż po prostu tak sobie w y o b r a ż a n o ubiór orientalny lub określano s t r ó j , k t ó r y nie p a s o w a ł do w z o r ó w miejscowych. Pozostaje n a m w i ę c tylko p r z y j ą ć , że jako orientalny określano w części źródeł ubiór X V - i XVT-wiecznych C y g a n ó w . D o d a ć jeszcze trzeba, że w wieku X V P ł w . B a ł k a ń s k i jest już od dłuższego czasu w obrębie od­ d z i a ł y w a n i a , a c z ę s t o silnego nacisku islamu i kultury tureckiej (zatem orientalnej). Możliwe w i ę c , że owe orientalne elementy to ś w i a d e c t w o b y t n o ś c i n a B a ł k a n a c h i d ł u ż s z e g o czy k r ó t s z e g o t a m pobytu, �I I . 9. Cingara orientate, ilustracja z Degli Habiti antichi et moderni, 1590 г.; i l . 10. Polskie nakrycie g ł o w y n a portrecie kobiecym Ł u ­ kasza Cranacha, X V I w.; i l . 11. Przewodniczka niedźwiedzia, niem. rycina z X V I w.; il. 12. Cyganie, rycina z Ekonomiki ziemiańskiej, H a u r a , X V I w. przetrwało najstarszych w i a d o m o ś c i , ale w nich ubiorów noszonyoh w r ó ż n y c h krajach ó w c z e s n e j E u r o p y , przez znajdujemy s p o s t r z e ż e n i a d o t y c z ą c e ubioru i jego cech, które Niewiele które w ę d r o w a l i . W p o c h o d z ą c y m z X V I I I w. opisie p o d r ó ż y t a k ż e dzisiaj kojarzą się nam z Cyganami. Oto więc do Polski znajdujemy t a k ą n o t a t k ę na wzmiankowany temat: „przy­ w ó d c y n a d c i ą g a j ą c y c h hord jechali konno, odziani byli bardzo „ U b i ó r ich s k ł a d a się z p o s t r z ę p i o n y c h części odzienia najróż­ kolorowo, nosili czerwone i zielone ubiory, ozdobione d u ż y m i , niejszych r o d z a j ó w i m ó d . N i e k t ó r z y m ę ż c z y ź n i n o s z ą srebrnymi guzikami (...) Kobiety c h o d z i ł y w koszulach, z prze­ inni surduty lub kaftany, jeden z nich — zapewne p r z y w ó d c a — w i e s z o n ą p ł a c h t ą i nosiły kolczyki wielce ozdobne..." 20 fraki, N a bar­ m i a ł h i s z p a ń s k i p ł a s z c z , na, którego kołnierzu z n a j d o w a ł y s i ę w n o ś ć ubiorów c y g a ń s k i c h zwracali u w a g ę i późniejsi, X V I - resztki jakichś g a l o n ó w z ł o t y c h . Wszyscy m ę ż c z y ź n i mieli spod­ i X V T I - w i e c z n i kronikarze. nie obcięte nad kolanami, tak że nogi od kolan p r e z e n t o w a ł y się P ł a c h t y , o k t ó r y c h wspomina kronikarz z Bolonii, s t a n o w i ł y oczom ś w i a t a w całej o k a z a ł o ś c i . " przez d ł u ż s z y czas u kobiet (przynajmniej z n i e k t ó r y c h grup) s t a ł y element ubioru. Dostrzec je m o ż n a na X V I - , X V I I - i X V I I I -wiecznych rycinach francuskich, w ł o s k i c h , flamandzkich, nie­ mieckich. Chronica di Bologna m ó w i t a k ż e , że ubiór kobiet wy­ konany b y ł z grubego sukna, takiego jakie zwykle noszone było przez niewolników i pielgrzymów. Kronikarskie zapiski na temat przybycia C y g a n ó w do P a r y ż a w 1427 r. m ó w i ą , ż e ko­ 22 T o , że w s p ó ł c z e ś n i e Cyganie z a p o ż y c z a j ą ubiory od otacza­ j ą c e g o ich ś r o d o w i s k a , widzimy powszechnie i nie potrzeba tego speojalnie d o w o d z i ć . To samo dotyczy przeszłości. Zestawione tutaj rysunkami ryciny pokazujące Cyganów porównane z w s p ó ł c z e s n y c h im ubiorów noszonych przez n i e - C y g a n ó w dość w y r a ź n i e d o w o d z ą p r a w d z i w o ś c i takiego stwierdzenia. biety oprócz ubogich s p ó d n i c n o s i ł y narzucony na ramiona j a k b y Z k o ń c a X V w. pochodzi rycina p r z e d s t a w i a j ą c a w ę d r u j ą c ą płaszcz z grubego szorstkiego m a t e r i a ł u . Także J e a n Brodeau rodzinę c y g a ń s k ą . W oczy rzucają się ich nakrycia g ł o w y ; to, w Miscellanea które widzimy na g ł o w i e kobiety, jest identyczne z przedsta­ wydanych w 1604 r. stwierdza, że ubiór Cyganek przypomina r z y m s k ą t o g ę . 2 1 B y ć m o ż e w ł a ś n i e forma ubioru i rodzaj tkaniny, z jakiej b y ł wykonany (zwłaszcza owo za­ 23 wionym na obrazie z C h o m r a n i c ; wiemy zatem, że ok. 1460 r. ten ubiór g ł o w y b y ł u ż y w a n y przez kobiety z a m ę ż n e w Europie. rzucane na ramiona okrycie), s t a ł y się j e d n ą z przyczyn u w a ż a n i a W Navis stultifera B r a n d t a wydanym w B a z y l e i w 1507 r. C y g a n ó w w p o c z ą t k a c h ich europejskiej historii za p i e l g r z y m ó w ; znajdujemy ilustrację z w ę d r u j ą c ą r o d z i n ą c y g a ń s k ą — ubiór nie jest t a k ż e wykluczone, ż e Cyganie świadomie -—- j a k wielo­ m ę ż c z y z n y , z w ł a s z c z a dość osobliwe nakrycie g ł o w y , pies czy krotnie b y w a ł o w ich późniejszej historii — przyjmowali ó w podobne z w i e r z ę prowadzone na smyczy, kobieta d m ą c a w kon­ pielgrzymi ubiór w i e d z ą c , że dzięki niemu z o s t a n ą przyjęci przychylniej. Zachowane opisy i ryoiny w s k a z u j ą , że Cyganie u ż y w a l i 104 chę z d a j ą s i ę ś w i a d c z y ć , ż e owi Cyganie u t r z y m u j ą się z w y s t ę ­ p ó w jarmarcznych, o sztuczek: itd. Najprawdopodobniej tak jest, c z y m m o ż e ś w i a d c z y ć właśnie nakrycie g ł o w y eharakterys- �tyczne dla b ł a z n ó w i u ż y w a n e we F r a n c j i (ale nie tylko) w ostat­ nich latach X V w., a zapewne i p ó ź n i e j , w p o c z ą t k a c h X V I , czyli w okresie wydania pracy Brandta. W przytaczanym już dziele Degli Ilabiti antichi et moderni di tutio ii mondo przedsta­ wiona Cyganka prócz ubioru europejskiego ma na głowie nakry­ cie, które —• j a k w y ż e j m ó w i l i ś m y —• m o ż e u c h o d z i ć za pochodząco z Orientu, ale o dziwo bardzo podobne, niemal identyczne nakrycie g ł o w y widzimy n a portrecie kobiecym malowanym p-zez Ł u k a s z a Cranacha (Niemcy, wick X V I ) . Z X V I I w. pocho­ dzi tkanina wykonana przez B e v u a i s w e d ł u g szkicu Francois Casanovy z a t y t u ł o w a n a Uczta Cyganów, widoczne tam m ę s k i e ubiory C y g a n ó w są tymi, które w drugiej p o ł o w i e X V I I w. no­ szone b y ł y we F r a n c j i (zresztą moda ta rozprzestrzeniła się poza jej g r a n i c e ) . Z 1828 r. pochodzi rycina p r z e d s t a w i a j ą c a d w ó c h C y g a n ó w z n i e d ź w i e d z i e m ; jeden z nich ubrany jest w długą s z a t ę z w y r a ź n i e widocznymi Wyłogami i c z a p k ę r o g a t y w k ę (krakuskę). Noszony przez owego n i e d ź w i e d n i k a ubiór to bez w ą t p i e n i a kontusz — powszechny w Polsce, i r ó w n i e popularne uzupełnienie ubioru szlacheckiego: identycznego j a k na owej rycinie kroju czapka. Obok dla p o r ó w n a n i a zamieszczony jest rysunek p o k a z u j ą c y grupę s z l a c h c i c ó w w kontuszach i rogatyw­ kach z k o ń c a X V I I w.; moda n a nie u t r z y m y w a ł a się dłużej, nie jest więc dziwny widok kontusza i w 1828 r. R y c i n a jest interesująca i z innych w z g l ę d ó w . U b i ó r wskazuje, ż e mamy tutaj do czynienia z Cyganami p r z y b y ł y m i do Niemiec z Polski. W czasie, z k t ó r e g o pochodzi rycina, znana b y ł a dość szeroko specjalna Akademia N i e d ź w i e d z i a w Smorgoniach na Litwie, w dobrach R a d z i w i ł ł ó w — schwytane w litewskich borach nie­ d ź w i e d z i e poddawane b y ł y t a m tresurze, w której wyniku uczono je t a ń c a i innych sztuczek. Wyuczone r u s z a ł y z Cyganami w w ę d r ó w k ę po Europie, a na z i m ę w r a c a ł y do Smorgonii. R y c i n a przedstawia najprawdopodobniej tych właśnie C y g a n ó w z dóbr R a d z i w i ł ł o w s k i c h i ucznia A k a d e m i i w Smorgoniach w trakcie 24 zarobkowej w ę d r ó w k i ; jest ona — o ile wiem — j e d y n ą tego rodzaju. Ubrania czy fragmenty o d z i e ż y otrz3Tnywali Cyganie naj­ prawdopodobniej jako dar (bądź j a ł m u ż n ę ) lub wynagrodzenie (za granie, wróżenie, pokazywanie tresowanych zwierząt itd.); b y ć m o ż e w części p o c h o d z i ł y z k r a d z i e ż y lub kupowali je n a targach. S t ą d stroje ich s t a n o w i ł y często dość przypadkowy zespół f r a g m e n t ó w nie t w o r z ą c y c h kompletu i p o c h o d z ą c y c h od r ó ż n y c h warstw s p o ł e c z n y c h i z r ó ż n y c h o k o l i c . 25 B y u z u p e ł n i ć t ę k w e s t i ę , n a l e ż y p r z y p o m n i e ć , żo Cyganie prowadzili w większości — j a k m o ż n a p r z y p u s z c z a ć — ż y c i e w ę ­ drowne, nie posiadali także stad, które j a k u pasterzy b y ł y b y dostarczycielami surowca n a d a j ą c e g o się do wykorzystania na wykonanie ubioru (skóry, w e ł n a ) . Zatem, skoro ż y c i e w ę d r o w n e n a k a z y w a ł o ograniczyć do koniecznych posiadane s p r z ę t y i skoro nie mieli w ł a s n y c h surowców, nie p o z o s t a w a ł o nic innego j a k ko­ r z y s t a ć z w y r o b ó w nie swoich. Wymienione przyczyny powodo­ w a ł y — j a k s ą d z ę — że Cyganie nie w y k s z t a ł c i l i sami nigdy i nigdzie na świecie umiejętności tkackich, w pełni w tej materii uzależniając się od otoczenia, od n i e - C y g a n ó w . J a k w s k a z u j ą bliższe nam czasowo zapiski, dostatnio ubrani b y ł i grajkowie p r z e b y w a j ą c y na dworach p a n u j ą c y c h lub bogatej arystokracji wieku X V I I i X V I I I . P o c z ą t k o w o ubierali się oni j a k szlachta, a w czasach b l i ż s z y c h nam, w X I X w., wraz ze zmianami mody zmienili poprzedni ubiór n a b i a ł ą koszulę i czerń fraka, czyli strój przewidziany do salonów i odpowiednio godnego t o w a r z y s t w a . 26 Wielobarwna — czy j a k określił Klonowie — pstra o d z i e ż , tak zwracająca u w a g ę i tak identyfikowana z Cyganami do dzisiaj, s t a ł a się przedmiotem szczególnej uwagi. J ó z e f I I , na­ s t ę p c a Marii Teresy, znany —• j a k i m a t k a — z rozmaitych działań m a j ą c y c h doprowadzić do osiedlenia C y g a n ó w i wyna­ rodowienia ich, zabronił Cyganom noszenia owych różnokoloro­ w y c h ubiorów. 205 �И. 13. Uczta cygańsla, siedemnastowieczna Cechą c z ę s t o p o d k r e ś l a n ą u C y g a n ó w m ę ż c z y z n s ą w ł o s y d ł u ­ gie niemal do ramion, niekiedy brody; kobiety t a k ż e bywają tkanina francuska Fotografie, rysunki, opisy Cyganów z końca ubiegłego i p o c z ą t k u togo stulecia — p o k a z u j ą c e C y g a n ó w - k o c z o w n i k ó w — przedstawiane z d ł u g i m i , rozpuszczonymi w ł o s a m i . W ł o s y dla zawierają c z ę s t o samych C y g a n ó w s t a ł y s i ę jednym z w y i ó ż n i k ó w od g a d z i ó w . P o w t a r z a j ą się informacje o w ę g i e r s k i m kroju u b i o r ó w , N p . Polacy p o n o ć byli przez nich określani w p o c z ą t k u ubiegłe­ watych srebrnych guzikach przy kamizelkach lub m a r y n a r k a c h 2 7 m ę ż c z y z n , d ł u g i c h , kwiecistych s p ó d n i c a c h kobiet, naszyjnikach go wieku, a m o ż e i dawniej, jako ćhindo bało (obcięto w ł o s y ) . cechy, jakie znajdujemy w opisie Gersona. jajo­ Wobec s k ą p o ś c i zachowanych d o k u m e n t ó w pisanych d o t y c z ą - i kolczykach ze z ł o t y c h monet. D o t y c z y to nie tylko Polski, cyoh C y g a n ó w m a t e r i a ł ikonograficzny m a w a r t o ś ć n i e o c e n i o n ą . znamy podobne opisy d o t y c z ą o e R o s j i , ziem l e ż ą c y o h n a p o ł u d n i e T y l e ż e i jego nie z a c h o w a ł o się zbyt d u ż o . N a tej od T a t r , E u r o p y da się p r z e d s t a w i ć podstawie p e ł n i e j s z y obraz C y g a n ó w X V — - X V I I Zachodniej, Wielkiej B r y t a n i i , nawet kon­ w. tynentu a m e r y k a ń s k i e g o — S t a n ó w Zjednoczonych i K a n a d y , z E u r o p y Zachodniej i c z ę ś c i o w o Centralnej —• z Niemiec, Szwaj- a p ó ź n i e j i p a ń s t w l e ż ą c y c h w ś r o d k o w e j i p o ł u d n i o w e j jego oarii, W ł o c h , F r a n c j i , A n g l i i , H i s z p a n i i ; gorzej przedstawia się części. rzeoz z m a t e r i a ł a m i z Europy ikonograficznymi dotyczącymi Cyganów Wschodniej, nie m ó w i ą c o A z j i , Afryce czy Ame­ ryce, s k ą d praktycznie z u p e ł n i e brak m a t e r i a ł u tego typu. T a k przedstawiała, się sytuacja do mniej więcej połowy u b i e g ł e g o wieku. Wtedy bowiem zaczęli s i ę p o k a z y w a ć w róż­ nych k r a j a c h E u r o p y , a potem i A m e r y k i I P r z y c z y n ą tego jest bardzo dynamiczna ekspansja z terenu Siedmiogrodu i W o ł o s z c z y z n y znacznych ilości C y g a n ó w L o w a *ów i K e ł d e r a s z ó w . Najprawdopodobniej pozostaje to w bez­ pośrednim z w i ą z k u z uwolnieniem w r. 1866 z niewolniczej zafteżności C y g a n ó w na W o ł o s z c z y ź n i e i w Siedmiogrodzie. 28 Cyganie, k t ó r y c h T a k w i ę c w drugiej p o ł o w i e X I X w. zaczęli p o j a w i a ć się ubiory — w t y m t a k ż e m ę s k i e — p r e z e n t o w a ł y pewien o k r e ś l o n y w Polsce i innych krajach europojskich przybysze o d r ó ż n i a j ą c y kanon. W 70-ych latach u b i e g ł e g o wieku informacje o nich się w y r a ź n i e od C y g a n ó w w c z e ś n i e j znanych i m a j ą c y mamy już t a k ż e z obszaru Polski, a pod koniec X l X i z p o c z ą t k u wspólny X X wieku zanotowano j u ż d o ś ć licznie ich o b e c n o ś ć w r ó ż n y c h tutaj do Ficowskiego: „ P i e r w s z e pokolenie p r z y b y s z ó w odzna­ styl, w s p ó l n y sposób pewien ubierania się. O d w o ł a j m y się regionach k r a j u . P o w s t a ł o w t y m okresie wiele r ó ż n o r a k i c h ry­ czało się strojami w ę g i e r s k i m i : o b c i s ł y m i , na w z ó r naszych g ó ­ s u n k ó w p o k a z u j ą c y c h ich obozowiska, zajęcia, ubiór. (Z k o ń c a ralskich, spodniami i węgierskimi k o ł p a k a m i na g ł o w a c h . P ó ź ­ u b i e g ł e g o wieku pochodzi również niejsze pokolenia K e ł d e r a s z ó w u b i e r a ł y się już nieco inaczej. trochę fotografii mających dziś unikalny walor dokumentacyjny.) Cyganie ci różnili się od P o z o s t a ł y im kurty z wielkimi, jajowatymi guzikami ze srebra, miejscowych antropologicznie, sposobem mieszkania — ich na­ ale spodnie C y g a n ó w b y ł y już — j a k do d z i ś — obszerne, bufiaste, mioty wpuszczano w wysokie cholowy b u t ó w . T a późniejsza miały najczęściej kształt stożkowaty, przypominający «kelde- i n d i a ń s k i e tipi, uprawianymi profesjami — b y l i to p r z e w a ż n i e raska » moda m a bardziej rosyjski charakter. Zresztą i w dialekcie ikotlarzo, j ę z y k i e m , no i ubiorom —- ich b a r w n o ś c i ą , ba,rdziej K e ł d e r a s z ó w obok wiolu w p ł y w ó w języdta, r u m u ń s k i e g o dają się (ujednoliconym, stanowiącym t ł o t y m i i srebrnymi ozdobami. 106 pewien określony styl krojem, dostrzec liczno z a p o ż y c z e n i a rosyjskie, ś w i a d c z ą c e o ich t r w a ł y c h kontaktach z ziemiami carskiej R o s j i . " 2 9 �T e n rodzaj ubioru, a z w ł a s z c z a pewne jego z w r a c a j ą c e u w a g ę elementy, przede wszystkim o charakterze ozdobnym, na długi cza.s w k o m p o n o w a ł y s i ę do stroju C y g a n ó w — nie tylko zresztą Kełderaszów lub L o w a r ó w , ale i innych, k t ó r z y naśladowali m o d ę tamtych grup. W latach 1911—1913 d u ż e gromady kotlarzy p r z y b y ł y na W y s p y Brytyjskie, część z nich — j a k udało się u s t a l i ć — dotarła tutaj poprzez E u r o p ę z Polski, ubiory ich z o s t a ł y zarejestrowane przez prasę b r y t y j s k ą , znane zdjęcie L i z y i Todora C z u r o n ó w ijjrczontuje t a k i wła-śnie ubiór d o ś ć typowy dla Kełderaszów. Ojciec Todora Miłosz m i a l — w e d ł u g reiacji — guziki ze z ł o t a , k t ó r e k a z a ł zrobić sobie we W ł o s z e c h . Todor, t a k j a k i pozostali m ę ż c z y ź n i z tej grupy, nosił przy kurtce d u ż e , w i e l k o ś c i kurzego j a j a srebrno guziki; L i z a — jego ż o n a — naszyjnik z monet i takież złote monety wplecione we w ł o s y . 3 0 Srebrne, d u ż e guzy p r z y k u r t k a c h c z ę s t o zdobnie wyszywanych, laski lub buzdygany starszyzny, zdobione srebrem i z ł o t e m , monety w uszach, w ł o s a c h i na szyjach kobiet, z ł o t e i srebrne pasy, czasami jeszcze nabijane z ł o t y m i monetami i dodatkowo zdobione wisiorkami ze srebra, to aż rlo p o c z ą t k u X X w. stało elementy ubioru t y c h C y g a n ó w ; w części p r z e t r w a ł y one aż do ostatniej wojny. Po wojnie p o z o s t a ł y j u ż tylko kolczyki, d ł u g i e , barwne fałdziste s p ó d n i c e , kolorowe chustki na głowa.ch i chusty zarzucone na ramiona; ubiór m ę s k i uległ z u p e ł n e j z m i a n i e . 31 D u ż e srebrne guzy i naszyjniki z monet s t a n o w i ł y j u ż w p o ł o w i c X I X w. elementy ubioru C y g a n ó w Siedmiogrodu, a t a k ż e prawdopodobnie Wojwodiny i b y ć m o ż e dalej na p o ł u d n i e l e ż ą c y c h r e j o n ó w B a ł k a n ó w . W Polsce i krajach Europy Ś r o d k o w e j i Zachodniej rozpowszechnione z o s t a ł y do­ piero w drugiej p o ł o w i e X I X w.; jeszcze p ó ź n i e j w Ameryce Północnej. 3 2 N a l e ż y tutaj d o d a ć jeszcze p e w n ą i s t o t n ą u w a g ę . Istnieje wiele niejasnośoi w informacjach na temat u b i o r ó w Lowarów I I . 14. U b i ó r m ę s k i , lata 70-te X V I I w., F r a n c j a I I . 15. K o n t u sze mundurowe, koniec X V I I I w.; i l . 16. Niemiecka ry cina z 1828 r. U b i ó r wskazuje, że Cyganie ci przybyli z Polski r i K e ł d e r a s z ó w i różnic m i ę d z y nimi. N a j c z ę ś c i e j pisze się o K e ł deraszach, L o w a r ó w p o m i j a j ą c albo też nie w y o d r ę b n i a j ą c ich od K e ł d e r a s z ó w . D z i ś j u ż nie da s i ę tego w z u p e ł n o ś c i r o z w i k ł a ć , ale m y ś l ę , że fakt mieszania obu tych grup prowadzi do niepo­ r o z u m i e ń . F i c o w s k i pisząc o K e ł d e r a s z a c h m ó w i , że ich ubiory, najpierw w ę g i e r s k i e , potem u l e g ł y zmianie, b y ć m o ż e pod w p ł y ­ wam mody rosyjskiej. Myślę, że p o c z ą t k o w o w y r a ź n i e j s z e różnice u b i o r ó w K e ł d e r a s z ó w i L o w a r ó w m a j ą inne przyczyny. N a z w a ł K e ł d e r a s z ó w pochodzi —• co wiadomo —• od r u m u ń s k i e g o wyrazu/ oznaczającego kocioł — caldera, Lowarów od węgierskiego k o ń — lo. To s y g n a ł , że ś r o d o w i s k a , w k t ó r y c h przebywali, b y ł y r óżne. Myślę, że K e ł d e r a s z e przebywali g ł ó w n i e na Wołosz- c z y ź n i e i w M o ł d a w i i , nawet z r e s z t ą określa się ich w r ó ż n y c h krajach jako C y g a n ó w w o ł o s k i c h . K r a i n ą , gdzie przebywali L o w a r z y , b y ł S i e d m i o g r ó d (Transylwania) i nawet jeśli obie te grupy z m i e n i a ł y miejsca pobytu (a p a m i ę t a j m y , że b y ł o to przed 1856 г., czyli w okresie niewolnictwa), to przypuszczalnie W o ł o s z c z y z n a dla pierwszej, a S i e d m i o g r ó d dla drugiej b y ł y miejscami n a j c z ę s t s z e g o przebywania. K i e d y w i ę c po zniesieniu niewolnictwa wyruszyli n a w ę d r ó w k ę , L o w a r z y mieli stroje w ę - 207 �Grr ранит шейх Nf portent plam dc nen cjue des ( ha bonaduetum ttJuUvns I I . 17. J . Callot, Straż przednia, r y c . z pocz. X V I I w. gierskie, a K e ł d e r a s z e r u m u ń s k i e i ten fakt — moim zdaniem — łudnie od Transylwanii i W o ł o s z c z y z n y ) . T a k w i ę o w e d ł u g infor­ wynika niezbicie z dawnych o p i s ó w i rycin. Zatem i opis Gerso­ macji zanotowanych w s p ó ł c z e ś n i e na terenie Wojwodiny w J u ­ n a — mimo iż m ó w i ! o kowalach — odnosi s i ę , j a k s ą d z ę , do L o ­ g o s ł a w i i m ę ż c z y ź n i dawniej nosili ubiór c a ł k i e m czarny, a na w a r ó w , a nie K e ł d e r a s z ó w . Część z nich w dalszej w ę d r ó w c e czarnej kamizelce z n a j d o w a ł y się d u ż e srebrne gujjy; z w ł a s z c z a p r z e s z ł a przez M o ł d a w i ę , B e s a r a b i ę aż do R o s j i , ale b y l i to przed­ Cyganie D ż a m b a s i —• handlarze k o ń m i , w y r ó ż n i a l i się ubiorem stawiciele obu grup i obie u l e g ł y zapewne modzie rosyjskiej. (kapelusz, biała koszula, kamizelka, przy której b y ł y duże srebrne Część w ę d r o w a ł a innymi drogami s p o t y k a j ą c tych, k t ó r z y szli guzy i gruby srebrny ł a ń c u c h od z e g a r k a ) . przez R o s j ę ; w rezultacie wymieszania r ó ż n y c h z a p o ż y c z o n y c h k t ó r z y starzy Cyganie z a m i e s z k u j ą c y wioski tego rejonu zacho­ e l e m e n t ó w , w rezultacie wzajemnego wali srebrne guziki przy kamizelkach (nosili je na pewno na o d d z i a ł y w a n i a na siebie L o w a r ó w i K e ł d e r a s z ó w doszło do powstania owego swoistego, tzw. c y g a ń s k i e g o ubioru, noszonego zarówno przez Lowarów jak i K e ł d e r a s z ó w , a jeśli nawet i s t n i a ł y m i ę d z y nimi różnice, to nie z o s t a ł y bliżej zarejestrowano przez b a d a c z y . 33 U b i ó r ten 36 Jeszcze teraz nie­ przełomie lat 60- i 70-ych). Zastanawiająca jost t r w a ł o ś ć tych g u z ó w jako elementu ubioru m ę s k i e g o . Opisy na przestrzeni stu lat — od 70-ych ubiegłego wieku do 70-ych tego — n o t u j ą ich istnienie w ubiorze; przejmowany b y ł i przez inne grupy C y g a n ó w , stając się na prze­ podobnie jest z monetami ł o m i e X I X i X X w. faktycznie narodowym strojem znacznej innych e l e m e n t ó w i guzy, j a k m o ż n a s ą d z i ć , z o s t a ł y przez nich części R o m ó w . T a k ż e w Polsce Cyganie od dawna już tutaj prze­ zapożyczone. b y w a j ą c y zaczęli w z o r o w a ć się na przybyszach. Kobiecy strój warstw s p o ł e c z n y c h w wielu krajach —• np. przy stał mężczyźni szlachty i arystokracji polskiej — znane stj, od dawna. W y k o ­ zaczęli nosić szerokie spodnie wpuszczane w buty i kurtki z du­ nane z metalu, często ze srebra, niekiedy J.dobione kamieniami s i ę barwniejszy, spódnice bardziej f a ł d z i s t e , Jako w ubiorach kobiecych. J a k wiele dopełnienie strojów, zwłaszcza wyższych kontuszach ż y m i guzikami. T a k w i ę c w drugiej p o ł o w i e X I X w. moda przy­ lub z ł o c o n e , u ż y w a n e b y ł y w X V T I - , a z w ł a s z c z a X V T I I - w i e c z - niesiona przez K e ł d e r a s z ó w i L o w a r ó w , ale głównie — j a k się nych ubiorach. wydaje — tych pierwszych, s t a ł a s i ę kanonem t a k ż e w ubiorach na W ę g r z e c h — podobnie j a k monety, które obowiązującym t a k ż e dla innych grup C y g a n ó w p r z e b y w a j ą c y c h i w ę d r u j ą c y c h po terenach Polski, L i t w y , Ukrainy. 3 4 Wyjątkiem s ą osiadli widzimy w 37 W p o ł o w i e X I X w. s t a n o w i ł y element znany XIX-wiecznych Najprawdopodobniej Cyganie g ł ó w n i e z K a i pat, p o z o s t a j ą c y w zasadzie pod w p ł y w e m zapożyczone miejscowego sposobu ubierania się. sfoju. i na d ł u ż s z y Kełderasze ubiorach kobiecych w tam w ł a ś n i e z o s t a ł y one przez czas w ł ą c z o n e jako s t a ł y Rumunii. Cyganów element i L o w a r z y wyszli, przecież z W o ł o s z c z y z n y Z a p o ż y c z e n i e to — jak m o ż n a p r z y p u s z c z a ć — nie było i Siedmiogrodu i wraz z nimi rozpowszechnione z o s t a ł y te właśnie przypadkiem odosobnionym. T a k ż e i w innych krajach Cyganie elementy ubioru. G d y zjawili się w Polsce, Niemczech, F r a n c j i , miejscowi wzorowali się na modzie przyniesionej pizez L o w a r ó w Anglii, Ameryce, już dawno z a n i k ł a trady cja noszenia d u ż y c h czy K e ł d e r a s z ó w . Horvathova pisze, że na Słowacji nawet osiadli g u z ó w , wraz. z kostiumami, które w y s z ł y z u ż y c i a . R z u c a ł y się Cyganie, ubierający się w-edług w z o r ó w miejscowej, wiejskiej w i ę c w oczy jako element ubrania m ę s k i e g o , podobnie j a k mo­ T płócienne nety u kobiet (ta moda t a k ż e nie b y ł a powszechniej znana w E u ­ cholewy ropie) . Ale z a s t a n a w i a j ą c e jest, że Cyganie, k t ó r z y tak ł a t w o zmie­ b u t ó w , zaczęli nosić w ą s y , brody, kapelusze i duże guzy przy niali ubiory, do g u z ó w i monet przyw-iązali się na ponad sto lat, mody, zamienili pod w p ł y w e m koczowników białe, c h ł o p s k i e spodnie na szerokie, ciemne, wpuszczane w kamizelkach. 3 5 Z w ł a s z c z a owe duże srebrno guziki ubioru m ę s k i e g o rozpow­ c z y n i ą c z nich o z n a k ę swojej p r z y n a l e ż n o ś c i , o z n a k ę c y g a ń s k o ś c i . Wtedy gdy już od dawna jirzestaly b y ć u ż y w a n o przez nie-Cy- s z e c h n i ł y się w ś r ó d C y g a n ó w , traktowane jako s t a ł y element g a n ó w , s t a n o w i ł y faktyczny w y r ó ż n i k Cygana i w takim charak­ ubioru m ę ż o z y z n (np. handlarzy k o ń m i z k r a j ó w l e ż ą c y c h na po­ terze k o j a r z y ł y się nie-Cyganom. Nie jest wiadome, j a k a przyczy- 108 �I I . 18. J . Callot, Odpoczynek włóczęgów, na z a d e c y d o w a ł a o 9pecyfioznym potraktowaniu przez nich g u z ó w i monet — określona potrzeba czy t e ż dość przypadkowo s t a ł y się te ozdoby t r w a ł y m elementem przez to, ż e jako przed­ mioty Wykonane z k r u s z c ó w szlachetnych n a d a w a ł y s i ę do wy­ r a ż e n i a bogactwa, do p o d k r e ś l e n i a p r e s t i ż u rodziny. M o g ł y b y to p o t w i e r d z i ć dość znane przypadki dawania g u z ó w i monet (tzw. galibi, galby) w zastaw, p ł a c e n i a tymi monetami okupu za żonę. B y ć m o ż e nie wyczerpuje to odpowiedzi na pytanie, dlaczego tak długo guzy i monety przetrwały w ubiorze c y g a ń ­ skim, bo i przecież sam ubiór K e ł d e r a s z ó w i L o w a r ó w — choć modyfikowany — z a c h o w a ł s i ę . Mamy więc do czynienia zc zjawiskiem bardziej z ł o ż o n y m . W opisach ubiorów kotlarzy niejednokrotnie znajdujemy u w a g ę , ż e stiojo p r z y w ó d c ó w — szefów, w ó j t ó w itd., s ą w y j ą t ­ kowo bogate; w y r ó ż n i a ich t a k ż e laska z w i e ń c z o n a srebrną czy nawet z ł o t ą g a ł k ą . T a oznaka starszyzny plemiennej znana jest w ś r ó d C y g a n ó w dość powszechnie i wielu o b s e r w a t o r ó w w ł a ś n i e na laski i bogactwo u b i o r ó w zwracało u w a g ę . S t ą d t e ż bywa,, ż e najlepiej, najstaranniej opisywanymi osobami s ą właśnie przy­ w ó d c y . I c h stroje prezentują d o s y ć s z c z e g ó l n y styl, b ę d ą c y j a k gdyby przejaskrawionym z e s p o ł e m cech i e l e m e n t ó w wych przy nadaniu im specyfiki c y g a ń s k i e j . miejsco­ 38 Nie z a c h o w a ł y się — jeśli w ogóle kiedykolwiek i s t n i a ł y — pocz. X V I I w. po staropolsku. O d m ł o d u h a n d l o w a ł k o ń m i , p o z n a ł s i ę bliżej z Cyganami, n a u c z y ł ich j ę z y k a , z n a ł obyczaje."* Znamierowski jako o z n a k ę swojej w ł a d z y m i a ł ćupni (cyg. bat). Narbutt, k t ó r y w d z i e c i ń s t w i e w i d y w a ł Znamierowskiego b y w a j ą c e g o w domu jego ojca, t a k opisuje ó w atrybut: „ T r z c i n a gruba j a k ręką o b j ą ć , d ł u g a około cali 24, okuta suto srebrem po obu k o ń c a c h , b y ł y to s k ó w k i misternie zrobione przez pewnego z ł o t n i k a C y g a n a : kwiaty, perełka, figurki k o ń s k i e , widzieć się d a w a ł y wyrobione w s k r ó ź n ą r o b o t ą , rzemyk spiralnie owijał się w szerokie o d s t ę p y od s k ó w k i do s k ó w k i , przy jednym k o ń c u b y ł temlak z zielonego jedwabiu, srebrem przetykanego, z kutasikami srebrnemi, przy drugim b y ł bizun osadzony ogromny, gruby n a trzecią c z ę ś ć cala, długością przechodził nieco trzcinę, obok bizuna w i s i a ł y trzy wąskie rzemyki, które z » k a ż d y m uderzeniem w y d a w a ł y k l a s k a j ą c y odgłos. Takowe n a r z ę d z i e , u w a ż a n e z a berło w ł a d c y , w i s i a ł o m u zawsze u pasa, b y ł o n i e j a k i e m ś g o d ł e m dostojeń­ stwa." " W t y m samym mniej więcej czasie co i Znamierowski „ p a n o w a ł " w dobrach R a d z i w i ł ł o w s k i c h na Litwie inny król, J a n Marcinkiewicz, Cygan, którego w urzędzie starszego nad Cyganami zatwierdził S t a n i s ł a w K a r o l R a d z i w i ł ł dokumentem z 1778 r. Marcinkiewicz zarządzał Cyganami w Mirze i litewskich dobrach R a d z i w i ł ł ó w do 1790 г., w k t ó r y m to roku z m a r ł , a urząd objął jego s y n Ignacy. J e d n a k ż e J a n b y ł chyba ostatnim ze s ł a w ­ nych k r ó l ó w C y g a n ó w , „ z jego śmiercią zgasła ś w i e t n o ś ć tego r z ą d u " . Narbutt i Gluziński pozostawili nam opis ubioru tego króla C y g a n ó w , k t ó r y t a k ż e b y ł zwierzchnikiem Akademii N i e d ź w i e d z i e j w Smorgoniach. „TJ nas w Litwie król c y g a ń s k i Marcinkiewicz, w e d ł u g p o w i e ś c i starych C y g a n ó w , o k a z y w a ł wyt w o r n o ś ć przepychu w całej c y g a ń s k i e j ś w i e t n o ś c i . N o s i ł s i ę po staropolsku, g ł o w y nie golił, w ą s m ial rzęsisty, kontusz k r ó t k i , pas bogaty, szarawary ponsowe, buty żółte lub ponsowe, bizun zamiast szabli u pasa, laska z buzdyganem w ręku, k o ł p a k ba­ rankowy na głowie (...) z kutasem z ł o t y m na wierzchu zielonym aksamitnym, k t ó r y o t a c z a ł o siedm z ł o c i s t y c h promieni, na w z ó r kiteczek spod barana w y g l ą d a j ą c y c h (...) U b i ó r królowej b y ł bogaty, perła, diamenty, z ł o t o , srebro n a zausznicach, szyi, g ł o w i e , palcach, j a ś n i a ł y ; ona sama i otaczające j ą niewiasty b y ł y przybrane w aksamit, jedwabne materie, krepy, gazy, 9 4 4 1 opisy dawniejszych, XVII- i X V I I I -wiecznych przywódców C y g a n ó w . Nawet tych, k t ó r z y —• j a k np. w Polsce — otrzymywali dokumenty kancelarii królewskiej m i a n u j ą c e ich oficjalnie kró­ lami bądź „ s t a r s z y m i " c y g a ń s k i m i . Pierwsze informacje p o c h o d z ą dopiero z k o ń c a X V I I I w. z Litwy* i d o t y c z ą d w ó c h postaci: J a k u b a Znamion,wskiego, wyniesionego na stolec króla c y g a ń ­ skiego poprzez przyznanie m u przywilejem S t a n i s ł a w a Augusta w 1780 r. zwierzchnictwa nad Cyganami litewskimi, i J a n a Marcinkiewicza. Znamierowski by) polskim szlachcicem p o w o ł a ­ n y m do z a r z ą d z e n i a Cyganami, rozsądzania sporów itd. W ę d r o - ! w a ł razem z Cyganami, nosił się t e ż tak, by nie o d s t a w a ć zbytnio od swoich podopiecznych. J a k pisze W ó j c i c k i : „ b y ł to dobry \ szlachcic, ogromnej statury, cerę m i a ł tak ś n i a d ą , j a k Cygan, | a w ą s czarny, długi, s p a d a ł m u n a piersi, ubierał się z c y g a ń s k a , \ 109 I �I I . 19. Jacob de Ghey, V wróżki, przełom X V I i X V I I m u ś l o n y , kartuny, p ł o c i e n k a , w g u ś c i e prawdziwie maskarado­ wym." 4 2 Gluziński przekazuje nam — opierając się na opowieści starego pracownika l e ś n e g o w dobiach Radziwiłłowskich — w.; i l . 20. Cyganka, r y c i n a z 1674 r. Polsce, w czasach nam b l i ż s z y c h , atrybuty piastowanej w ł a d z y s t a ł y się jeszcze bardziej zbliżone do n i o c y g a ń s k i c h — np. Michał K w i e k , k t ó r e g o g ł o ś n a elekcja w 1930 r. z o s t a ł a zaszczycona inny nieco opis postaci Marcinkiewicza: „ T e n król był wysokiego obecnością Wzrostu, barczysty, pleczysty i k o ś c i s t y , a mimo to chuderlawy, w prasie, w y s t ę p o w a ł przybrany w „ b i a ł o - a m a r a n t o w ą twarz miał ściągłą, p o m a r s z c z o n ą , oczy ż y w e , nawet j a k to m ó w i ą , ze ogniste, przenikliwe (...) brodę m i a ł czarną o g r o m n ą jak snop z napisem K r ó l C y g a n ó w P o l s k i c h " ; jeszcze bardziej po kró­ złotym samego orłem, Józefa Piłsudskiego udekorowaną i obszernie licznymi z ł o t y m i opisana szarfę monetami, 50 i na głowie m i a ł c z a p k ę w k s z t a ł c i e j a k b y korony, tylko bez lewsku w y s t ą p i ł w trakcie ceremonii koronacyjnej Janusz K w i e k krzyżyka, ale w niej b y ł o utkwione k r ó t k i e pawie p i ó r o ; suknię — ceremonia o d b y ł a się 4 lipca 1937 Г. na Stadionie W o j s k a m i a ł d ł u g ą , czarną, o b w i s ł ą aż do kostek, p r z e p a s a n ą czarnym Polskiego w Waiszawie (patrz zamieszczona ilustracja). pasem i czerwone buty; n a szyi po wierzchu sukni miał ł a ń c u c h Nie s p o s ó b dziś u s t a l i ć z c a ł ą p e w n o ś c i ą , czy laska jako z grubych b i a ł y c h paciorek, z w i e s z a j ą c y c h się aż na piersi, na k t ó r y m w i s i a ł o w y o b r a ż e n i e n i e d ź w i e d z i a , a na nim siedząca m a ł p a , w czerwonej kaftance..." żu, 43 J a k p o t w i e r d z a j ą m a t e r i a ł y ikonograficzne i opisy z r ó ż n y c h rejonów E u r o p y , w ł a ś n i e laska s t a ł a się powszechnym atrybutem p r z y w ó d z t w a u C y g a n ó w . „ C y g a ń s k a laska z kulą. srebrną oznacza w ł a d z ę wodza całej bandy" zanotowano z k o ń c e m X I X w. w Sie­ radzkiem, 44 „ W ó j t nosi k r ó t k ą bekieszę o srebrnych guzach 45 i laskę o srebrnej skuwce i gałce d ł u g i e j " notuje G e r s o n ; o z n a k ą w ł a d z y jest b u ł a w a , grawerowana w różnego rodzaju motywy, w n i e k t ó r y c h grupach szef jest jedynym uprawnionym do no­ 4 6 szenia z ł o t y c h g u z i k ó w , pisze de V i d e . L a s k i z m e t a l o w ą g a ł k ą lub okuciem z g ó r y b y ł y powszechnym atrybutem C y g a n ó w na Bałkanach, a w każdym oznaka g o d n o ś c i jest własną-, c y g a ń s k ą formą podkreślania presti­ razie na pograniczu j u g o s l o w i a ń s k o - - r u m u ń s k o - w ę g i o r s k i m : „ C y g a ń s k i książę nosił laskę z m o s i ę ż n ą g ł ó w k ą , na której b y ł a z a w i ą z a n a czerwona w s t ą ż k a jako znak 4 7 w ł a d z y " ; „ I c h książę (...) mial laskę, na niej w ę g i e r s k ą trój­ 4 8 k o l o r o w ą w s t ą ż k o jako znak w ł a d z y " . „ A m e r y k a ń s c y Cyganie z grupy K e ł d e r a s z jako oznaki w ł a d z y u ż y w a j ą k i j a z w y r z e ź b i o ­ czy t e ż p r z e j ę t ą pod w p ł y w e m n i o c y g a ń s k i e g o otoczenia. Często jej w y s t ę p o w a n i e u r ó ż n y c h grup C y g a n ó w i w r ó ż n y c h krajach mogłoby wskazywać na rodowód cygański, chociaż jest niemal równio m o ż l i w e , żo powszechne w przeszłości w wielu krajach E u r o p y oznaczanie g o d n o ś c i b u r m i s t r z ó w , w ó j t ó w czy starszyzny wojskowej specjalnymi zdobionymi laskami lub bu­ ł a w a m i , z a u w a ż o n e bez w ą t p i e n i a przez C y g a n ó w , w p ł y n ę ł o na n a ś l a d o w c z e , powszechne władzy. przyjęcie przez nich tego atrybutu Możliwe t a k ż e , żo o z n a c z a j ą c przywódcę („władzę") w s p o s ó b z r o z u m i a ł y t a k ż e dla n i e - C y g a n ó w mieli na uwadze zabezpieczenie się c h o ć w części przed w ł a d z a m i n i e c y g a ń s k i m i , nierzadko z d r a d z a j ą c y m i ochotę do podporządkowania C y g a n ó w . Z a takim w ł a ś n i e w y j a ś n i e n i e m laski jako sobie elementu stroju p r z y w ó d c y zdaje s i ę ś w i a d c z y ć brak wzmianki o t y m atry­ bucie w najdawniejszych opisach b ą d ź rycinach p r z e d s t a w i a j ą ­ cych C y g a n ó w , natrafiamy na nie dopiero w wieku Przyjrzyjmy się teraz sposobowi ubierania się XVIII. 5 1 Romów ną g ł o w ą u g ó r y i ozdobionego m i e d z i ą albo m o s i ą d z e m ; u hand­ w s p ó ł o z e ś n i e , po to m . i n . , by z o b a c z y ć , jak dalece wnioski nasu­ larzy k o ń m i Romaniszels o z n a k ą godności jest rodzaj stalowego w a j ą c e s i ę z m a t e r i a ł u historycznego s ą pewnymi s t a ł y m i ten­ p r ę t a , k t ó r e g o jeden koniec jest z a k o ń c z o n y ostro, a drugi mo­ 49 siężną g a ł k ą , na pręt n a ł o ż o n e są skórzane p i e r ś c i e n i e " . 110 W dencjami, z a u w a ż a l n y m i i dzisiaj. Pominiemy tutaj p e ł n i e j s z y opia ograniczając s i ę do w y r ó ż n i a j ą c y c h oech: �1. Starsi m ę ż c z y ź n i n o s z ą jeszcze kamizelki ze srebrnymi guzikami; ubiór bardzie] miejski, c h o ć z w p ł y w a m i wiejskiego, kapelusz z szerokim rondem; kobiety starsze — szerokie marsz­ czone s p ó d n i c e w ż y w y c h kolorach, t a k ż e kolorowe bluzki, na g ł o w a c h chustki; ozdoby —• naszyjniki, kolczyki, bransolety. Ludzie m ł o d z i ( m ę ż c z y ź n i i kobiety) ubierają się zgodnie ze współ­ czesną modą miejską (Jugosławia, I n d i e ) . 5 2 2. K o b i e t y d ł u g i e , barwne, marszczone s p ó d n i c e , chustki, alo w i ą z a n e z t y ł u (nie j a k u kobiet wiejskich); m ę ż c z y ź n i zgodnie z m i e j s o o w ą w i e j s k ą m o d ą — buty w h a r m o n i j k ę na Ukrainie, fezy, turbany, koszule we wzorek i szeroki pas w T u r c j i (re­ publiki ś r o d k o w o a z j a t y e k i e i część azjatycka Z S R R , J u g o s ł a w i a , R u m u n i a , T u r c j a , Polska, A m e r y k a Ś r o d k . ) 5 3 3. M ę ż c z y ź n i i kobiety ubierają się tak jak miejscowa lud­ n o ś ć wiejska. Czasami w i d a ć różnicę w ubiorach m ę ż c z y z n starszych i m ł o d y c h (np. w Serbii starsi n o s z ą ubiory tureckie, m ł o d s i — j a k Serbowie). K o b i e t y m a j ą suknie takie jak u kobiet wiejskich lub szarawary u muzulmanek, n a głowio chustka, twarz nie zakryta; w y j ą t k o w o z a k r y w a ł y twarz kobiety tzw. B i a ł y c h C y g a n ó w — Parno R o m a , w B o ś n i (Bułgaria, J u g o s ł a ­ wia — Serbia, B o ś n i a , S ł o w e n i a , T u r c j a ) . Sarong u m ę ż c z y z n , o h a ł a t y i szerokie spodnie, tiubetejki n a g ł o w i e ; długie okrycia — dżelabije, na g ł o w i e jedwabna chustka przytrzymywana grubym sznurem; kobiety sari, chałat i turban, na głowie chusta, i l u ź n y szeroki p ł a s z c z arabski, d ł u g a s p ó d n i c a — zgodnie ze wzorami miejscowymi, jedynie o z d ó b w i ę c e j , kolory niekiedy ż y w s z e (Cejlon, I r a n , I r a k , republiki ś r o d k o w o a z j a t y e k i e Z S R R , Meksyk) 5 4 4. K o b i e t y barwne s p ó d n i o e i bluzki, m ę ż c z y ź n i ubiór zdrad z a j ą o y s k ł o n n o ś c i do mody „ w o j s k o w e j " — d u ż e guzy, wy­ sokie oficorskie buty, niekiedy czerwone (Indie, Z S R R — S y ­ beria) * I \ ВОШ'.МПЛК ł N U . 21. D . Teniers, COriHl?. ^ Śpiący 5 5. K o b i e t y k i l k a s p ó d n i c n a k ł a d a n y c h jedna na drugą, kolory bardzo ż y w e , wzory „ e g z o t y c z n e " ; s p ó d n i c e niekiedy zszywane z r ó ż n o k o l o r o w y c h k a w a ł k ó w i u k ł a d a n e w plisy, buty czerwone n a wysokim obcasie, ozdoby ze z ł o t y c h monet; m ę ż c z y ź n i podobnie j a k miejscowi (Europa Zach., A m e r y k a Środk.) * 3 G. M ę ż c z y ź n i modne marynarki lub garnitury, niekiedy bardzo wyrafinowane, eleganckie, drogie jedwabne koszule, buty lakierowane, czasami ekstrawaganckie. K o b i e t y l u ź n e , bogate, barwne spódnice lub d w u c z ę ś c i o w e kostiumy, niekiedy brak fartucha; kobiety czasami w sukniach z dekoltem, a nawet o b c i s ł y c h spodniach; d u ż o z ł o t y c h o z d ó b (Ameryka P ł n . , E u r o p a Zaoh. i Środk. — F r a n c j a , R F N , Austria, Szwecja, a t a k ż e Polska) 57 N a koniec jeszcze jedna uwaga. U wielu a u t o r ó w przewija się m y ś l , ż e noszenie o d z i e ż y starej, zniszczonej i dziurawej stało się dla R o m ó w „ n a r o d o w y m o b y c z a j e m " , nie idzie przy tym o styl w y n i k a j ą c y z u b ó s t w a , ale o jakąś r z e k o m ą s p e c y f i k ę c y g a ń s k i e j o b y c z a j o w o ś c i czy estotytki. A r m e ń s c y Bosza „ n i e lubią nowego ubrania i s z y j ą c y dla nich o d z i e ż b y w a j ą zmuszani znosić ją, a dopiero potem sprzedać C y g a n o m " . S ł o w a te p o c h o d z ą od a u t o r ó w o znanym autorytecie —- Tokaricw (autor pierwszej wypowiedzi) i Papazijan (drugiej) skłaniają nas do dania wiary ich stwierdzeniom, j e d n a k ż e n i e m o ż l i w a do pogodzenia ze zdrowym r o z s ą d k i e m i z p o w i e r z c h o w n ą c h o ć b y z n a j o m o ś c i ą R o m ó w treść t y c h wypowiedzi ś w i a d c z y , j a k nadal jeszcze m a ł o wiadomo o tej grupie i j a k ozęsto stereotypowe, nie weryfikowane, a przekazywane od p o k o l e ń s ą d y powtarzane są nawet przez tych, k t ó r z y z racji reprezentowanej dyscypliny wiedzy winni odzna­ czać się większym krytycyzmem. 58 59 Z obseiwacji w s p ó ł c z e s n y c h ubiorów cygańskich wynika, że: 1. Część C y g a n ó w — z a r ó w n o m ę ż c z y z n j a k i kobiet — w p e ł ­ n i p r z y j ę ł a ubiór n i e c y g a ń s k i . 2. Część różni s i ę od miejaoowej l u d n o ś c i , przy c z y m : lub a. ich strój przypomina n i e c y g a ń s k i ubiór z innych okolic, b, posiada cechy nie kojarzone z ubiorem n i e c y g a ń s k i m z innych okolic, zatem albo w ł a s n o c y g a ń s k i e , albo t a forma ubioru t a k ż e jest przez nich p r z y j ę t a , ale zarzucona z o s t a ł a przez t y c h , od k t ó r y c h z o s t a ł a z a p o ż y c z o n a . 3. U b i ó r w s p ó ł c z e s n y miejski jest c h ę t n i e j przejmowany niż wiejski, do k t ó r e g o część C y g a n ó w jest uprzedzona. 4. Kobiety częściej n i ż m ę ż c z y ź n i i m ł o d z i e ż r ó ż n i ą s i ę od l u d n o ś c i miejscowej. 5. Nawet przy z u p e ł n y m przejęciu ubioru miejscowego pewne cechy kolorystyczne i ozdoby w y r ó ż n i a j ą C y g a n ó w . 6. Cyganie k o c z u j ą c y z reguły bardziej różnią się ubiorem od ludności miejscowej n i ż osiadli. 7. Niekiedy w jednej m i e j s c o w o ś c i czy na niewielkim obsza­ rze s ą s i a d u j ą Cyganie różniący się z u p e ł n i e ubiorami i podtrzy­ m u j ą c y t ę o d m i e n n o ś ć —• co m o ż e w s k a z y w a ć na pewnego ro­ dzaju p r z y w i ą z a n i e do tradycji, a w k a ż d y m razie przeszłości. 8. N i e k t ó r z y n o s z ą ubiory rozmaite nawet w obrębie jednej grupy, b ę d ą c e z b i e r a n k ą r ó ż n y c h s t y l ó w i r ó ż n e g o poohodzenia. P o n i e w a ż n a podstawie dotychczasowego o m ó w i e n i a nie u d a ł o się nam o d p o w i e d z i e ć w pełni na postawione pytanie, s p r ó b u j m y teraz z a s t a n o w i ć się, czy s ą i ewentualnie jakie ele­ menty stałe w r o z m a i t o ś c i s t r o j ó w c y g a ń s k i c h , elementy, które p o w t a i z a j ą się m o g ą c tym samym z o s t a ć uznane za s t a ł o w ubio­ rze c y g a ń s k i m , za identyfikowane przez nich jako w ł a s n e . Rozpoczniemy od ubioru m ę s k i e g o jako prostszego do omawiaiua i nie zawierającego — j a k się wydaje —. j a k i e j ś c y g a ń s k i e j specyfiki, a w k a ż d y m razie nie takiej, która powszeohniej d a ł a b y się z a u w a ż y ć . Analizując s p o s ó b ubierania się m ę ż c z y z n u róż­ n y c h C y g a n ó w , w r ó ż n y c h krajach, nie udaje się w ł a ś c i w i e wy­ odrębnić jakichś reguł, które ś w i a d o m i e b y ł y b y przestrzegane i t y m s a m y m m o g ł y w y r a ż a ć ukryte treści. N a j c z ę s t s z y m wy­ r ó ż n i k i e m ubioiu Cygana m ę ż c z y z n y od ludności tubylczej jest jego w i ę k s z a b a r w n o ś ć czy t e ż w i ę k s z a ś m i a ł o ś ć w zesta­ wieniu barw, które ż y w o ś c i ą s w o j ą o d b i e g a j ą od wzoru miejsco- Ul �П. 22. Michel-Ange Merigi, Wróżąca Cyganka wego, ewentualnie u ż y c i e tkanin, które przez m ę ż c z y z n miejsco­ dawniejsze opisy i analiza rycin m o g ą to p o t w i e r d z i ć — nie wy­ w y c h nie s ą u ż y w a n e jako ekstrawaganckie lub n i e m ę s k i e (np. nika, ż e b y kapelusz b ą d ź inne nakrycie g ł o w y m ę ż c z y z n b y ł o m a t e r i a ł na marynarki w duże grochy, garnitur z tkaniny prze­ elementem koniecznym ubioru, p o s i a d a j ą c y m j a k i e ś znaczenie tykanej koszule inne niż praktyczne i m o t y w a c j ę i n n ą n i ż całkowicie indywidual­ kolorach, czasami w kwiaty, jaskrawe kamizelki). n y w y b ó r . Chociaż, j a k b y w a niejednokrotnie z m o d ą —• a nie metalizowanymi, 0 żywych różnokolorowymi nitkami, P o w y ż s z e cechy ś w i a d c z ą o pewnych s k ł o n n o ś c i a c h estetycznych. m a m y powodu s ą d z i ć , by akurat Cyganie stanowili S ą t a k ż e liczne p r z y k ł a d y , że nawet k o l o r y s t y k ą nie r ó ż n i ą się i z u p e ł n i e jej nie ulegali — ona m o ż e s t a n o w i ć element decydu­ wyjątek od miejscowego kanonu. To wkomponowanie się we w z ó r miejsco­ j ą c y wyboru; idzie tutaj oczywiśoie nie o m o d ę w y ś w i a d c z y , że b a r w n o ś ć ubioru m ę s k i e g o nie jest c z y m ś ko­ u n i e - C y g a n ó w , ale o aktualne preferencje pośród samych Cyga­ obowiązującą podkreślenia n ó w . T y m samym j a k i ś wybrany s z c z e g ó ł o d z i e ż y m o ż e czasowo c y g a ń s k o ś e i . T a k ż e kapelusz —• fragment ubioru, k t ó r y w opisach p e ł n i ć dla ludzi z pewnej społeczności rolę oznaki p r z y n a l e ż n o ś c i niecznym, identyfikującym ich, własnym, dla ubiegło- i tegowiecznyeh jest kojarzony z m ę ż c z y z n ą Cyganem, do w s p ó l n o t y ; nie jest to jednak j a k i ś s t a ł y element, jego przyję­ nie wydaje się s p r a w o w a ć jakiejś specjalnej roli. Jodynie jedna cie m o ż e b y ć r ó w n i e szybkie j a k z u p e ł n e zarzucenie albo zastą­ znana mi w y p o w i e d ź (z B a ł k a n ó w ) motywuje noszenie kape­ pienie innym. Podobnie j a k kapelusze p r z e d s t a w i a ł a się chyba lusza: w domu m o ż n a o b y ć się bez niego, ale do miasta bez k a ­ sprawa noszenia przez m ę ż c z y z n L o w a r ó w apaszek na szyjach pelusza p ó j ś ć nie wypada. W t y m o k r e ś l o n y m przypadku kape­ w okresie p o p r z e d z a j ą c y m I I w o j n ę ś w i a t o w ą , apaszek, które — lusz s t a ł jak pisze c z ł o n e k tej w ę d r o w n e j społeczności Yoors —• b y ł y się symbolem eleganckiego, ubioru o d ś w i ę t n e g o , elementem, który przy niecodziennego, niedostatku środków oznaką L o w a r a . 6 0 1 m o ż l i w o ś c i sygnalizuje jednak s y t u a c j ę o d m i e n n ą niż codzienna. P r z y j r z y j m y się teraz w podobny s p o s ó b ubiorowi kobiece­ Może to b y ć zatem przypadek analogiczny do tego, k t ó r y widzie­ mu. We wszystkich niemal w s p ó ł c z e s n y c h opisach — t a k ż e , j a k l i ś m y w ostatnim, czwartym odcinku serialu Cygan produkcji p a m i ę t a m y , w literaturze dawnej — p o d k r e ś l a n a jest b a r w n o ś ć radzieckiej, pokazywanego w i o s n ą 1982 i . w T V P . K i e d y po­ ubioru kobiet c y g a ń s k i c h . Często jest mowa o p ł a c h t a c h , jakimi z y t y w n y bohater filmu B u d u a j , Cygan, b y ł y czeiwonoarmista, się o w i j a j ą ; nie zawszo jest jasne, czy idzie o rodzaj chusty, dowiaduje się, że ta, do k t ó r e j t ę s k n i ł przez poprzednie trzy od­ czy też o długą, p r o s t ą w kroju s u k n i ę , jakby k o s z u l ę . R y c i n y cinki, k o ł c h o ź n i c a A n a s t a z j a , oczekuje go, w radości p r z y g o t o w a ń dawne do godnego p r z y j a z d u kupuje przede wszystkim n o w ą c z a p k ę , jednoczęściowych często pokazują kobiety cygańskie właśnie odpowiednio w i d o c z n ą z daleka, s z t y w n ą , z a s o b n ą . Spotkawszy często na tych dawnyoh rycinach widzimy Cyganki w ubiorach sukniach-koszulaeh. J e d n a k ż e m a ł e g o , prawie gołego c y g a ń s k i e g o c h ł o p c a , k t ó r e g o postanawia dwuczęściowych, zabrać ze s o b ą , t a k ż e zaopatruje go w c z a p k ę , jeszcze w i ę k s z ą , całość z górą ubioru. T a k t e ż najczęściej przedstawiane s ą C y ­ jeszoze ganki n a ilustracjach X I X - w i e c z n y c h i w s p ó ł c z e s n y c h . T a nie- 112 bardziej w i d o c z n ą . Ze współczesnych obserwacji -—• gdzie s p ó d n i c a w takich chyba r ó w n i e nie jest p o ł ą c z o n a w jedną �wielka pozornie różnica m a dalekie implikacje w y c h o d z ą c e poza s a m ą formę ubioru. M.in. d w o i s t o ś ć owa ś w i a d o z y najprawdopo­ dobniej, że j u ż w dawniejszych czasach Cyganie stanowili zróż­ n i c o w a n ą społeczność, gdzie i s t n i a ł y grupy bardziej zaohowawoze i takie, które u l e g ł y silniejszym w p ł y w o m otoczenia p r o w a d z ą c y m m.in. do zmian w ś w i a d o m o ś c i , systemie norm etycznych. T r z y są stałe cechy ubioru kobiet, pisze F i c o w s k i : f a ł d z i s t a s p ó d n i c a , chusta i ozdoby; są to cechy, k t ó i e t a k ż e dzisiaj okreś­ lają strój C y g a n e k . Ozdoby tymczasem p o m i ń m y . Spódnioa i chustka to dwa elementy, które — j a k się przekonujemy ana­ l i z u j ą c ubiór kobiecy — są niemal s t a ł e , n i e z a l e ż n i e od w p ł y w ó w miejscowych i grupy. S p ó d n i c a (i o k r y w a j ą c y j ą fartuch) i chustka mimo zmiany m ó d , kolorystyki, czasami nawet kroju, o k r e ś l a j ą k o b i e t ę c y g a ń s k ą . S p ó d n i c a jest najczęściej szeroka, z przodu m a d u ż ą k i e s z e ń , do k t ó r e j kobieta chowa k a r t y potrzebne do w r ó ż b y , t y t o ń lub papierosy, zapałki, p i e n i ą d z e , niekiedy k i e s z e ń t ę stanowi ozdobny, zawieszony n a pasie woreozek; dopiero na s p ó d n i c ę idzie d u ż y fartuch k r y j ą c y o w ą k i e s z e ń , ale i s a m ą s p ó d ­ nicę — obecnie bywa, ż e k i e s z e ń jest na fartuchu. N a ramiona zarzucona jest wielka chusta, czasami przechodzi ona pod jednym ramieniem. N a g ł o w i e chustka, u n i e k t ó r y c h z w i ą z a n a z t y ł u , rzadziej pod brodą. Niekiedy chustka i s p o s ó b jej w i ą z a n i a jest w y r ó ż n i k i e m „ p r a w d z i w y c h " C y g a n ó w w ś r ó d grup, k t ó r e miesz­ kając w p o b l i ż u różnią się u b i o r e m . Czasami s p o s ó b z w i ą z a n i a chustki różni kobiety c y g a ń s k i e — co jest p o d k r e ś l a n e — od miejscowych c h ł o p e k w i ą ż ą c y c h je najczęściej pod b r o d ą . D u ż a chusta niekiedy jest noszona n i e z a l e ż n i e od chustki na g ł o w i e . S ł u ż y ona — j a k i dawniej — do noszenia dziecka. W s p ó ł oześnie obserwatorzy z w r a c a j ą u w a g ę , ż e w ostatnich kilkunastu latach starsze kobiety z a c z ę ł y n o s i ć chustki nie n a g ł o w i e , lecz na s z y i , oraz żo ubiór w y j ś c i o w y , do miasta, w t y m t a k ż e c h u s t k a , jest strojniejszy niż u ż y w a n y w domu czy o b o z i e . Jeszcze w y r a ź n i e j podkreśla to u C y g a n ó w u k r a i ń s k i c h Barannikow. „ C y g a n k i - w r ó ż k i (koczujące) n o s z ą pstrokate s p ó d n i c e z kwieci­ stego m a t e r i a ł u , kwiecisty szal i bogate namista (cyg. ozdoby). Ale w takim stroju o h o d z ą tylko w r ó ż y ć i ż e b r a ć — w domu ubierają się tak j a k kobiety u k r a i ń s k i e . " M a m y w i ę o tutaj do czynienia nie tylko — j a k się wydaje — z przypadkiem staran­ niejszego ubierania się przy wychodzeniu z domu, co jest pow­ szechne, ale j a k b y p o d k r e ś l a n i a swojej c y g a ń s k o ś o i . W y n i k a w i ę c , ż e s p ó d n i c a i fartuch oraz chustka n a g ł o w i e m o g ą b y ć — c h o ć b y przez s w o j ą p o w s z e c h n o ś ć — uznane z a c y g a ń s k i e ele­ menty ubioru. 61 62 6 3 64 w faituchu i chustce na głowie. W ogóle informacje na temat noszenia spodni s ą bardzo rzadkie i w większości grup opinia spo­ łeczna wręcz zabrania tego kobietom. Zdarza się u C y g a n ó w z dawna o s i a d ł y c h , np. w Polsce tych, k t ó r z y m i e s z k a j ą w g ó r a c h , że m ł o d e dziewczyny naśladując wzory miejscowe c h o d z ą w spod­ niach, j e d n a k ż e w y j ś c i e z a m ą ż powoduje r e z y g n a c j ę z tej części ubioru, a raczej k o n i e c z n o ś ć jej zarzucenia. T r w a ł o ś ć i powszech­ n o ś ć u ż y w a n i a przez kobiety spódnicy* i fartucha oraz chustki w y j a ś n i a s i ę , gdy o d w o ł u j e m y się do innych e l e m e n t ó w kultury C y g a n ó w (przede wszystkim do pojęcia c z y e t o ś c i - n i e c z y s t o ś c i , do systemu norm i tzw. s k a l a ń ) . W dalszej perspektywie sprowa­ dza się to do w s p ó l n e g o zagadnienia, do opozycji c z y s t o ś c i - n i e e z y s t o ś c i . Chustka jest o z n a k ą statusu kobiety z a m ę ż n e j , s p ó d ­ nica i fartuch m a j ą szerszy aspekt — informują o n i e c z y s t o ś c i w y n i k a j ą c e j z bycia k o b i e t ą , ale w zasadzie, p o n i e w a ż kobieta od momentu dojrzałości seksualnej jest gotowa do z a m ą ż p ó j ś c i a i p o n i e w a ż zwykle szybko staje się żoną, a w k r ó t c e m a t k ą , chustka t a k ż e p e ł n i p o d o b n ą rolę co s p ó d n i c a i fartuch. Suther­ land rozważając problem c z y s t o ś c i - n i e c z y s t o ś c i kobiet c y g s ń ekich dochodzi do wniosku, że Cyganie są s p o ł e c z n o ś c i ą , w której p o d z i a ł n a lepszą i gorszą, część nie przebiega w pionie (lewa i prawa strona ciała, l?\va i prawa ręka, ruch w prawo i w lewo e t c ) , ale w poziomie — na d o l n ą , gorszą, brudniejszą część ciała i górną lepszą, c z y s t ą . To stwierdzenie w y j a ś n i a ł o b y t e ż p e w n ą różnicę w roli chustki i s p ó d n i c y wraz z fartuchem. Chustka jest., j a k w s p o m n i a ł e m , bardziej s y g n a ł e m d o t y c z ą c y m pozycji, roli t p o ł e c z n e j , s p ó d n i c a zakrywa dolne, nieczyste partie ciała. 7 0 U C y g a n ó w kobieta jest ograniczona szeregiem z a k a z ó w , k t ó r y c h naruszenie powoduje komplikacje — o dziwo jednak w znacznym stopniu dla m ę ż c z y z n , dla C y g a n ó w . J a k powie­ d z i e l i ś m y już, dolne partie ciała kobiety s ą nioczyste, dotknięci" ich jest zabronione, ą naruszenie zakazu prowadzi do ogłoszenia 65 I I . -2a. Morelli, Młoda Cyganią, 17GL' r. ^ J e ż e l i mimo u p ł y w u czasu nie z a n i k ł y , jeżeli nie w y p a r ł y oh mody miejscowe, to b y ć m o ż e ukryto jest w nich jakieś inne prócz praktycznego znaczenie. T y m w i ę c ubiór Cyganek r ó ż n i ł b y się od ubioru m ę ż c z y z n i t y m t ł u m a c z y ł a by się jego specyficzna p o w s z e c h n o ś ć i t r w a ł o ś ć . Z w r ó ć m y u w a g ę n a pewne sytuacje, któro zdają się p o t w i e r d z a ć , że właśnie w przypadku stroju kobiet mamy do czynienia z jego specjalnym znaczeniem. Kobie­ ty ubierają się w o d z i e ż k u p n ą , m ł o d e , zgodnie z m o d ą , t a k ż e w spodnie, ale kobiety z a m ę ż n e n o s z ą d ł u g ą , b a r w n ą , m a r s z c z o n ą spódnicę, bo „ w k r ó t k i e j nie wypada iść do miasta"; znane są przypadki p i ę t n o w a n i a czy nawet karania kobiet i dziewczyn, jeśli u c h y b i ł y nakazowi noszenia długiej s p ó d n i c y . „ W drugim dniu wesela (po nocy poślubnej) m ł o d e j z a w i ą z u j ą c h u s t k ę n a głowie i fartuch n a s p ó d n i c y , z m i e n i a j ą toż jej uczesanio (...) j h u s t k ę w i ą ż ą k o ń c a m i z t y ł u g ł o w y (...) e dżiuwli naj slobodo te phirel angla murś śernangi — z a m ę ż n a kobieta nie powinna p o k a z y w a ć się m ę ż c z y z n o m z nie p i z y k r y t ą g ł o w ą . " „Kobieta nie m o ż e publicznie p o k a z a ć się bez fartucha i chustki na g ł o w i e , bo to wstyd, dziewczyny m o g ą ubierać się po miejsku, ale po z a m ą ż p ó j ś c i u j u ż m u s z ą n o s i ć fartuch i c h u s t k ę ; kobieta ciężarna nie ś m i e p o k a z a ć się ludziom na oczy bez f a r t u c h a . Z t y c h c y t a t ó w w y n i k a dość jednoznacznie, ż e s p ó d n i c a i fartuch oraz chustka to s t a ł e elementy kobiecego ubioru i że p e ł n i ą j a k ą ś s z c z e g ó l n ą rolę. Badacze wielokrotnie podkreślali, że od mo­ mentu z a m ę ś o i a kobiety zawsze c h o d z ą w s p ó d n i o a o h — nawet jeśli niekiedy w c z e ś n i e j n o s i ł y spodnie — najozęściej t a k ż e 6 6 6 7 6 8 69 113 I �groźby skalania. W przypadku młodych dziewcząt niekiedy nie pierwsza menstruaoja, ale dopiero z a m ą ż p ó j ś c i e i pierwszy kontakt p ł c i o w y c z y n i ą z nioj i s t o t ę n i e c z y s t ą (stąd przytoczony w y ż o j p r z y k ł a d K e ł d e r a s z ó w rosyjskich, k t ó r z y po nocy p o ś l u b n e j n a k ł a d a j ą m ł o d e j fartuch). W praktyce, p o n i e w a ż dziewczęta wydawane s ą za m ą ż b e z p o ś r e d n i o po o s i ą g n i ę c i u biologicznej dojrzałości, jej n i e c z y s t o ś ć i możliwość kalania s p r o w a d z a j ą się do tego samego. W y j a ś n i a się tutaj, dlaczego powszechne jest u kobiet oyg a ń s k i c h noszenie fartucha i dlaczego, nawet w t y c h grupach, gdzie zasady kodeksu c z y s t o ś c i u l e g ł y c z ę ś c i o w e m u przynajmniej zapomnieniu, fartuch, zwłaszcza w sytuacjach specjalnych, jest noszony. Bowiem — z w r ó c i ł a na to u w a g ę O k e l y 7 2 -— dla Cyganek fartuch nie jest o c h r o n ą o d z i e ż y , j a k bywa to zwykle dla kobiet niecygańskich, fartuch chroni przed jej odzieżą, przed d o t k n i ę c i e m s p ó d n i c y i przed m o ż l i w o ś c i ą skalania. D l a ­ tego k i e s z e ń w spodniej' m o ż e s ł u ż y ć do chowania kart (do w r ó ­ osoby dopuszczającej się togo magerdo — skalanym, i powoduje w y ł ą c z e n i e (aż do oczyszczenia) ze społeczności —• z o s o b ą t a k ą nie m o ż n a jeść ani p i ć z jednego naozynia, by nie s t a ć się samemu nieczystym. żenia nie swoim, ale nieczystym gadziom) albo papierosów, z a p a ł e k , czyli p r z e d m i o t ó w osobistego u ż y t k u kobiety, ale nie wolno c h o w a ć tam jedzenia, t y m bardziej pod s p ó d n i c ę (kury ukradzionej nie wolno włożyć 73 pod spódnioę —• pisze F i c o w s k i ) . Jedzenie czasami m o ż n a s c h o w a ć pod fartuch, ale u wielu C y ­ Skoro d ó ł ciała jest nieczysty, zatem i odzież m a j ą c a bez­ pośredni kontakt z t y m i częściami jest nieczysta i zetknięcie z n i ą kala w taki sam s p o s ó b j a k z c i a ł e m ; talerz п р . , którego Cyganka dotknie s p ó d n i c ą , nie da się o c z y ś c i ć , trzeba go wyrzu­ g a n ó w i to jest zabronione, jedzenie n a l e ż y z a w i n ą ć w fartuch lub o h u s t ę , k t ó r ą nosi się na plecach. T a k w i ę c nieczysta jest s p ó d n i o a , fartuch jest czysty, m o ż n a w y t r z e ć się nim, u ż y ć go jako obrusa, nawet m o ż n a n o s i ć w nim c h l e b . 74 cić. Ale nie wszystkie kobiety kalają s p ó d n i c ą . S p ó d n i c a starej kobiety lub dziecka nie k a l a . 71 W y n i k a z togo jednoznacznie, Z tekstu t ł u m a c z o n e j na polski autobiograficznej powieści że kobieta i jej s p ó d n i c a kalają tylko w okresie jej biologicznej L a k a t o s a Krajobraz widziany przez dym w y w n i o s k o w a ć m o ż e m y zdolności do rozrodu, w okresie od pierwszej do ostatniej men­ o jeszcze jednej funkcji s p ó d n i c y . Mowa jest t a m o u ż y w a n i u struacji. P ó ź n i e j , gdy jest j u ż po prostu starym c z ł o w i e k i e m , s p ó d n i c y jako przykrycia siana pod g ł o w ę podczas snu. M o ż n a lub w c z e ś n i e j , zanim dojrzeje, kontakt z n i ą nie niesie za s o b ą by odebrać to jako błąd t ł u m a c z e n i a i s ą d z i ć , że n a p r a w d ę idzie o fartuch, lub jako informację, ż e w opisywanej społeczności s p ó d n i c a utraciła swoje k a l a j ą c e właściwośoi wobec zarzucenia dawnych z w y c z a j ó w i norm, wobec dezintegraoji kultury. Ale w obu opisywanych przez L a k a t o s a przypadkach sytuacja jest podobna, m ł o d a dziewozyna p o d ś c i e l a m ł o d e m u c h ł o p a k o w i s w o j ą s p ó d n i c ę pod g ł o w ę — jest w t y m , j a k s ą d z ę , zawarta bardzo U . 24. Cyganie tureccy, rycina z X I X w.; il. 25. Cyganka, rycina z X I X w. w a ż n a informaoja. W ten s p o s ó b dziewczyna daje z n a ć , ż e jest czysta, niewinna, g d y ż inaczej nie o ś m i e l i ł a b y się kłaść swojej dolnej o d z i e ż y pod g ł o w ę m ę ż c z y ź n i e . 7 5 Podobnie nieczystym fragmentem ubioru s ą kobieoe buty (pantofle). I c h t a k ż e nio n a l e ż y d o t y k a ć , p o n i e w a ż grozi to skalaniem. G d y Cygan uwiedzie C y g a n k ę i nie chce s i ę z n i ą o ż e n i ć , gdy bije j ą „ b e z uzasadnienia" lub w inny s p o s ó b k r z y w d z i , ona m o ż e w akcie samoobrony u ż y ć pantofla lub s p ó d n i c y —• uderzony t y m Cyga,n staje się nieczysty i dopiero decyzja c y g a ń ­ skiego s ą d u , p o ł ą c z o n a z z a d o ś ć u c z y n i e n i e m kobiecie, m o ż e go o c z y ś c i ć i w p r o w a d z i ć n a p o w r ó t do grupy. Mamy w i ę c widoczny jeszcze jeden aspekt — s p ó d n i o a i pantofel, g r o ź n e , nieczyste przedmioty, p e ł n i ą funkoję p o z y t y w n ą , chroniącą k o b i e t ę przed n i e u z a s a d n i o n ą agresją lub innego rodzaju k r z y w d ą . Przekonanie o n i e c z y s t o ś c i s p ó d n i c y , pantofla i dolnych części ciała kobiecego jest na tyle silne, że d a w a ł o o sobie znać w r ó ż n y c h , pozornie bez z w i ą z k u z t y m sytuacjach. Wielokrotnie zwracano u w a g ę — np. w Polsce, w trakcie podejmowanych prób osiedlania C y g a n ó w — że Cyganie c h c ą m i e s z k a ć w domkach jed­ norodzinnych, a nie w blokach, chyba że mieszkanie b ę d z i e na n a j w y ż s z y m piętrze. Z a z w y c z a j t ł u m a c z o n o to sobie c i ą g o t a m i do natury i n i e m o ż n o ś c i ą przyzwyczajenia się do cywilizacji. Przyczyną prawdziwą jest jednak w ł a ś n i e owo przekonanie o n i e c z y s t o ś c i dolnych partii c i a ł a kobiety. Mieszkanie pod k i m ś narażało Cygana na skalanie, a w k a ż d y m razie s t a w i a ł o w sy­ tuacji niezręoznoj, u w ł a c z a j ą c e j . Nawet gdy w y ż o j m i e s z k a j ą c y ­ mi byli nie-Cyganie, bowiem — j a k s t w i e r d z i ł jeden z r o z m ó w ­ ców Ficowskiego 76 — nie jest przyjemnie m i e s z k a ć pod jaką­ kolwiek k o b i e t ą . Spódnioa pełni w ś w i a d o m o ś c i rolę w a ż n i e j s z ą niż pantofel, bo z a k r y w a b e z p o ś r e d n i o najbardziej intymne i nieczyste części 114 �c i a ł a . Kobiece ciało w ogóle powinno być" zakryte, nawet gdy kobieta do karmienia n i e m o w l ę c i a wyjmuje pierś, winna c z y n i ć to tak, by nie b y ć w i d z i a n ą przez m ę ż o z y z n (to jest brudne, m ó w i r o z m ó w c z y n i O k e l y ) , ale w n i e k t ó r y c h grupach ten w ł a ś ­ nie zakaz nie jest zbyt rygorystycznie przestrzegany (np. u części C y g a n ó w z P ł w . B a ł k a ń s k i e g o , patrz t a k ż e reprodukowana obok p o c z t ó w k a p r z e d s t a w i a j ą c a r u m u ń s k ą C y g a n k ę , sprzedaw­ c z y n i ę k w i a t ó w ) . J e d n a k ż e przestrzega się zasady z u p e ł n e g o osłaniania dolnych części ciała. 77 7 8 P o w r ó ć m y teraz do dykło (cyg. chustka); j a k w y ż e j z o s t a ł o powiedziane, jest to oznaka kobiety z a m ę ż n e j , m ł o d e kobiety m o g ą c h o d z i ć bez niej lub u ż y w a ć jej z i m ą po prostu jako ochrony przed zimnem, ale wtedy chustka jest z w i ą z a n a pod brodą, podczas gdy kobieta z a m ę ż n a w i ą ż e j ą z t y ł u g ł o w y . N a k a z sta­ łego noszenia przez nio chustki jest t a k silny, ż e nawet podczas czesania niekiedy nie z d e j m o w a ł y jej z g ł o w y — o d s ł a n i a ł y p o ł o ­ w ę g ł o w y p r z y t r z y m u j ą c r ę k ą c h u s t k ę , n a s t ę p n i e c z e s a ł y tak samo d r u g ą p o ł o w ę i dopiero potem z a w i ą z y w a ł y z n ó w c h u s t k ę . W y m o w a chustki jako znaku m ę ż a t k i tak jednoznacznie jest od­ czytywana, ż e niekiedy matki w i ą z a ł y chustki tak j a k u m ę ż a t e k d o r a s t a j ą c y m c ó r k o m , by uchronić je przed p o r w a n i e m . Do niedawna bowiem (a w n i e k t ó r y c h grupach c y g a ń s k i c h —- choć rzadko — jeszcze nadal) porywanie d z i e w c z ą t i kobiet b y ł o p o w s z e c h n ą z a s a d ą zawierania m a ł ż e ń s t w a , praktykowaną zwłaszcza wtedy, gdy m o ż n a b y ł o s p o d z i e w a ć się oporu r o d z i c ó w m ł o d e j przed wydaniej jej za p r a g n ą c e g o j ą p o ś l u b i ć lub gdy inne porozumienie zawarli w c z e ś n i e j w sprawie j e j z a m ą ż p ó j ś c i a . Porwanie dziewczyny i pobyt jej z m ę ż c z y z n ą przez noc poza obozowiskiem rodzinnym jednoznacznie b y ł o rozumiane jako dopełnienie m a ł ż e ń s t w a i później już jedynie legalizowano je wobec grupy. Dlatego w i ę c czasami matki s y m u l o w a ł y s y t u a c j ę , ż e córki s ą j u ż z a m ę ż n e , w i ą ż ą c i m chustki na głowie. Obecnie m a ł ż e ń s t w a przez porwanie z d a r z a j ą się rzadko, w y s z ł y raczej ze zwyczaju, s t ą d i rola chustki jako znaku z m n i e j s z y ł a s i ę . M ł o d e dziewczyny — nawet m ę ż a t k i — niekiedy w ogóle jej nie n o s z ą . Starsze czasami nie n a g ł o w i e , lecz na szyi, chooiaż w przy­ padku starszych zwyozaj noszenia chustki n a g ł o w i e utrzymuje się nadal bardzo powszechnie. S ą d z ę , ż e nieprzypadkowe jest to w s p ó ł c z e s n e osłabionie rygoru noszenia chustki w sytuacji, gdy i zwyozaj porywania kobiet s t a ł s i ę rzadki. 7 9 80 R e a s u m u j ą c : s p ó d n i o a , fartuch, ohustka s ą t y m i elementami ubioru kobiet c y g a ń s k i c h , k t ó r e — mimo podlegania w p ł y w o m miejsoowym, n i e o y g a ń s k i m — u z n a ć m o ż n a za w ł a s n e , trwale zrośnięte z t ą g r u p ą , za wyznaczniki c y g a ń s k o ś c i , k t ó r y c h istnienie jest ś w i a d e c t w e m s p ó j n o ś c i grupy, joj o d r ę b n o ś c i , jej o s o b o w o ś c i kulturowej. „ D a w n y ubiór pozwala z a c h o w a ć c n o t ę kobietom." 81 Nie da się dzisiaj o d p o w i e d z i e ć na wszystkie pytania doty­ c z ą c e omawianego w y ż e j zagadnienia. Nadal k w e s t i ą pierwszo­ p l a n o w ą jest, n a ile dykło i spódnica wraz z fartuchem i ich znaczenie m a j ą ściśle c y g a ń s k i r o d o w ó d , a w jakim stopniu m o ż l i w e jest przejęcie całego z e s p o ł u z w i ą z a n y c h z tym treści od n i e - C y g a n ó w i w jakim momenoie historii C y g a n ó w m o g ł o to n a s t ą p i ć . Najdawniejsze znane przedstawienia ikonograficzno nie bardzo p o z w a l a j ą u s t a l i ć , czy istotnie nakrycie g ł o w y i spód­ nica w p o c z ą t k a c h historii C y g a n ó w w E u r o p i e p e ł n i ł y już swoje dzisiejszo role. N a X V - i X V I - w i e c z n y c h rycinach kobiety wy­ s t ę p u j ą w nakryciach g ł o w y , k t ó r y c h pochodzenia nie bardzo j e s t e ś m y pewni, to te, co kojarzone są i b y ł y z Orientem, albo t e ż w nakryciach p r z e j ę t y c h bez w ą t p i e n i a od tych, w ś r ó d k t ó ­ rych p r z y s z ł o im w ę d r o w a ć . Ale j u ż n a rycinach X V I - w i e c z n y c h — choć nie wszystkich — kobiety są w chustkach (patrz zamiesz­ czona obok rycina). F a k t , że wszystkie kobiety na tej rycinie m a j ą na g ł o w a c h chustki, i to chustki jednakowo z a w i ą z a n e , wskazuje, że nie jost to przypadkowe. Najprawdopodobniej w ł a ś n i e t a rycina (ale podobne nakrycia widzimy n a wielu w s p ó ł c z e s n y c h reprodukowanej i p ó ź n i e j s z y c h ) ś w i a d c z y , że chust­ k i p e ł n i ł y s w o j ą i d z i ś z n a n ą rolę. Pozostaje k w e s t i ą o t w a r t ą , c z y w ó w c z a s p r z e j ę t y z o s t a ł przez C y g a n ó w zwyczaj speojalnego I 28 I I . 26. Cygan węgierski, rycina z X I X w.; il. 27. Cygan z W o ł o s z ­ czyzny, X I X w. �k t ó r z y d z i ś z a c h o w u j ą zwyczaje identyfikowano pizcz nas (i nich) jako c y g a ń s k i e , przejęli jo na B a ł k a n a c h , ci z a ś , którzy nio p o s i a d a j ą t y c h w y r ó ż n i k ó w , przybyli p ó ź n i e j , a c a ł y z a s ó b treści z w i ą z a n y c h z p o j ę c i e m c z y s t o ś c i i n i e c z y s t o ś c i kobiet b y ł im zawsze obcy. Może dalsze badania p o z w o l ą ustalić, k t ó r a z wymienionych lub jeszczo innych możliwości jest prawdziw a. r N i m przejdziemy do k o ń c o w y c h uwag n a temat ubioru cy­ g a ń s k i e g o , jeszcze dwa zagadnienia n a l e ż y p o r u s z y ć , po pierwsze o w ą b a r w n o ś ć , która tak c z ę s t o jost p o d k r e ś l a n a , i o z d o b y , t a k ż e rzucające się w oczy większości p i s z ą c y c h o Cyganach. W ł a ś c i w i e obie te rzeczy- s p r o w a d z a j ą się moim zdaniem do jed­ nego zagadnienia — pewnej swoistej c y g a ń s k i e j estetyki. C z y m jednak w y j a ś n i ć tę od p o k o l e ń t r w a j ą c ą s k ł o n n o ś ć do o z d ó b i do żywy ch barw'/ Romowie częściej n i ż otoczenie, niż s p o ł e c z n o ś c i , wśród k t ó r y c h p r z e b y w a j ą , t w o r z ą (z r ó ż n y c h przyczyn) z a m k n i ę ­ to, a w k a ż d y m razie mocno w e w n ę t r z n i e skonsolidowane grupy, o silnych w i ę z i a c h rodzinnych. P o n i e w a ż wychowanie m ł o d y c h dokonuje się niemal w y ł ą c z n i e w tym ś r o d o w i s k u , m o ż l i w o jest, że ó w kanon kolorystyczno-estetyczny- t r w a w ł a ś n i e poprzez powielanie pewnego wzoru. J e d n a k ż e nie da się — j a k s ą d z ę — w y j a ś n i ć w y ł ą c z n i e n a ś l a d o w n i c t w e m pewnej obserwowanej s k ł o n n o ś c i do b a r w n o ś c i , w y r ó ż n i a j ą c e j C y g a n ó w . P r z e c z y ć by temu mogjy najdawniejsze w i a d o m o ś c i i informacje. W nich t a k ż e p o d k r e ś l a n a b y ł a b a r w n o ś ć ubioru c y g a ń s k i e g o . Tyle że m o g ł u ona w y n i k a ć z faktu, iż n o s z ą c nie ubrania j a k i e g o ś ściśle określo­ nego, w ł a ś c i w e g o w y ł ą c z n i e sobie kroju, lecz to, co otrzymali lub kupili, i łącząc w s p o s ó b dowolny, niezgodny z p r z y j ę t y m i zasadami kompozycyjnymi i estetycznymi poszczególne części już samym t y m zwracali u w a g ę , co zostało odnotowane w postaci T oznaczania kobiet z a m ę ż n y c h (wraz z w i n i ą c y m i sio z t y m za­ sadami), czy t e ż jest to dziedzictwo znacznie starsze, b y ć m o ż e jeszcze indyjskie. K o l e j n ą k w e s t i ą jest fartuch i s p ó d n i c a . Wiemy z opisów, widzimy to t a k ż e n a rycinach, że Cyganki u ż y w a ł y ubiorów r ó ż n y c h , c z ę s t o j e d n o c z ę ś c i o w y c h . J u ż jednak na tych dawnych rycinach niektóro z nich w y s t ę p u j ą w ubiorach d w u c z ę ś c i o w y c h , przy czym na s p ó d n i c y widoczny jest fartuch. Zatem — podobnie j a k i w przypadku chustki — m o ż o to b y ć ś w i a d e c t w o istnienia j u ż v/ p o c z ą t k o w y c h okresach europejsku'j historii C y g a n ó w podobnego rodzaju w y o b r a ż e ń , jakie i dziś znajdujemy, wyobra­ ż e ń w i ą ż ą c y c h się z k o b i e t ą i jej n i e c z y s t o ś c i ą , c h o ć brak na to wystarczających dowodów. R o z m a i t o ś ć ubiorów c y g a ń s k i c h kobiet m o ż e w s k a z y w a ć n a i n n ą jeszcze m o ż l i w o ś ć . Jost wiadomo, że Cyganie wyszli z I n d i i o k o ł o X w. — m ó w i ą to analizy lingwistyczne — prawdo­ podobnie nic j e d n ą , ale kilkoma falami. Wiadomo l e ż , że więk­ szość z nich doh'.rla do E u r o p y przez Turcję i B a ł k a n y , gdzie m i a ł miejsce długi dość — bo t r w a j ą c y prawdopodobnie kilka­ d z i e s i ą t lat — p o s t ó j ; n i e k t ó r e grupy d o t a r ł y jednak z p o m i n i ę ­ ciem B a ł k a n ó w , b e z p o ś r e d n i o z A z j i Centralnej przez R o s j ę do Skandynawii i potem Europy* Centralnej i Zachodniej. Jost więc i t a k a m o ż l i w o ś ć , że ci, k t ó r z y przybyli w c z e ś n i e j , ulegli n a tyle znacznemu o d d z i a ł y w a n i u miejscowemu, że w momencie kiedy rozeszli się po Europie, i s t n i a ł y już znaczne różnice m i ę d z y nimi i a tymi, k t ó r z y przybyli w p ó ź n i e j s z y c h falach. R ó ż n i c e , które u w i d o c z n i ł y s i ę m.in. w przekazach pisanych i na rycinach. M o ż l i w e , że cy-ti wane w c z e ś n i e j informacje z literatury, źródeł historycznych, prezt ntowane tutaj — o c z y w i ś c i e z konieczności bardzo w y b i ó r c z o — ryciny s ą mimo zasadniczych różnic m i ę d z y nimi prawdziwe, ale p o k a z u j ą różne grupy C y g a n ó w , na r ó ż n y m etapie przejmowania obei-ch w p ł y w ó w . Jest wreszcie jeszcze jedna m o ż l i w o ś ć , odwrotna do poprzedniej, ż e to właśnie ci, 4 116 �T l . 28. L i z a i Todor Ćoron, K e ł d e r a s z e , fot. z 1913 г.; i l . 29. W a s i l i , syn Andreasa Ćoron, fot. z 1911 г.; i l . 30. Szef C y g a n ó w , R o s j a , koniee X I X w.; il. 31. Zanko — szef K e ł d e r a s z ó w francuskich s t w i e r d z e ń o pstrej b a r w n o ś c i ich u b i o r ó w . Przybycie większości C y g a n ó w do E u r o p y przez B a ł k a n y (w owym czasie pod bezpo­ ś r e d n i m w p ł y w e m islamu i kultury tureckiej), przyniesienie s t a m t ą d zapewne f r a g m e n t ó w u b i o r ó w m o g ł o t a k ż e w p ł y n ą ć na o w ą p o d k r e ś l a n ą b a r w n o ś ć . T a k więc kolorystyka — b a r w n o ś ć w e d ł u g k r y t e r i ó w n i e c y g a ń s k i c h — ich ubiorów zdaje się w y n i k a ć z c z y n n i k ó w d o ś ć przypadkowych. Jest to w z ó r n a ś l a d o w c z o przejmowany przez m ł o d z i e ż , ale ł a t w y t e ż do zarzucenia, co nie powoduje n i e c h ę c i ze strony ś r o d o w i s k a . T a w ł a ś n i e w e w n ę t r z ­ na, ś w i a d o m o ś c i o w a o b o j ę t n o ś ć na zmiany ubioru, mody, kolo­ r y s t y k i , m o ż e p o t w i e r d z a ć p o w y ż s z e zdanie, m o ż e ś w i a d c z y ć , że nie istnieje jakiś o k r e ś l o n y kanon estetyczny ubioru c y g a ń ­ skiego, j a k i ś w z ó r zinternalizowany, k t ó r y jest c e c h ą p r z y n a l e ż ­ ności do grupy, c e c h ą c y g a ń s k o ś c i , i k t ó r e g o przestrzeganie za­ pewnia s p o ł e c z n ą a p r o b a t ę , podobnie j a k odrzucanie — spo­ łeczne potępienie. R ó w n i e często j a k b a r w n o ś ć p o d k r e ś l a n e jest bogactwo o z d ó b u R o m ó w . T a k ż e i ten element ubioru niejednako jest u wszyst­ k i c h powszechny, są grupy — z w ł a s z c z a od dawna osiadłe — k t ó r e nie wyróżniają, się specjalnie, ale n a ogół obserwatorzy s ą zgodni, że osiadli, a przede wszystkim w ę d r o w n i lub do niedawna w ę d r u j ą c y Cyganie z w r a c a j ą u w a g ę — w zestawieniu z l u d n o ś c i ą t u b y l c z ą , n i e c y g a ń s k ą — w ł a ś n i e znacznie w i ę k s z ą ilością o z d ó b . D o t y c z y to z w ł a s z c z a kobiet i powszechnie noszonych przez nie k o l c z y k ó w , n a s z y j n i k ó w i bransolet z monet — dziś rzadziej, przed kilkudziesięciu laty częściej. T e sposoby ozdabiania znane s ą u C y g a n ó w całej E u r o p y , A m e r y k i , a t a k ż e A z j i i nawet Afryki. U m ę ż c z y z n w s p ó ł c z e ś n i e jedynymi ozdobami s ą z a ­ zwyczaj pierścienie, rzadziej bransolety, a do niedawna omawiane w y ż e j duże srebrne guziki. K o b i e t y z o b s z a r ó w A z j i i A f r y k i d o ś ć powszechnie z d o b i ą t a t u a ż o m czoło lub policzki — niekiedy wielobarwnym, wykonanym igłami lub b r z y t w ą . W z o r y t a t u a ż u 8 2 s ą zwykle proste: k o ł a , kropki. N a innych zasadaoh — c h o ć za­ pewne t a k ż e ze w z g l ę d ó w estetycznych — t a t u u j ą s i ę dzisiaj , kobiety i m ę ż c z y ź n i R o m ó w podczas odbywania w y r o k ó w w w i ę z i e n i u . W t y m przypadku jest to bez w ą t p i e n i a w p ł y w ś r o d o w i s k a p r z e s t ę p c z e g o , z k t ó r y m to ś r o d o w i s k i e m wielu C y ­ g a n ó w styka się z a r ó w n o z okazji pewnych w s p ó l n y c h intoresów, p o b y t ó w w w i ę z i e n i u , j a k i n a co d z i e ń , bowiem wiele rodzin c y g a ń s k i c h osiedlonych z o s t a ł o w dzielnicach, z k t ó r y c h rekru­ tuje się spora część tzw. marginesu s p o ł e c z n e g o . P o m i j a j ą c ostatni przypadek, t a t u a ż u C y g a n ó w A z j i i A f r y k i sprawuje w zasadzie w y ł ą c z n i e funkcje ozdobne. Dawniej t a t u a ż p e ł n i ł t a k ż e — j a k przypuszcza C l ó b e r t — funkcje magiczne i lecznicze; autor ten u w a ż a , że przez C y g a n ó w europejskich z o s t a ł on k i e d y ś p r z e j ę t y n a B a ł k a n a c h . B y ć m o ż e zresztą, że i w s p ó ł o z e ś n i e u n i e k t ó r y c h C y g a n ó w azjatyckich pełni t ę funkcję. O ile m o ż n a z a p o ż y c z e n i a m i n a obszarze B a ł k a n ó w w y j a ś n i ć zwyczaj tatuo­ wania się C y g a n ó w europejskich, to w przypadku azjatyokioh i a f r y k a ń s k i c h zwyczaj ten albo musi b y ć pochodzenia miejsco­ wego, albo t e ż przetrwał jako p o z o s t a ł o ś ć tradycji przynie­ sionej z I n d i i . 83 84 Powszechne noszenie przez kobiety c y g a ń s k i e k o l c z y k ó w , notowane j u ż w bardzo dawnych informacjach, m o ż e t a k ż e w y w o d z i ć się z I n d i i . C z y kiedykolwiek kolczyki p e ł n i ł y j a k ą ś i n n ą n i ż o z d o b n ą rolę, nie s p o s ó b dziś u s t a l i ć . Jedyne motywacje w s p ó ł c z e s n e , jakie u d a ł o się ustalić, to stwierdzenie (znane również u n i e - C y g a n ó w ) , że noszenie k o l c z y k ó w chroni przed chorobami oczu. W y j a ś n i e n i e to cytuje Horv&thovs, z terenu Słowacji i z podobnymi motywacjami s p o t k a ć się m o ż e m y u C y ­ g a n ó w z a m i e s z k u j ą c y c h P o d h a l e . W y n i k a w i ę c , ż e nawet jeśli zwyczaj ten m a s w o j ą i n d y j s k ą g e n e z ę , oo nie jest pewne, to jego funkcje zatarły się i d z i ś kolczyki s ą elementem po prostu zdobniczym, a t a k ż e o z n a k ą bogactwa. Podobnie z r e s z t ą j a k 85 117 I �zwyozaj noszenia n a s z y j n i k ó w i bransolet z monet. W tym p r z y p a d k u m a m y prawie na pewno do czynienia ze wzorem tuaoji etanowiry one najlepszy s p o s ó b zapewnienia egzystencji rodzinie. p r z e j ę t y m n a terenie E u r o p y (lub A z j i przez C y g a n ó w azjatyc­ J a k wiemy z w c z e ś n i e j s z y c h r o z w a ż a ń , wiele giup C y g a n ó w kich), bowiem b y ł to n i e g d y ś powszechny s p o s ó b ozdabiania s i ę , przejęło ubiór n a j b l i ż s z e g o otoczenia, bardzo c z ę s t o wiejskiego. a na obszarze b a ł k a ń s k i m p r z e t r w a ł jeszcze do k o ń c a ubiegłego wieku. 8 6 J e d n a k ż e z a s t a n a w i a ć m o ż o , że w tak wielu przypadkach, nawet ' jeśli przejmowali elementy wiejskiego ubioru, starali się za- Koczownicze ż y c i e nie sprzyjało gromadzeniu d ó b r , M' k a ż d y m o h o u a ć p e w n ą o d m i e n n o ś ć . Romowie m a j ą na określenie wszyst­ razie nie takiemu j a k u ludzi o s i a d ł y c h . Gromadzenie m a j ą t k u kich n i e - C y g a n ó w specjalny termin gadzio (u polskich C y g a n ó w ; jako forma zabezpieczenia egzystencji rodziny oraz podniesienia w r ó ż n y c h dialektach istnieją fonetyczne różnice — gażo, p r e s t i ż u w oczach współplemiericów m o ż e d o k o n y w a ć się tylko gażu). tak, by nie u t r u d n i a ł o to p r z e m i e s z c z e ń i w ę d r o w a n i a . Z ł o t o , lenie o zabarwieniu pogardliwym, pejoratywnym. Oznacza ono z ł o t e monety n a d a j ą się do tego celu najlepiej, trwalszo n i ż t a k ż e c z ł o w i e k a , k t ó r y nie w ę d r u j e , p r z y w i ą z a n y jest to jednego papier i kamienie, m a j ą c e w a r t o ś ć zawsze, n i e z a l e ż n i e od formy, miejsca, zajmuje się najozęśoiej rolnictwem; ale istnieje t e ż inne gadżo, S ł o w o to zawiera pewien ł a d u n e k niechęci, jest to okreś­ stanu zachowania, po prostu jako kruszec. To bez w ą t p i e n i a s ł o w o , raj — pan, oznaozająoo tylko p e w n ą k a t e g o r i ę g a d z i ó w , wpłynęło właśnie n a powszechność złotych ozdób u Cyganów. najczęśoiej tych z miasta. W ś w i a d o m o ś c i Podczas w ę d r o w a n i a m a j ą t e k przechowywano w r ó ż n y s p o s ó b , w y r a ź n a opozycja gadzio—Rom, ale noszenie n a sobie g w a r a n t o w a ł o zachowanie go nawet w trakcie rolnika, p r z y w i ą z a n e g o do ziemi, żyjącego z tego, co z niej wy­ g w a ł t o w n e j ucieczki; chyba że dla jakichś c e l ó w chciało się stwo­ d o b ę d z i e , c z ł o w i e k o w i w ę d r u j ą c e m u wraz ze s w y m m a j ą t k i e m , r z y ć pozory u b ó s t w a — wtedy o c z y w i ś c i e należało go Cyganów istnieje t j . przeciwstawienie osiadłego ukryć. k t ó r y żyjo z tego, oo u z y s k a od innych ludzi. D l a C y g a n ó w Z a k ł a d a n i e o z d ó b — k o l c z y k ó w , n a s z y j n i k ó w , pierścieni, podczas gadzio jest t a k ż e o p o z y c j ą raja, ten ostatni ż y j o w s p o s ó b , k t ó r y uroczystych sytuacji w obrębie grupy w y r a ż a ł o jednocześnie wydaje się Romowi bardziej a t r a k c y j n y — zapewne po części ich właściciela,, przez w i ę k s z ą n i e z n a j o m o ś ć tego ż y c i a , t r u d n o ś ć precyzyjniej­ p o d n o s z ą o jego prestiż. Stąd w ł a ś n i e zapewne t a k a rola z ł o t a szego określenia źródeł utrzymania; jogo z a s o b n o ś ć jest t a k ż o najdobitniej z a s o b n o ś ć , a zatem i zdolności i wykonanych z e ń o z d ó b jako formy gromadzenia bogactwa bardziej widoczna w p o r ó w n a n i u do rolnika widzianego najczęściej u R o m ó w . Z ł o t y m i monetami w y p ł a c a n o (niekiedy i dzisiaj ma w skromnym roboczym ubraniu. W tej sytuacji jest z r o z u m i a ł e , to miejsce) okup z a ż o n ę , oddawano je jako zabezpieczenie d ł u g u żo i ubiór rajów lub g w a r a n c j ę w różnego rodzaju transakcjach, a w ciężkiej sy- bardziej atrakejdny. R o m a s w o j ą o d r ę b n o ś ć , s w o j ą o s o b o w o ś ć jako k o j a r z ą c y się z o k r e ś l o n ą grupą ludzi b y ł określali zawsze poprzez o p o z y c j ę do gadziów. W sytuacji gdy koczownicze życie i brak stosownych u m i e j ę t n o ś c i oraz n a r z ę d z i s k a z u j ą R o m ó w n a zaopatrywanie się w ubrania u obcych, sięgnięcie do w z o r ó w rajów egzystencjona,lną jest w y j ś c i e m , któro godzi p o t r z e b ę (ochrony ciała) z potrzebami świadomośoi (określenia w ł a s n e j t o ż s a m o ś c i ) . I n t e r e s u j ą c e b y ł o b y poznanie, jak u C y g a n ó w azjatyckich, k t ó r z y w zasadzie c a ł k o w i c i e przejęli 11. 32. Cyganka indyjska ubiory ludności miejscowej, r o z w i ą z a n y został ten problem. B r a k m a t e r i a ł ó w i b a d a ń nie pozwala o d p o w i e d z i e ć n a to pytanie, ale pewne obserwacje skłaniają do p r z y p u s z o z e ń , ż e t a m t a k ż e Cyganie przejęli g ł ó w n i e ubiór ludności miejskiej i r z e m i e ś l n i c z e j , a nie rolniczej; zatem że rzecz w y g l ą d a tak samo j a k w Europie. N a t y m m o ż n a z a k o ń c z y ć omawianie specyfiki c y g a ń s k i e g o sposobu ubierania s i ę , p o z o s t a j ą jeszcze wnioski k o ń c o w e . 1. Potrzeba identyfikacji. N i e k t ó r e tylko funkcjo d o t y c z ą stroju jako rzeczy, wiele w i ą ż e się z innymi sferami, p r a k t y c z n ą , estetyczną, erotyczną, zawodową, określaniem wieku 8 7 itd. ; t a k ż e identyfikacja p r z y n a l e ż n o ś c i do określonej grupy dokonu­ je się przy pomocy ubioru. Poczuciu więzi w e w n ę t r z n e j odpowia­ dają formy z e w n ę t r z n e , po stroju, gestach m o ż n a p o z n a ć p i z y n a l e ż n o ś ć ; uniformizacja to m o ż l i w o ś ć rozpoznania się c z ł o n k ó w grupy dająca poczucie b e z p i e c z e ń s t w a ; agresję w y z w a l a j ą jed­ nostki, któro w y g l ą d e m z e w n ę t r z n y m odbiegają od p r z e c i ę t n e j . 88 Stwierdzenia p o w y ż s z e w y d a j ą się oczywisto, a słuszność ich n i e w ą t p l i w a . W i e m y j e d n a k ż e , ż e ubiór m ę s k i nio spełnia roli identyfikatora, p r ó c z pewnych preferencji czy aktualnej mody podlega tak znacznym fluktuacjom, że nie m o ż e s ł u ż y ć jako znak przynależności do społeczności R o m ó w . W y m ó g ten s p e ł n i a na­ tomiast ubiór kobiecy; w y n i k a w i ę c , że identyfikacja R o m ó w dokonuje się nie przez m ę ż c z y z n , ale przez kobiety i ich ubiory. Potwierdza to w y p o w i e d ź c z ł o w i e k a , k t ó r y wiele lat spędził w grupie L o w a r ó w dzieląc z nimi życie i w ę d r o w a n i e : , , b y ł y one (kobiety) nio b u d z ą c y m wątpliwości świadectwem tożsamości 8 9 m ę ż c z y z n " . M a m y więc do czynienia z osobliwym paradoksem. Cyganie s ą społecznością o w y r a ź n e j dominacji m ę ż c z y z n , jedn a k ż o określenie ich t o ż s a m o ś c i m o ż l i w e jest tylko dzięki kobie­ tom. Powstaje w i ę c pytanie, j a k a jest przyczyna tego stanu rzeczy. 2. U b i ó r z w y k ł o p e ł n i ambiwalentne funkcjo z a r ó w n o wy­ 90 różnienia j a k podkreślenia s k r o m n o ś c i , „ s t o i na s t r a ż y w s t y d u " . W y r ó ż n i k i e m są w przypadku R o m ó w ozdoby, natomiast daleko w a ż n i e j s z e jest — nie tylko W ubiorze kobiecym —• podkreśleniu 11Ł �I I . 1. F i n k o , Cygan niemiecki, w przerwie obrad Romano Kongresu I I I , Getynga, 1981 r. wstydu. T o , co w i ą ż e się z seksem i płcią, jest ograniozone wielo­ ma zakazami, rozmowy n a ten temat, gesty s ą praktyoznio nie­ dozwolone. T a k ż e ubiór musi s p e ł n i a ć odpowiednie wymogi, by m ó g ł b y ć uznany za w ł a ś c i w y ; przede wszystkim nie m o ż e b y ć obcisły i powinien osłaniać tak, by u k r y ć , a nie e k s p o n o w a ć płeć. Dlatego zawsze na ogół ubiory z a r ó w n o m ę ż c z y z n , a przede wszystkim kobiet są luźno, nie n o s z ą kobiety o b c i s ł y c h spódnic, s w e t r ó w , bluzek, któro p o d k r e ś l a ł y b y ich k o b i e c o ś ć , m o g ą c t y m s a m y m b y ć odebrane jako prowokacja seksualna. O b c i s ł y ubiór spotyka s i ę z nieprzychylnymi uwagami, np. o p i n a j ą c y s y l w e t k ę strój tancerzy flamenco — h i s z p a ń s k i c h Gitanos. Y o o r s o g l ą d a j ą c y podczas goszczenia w osadzie t y c h C y g a n ó w ich taniec i p a t r z ą c y n a nich oczyma L o w a r a o tancerzu w takim ubiorze w y r a ż a s i ę , że „ n a t a r c z y w ą m ę s k o ś c i ą p r z y p o m i n a ł ko­ cura w czasie g o d ó w " . 9 1 S u r o w o ś ć oceny ubioru w ł a s n e g o prowadzi t a k ż e do patrze­ nia n a ubiór gadziów poprzez pryzmat oceny R o m ó w . K o b i e t y gadziów m a j ą o p i n i ę nieskromnych, ł a t w y c h do zdobycia, ekspo­ n u j ą c y c h s w ó j seks i p r o w o k u j ą c y c h ubiorem — noszenie przez nie o b c i s ł y c h spodni, k r ó t k i c h spódnic i s z o r t ó w o p i n i ę t ę po­ twierdza C y g a n o m . Zabronione jest w i ę c eksponowanie seksu; nawet odsłonięcie piersi podczas karmienia uchodzi za niewłaści­ we. Ale j e d n o c z e ś n i e nio jest rzadki widok Cyganki k a r m i ą c e j . O d s ł o n i ę t e piersi s ą powszechnio — nie tylko u C y g a n ó w •— odbierane jako prowokacja seksualna wobec m ę ż c z y z n , ale rów­ n o c z e ś n i e spotykamy się u C y g a n ó w J u g o s ł a w i i ze zdaniem, ż e n a j w a ż n i e j s z e jest odsłonięcie dołu ciała i że nie jest wstydem, jeśli obcy zastanie w domu k o b i e t ę z o d s ł o n i ę t ą g ó r n ą częścią cia­ ł a . * Przypomnijmy tutaj t e z ę Sutherland, że p o d z i a ł n a czyste i nieczysto, lepsze i gorsze dokonuje się u R o m ó w w pasie: dół jest nieczysty, góra czysta; odpowiada tomu p o d z i a ł n a to, co kojarzy się ze z ł e m , i to, co z d o b r e m . Można więc z g o d z i ć się, ż e nie jest naruszeniem zasady c z y s t o ś c i o d s ł o n i ę c i e górnej części ciała przez k o b i e t ę . J e d n a k ż e p o n i e w a ż zarazem m o ż e to 92 9 3 9 95 b y ć odebrane jako prowokacja seksualna d o t y c z ą c a dolnych, nieczystych partii ciała, p o n i e w a ż karmienie w i ą ż e się z s y t u a o j ą poporodowej n i e c z y s t o ś c i kobiety i dziecka i potencjalnej nie­ c z y s t o ś c i kobiety w ogóle, o b o w i ą z u j e u C y g a n ó w powszechnie — jako bariera chroniąca m ę ż c z y z n przed skalaniem i jedno­ cześnie wyraz skromności i w s t y d l i w o ś c i — nakaz z u p e ł n e g o zakrywania t a k ż e górnoj części ciała kobiecego. 3. K o b i e c y ubiór wskazuje w y r a ź n i e n a p o t r z e b ę w y r ó ż ­ nienia kobiet. W y j a ś n i a to fakt identyfikacji R o m ó w przez ko­ biety, ale nie tylko; ś w i a d c z y to t a k ż e o roli kobiety — t y m su­ rowszo s ą przepisy d o t y c z ą c e ubioru, i m w a ż n i e j s z a jest rola s p o ł e c z n a o s ó b , k t ó r y c h one d o t y c z ą ; to stwierdzenie K o n i g a jest słuszne t a k ż e w przypadku kobiet c y g a ń s k i c h . Dziewczyna zarzucająca po pierwszej menstruacji krótkie s p ó d n i c e lub spod­ nie, ubierająca się w luźne długie stroje dowodzi własnej mo­ ralności, w ł a s n e g o wstydu. K o b i e t a ciężarna p r z e s t r z e g a j ą c a noszenia fartucha i u k r y w a j ą c a l u ź n y m strojem s w ó j stan u k r y w a t a k ż e s w o j ą n i e c z y s t o ś ć . Samokontrola kobiet jest w y r a ź n i e stymulowana p o j ę c i e m wstydu i strachu przed przypisaniem cechy kobiet n i e c y g a ń s k i c h — w y u z d a n i a . 9 6 97 Kobieta przez swojo wróżbiarskie praktyki wchodzi w per­ manentny kontakt z nie-Cyganami. T a m bardziej w i ę c d b a ć musi o to, by nie b y ć p o m ó w i o n ą o n i e c z y s t o ś ć , by zarobkowanie nie u c h y b i a ł o w s t y d l i w o ś c i , a więc e k s p o n o w a ć s w o j ą p o p r a w n o ś ć , p o d p o r z ą d k o w a n i e rygorom b ę d ą c e ś w i a d e c t w e m joj c z y s t o ś c i . Cyganka sporu czasu s p ę d z a poza obozowiskiem, w ś r ó d gadziów, za swoje usługi wróżbiarskie otrzymuje p i e n i ą d z e , a p o n i e w a ż c z ę s t o bierze je od m ę ż c z y z n , istnieje m o ż l i w o ś ć podejrzenia, że otrzymuje je nie tylko za wróżbę, lecz eksponowanie swoich w a l o r ó w kobiecych. B y u n i k n ą ć tego, musi ubiorem p o d k r e ś l a ć z a r ó w n o s w o j ą c y g a ń s k o ś ć j a k i w s t y d l i w o ś ć . Dlatego t e ż — o czym się ł a t w o p r z e k o n a ć — c y g a ń s k i e kobiety w y r u s z a j ą w r ó ż y ć zwykle g r o m a d ą , w y s t r z e g a j ą się t a k ż e bycia z m ę ż c z y z n ą sam n a sam (np. jeśli kobieta chodzi po wsi p r o p o n u j ą c u s ł u g i 119 �p o d p o r z ą d k o w a ć . Surowośoi t y m w i ę k s z e j , że kobieta jest t y m elementem grupy i rodziny, k t ó r a zapewnia t r w a ł o ś ć biologiczną i winna z a p e w n i ć t a k ż e biologiozną jej c z y s t o ś ć . Natomiast z racji swoich k o n t a k t ó w zarobkowych stale s t y k a się z możli­ w o ś c i ą wykroozenia poza nakaz c z y s t o ś c i , t y m w i ę c surowsze m u s z ą b y ć rygory i wzajemna kontrola — w ł a ś n i e podyktowana p o t r z e b ą zachowania n i e z m i e n n o ś c i biologicznej grupy. K o b i e t y idące Wióżyć ubierają się w s p o s ó b p o d k r e ś l a j ą c y ich cygańskość (według gadziowskiego wizerunku Cyganki), bardziej n i ż jest ona widoczna w obozowisku. To t a k ż e m o ż e p o t w i e r d z a ć , że udawanie się na grunt n i e c y g a ń s k i , wchodzenie w kontakt z m ę ż c z y z n a m i gadziami wymaga specjalnej d b a ł o ś c i o ubiór — gwarancji wstydu i o z y s t o ś c i kobiety. P o d k r e ś l e n i e oygańskośoi ubiorem spełnia jeszcze j e d n ą — jąk s ą d z ę — i s t o t n ą rolę. Romowie ś w i a d o m i s ą swojego stereo­ typu u n i e - C y g a n ó w , ś w i a d o m i t a k ż e jego d w o i s t o ś c i i zaintere­ sowania, jakie w z b u d z a j ą . U b i ó r , k t ó i y spełnia wymogi owego stereotypu, ma w i ę c czysto praktyczne znaczenie, z w i ę k s z a j ą c t y m samym m o ż l i w o ś c i zarobkowe kobiety. S t ą d nawet m ł o d e dziewczyny t o w a r z y s z ą c e matkom, gdy idą w r ó ż y ć , p r z e s t r z e g a j ą noszenia długich s p ó d n i c , aby w y g l ą d a ć po c y g a ń s k u . 4. T a k j a k ubiór kobiety jest p o d k r e ś l e n i e m , że nie jest ona n i e - C y g a n k ą , ubiór m ę s k i c z ę s t o u k r y w a p r z y n a l e ż n o ś ć nosząoego je. I n n y rodzaj zarobkowania, innego rodzaju kontakty ekonomiczne z nie-Cyganami p o w o d u j ą p o t r z e b ę upodobnienia się ubiorem, zmniejsza to dystans m i ę d z y nimi a nie-Cyganami. Chęć nierzuoania się w oczy, potrzeba wtopienia czasami t a k ż e — w sytuaojach s z o z e g ó l n y c h — o b e j m u j ą kobiety. N p . w okre­ sie zagrożenia, kiedy kobiety u k r y w a j ą swoją p r z y n a l e ż n o ś ć — TI. 34. C y g a n z A z j i Ś r o d k o w e j , Z S R R Yoors opisuje zachowanie w ł a s n e j grupy w okresie wojny; ko­ biety u n i k a ł y j a s k r a w y c h k o l o r ó w , nie n o s i ł y k o l c z y k ó w i t d . 1 0 0 Unikanie ostentacji przez m ę ż c z y z n (wyłącznie w kontak­ tach z nie-Cyganami, w ś r ó d swoich eksponowana jest wróżbiarskie, a drzwi domu otworzy m ę ż c z y z n a , nie wchodzi ona do w n ę t r z a , p y t a o g o s p o d y n i ę i dopiero z n i ą pertraktuje); bycie w gromadzie, w polu obserwacji innych kobiet jest zarówno objawem samokontroli j a k i obawy przed wykroczeniem poza normy określone p o j ę c i e m wstydu. T y m bardziej musi przestrze­ g a ć zasad c z y s t o ś c i kobieta, że jest zasadniczym ogniwem w wy­ mianie ekonomicznej z gadziami, ogniwem kontaktu — j a k to określa Okely przez gadziów mów. 9 8 — niekontrolowanej natury reprezentowanej z k o n t r o l o w a n ą kulturą, czyli w ł a s n ą g r u p ą R o ­ W kontakcie t y m elastyczno m u s z ą b y ć kobiety tylko w sprawach ekonomicznych, alo w sprawach c z y s t o ś c i w y j ą t k o w o p u r y t a ń s k i o , c z y s t o ś ć , wstyd nie d o t y c z ą bowiem p r y w a t n o ś c i , jest to sprawa s p o ł e c z n a , sprawa przestrzegania przez j e d n o s t k ę norm grupy i p o d p o r z ą d k o w a n i a się jej interesowi. Przestrzeganie zasad c z y s t o ś c i widoczne w 99 odpowiednim często c y g a ń s k o ś ć ) prowadzi czasami dalej, do odgrywania o k r e ś l o n y c h ról —• jeśli podyktowane jest to interesami zawodowymi i m o ż l i ­ wościami zarobku, ról, do k t ó r y c h odegrania potrzebny b y ł odpowiedni ubiór i wcielenie się w i n n ą p o s t a ć . „ R o m (...) twier­ dzili, że s ą A r m e ń c z y k a m i , Arabami d o c h o w u j ą c y m i wiary muftiemu Jerozolimy, kiedy indziej udawali p o ł u d n i o w o a m e r y k a ń ­ skich b i z n e s m e n ó w i byli doskonali w k a ż d e j z tych r ó l " m ó w i Yoors o Cyganach, z k t ó r y m i s t y k a ł się w trakcie swoich w ę d r ó ­ wek z Lowarami po zachodniej E u r o p i e . 101 Obserwacje znajo­ m y c h m i R o m ó w , ich talenty w podszywaniu się pod J u g o s ł o w i a n , W ę g r ó w , B u ł g a r ó w , gdy wybierali się na w y p r a w y handlowe, p o t w i e r d z a j ą o p i n i ę Yoorsa, podkreślającą ową różnicę w traktowaniu ubioru przez m ę ż c z y z n w podstawową zestawieniu z kobietami. Dlatego ubiór m ę s k i nie m o ż e pełnić funkcji, które — j a k cy- w przypadku kobiet — z w i ą z a n e s ą z bardzo istotnymi kategoria' g a ń s k o ś c i . N a tej podstawie albo m o ż n a b y ć uznanym za R o m a , mi ś w i a d o m o ś c i i które t a k w a ż n e s ą dla istnienia grupy i jej t o ż ­ ćaćo Boma (prawdziwego Cygana), albo za labanca — nieczyste­ s a m o ś c i . Stosunek m ę ż c z y z n do ubioru jest stosunkiem do rzeczy, ubiorze kobiety jest j e d n y m z podstawowych wymogów go. Z r ó ż n i c o w a n i e to nie jest obce nawet t y m Cyganom, k t ó r z y które nie s t a n o w i ą treści ż y c i a od dawna osiedleni nie p r z e s t r z e g a j ą rygorystycznie zasad czys­ Yoors wspomina s y t u a c j ę , k t ó r a to ilustruje, s y t u a c j ę , j a k a m i a ł a tości c y g a ń s k i e j ; ona w ł a ś n i e —- j a k s ą d z ę — powoduje, ż e np. miejsce, gdy wraz z kilkoma r ó w i e ś n i k a m i uszyli sobie — podczas kobiety postoju grupy w jednym z miast francuskich — nowe, eleganckie Cyganów karpackich z Polski po zamążpójściu za­ i nie mogą jej przysłaniać. p r z e s t a j ą noszenia spodni. Przypuszczam, ż e w p ł y n ę ł o to również ubrania: „ W e czwórkę w k r a c z a l i ś m y pewnym siebie krokiem na rozpowszechnienie s i ę u Polska R o m a (a t a k ż e u C y g a n ó w n a teren obozowiska niczym m ł o d e koguciki, nastroszeni, za­ w innych krajach) przed k i l k u d z i e s i ę c i u laty mody K e ł d e r a s z ó w czepni i dumni (...) P o c z ą t k o w o na nasze nowe odzienie i L o w a r ó w ; t y m samym p r z y j ę c i e przez kobiety ubioru b ę d ą c e g o zwracał nikt wiele uwagi (...) D o ogniska P u l i k i (przybrany nie wyrazem c z y s t o ś c i i przestrzegania norm c y g a ń s k o ś c i jest spo­ ojciec autora — L . M . ) p o d e s z l i ś m y w e w n ę t r z n i e napięci, a pi żyje­ sobem Bom cie, jakie nas s p o t k a ł o , przeszło wszelkie nasze oczekiwania. i sposobem, k t ó i y ma p r o w a d z i ć do uniknięcia zaliczenia do k a ­ P u l i k a i Czukurka zerwali się n a r ó w n e nogi, z a ich p r z y k ł a d e m tegorii poszło k i l k u innych obecnych p r z y t y m R o m . Ogarnęło podniesienia prestiżu, zachowania statusu óaóo łabanców. Surowo przestrzegane przez grupę wymogi d o t y c z ą c e kobiet i ich u b i o r ó w m o ż n a by t a k ż e o d c z y t a ć jako zazdrość C y g a n ó w 7 o m ę ż c z y z n nie-Cy ganów, z k t ó r y m i Cyganki s t y k a j ą się w trakcie nas nagle s k r ę p o w a n i e i uleciała g d z i e ś nasza duma. Wszyscy podzi­ wiali nasz w y g l ą d , w y r a ż a j ą c uznanie dla koloru i gatunku m a t e r i a ł u przez nas wybranego; zapytano o c e n ę , którą zapła­ nieuświadamianą, c i l i ś m y , i pochwalono szyk i fason. Powoli o d z y s k i w a l i ś m y utra­ ale p r o w a d z ą c ą do surowości w y m o g ó w , j a k i m kobieta musi s i ę cone poczucie p r ó ż n o ś c i i dumy, nie d o s t r z e g a j ą c odcienia drwiny. czynności 120 w r ó ż b i a r s k i c h . Zazdrość zapewne �I I . 35. Cygan traktorzysta, A z j a Ś r o d k o w a , Z S R R ; i l . 36. Moda z lat 60-tych, Polska P u l i k a s t a ł t u ż przy mnie, p r z e s u w a j ą c palcami prawej ręki w z d ł u ż szerokiej klapy mojej marynarki, l e w ą ręką t r z y m a j ą c Zurkę za k l a p ę . W mgnieniu oka o d e r w a ł on bez w y r a ź n e j przy­ czyny m o j ą k l a p ę i część kołnierza Żurki. K i e u c z y n i ł tego w gnie­ wie. S t a ł e m p o r a ż o n y . S ł y s z a ł e m , j a k m ó w i do mnio jakby z oddali: «Niech niszczy się i zdziera twoje odzienie, o b y ś sam jednak ż y ł w zdrowiu i p o m y ś l n o ś c i » (Te khalion taj te szingerd ż o n cze. gada, haj tu te trajs sastimasa taj w o j a s a ) . " 102 P R Z Y P I S Y 1 R o m a to nazwa w ł a s n a C y g a n ó w (1. poj. R o m ) . W Polsce w powszechnym u ż y c i u wśród n i e - C y g a n ó w jest ta druga nazwa. Mimo jej c z ę s t o pejoratywnego odbioru u ż y w a j ą jej t a k ż e sami R o m a , ale tylko w rozmowach z nie-Cyganami; s t ą d z uwagi na istniejącą o b o c z n o ś ć nazwy b ę d ą tutaj u ż y w a n e wymiennie Marcin Bielski, Kronika, tho iesth Historya Świata, Kra­ k ó w 1564, przedruk Warszawa 1976, s. 262. (W cytatach za­ chowano o r y g i n a l n ą p i s o w n i ę i i n t e r p u n k c j ę . ) Antoni Nowosielski, Pogranicze naddnieprzańskie. Szkice społeczności ukraińskiej w wieku XVIII, K i j ó w , 1863, t. 1, s. 59 E m i l i a Horvathova, Cigani na Slovensku, Bratysława 1964, s. 253 Ignacy D a n i ł o w i c z , O Cyganach wiadomość historyczna, Wilno 1824; Teodor Narbutt, Rys historyczny ludu cygańskiego, Wilno 1830 Narbutt, op. cit., s. 84—86 J ó z e f G l u z i ń s k i , Cyganie, (w:) Kalendarz Polski Ilustro­ wany Jana Jaworskiego, Warszawa 1865, s. 30 M. Dowoyno-Sylwestrowicz, The Lithuanian Gypsies, „ J o u r n a l of the G y p s y Lore Socioty" vol. 2, nr 2 1891, s. 107— 109 Obozowisko cygańskie na Saskiej Kępie pod Warszawą, Tygodnik Ilustrowany, N r 29, 1S.VII.1868 2 3 4 5 6 7 8 9 1 0 Wincenty Pol, Północny Wschód Europy, K r a k ó w 1870, 214 O Goohring, Polen unter russischer Herrschaft — Reisen und Sittenschilderungen, t. 2, L i p s k 1843, s. 26—30; z a : J e r z y Fioowski, Cyganie na polskich drogach, K r a k ó w 1965, s. 65 G l u z i ń s k i , op. cit., s. 30 Cyganie w Królestwie Polskim, Dodatek do Gazety Lwow­ skiej, nr 4, 1851 Horvathova, op. cit., s. 254 Narbutt, op. cit., s. 78—79 D a n i ł o w i c z , op. cit., s. 30—31 D a n i ł o w i c z , op. cit., s. 33—35 H o r v a t h o v a , op. cit., s. 249 H e n r y Thomas Crofton, The Former Costume of the Gypsies, „ J o u r n a l of the Gypsy Lore Society", vol. 2, nr 3, 1909, s. 208, 220, 224 Ficowski, op. cit., s. 10; w i a d o m o ś ć dotyczy przybycia C y g a n ó w do Bolonii w 1422 r Crofton, op. cit., s. 219—220 Goehring, op. cit., s. 26—30 Maria Gutkowska-Rychlewska, Historia, ubiorów, Wroclaw 1968, s. 300 Bardzo podobny widzimy również na siedemnastowiecz­ nej rycinie p o c h o d z ą c e j z Czech. Nakrycia g ł o w y i pewne szcze t. 2, s. 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 121 I �122 ��I I . 42, 43. K o b i e t y z grupy Polska, R o m a , 1979 r. g o ł y ubioru poohodząoej z X V I I I w. ryciny z W ę g i e r przedsta­ wiającej C y g a n ó w — flecistę i dobosza, p o r ó w n a n i e z w ę g i e r s k i m ubiorem noszonym w k o ń c u X V I I i n a pocz. X V I I I w. potwier­ dzają wnioski z poprzednich p r z y k ł a d ó w HorvAthova, op. cit., s. 249 HorvAthova, op. cit., s. 250, 267 Tadeusz Czacki, O Cyganach, (w:) Pomniki historyi i li­ teratury polskiey, K r a k ó w 1836, t. 1, s. 86. C . J . Popp Serboianu, Les Tsiganes, Paris 1930, s. 47—53. W 1855 r . w y d a n y zostaje tzw. Statut N i e w o l n i k ó w , r e g u l u j ą c y p o w i n n o ś c i i prawa C y g a n ó w - n i e w o l n i k ó w , a rok p ó ź n i e j do­ kument n a d a j ą c y im w o l n o ś ć . Nadal jest niejasne prawie tajem­ nicze i oiągle m a ł o zbadane, j a k b y ł o m o ż l i w e by p o z o s t a j ą c od p o k o l e ń w zależności, takiej że bywali sprzedawani na targach jak b y d ł o czy inny towar znaleźli siłę i potrafili w momencie otrzymania wolności nie tylko porzucić ziemie, gdzie przebywali, ale rozejść się po całej d o s ł o w n i e Europie p r z e d o s t a ć się na kontynent a m e r y k a ń s k i , z j a w i ć s i ę w Australii. Najprawdopo­ dobniej zatem nie b y ł a owa niewolnicza z a l e ż n o ś ć — przynaj­ mniej dla części — tak o b e z w ł a d n i a j ą c a , b y p o z b a w i ł a ich wew­ n ę t r z n e j dynamiki i chęoi do w ę d r o w a n i a ; b y ł a ona pewnym formalnym statusem raczej niż faktycznym p r z y w i ą z a n i e m do miejsca. Nie wydaje się jednak i to w y j a ś n i e n i e w y s t a r c z a j ą c e — jakieś inne przyczyny, dziś jeszcze nie zbadane, nieznane, mu­ s i a ł y z ł o ż y ć się n a o w ą g w a ł t o w n ą i n w a z j ę K e ł d e r a s z ó w i Lo-^ w a r ó w na E u r o p ę i A m e r y k ę . S ą d z ę ż e poznanie t y c h przyczyn — t k w i ą c y c h b ą d ź w samych R o m a c h , b ą d ź w historii i proce­ sach s p o ł e c z n y c h , ekonomicznyoh, politycznych z a c h o d z ą c y c h w p o ł o w i e u b i e g ł e g o wieku na obszarze dzisiejszej R u m u n i i — jest jednym z bardziej i n t e r e s u j ą c y c h i w a ż n y c h z a g a d n i e ń z przeszłości C y g a n ó w Ficowski op. cit., s. 72 E r i c Otto Winstedt, The Gypsy Coppersmiths' Invasion of 1911—13, ,,Journal of the G y p s y Lore Society", vol. V I , nr 4, 1912—13, s. 267 F i c o w s k i , op. cit., s. 73, 153 P o t w i e r d z a j ą to opisy i zdjęcia wykonane w pocz. X X w. kotlarzy p r z y b y ł y c h do K a n a d y i S t a n ó w Zjednoczonych z E u ­ ropy — patrz Matt Т . Salo, Sheila M . G . Salo, The KalderaS in Eastern Canada, Ottawa 1977 C h y b a że w ogóle mamv do czynienia z j e d n ą g r u n ą , tzn. ż e k i e d y ś L o w a r z y i K e ł d e r a s z e stanowili całość, k t ó r a z r ó ż n i c o w a ł a się p r z e b y w a j ą c na innvch obszarach, ale nie aż tak, b y b y ł a to zmiana z u p e ł n a . Po zniesieniu niewolnictwa i wyruszeniu w w ę d r ó w k ę z n ó w obie grupy s p o t y k a ł y s i ę i kon­ t a k t o w a ł y . R ó ż n i c e w i ę c s p r o w a d z a ł y się do cech d r u g o r z ę d n y c h , 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 a c a ł y problem odrębności L o w a r ó w i K e ł d e r a s z ó w b y ł b y stwo. rzony przez c y g a n o l o g ó w . N i e k t ó r e dane zdają się p o t w i e r d z a ć t ę w ł a ś n i e m o ż l i w o ś ć podobnie j a k niejasności w rozgraniczeniach t y c h grup — w k a ż d y m razie jest to obeonie jedna z ciekawszych moim zdaniem kwestii w badaniach nad Cyganami. F i c o w s k i , op. cit., s. 154 Horvathovd, op. cit., s. 252 O Bomima-Ciganima u Vojvodini, Nowy Sad 1979, s. 19. 83, 175 Magdalena Bartkiewicz, Polski ubiór do 1864 roku, Wroc­ ł a w 1979, s. I l l Nazwy król, hrabia, książę, rycerz, vataf, v a j d a (woje­ woda) przyjmowane b y ł y przez C y g a n ó w w r ó ż n y m okresie z j ę z y k ó w i kultury miejscowej, w e d ł u g ó w c z e s n y c h z w y c z a j ó w i zasad w y r ó ż n i a n i a i honorowania o s ó b o w y ż s z y m statusie we w ł a s n e j grapie; są to w i ę c określonia przeznaczone na potrzeby nie-Cyganów Kazimierz W ł a d y s ł a w W ó j c i c k i Stare gawędy i obrazy, Warszawa 1840, t . 2, s. 196 N a r b u t t , op. cit., s. 131—132 Narbutt, op. cit., s. 128 Narbutt, op. cit., s. 86—88 J ó z e f G l u z i ń s k i , Król cygański i Akademia Niedźwiedzia, w : Kalendarz Polski Ilustrowany J. Jaworskiego, Warszawa 1Я67. s. 58 , , W i s ł a " , t. 11, 1897, s. 799 Obozowisko cygańskie... F r a n s de Ville, Tziganes. Temoins des Temps, Bruksela 1956, s. 121 O Bomima..., s. 80 O Bomima..., s. 86; informacja dotyczy B a n a t u , k t ó r y w okresie wojny z o s t a ł z a j ę t y przez W ę g r y , a no wojnie po­ wrócił do J u g o s ł a w i i — wskazuje t a k ż e , że owa oznaka starszeń­ stwa c y g a ń s k i e g o z o s t a ł a uznana oficjalnie przez w ł a d z e , o czvm ś w i a d c z ą c h o ć b y w s t ą ż k i w barwach narodowych k r a j u i fakt w r ę c z a n i a przez w ł a d z e odpowiednich legitymacji starszym cygańskim R o n a l d L e e , The Gvpsies in Canada. ..Journa.l of tho Gypsy Lore Society", vol. X L V I nr 1—2, 1967, s. 28 F i c o w s k i , op. cit., s. 85 M o ż l i w a jest t e ż inna interpretacja wyprowadzenia laski jako oznaki g o d n o ś c i od desto —• p a ł k i , k t ó r e j powszechnie od E u r o p y po Azje u ż y w a l i Cyranie w trakcie w ę d r ó w e k i w celach sa,moobrony. W najprostszornio zdobionej postaci k i j a bib palki z twardego drewna u ż y w a n e b y ł o desto jeszozo po ostatniej wojnie. W e d ł u g informacji uzyskanych w s p ó ł c z e ś n i e p a ł k i owe b v ł v 3 4 3 5 3 6 3 7 3 8 3 9 4 0 4 1 4 2 4 3 4 4 4 5 4 6 4 7 4 8 4 9 5 0 5 1 �dodatkowo .'.diibiom- metalom - - co z w i ę k s z a ł o ich w a r t o ś ć o b r o n n ą . Niekiedy też — b y ć moio nio tylko ze w z g l ę d ó w este­ tycznych — by-ly podrzeźbiane (takie desto zwieńczono rzeźbioną g t o w ą l u d z k ą p o c h o d z ą c e z jednej z grup Polska R o m a znaj­ duje się w zbiorach Muzeum Okręgowego w Tarnowie). W ł a ś n i e szefowie grup czy t a b o r ó w miewali p o n o ć takie w y r ó ż n i a j ą c e się, zdobione desto, jak informowali mnie r o z m ó w c y z Polska R o m a i Chatadytka R o m a . T a k więc desto, p o c z ą t k o w o tylko obronne n a r z ę d z i e , z czasem pod w p ł y w e m obserwacji otoczenia m o g ł o s t a ć się takżo atrybutom p r e s t i ż u , o z n a k ą g o d n o ś c i przy­ wódcy. 5 2 O Bomima..., s. 47, 162, 192, 221, 298, 312 — w n i e k t ó r y c h miejscowościach b y ł y krawcowe nie-Cyganki, które specjalizo­ w a ł y się w szyciu o d z i e ż y wg gustu c y g a ń s k i e g o ; Mirko R . Barjaktarovic, Oaza apatinekih Gigana, ,, Rado v i Vojvodjanskih Muzeja", Subotica 1968, nr 12—13, s. 195; Narody Zarubieżnoj Jawropy, Moskwa 1964, t. 1, s. 907; Jean-Paul Clóbert, Les Tziganes, P a r y ż 1961, s. 227—228 W . N . D o b r o w o ł s k i j , Kisielewskije Cygany, ,,Żiwaja Sta­ l i n a " . 1897, s. 33; O Bomima..., s. 18; M . Euge.no Pittard, Les Tziganes ou Bohćmiens, Genewa 1932, s. 39; G . P . Sniesariew, Sriednieaziatskije Cyganie, „ K r a t k i j e soobszczenija Instituta Etnografii", z. 34, 1960, s. 27; Ficowski, op. cit., s. 154; Tadeusz D z i o r ż y k r a y - R o g a l s k i , Z badań nad ubiorem polskich Cyganów z terenu województwa białostockiego, „ R o c z n i k B i a ł o s t o c k i " , t. 11, 1972, s. 355—365; S . A . Tokariew, Etnografija narodów SSSB, Moskwa 1958, s. 214; Frederic i Anne Max, The Gypsies of Hon­ duras, „ J o u r n a l of the Gypsy L o r e Society", vol. X L V I I I , 196.9, nr 1—2, s. 10 5 3 5 4 Wasil Mariuow, Nabiiudienija wrchu bita na Cigani w Bulgarija, „ I z w i o s t i j a na Etnografskija Institut i Muzej , t. 5, Sofia 19U2, s. 260; Pittard, op. cit., s. 39; Tihomir P . Djordjevic, Vsrte Cigana u Srbiji, „ N a s narodni zivot", t. 6, 1932, s. 97; Mileuko S . Filipovie, Visocki Cigani, Zagrzeb 1932, s. 13, 19; H e r m a n n Arnold, Some Observations on Turkish and Persian Gypsies, „ J o u r n a l of the G y p s y Lore Society", vol. X L V I , 1967, nr 3 — 4 , s. 113; Narody Śriedniej Azii i Kazachstana, Mos­ k w a 1963, t. 2, s. 605; Anetta G ł u d k o w s k a , Cyganie w Iraku, Warszawa 1981, praca magisterska I n s t y t u t Orientalistyczny U W , s. 8—-9; W . I . Koczniew, Nasiełenije Cejłona, Moskwa 1965, s. 251; W . P . Papazijan, Armianskije Bosza {Cyganie), w : „ E t n o g r a f i c z o s k o j e obozrienije", 1901, s. 114, 119; D a v i d W . Pickett, The Gypsies of Mexico, „ J o u r n a l of the Gypsy Lore Society", vol. X L V , 1966, nr 1—2, s. 15 5 5 Clóbert, op. cit., s. 227—228;;W.J. Sanarow, The Siberian Gypsies, „ J o u r n a l of the Gypsy Lore. Society", vol XLIX, 1970, nr 3—4, s. 132 I r v i n g Brown, The Gypsies in America, „ J o u r n a l of the Gypsy Loro Society", vol. V I I I , 1929, nr 4, s. 157; Max, op. cit., s. 10 J a n Yoors, Przeprawa, K r a k ó w 1978, s. 119; badania własno Tokariew, op. cit., s. 214. Papzijan, op. cit., s. 114 Yoors, op. cit., s. 67 Ficowski, op. cit., s. 149 O Bomima.... s. 18, 72, 106, 273, 283 Dobrowolski, op. cit., s. 5 Hoi'vathovii, op. cit., s. 253; D z i e r ż y k r a y - R o g a l s k i , op. cit., s. 365 O . P . Barnnikow, Ukraiński Cigany, K i j ó w 1931, s. 31 Max, op. cit., s. 8 N . G . Demeter, Niekotoryje czerty siemiejnowo byta Cygan Kełderari, (w:) Połiewyje issliedowanija Instituta Etnografii, Moskwa, 1979, s. 49 O Bomima..., s. 152, 176, 211, 221, 223, 227 5 6 5 7 5 8 5 9 6 0 6 1 6 2 6 3 6 4 6 5 6 6 6 7 6 8 I I . 44. Stary Cygan z klanu Kełderari — kotlarzy, w o d ś w i ę t n y m stroju ze srebrnymi guzami 125 I �J tWW питы I ' UJJE i r s i i i e J , -it p^* Г , 45 46 I I . 45. P o c z t ó w k a z Cyganem h i s z p a ń s k i m , 1904 г.; il. 40. P o c z t ó w k a z C y g a n k ą e g i p s k ą , 1905 r. 6 9 O Bomima..., s. 19 Anne Sutherland, The Body as a Social Symbol Among the Bom (w:) The Anthropology of the Body, L o n d y n 1977 s. 375—390 Ficowski, op., cit. s. 160; obserwacjo w ł a s n e J u d i t h Okely, Gypsy Women, Models in Conflict, (w:) Perceiving Women, L o n d y n 1975. s. 64 Ficowski, op. cit., s. 171 Ficowski, op. cit., s. 160, 171 Menyhert L a k a t o s , Krajobraz widziany przez dym, W a r ­ szawa 1979, s. 79, 168 Ficowski, op. cit., s. 161 Okely, op. cit., s. 63 0 Bomima..., s. 264; P a v l a Strukelj- Bomi na SlovcnskemL u b l a n a 1980, s. 183—184 Ficowski, op. cit., s. 258 Ficowski, op. cit., s. 142 Brown, op. cit., s. 9 Lawronce G . Green, Posliednije tajny Staroj Afryki, Moskwa 1966 (przekład z angielskiego), 8. 78; Serboianu, op. cit., s, 35; i in Green, op. cit., а. 68; Sniesariew, op. cit., s. 10 Clebert, op. cit., s. 47—48 Horvathova, op. cit., s. 256; badania prowadzone wraz z g r u p ą s t u d e n t ó w w latach 1981, 1982 7 0 7 1 7 2 7 3 7 4 7 5 7 6 7 7 7 8 7 9 8 0 8 1 8 2 8 3 8 4 8 5 Rene K o n i g , Potęga i urok mody. Warszawa 1979, s 98 Piotr Bogatyriew, Semiotyka kultury ludowej. W a r s z a w a 1975, s. 70, 75 Konig, op. cit., e. 62, 110, 236 Yoors, op. cit., s. 43 K o n i g , op. cit., s. 21; patrz t a k ż o Jurij Ł o t m a n , O se­ miotyce pojęć ,,wstyd" i ,,strach" w mechanizmie kultury, (w:) Semiotyka kultury, Warszawa 1975, s. 202—205 Yoors, op cit,. s. 195 B a r b a r a Adams, J u d i t h Okely, D a v i d Morgan, D a v i d Smith, Gypsies and Government Policy in England, L o n d y n b.d., s. 48, autorzy w s p o m i n a j ą o surowych uwagach pod adresem kobiety n i e c y g a ń s k i e j , k t ó r a w e s z ł a do obozowiska w szortach i o b c i s ł y m , wydekoltowanym sweterku K o n i g , op. cit., s. 174 0 Bomima,,., s. 53; Strukelj, op. cit., s. 184 Sutherland, op. cit., s. 376 K o n i g , op. cit., a. 20 Okoly, op. cit., s. 62; obserwacje w ł a s n o ; por. t a k ż e Ł o t m a n , op. cit., Okely, op. cit., s. 61 Sutherland, op. cit., s. 385, 388 Yoors, op. cit., s. 87 Yoors, op. cit., s. 43 J a n Yoors, Cyganie, K r a k ó w 1973, s. 149—150 Fot.: L . Mróz 126 8 6 8 7 8 8 8 9 9 0 9 1 9 2 9 3 9 4 9 5 9 6 9 7 9 8 9 9 1 0 0 1 0 1 1 0 2 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4cf90ab346c738549ba4679a8949025a.pdf 4f1214a2254f97e9722266a9eb87a4cc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5007 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource mniejszości etniczne i narodowe Cyganie - Romowie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4644 Title A name given to the resource Jak Cyganie świat zdobywali.../ Antropolog wobec współczesności Kilka uwag,kilka pytań, kilka refleksji Description An account of the resource tom w darze Profesor Annie Zadrożyńskiej Antropolog wobec współczesności pod red. Anny Malewskiej-Szałygin i Magdaleny Radkowskei-Walkowicz s.293-137 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mróz, Lech Tomicki, Ryszard Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text NA TARGOWISKU RÓŻNOŚCI ��Lech Mróz Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Ryszard Tomicki Instytut Archeologii i Etnologii PAN Jak Cyganie świat zdobywali... Kilka uwag, kilka pytań, kilka refleksji O d dłuższego już czasu Cyganie, żyjący w różnych krajach Europy uczestniczą w procesie szybkich i dla wielu z nich nieoczekiwanych przeobrażeń. O b o k wspól­ noty rodowej lub lokalnej, będącej przez dziesięciolecia podstawową formą ich or­ ganizacji, poczucia więzi i lojalności, od lat 70. X X w. powstawać zaczęły struktury ponadlokalne, których głównym promotorem jest nowa, bo wcześniej właściwie nie­ istniejąca, warstwa cygańskiej inteligencji. Inicjatywa wyszła od Cyganów żyjących w Europie Zachodniej, co niewątpliwie miało związek z ich znacznie lepszą sytua¬ cją, a narodzinom tego zjawiska sprzyjał postępujący od dawna proces sedentaryzacji - czasami wymuszonej, czasami dobrowolnej - i większy niż kiedykolwiek wcześniej udział w edukacji. Musiało upłynąć wiele lat, zanim przybrało ono charak¬ ter pancygańskiego ruchu, obejmującego coraz liczniejsze społeczności na coraz większym obszarze Europy Niezmiernie istotnym bodźcem były przemiany p o l i ­ tyczne i ekonomiczne w Europie Środkowo-Wschodniej, a następnie rozszerzenie U n i i Europejskiej. W zdemokratyzowanych państwach wśród wielu organizacji po¬ zarządowych pojawiły się też organizacje cygańskie, chętnie korzystające z progra¬ mów pomocy i innych form wsparcia tożsamości kulturowej. Można powiedzieć, że C y g a n i e z a c z ę l i na n o w o o d k r y w a ć E u r o p ę , całkowicie odmienną od tej, którą znali i w której dotychczas żyli: troszczącą się o mniejszości etniczne, tworzą­ cą prawa chroniące marginalizowane etnosy i kultury Na ten okres przypada począ¬ tek formowania się nowej klasy liderów politycznych - działaczy i aktywistów ru¬ chu o charakterze etnicznym. Jednym z ich najważniejszych celów stała się walka o prawa i godność, w t y m m.in. o przekonanie polityków i społeczeństw krajów, w których mieszkają, że określenie „Cyganie" ma charakter pejoratywny i - zgodnie z zasadami poprawności politycznej - należy je zastąpić mianem „Romowie" (cho­ ciaż nie jest ono uznawane za nazwę własną przez wszystkich Cyganów). Jednocześ¬ nie od kilku lat trwają próby stworzenia, czy raczej wymyślenia, narodu romskiego. 293 �Lech Mróz, Ryszard Tomicki Zmierzające k u temu działania podejmują najczęściej liderzy rozmaitych organiza¬ cji, wspierani przez niemałą już grupę inteligencji - ludzi wyedukowanych, swobod¬ nie poruszających się po urzędach i salonach politycznych Europy Przede wszyst¬ kim właśnie Europy, t u bowiem, w ponadpaństwowym organizmie U n i i Europej¬ skiej, w której kwestie narodowe, obywatelstwa i praw mniejszości etnicznych na¬ brały wielkiej wagi, potomkowie niegdysiejszych wychodźców z Indii stanęli po raz pierwszy w swych dziejach wobec możliwości bycia podmiotem, a nie tylko przed­ miotem prawa. Cyganie/Romowie znajdują się wszakże w szczególnej sytuacji. N i e tylko nie mają własnego państwa. N i e mogą nawet - w przeciwieństwie d o innych rozproszonych geograficznie mniejszości - odwołać się d o krzepiącej wiedzy, że gdzieś tam w Europie, czy na innym kontynencie, są większością i że istnieje jakieś państwo, czy choćby region, w którym stanowią grupę dominującą. W odpowiedzi na tę niedogodność narodziła się wśród cygańskich/romskich liderów politycznych i d e a n a r o d u n i e t e r y t o r i a l n e g o . N i e bezpaństwowców, b o ci są kojarzeni z ludźmi niemającymi obywatelstwa żadnego państwa, a właśnie narodu nieterytorialnego, którego członkowie mają rozmaite obywatelstwa, lecz poczuwają się d o wspólnoty ponadpaństwowej, i to w granicach nie tylko Europy ale i całego świata. Projektowi towarzyszy intensywne odkrywanie przeszłości, a mówiąc ściślej: jej tworzenie, gdyż znajomość źródeł jest niedostateczna albo całkowicie ich brakuje. Wspólne pochodzenie odgrywa tu swoją rolę, chociaż Indie - Baro Them, czyli W i e l ­ ki Kraj, jak wyedukowani Romowie czasem nazywają swoją praojczyznę - nie stały się krajem czy państwem, z którym należałoby się identyfikować . N i e one też są najmocniejszym spoiwem. W powstającej mitologii etnicznej początki Cyganów z reguły sięgają wprawdzie Indii i wiązane są z klasą kszatrjów, lecz t y m , co ich na¬ prawdę łączy, jest „odwieczny" tryb życia: wędrowanie. 1 Idea wspólnoty, obejmującej wszystkich Cyganów/Romów, jest elementem histo¬ rii wymyślonej. Nawet powierzchowna znajomość przeszłości i kultury tej zbiorowoś¬ ci pozwala odnieść się do niej nieufnie. Podobnie jest z ideą wędrowania, wiadomo bowiem, że tylko część europejskich Cyganów była, i gdzieniegdzie jest nadal, n o ­ madami. Natomiast wizja romantycznych włóczęgów to w znacznej mierze stereoty­ powe, niecygańskie wyobrażenie, na tyle jednak chwytliwe, że oddziałuje na samych Cyganów. Tak bardzo i tak skutecznie, że nawet grupy które o d 300 lat prowadzą życie osiadłe (i t o na jednym miejscu), odwołują się d o rzekomej „tradycji wędro¬ wania". W Polsce d o b r y m tego przykładem są żyjący na południu kraju - w G o r ­ cach, na Spiszu, Podtatrzu, w Beskidach - tzw. Cyganie Karpaccy jak określa się ich w literaturze. 1 Świadomość pochodzenia z I n d i i , dla w i e l u bardzo niedawna, jest głównie inspiracją dla zespo­ ł ó w f o l k l o r y s t y c z n y c h , które przejmują pewne e l e m e n t y ubiorów h i n d u s k i c h c z y maniery choreogra­ ficzne, podpatrzone u wykonawców tamtejszych tańców. 294 �Jak Cyganie świat zdobywali... Nie oznacza to, że przemieszczanie się z miejsca na miejsce, z kraju do kraju, z kontynentu na kontynent nie odgrywało w historii Cyganów znaczącej roli. Poka­ zuje to najwyraźniej dzisiejsza mapa ich rozprzestrzenienia i charakter zróżnico­ wania kulturowego i dialektalnego. Czasem ich wędrówki - ze względu na zasięg i nie­ jasny czy raczej trudny do zrozumienia, cel - wywołują zdumienie. Częściej skła­ niają do pytań całkiem przyziemnych: z jakich powodów je podejmowano, czy były wymuszone, czy dobrowolne, a także czy to, czego dowiadujemy się z takich czy innych źródeł, d o t y c z y Cyganów czy jakiejś innej społeczności? Na część z tych pytań nie ma, jak dotąd, przekonujących odpowiedzi, chociaż dotyczą nieraz pod¬ stawowych kwestii cygańskiej przeszłości i współczesności. Wędrowcy, koczownicy? O d końca X V I I I stulecia, gdy po raz pierwszy dostrzeżono podobieństwo języka Cyganów europejskich do języków indoaryjskich i na tej podstawie wysunięto hipo¬ tezę, że ich praojczyzną są Indie, szczególnego znaczenia nabrało jedno z najbar¬ dziej oczywistych skojarzeń łączących się z Cyganami od wieków: wędrowne życie, zamieszkiwanie w szałasach lub innych, łatwych do przenoszenia domostwach, używanie jako środka transportu wozów lub po prostu jucznych zwierząt. W kon­ sekwencji określenie „Cyganie" zaczęło być stosowane wobec rozmaitych grup prowadzących wędrowny tryb życia. Przeglądając współczesną literaturę antropo¬ logiczną dotyczącą Indii, łatwo się przekonać, że wiele społeczności koczowniczych, rozrzuconych po całym niemal subkontynencie - niezależnie od ich cech antropo¬ logicznych, języka, specjalizacji zawodowej, rejonów przebywania - sklasyfikowa­ nych zostało przez badaczy (przede wszystkim brytyjskich) jako Cyganie. Objęci wspólną nazwą Gyypsies, byli i są opisywani w urzędowych raportach i rozprawach naukowych jako „indyjscy Cyganie", a jedynym chyba odstępstwem od tej reguły były nomadyczne grupy pasterskie, trwale związane z hodowlą zwierząt i określonymi rejonami wypasowymi, najczęściej w stepowo-pustynnych lub górskich częściach północno-zachodnich Indii. Inaczej mówiąc, indyjskich koczowników podzielono na dwie kategorie: pasterzy oraz Cyganów, do których zaliczano niemal wszystkie grupy niepasterskie (Baines 1976, s. 100). Używanie słowa „Cyganie" (Qypsies) jako obiegowego równoważnika terminu „ko¬ czownicy" doprowadziło do tego, że współcześni badacze (nie tylko ci, którzy zaj¬ mują się Cyganami) mają nieraz sporo kłopotów, kiedy chcą ustalić, o jaką grupę czy społeczność naprawdę chodzi. Ta niejasność dotyczy przede wszystkim Indii, ale nie ogranicza się do tego kraju ani nawet d o sąsiedniego Pakistanu, którędy rzeczy¬ wiście prowadziły szlaki migracyjne praprzodków Cyganów europejskich. „Cyga¬ nami" nazywane są półnomadyczne grupy myśliwych z Cejlonu (Sri Lanka), posługujące się językiem należącym do drawidyjskiej rodziny językowej, oraz roz¬ maite grupy z Azji Centralnej, Azji Mniejszej, Kaukazu i Półwyspu Arabskiego, głów­ nie ze względu na tę samą co w przypadku Indii cechę: wędrowanie. Nawet żyjące 295 �Lech Mróz, Ryszard Tomicki na wybrzeżu Borneo, Sumatry Celebesu i na kilku innych wyspach południowo¬ -wschodniej Azji niewielkie grupy półkoczowniczych rybaków określono w litera­ turze angielskiej (a za nią i w innej) mianem „Cyganów M o r s k i c h " (Sea Qypsies). Również w Europie słowo „Cyganie" (jego odpowiedniki w różnych językach) odnoszone bywa do rozmaitych grup prowadzących życie wędrowne, mimo że róż­ nią się pochodzeniem, cechami antropologicznymi, językiem. To żyjące głównie w Wielkiej Brytanii, Skandynawii i krajach niemieckojęzycznych stosunkowo nie­ wielkie wspólnoty potomków cyrkowców lub chłopów, którzy utracili ziemię i mu­ sieli udać się na wędrówkę (tak przynajmniej literatura współczesna wyjaśnia ich genezę). W najnowszej literaturze owi wędrowcy są już wyraźnie odróżniani o d Cyganów; zwie się ich po prostu Podróżującymi (Travellers, Reisende itd.), ale o po¬ trzebie precyzyjnego rozdzielenia dwóch różnych desygnatów terminu Qypsy - wspólnot wędrowców lub trudniących się handlem nomadów, niezależnie od ich pochodzenia i języka, oraz grup, których język jest jednym z dialektów romani wciąż się mówi (Matras 2004). Eksodus Dlaczego praprzodkowie „prawdziwych" Cyganów opuścili północno-zachodnie Indie (bo wydaje się wielce prawdopodobne, że stamtąd pochodzą) i kiedy t o na­ stąpiło? Nadal nie ma co do tego jasności. Czas, który spędzili w Azji, zanim pojawi­ li się w Europie, jest całkowicie mrocznym okresem cygańskich „pradziejów". Auto¬ rzy podejmujący ten problem, próbujący opisać czas pomiędzy wyjściem z Indii a pojawieniem się w Europie, usiłują ułożyć w jakąś w miarę wiarygodną całość roz­ maite strzępy informacji, opowieści zarejestrowane przez kronikarzy i nieliczne d o ­ kumenty bizantyjskie. Przeważa opinia, że najazdy Arabów na Półwysep Indyjski (za­ początkowane w drugim dziesięcioleciu V I I w.) i zagarnięcie znacznej liczby jeńców niewolników, o czym wspominają różne zapiski kronikarskie, mają bezpośredni związek z pojawieniem się Cyganów w Europie. Ale jeśli t o Arabowie byli czynni¬ kiem sprawczym, dlaczego w języku cygańskim nie ma arabizmów, są zaś silne wpływy greckiego (wędrowali przez ziemie leżące w granicach imperium bizantyńskiego, lecz czy jest to wyjaśnienie wystarczające?) i - co jeszcze bardziej zadziwiające - ar­ meńskiego? N i e jest też bynajmniej pewne, kiedy Cyganie pojawili się w Europie. W wielu publikacjach powtarzana jest opinia, że pierwsze ślady ich p o b y t u na t y m kontynen­ cie pochodzą z X I w . Jest jednak bardzo prawdopodobne, że sąd ten wynika w y ­ łącznie z „niefrasobliwego stosunku do źródeł". Błąd tkwi zapewne w tym, że dla au¬ tora czy autorów tej tezy - trudno dziś ustalić, k t o ją sformułował pierwszy - jej podstawą był XIII-wieczny przekład wcześniejszej o dwa wieki kroniki, znajdującej 2 2 Patrz np. Soulis 1961. W i ę k s z o ś ć autorów podejmujących t o zagadnienie opiera się na opraco­ waniach, a nie badaniach źródłowych. 296 �Jak Cyganie świat zdobywali. się w klasztorze Iviron na górze Athos. Późny łaciński przekład, na dodatek sporzą¬ dzony zapewne na podstawie przekładu greckiego, to nie to samo co gruziński ory¬ ginał. Na kwestię tę zwrócono uwagę stosunkowo niedawno (Mróz 1992, s. 44-45), a choć do oryginału nadal nikt nie dotarł, już sama pogłębiona analiza treści zapisu, znajdującego się w łacińskiej wersji owej gruzińskiej kroniki, rodzi poważne wątpli­ wości, czy dotyczy on Cyganów. Tak więc pytanie o czas ich pojawienia się w Euro¬ pie pozostaje otwarte. Skoro zaś tak niewiele wiemy o ich wczesnych dziejach, a informacje, możliwe do powiązania z ludźmi znanymi dzisiaj pod tą nazwą, pojawiają się dopiero w Euro¬ pie, kwestią zasadniczą jest: kiedy niegdysiejsi wychodźcy z Indii stali się Cyga­ nami? C z y mogło t o nastąpić stosunkowo późno, już na terenach imperium bizan¬ tyjskiego? Istnieją argumenty przemawiające za taką tezą. O uformowaniu się na t y m obszarze zbiorowości, posługującej się w kontaktach ze światem zewnętrznym jedną nazwą własną, świadczy to, że jej członkowie od początku wędrówek po Euro¬ pie określani byli mianem brzmiącym w różnych językach bardzo podobnie do p o l ­ skiej nazwy Cyganie: gr. Taiyydvoi(Jsmganoi), tur. Cingeneler, r u m . Jigani, węg. Cigdnyok, czes. Cikdni, niem. Zigeuner, franc. Tsiganes, wł. Zingari, port. Ciganos . Wszystkie te słowa zdają się mieć związek z gr. axaiyyavoi (atsinganoi) lub a6iyyavoi (athinganoi), a choć znaczenia i desygnaty domniemanych terminów wyjściowych rodzą liczne kontrowersje, tak jednorodna terminologia wskazuje przynajmniej na jedno: że grupy napływające z rejonu Bałkanów do środkowej i zachodniej Europy musiały posługiwać się taką samą autodenominacją, z której wywiedzione zostały - przynaj­ mniej w części na pewno niezależnie o d siebie - wymienione określenia. Zatem, choć przodkowie Cyganów nie wywędrowali z Indii jako jedna społeczność, oni sa­ mi, już w okresie poprzedzającym europejskie peregrynacje, musieli stanowić jakie­ goś rodzaju wspólnotę, przejawiającą się (między innymi?) w używaniu owego etnonimu (pierwotnie będącego z pewnością egzoetnonimem), bez względu na to, jak brzmiał on „w oryginale" i jaki był jego źródłosłów. Innymi słowy, wygląda na to, że odrzucaną dziś nazwę „Cyganie" upowszechnili sami Cyganie. 3 Ekspansja C o sprawiło, że na początku X V w. liczne (jak bardzo - t o osobne pytanie) grupy cygańskie zaczęły opuszczać ziemie Bizancjum i rejon Bałkanów i przemieszczały się w głąb Europy? O t o kolejna kwestia, która nie znalazła satysfakcjonującego wyjaśnienia. Europa nie zapewniała w t y m czasie spokojnego i szczęśliwego życia. Konflikty lokalne były zjawiskiem częstym, toczono wojny o zasięgu ponadlokalnym, niekiedy obejmującym znaczne obszary, zdarzały się lata nieurodzaju i głodu, 3 Z a n i m słowo „Cyganie" stało się najpowszechniej używanym e t n o n i m e m , pojawiały się także inne. Najwięcej z nich kojarzy się z E g i p t e m ; o d przekonania o egipskim r o d o w o d z i e p o c h o d z i naj­ popularniejsze d o dziś określenie - angielskie Gyypsies. 297 �Lech Mróz, Ryszard Tomicki a ubóstwo nie było przypadłością jedynie warstwy chłopskiej. Pierwsze migrujące grupy mogły o t y m nie wiedzieć, ale czy t o wystarcza, by ruszać w nieznane? N i c nie wskazuje an to, żeby czynnikiem sprawczym było przeludnienie. Wpraw­ dzie nie wiemy jak liczną zbiorowość stanowili wówczas Cyganie, lecz w południo­ wo-wschodniej Europie na pewno nie było takiego przyrostu ludności, który można by uznać za powód migracji. A przy t y m , jak należy sądzić na podstawie zachowa­ nych dokumentów, egzystencja i ekonomiczne podstawy ich bytu związane były ściśle z nie-Cyganami. Środków do życia dostarczał im handel, rzemiosło, bawienie umie­ jętnościami cyrkowymi, działalność, by tak rzec, usługowa, w t y m wróżbiarska. Inna możliwość to zagrożenie tureckie: najazdy na Dobrudżę, Wołoszczyznę i Siedmiogród, a także Serbię, wielokrotne na tych ziemiach w ostatnim 20-leciu X I V w., a potem nasilona od początku X V w. ekspansja. W 1408 r. Turcy podbili A l ­ banię, następnie Czarnogórę, w 1415 najechali Wołoszczyznę, zmuszając hospoda­ ra d o płacenia haraczu, a r o k później spustoszyli Węgry W 1422 r. oblegali Konstantynopol - miasta wprawdzie nie zdobyli, lecz właściwie było ono ostatnim mocnym punktem oporu wielkiego niegdyś Bizancjum. Chronologiczna zbieżność tych wydarzeń z migracją Cyganów w kierunku Węgier i dalej, k u środkowej Euro¬ pie, jest wyraźna, ale czy t o wystarcza, żeby ustanowić między nimi relację przyczynowo-skutkową? Wprawdzie grupa, która na początku 1425 r. dotarła d o A r a gonii, przedstawiała się jako uchodźcy z Małego Egiptu, zmuszeni d o ucieczki przez „niewiernych", a m o t y w Turka ciemiężyciela pojawiał się w cygańskich opo­ wieściach także później, gdy eksponowano raczej pokutne m o t y w y wędrówki-pielgrzymki (Szászdi León-Borja 2005, s. 215-216), ale wygląda to bardziej na wygodną legendę niż opis rzeczywistości. Podobnie jak opowieści grupy przybyłej w 1427 r. do Paryża, która oprócz „saracenów" obwiniała o agresję wobec siebie, t y m razem za odstępstwo od chrześcijaństwa, także „cesarza Niemiec, króla Polski i innych panów" (Sánchez Ortega 1994, s. 324-325). C z y więc rzeczywiście Turcy stali się zasadniczym impulsem uruchamiającym wędrówkę grup cygańskich? Wątpliwości jest sporo. Wiążą się one przede wszystkim z t y m , że bardzo wielu Cyganów pozo¬ stało na ziemiach powiększającego swój obszar imperium otomańskiego, a ich sytu¬ acja - jak wiemy z dokumentów, prawda, że zwykle późniejszych - była tam lepsza niż w krajach Europy Środkowej i Zachodniej (zob. np. Barany 2001). Trudno też ustalić, kiedy ruch ten się zaczął. N a pewno nie było t o zjawisko jed¬ norazowe, raczej rozciągnięty w czasie trend migracyjny, mający zmienną dyna¬ mikę, który być może już na przełomie X I V i X V w. przywiódł niewielkie (zapew­ ne) grupy cygańskie do ówczesnej Rzeczypospolitej. Ich najwcześniejszym śladem zdaje się pochodzący z roku 1401 wpis do ksiąg miejskich Kazimierza (dziś dzielni­ cy Krakowa), informujący że niejaki Matiasz Cygan opłacił należny podatek. W po¬ czątkach X V stulecia określenie „Cygan" przy imieniu pojawia się wielokrotnie w dokumentach z południa Rzeczypospolitej. XIV-wieczne akta z miast południo¬ wo-wschodniej Europy zaświadczają, że oprócz wędrownych gromad istniały także 298 �Jak Cyganie świat zdobywali... skupiska Cyganów osiadłych w miastach. Wydaje się prawdopodobne, że zapiski z Kazimierza i nieco późniejsze ze Lwowa dotyczą takich osób, będących z pocho­ dzenia Cyganami (Mróz 2004). Wyraźne nasilenie migracji z południowo-wschodniej Europy nastąpiło w pierw­ szych trzech dekadach X V w., kiedy t o obecność Cyganów jest już poświadczona od Węgier, Czech i Polski po Hiszpanię. Jeśli nawet początkowo wiązały się z turec­ kim zagrożeniem, co sprawiło, że miały tak wielki zasięg? Dlaczego niewielkie na ogół grupy nie bały się zapuszczać w coraz dalsze, zupełnie sobie nieznane rejony, z czasem także do Skandynawii i na W y s p y Brytyjskie, dokąd przecież nie mogli d o ­ trzeć lądem, wsiadając zaś na statki, ryzykowali, że powrót może nie być łatwy? W Europie Cyganie podawali się najczęściej za wychodźców z Egiptu, a swoje wędrówki przedstawiali jako pokutne pielgrzymki - czasem miała to być pokuta za nieudzielenie schronienia Świętej Rodzinie. Jest intrygujące, skąd tak dobrze znali opowieści biblijne i wiedzieli, jak je wykorzystać. Wszak nie byli to ludzie wykształ­ ceni; ich wiedza wynikała przede wszystkim z praktyki, z tego, co przynosiły kolejne dni i co można było zaobserwować w trakcie drogi i pobytów w kolejnych miastach czy krajach. Wprawdzie niektórych przywódców wędrujących gromad podejmo¬ wały wówczas gościnnie osoby szlachetnego urodzenia i wysokich godności (z do¬ kumentów niemieckich, hiszpańskich, polskich wiemy o takich sytuacjach), lecz więk­ szość z nich miała kontakty jedynie z ludźmi prostymi. Jak to więc tłumaczyć? Inną zagadkową kwestią jest dość powszechne posługiwanie się listami przewodnimi, a nawet żelaznymi, zwłaszcza papieży i królów (np. w 1540 r. jakaś grupa okazywała w Hiszpanii zdezaktualizowany list Zygmunta Starego; Szaszdi León-Borja 2005, s. 221 przyp. 25). Pozostawmy kwestię prawdziwości dokumentów, ale jak doszło do wypracowania tej strategii i stosowania jej przez grupy bardzo odległe od siebie w przestrzeni i czasie? Kiedy w latach 20. X V stulecia pojawili się na Półwyspie Apenińskim, ich przy­ bycie odnotowano w aktach miejskich. Kronikarz Forli zapisał, że przybysze mówi­ li, iż pochodzą z Indii (Vaux de Foletier 1970, s. 34). Z Indii, a nie z Egiptu. Czyżby tak długo, przez kilka wieków, zachowała się u prostych, niewykształconych ko¬ czowników pamięć o ich praojczyźnie, i to nie jakiejś lokalnej, ale o Indiach właśnie? Każdy etnolog uzna taką możliwość za mało prawdopodobną. Zapewne więc gdzieś po drodze - raczej w portowych oberżach czy kupieckich kramach niż p o d ­ czas konwersacji z uczonymi - usłyszeli o dalekim, bogatym kraju i postanowili do¬ dać sobie splendoru. Ale dlaczego wspomnieli o Indiach, a nie o Egipcie, co bar¬ dziej pasowałoby do ówczesnego sposobu myślenia? Na Półwysep Iberyjski przywędrowali Cyganie w latach 30. X V w. Przybyli - jak uważają dzisiejsi badacze - od strony Francji, po przemierzeniu południa Europy; wskazują na t o zarówno przekazy historyczne, jak i ślady zapożyczeń językowych. Nasuwa się jednak pytanie: czy nie mogli docierać tam wcześniej, przez Afrykę Pół­ nocną? Był t o obszar o d połowy V I I w. opanowany przez Arabów, którzy w 711 r. 299 �Lech Mróz, Ryszard Tomicki rozpoczęli także podbój Półwyspu Iberyjskiego i w ciągu kilku lat zajęli go niemal w całości. O d tego czasu aż do X V w. w ich rękach znajdowały się terytoria od pół­ wyspu po Azję Przednią i dalej na wschód; jedynie Bizancjum jeszcze i m nie uległo. Jeśli przyjąć, że Arabowie byli przyczyną pojawienia się przodków dzisiejszych Cy­ ganów poza Indiami, najpierw w A z j i Przedniej, a potem w Europie, t o czy nie jest możliwe, że przemieszczali się oni wraz z Arabami również na kontynent afrykański, a stamtąd za Cieśninę Gibraltarską? Jeszcze d o lat 70. X X w. w różnych opracowaniach mowa jest o dwóch drogach migracji Cyganów na Półwysep Iberyjski: wcześniejszej, północnym wybrzeżem A f ­ ryki, i późniejszej, południem Europy (np. Clebert 1961, mapa na s. 48). Dopiero now­ sze prace, odwołujące się m.in. d o opinii niektórych językoznawców, odrzucają ten arabsko-afrykański wariant; argumentem jest brak wpływów języka arabskiego na dialekty Cyganów europejskich, w t y m hiszpańskich. Mogłoby t o sprawę przesą¬ dzać, tyle że stajemy wobec problemu, z którym nie potrafimy się uporać. Najazdy Arabów, zagarnięcie wielu tysięcy (jak wynika ze źródeł) niewolników i pognanie ich ku krajom Azji Przedniej - to możliwe wyjaśnienie pojawienia się Cyganów, tak¬ że w Europie. Analiza językowa, niestwierdzająca wpływów arabskiego na język cy¬ gański, zdaje się jednak wykluczać tę hipotezę. N a tej podstawie część lingwistów wnosi, że migracja z Indii musiała nastąpić wcześniej, przed V I I w. Jednak w źród¬ łach historycznych nie ma o t y m jakichkolwiek wiadomości. Spór o czas opuszcze¬ nia Indii przez cygańskich przodków trwa zresztą wśród samych językoznawców, gdyż z kolei analiza procesu ewoluowania języków nowoindyjskich (do których na­ leży romani, czyli cygański) skłania d o przyjęcia właśnie późniejszej daty eksodusu (Pobożniak 1986, s. 115). Afryka Jak wspomnieliśmy, wędrujący przez kontynent europejski cygańscy nomadzi do¬ tarli na jego zachodnie krańce w X V w. - do Hiszpanii w trzeciej dekadzie tego stu¬ lecia, do Portugalii zapewne w drugiej połowie. Z obu tych krajów stosunkowo szyb¬ ko wyruszyli za morza i oceany niekoniecznie z własnej woli. Najpierw do Ameryki, „towarzysząc" Krzysztofowi Kolumbowi (do tego rozdziału cygańskiego „odkrywa¬ nia" świata wrócimy dalej), nieco później d o A f r y k i , gdzie znaleźli się za sprawą Portugalczyków, którzy począwszy o d X V I w., deportowali ich tam za rozmaite przestępstwa, podobnie jak innych skazańców, ale też za trwanie przy zakazanych zwyczajach. Czy owi zesłańcy byli pierwszymi Cyganami w Afryce? N a t o pytanie trudno jednoznacznie odpowiedzieć. Według niektórych językoznawców po opuszczeniu indyjskiej praojczyzny drogi poszczególnych grup wychodźców się rozeszły. K u Europie powędrowała większość (ale jest t o tylko domniemanie, wynikające z li¬ czebności Cyganów żyjących t u obecnie), inni natomiast przemieścili się przez Syrię k u Półwyspowi Arabskiemu, Egiptowi i północnym wybrzeżom afrykańskim. 300 �Jak Cyganie świat zdobywali... Śladem tej migracji mają być n i e k t ó r e g r u p y k o c z o w n i k ó w s y r y j s k i c h , i r a c k i c h i a f r y k a ń s k i c h (Kenrick 1976, s. 5), lecz zbyt mało o nich wiadomo, by móc z przekonaniem przystać na twierdzenie, że są to Cyganie. Informacje o afrykańskich Cyganach pojawiają się również w rozmaitych pub­ likacjach, zwłaszcza z okresu międzywojennego (nie zawsze są to prace o ambicjach naukowych), nie wiemy jednak, czy rzeczywiście chodzi o jakaś dawną falę migra­ cyjną, jak sądził Clebert (1961, s. 259), doszukując się ich w Egipcie, Etiopii, Suda­ nie i południowej Afryce, czy może o niedawnych przybyszów z Europy A l b o - co jest chyba bardziej prawdopodobne - o koczowników, którzy ze względu na spo¬ sób życia i pewne elementy wyglądu kojarzą się z Cyganami. Friedrich Ratzel, jeden z XIX-wiecznych autorytetów antropologicznych, infor­ mował w swojej Völkerkunde (1885-1888) o Cyganach spotykanych na Saharze, zwa¬ nych Radżarie, mówiących po arabsku i zajmujących się drobnymi pracami kowalskimi . Z tego samego czasu pochodzą informacje autora notatki zamieszczonej w „Journal of the Gypsy Lore Society", Roberta W Felkina, który spotkał Cyganów w delcie N i l u - niezbyt licznych, wyrabiających kotły i patelnie, handlujących końmi 4 - a potem w Darfurze widział dwie kilkudziesięcioosobowe grupy a także dwie wioski cygańskie i małą karawanę wędrującą na południe. Wędrowcy wyraźnie różni­ li się od ludności miejscowej i od Arabów,mieli jaśniejszą karnację. Mężczyzn cenio­ no za znajomość koni, osłów, wielbłądów, mułów; uznawano, że znają się na leczeniu koni. Autor przypuszczał, że do Egiptu przybyli z A f r y k i Zachodniej (Felkin 1889). Jeszcze pełniejszy opis, z połowy X X w., znajdujemy w książce brytyjskiego podróżnika Lawrence'a G. Greena. Autor opisuje wieczór spędzony wśród Cyga­ nów na N i l u - w pływającym domu zwanym kabara. Jedna z Cyganek wykonała ta¬ niec brzucha w r y t m wschodnich melodii. Egipskich Cyganów - twierdzi Green - można rozpoznać na pierwszy rzut oka. Kobiety noszą naszyjniki z czerwonych paciorków lub złotych monet i miedziane kolczyki; często także się tatuują. N a kairskim bazarze wielbłądzim wielu kupców w czerwonych fezach to Cyganie. Z wielbłądami robią to samo co z końmi: odnawiają i m zęby; potrafią sprawić, by zwierzę nie kulało wówczas, kiedy jest wystawiane na sprzedaż. Mieszkają w namio­ tach, jeżdżą od jarmarku do jarmarku i zajmują się drobnym handlem. W całym Egipcie napotykamy krzewy z zawieszonymi na nich nierzucającymi się w oczy przed¬ miotami, pokrytymi rysunkami, które świadczą o tym, że tędy przechodził cygański tabor. Wydarzenia w życiu taboru, każdy godny uwagi szczegół dotyczący okolicy mogą być opisane za pomocą patyków i kamyków pozostawionych na skrzyżowa¬ niu dróg i w miejscach postoju taboru (Green 1966, s. 7 6 - 8 1 ) . 5 C z y Green mówi rzeczywiście o Cyganach? Głównie podobieństwa zewnętrzne skłaniają go do takiej opinii. N i e wiemy, skąd wiedział o wróżbiarskich talentach 4 5 T u t a j posługujemy się rosyjskim w y d a n i e m tego dzieła: Ratzel 1901, t. I I , s. 507. T y t u ł oryginału: Old Africas Last Secrets, L o n d o n 1961. 301 �Lech Mróz, Ryszard Tomicki i znakach pozostawianych innym wędrującym grupom. Podobny sposób przekazy­ wania wiadomości znany jest w Europie, w t y m Polsce. Tutaj miało to sens praktycz¬ ny: pomagało krewnym czy innym członkom grupy w wyborze drogi, odnajdowaniu innych taborów, które wcześniej tędy wędrowały dostarczało informacji pozwalają¬ cych uniknąć zagrożenia lub wskazujących możliwość zarobku. C z y w Afryce wę¬ drowały tak liczne tabory cygańskie - należy powątpiewać. Zatem t o raczej jakieś strzępy wiedzy o Cyganach europejskich, wsparte obserwacjami poczynionymi w Afryce i skojarzeniami widzianych obrazów z t y m i znanymi z Europy lub z litera¬ tury, stały się podstawą wnioskowania i przedstawienia tych ludzi jako Cyganów afrykańskich. Paradoksalnie: najpewniejszymi informacjami o Cyganach w Afryce są więc wspo¬ mniane najdawniejsze doniesienia, wiążące się z polityką wewnętrzną Portugalii i zapoczątkowanymi w 1526 r. próbami pozbycia się ich z kraju lub nakłonienia d o zmiany stylu życia. Już o d roku 1538 można było stosować wobec opornych karę zsyłki do różnych afrykańskich kolonii - do Angoli, na W y s p y Zielonego Przylądka, Wyspę św. Tomasza i Wyspę Książęcą (Coelho 1892, s. 230-231). Z 1589 r. pocho¬ dzi wiadomość o ucieczce jednej z trzech Cyganek skazanych na trzy lata zesłania do Angoli za kradzież osłów. Jeżeli kobiety te dotarły do miejsca przeznaczenia, co nie jest potwierdzone, mogły być w ogóle pierwszymi Cygankami, które przybyły tam z Europy (Lopes da Costa 1999, s. 64). Więcej wzmianek o cygańskich zesłań­ cach pochodzi z X V I I , a zwłaszcza X V I I I w., kiedy to w Angoli - dokąd przewożeni byli również z Brazylii - ich liczba była znacząca, często przebywały tam całe rodzi¬ ny (Pantoja 2004, s. 120). N a miejscu, po odbyciu ewentualnej kary, prowadzili w miarę normalne życie. Z dokumentu datowanego na rok 1731 dowiadujemy się, że niektórzy trudnili się handlem niewolnikami; w t y m też czasie nakazano lokal¬ nym władzom, żeby nie pozwalały włóczyć się Cyganom w głębi kraju. Ale, co cie¬ kawe, w połowie tego stulecia gubernator Angoli dwukrotnie zwracał się do metro¬ polii z propozycją przysłania Cyganów jako osadników, wraz z żonami, argumentując, że mieli największe kwalifikacje, by stać się kawalerzystami, a przy t y m znosili miejs¬ cowy klimat lepiej niż inni i „nie stwierdzono, żeby zachowywali się nagannie", w przeciwieństwie d o białych Portugalczyków, wśród których było mnóstwo zło¬ dziei, ludzi bez honoru, nieposłusznych i leniwych (Lopes da Costa 1999, s. 67-68). Podkreślmy: sugestia nie dotyczyła jednostek występnych, skazanych na zesłanie. To nadzwyczaj intrygująca kwestia: „cywilizowanie" afrykańskich posiadłości za po¬ średnictwem Cyganów, odróżniających się o d Portugalczyków uczciwością i god¬ nym zachowaniem. Uboga jest nasza wiedza o Cyganach w Afryce . Ale nawet przy¬ toczone t u informacje prowokują d o stawiania dalszych pytań, na które nie znamy 6 6 N i e zdołaliśmy d o t r z e ć do artykułu Cariosa Cauto, Presenca cigana na colonizacao de Angola, „Boletim do I n s t i t u t o de Investigacao Científica de A n g o l a " , Luanda, 1971, v o l . 8 (2), s. 137-144; p r z e d r u k w : Studia, Lisboa, 1973, nr 36, s. 107-116. 302 �Jak Cyganie świat zdobywali. odpowiedzi. C o stało się z deportowanymi? C z y udało i m się wrócić d o Europy, czy wymieszali się z ludnością miejscową lub raczej - jak to było w amerykańskich koloniach - z innymi przybyszami z metropolii? Na pewno odwiedzali Cyganie kontynent afrykański w czasach współczesnych. W archiwum we Lwowie przechowywany jest pisany po polsku list, opatrzony datą 4 sierpnia 1937 r., wysłany z Johannesburga do rezydującego we Lwowie metropoli¬ ty Kościoła greckokatolickiego: „Nie posiadając adresu niedawno ukoronowanego przez Jego Eminencję, Króla Cyganów, Janusza Kwieka, pozwalam sobie załączyć przy niniejszym list do niego zaadresowany, z uprzejmą prośbą o łaskawe odesłanie go na odpowiedni adres, który jest niechybnie Jego Eminencji znany Z góry najuprzej¬ miej Jego Eminencji dziękując, pozostaję z wysokim szacunkiem, Leo John" . 7 Z akt lwowskich wynika, że list przesłany został z Lwowa do Warszawy d o met­ ropolitalnej cerkwi prawosławnej na Pradze - można przypuszczać, że wraz z dołą¬ czonym listem adresowanym d o Janusza Kwieka - Leo John nie wiedział, że to właśnie zwierzchnik praskiej cerkwi dokonał aktu koronacji. D o k u m e n t ten prowo¬ kuje d o postawienia przynajmniej kilku pytań, zaczynając o d podstawowego: jak Leo John dowiedział się w Afryce Południowej o koronacji Kwieka? W jaki sposób komunikowały się cygańskie grupy - za pośrednictwem poczty czy kuriera? Z e wspomnień Yoorsa (1973) wiemy że w Europie często korzystali z telefonów, ale musieli wiedzieć, gdzie i kiedy zastaną osoby, z którymi chcą się kontaktować. W t y m przypadku raczej było t o niemożliwe. A wreszcie: k i m był autor listu, wła¬ dający przy t y m językiem polskim (chyba że ktoś wyręczył go w pisaniu po pol¬ sku), i skąd wziął się na południowym krańcu Afryki? C o go tam zagnało? Był sam czy z rodziną, a może z większą grupą ziomków? I jak potoczyły się dalej jego losy - pozostał w Afryce czy przemieścił się d o innego kraju? Azja Jeszcze więcej wątpliwości budzą doniesienia o C y g a n a c h a z j a t y c k i c h , np.: „Na Cejlonie żyje kilkaset rodzin Cyganów. To wychodźcy z Indii Południowych, posługują się językiem telugu. Mieszkają w szałasach krytych liśćmi palmowymi, ich tabory pozostają na jednym miejscu kilka dni, potem wędrują dalej" (Narody... 1963, s. 878). I o tej samej wyspie: „pokaz kobr i tresowanych małp jest głównym źródłem utrzymania Cyganów, kobiety zajmują się wróżeniem. Prócz tego Cyganie sprzedają amulety polują i łowią r y b y " (Koczniew 1965, s. 140). N i e sposób się zo¬ rientować, czy przytoczone informacje odnoszą się rzeczywiście do Cyganów. Tryb życia związany ze zmianą miejsca pobytu, wróżenie, pokazywanie tresowanych małp, nie wystarcza, b y uznać, że chodzi właśnie o nich, a nie jakąś inną grupę ko¬ czowniczą. Także żyjące w A z j i Przedniej rozmaite grupy koczownicze nazywane 7 C e n t r a l n y j Derżawnyj Istoryćnyj A r c h i v m . Lviv, F o n d nr 408, opis nr 1, sprawa nr 619. 303 �Lech Mróz, Ryszard Tomicki są Cyganami. Mechanizm skojarzeń, jak wynika z prac dotyczących Iraku, Iranu, Syrii, jest podobny (Haditi 1979, s. 19; Trubeckoj 1966, s. 113-114). Z drugiej strony istnieją wiarygodne świadectwa cygańskich wędrówek po t y m ogromnym kontynencie, których zasięg i rozmach wprawia w zdumienie. W jakim celu bowiem zapuszczali się w niekiedy bardzo odległe i mało gościnne okolice? Dziś wiemy że choć na ziemiach polskich pojedynczy Cyganie pojawili się już na początku X V stulecia, wiadomości o wędrujących grupach pochodzą dopiero z pierwszej połowy X V I w. Najwcześniej, w 1533 r., ich obecność odnotowano na ziemi połockiej, położonej na dalekich peryferiach Rzeczypospolitej. Przez ziemie polskie część przybyszów wędrowała dalej ku wschodowi. Naleciałości z języka niemieckiego w języku Cyganów rosyjskich oraz chronologicznie późniejsze z ję¬ zyka polskiego wskazują na trasę peregrynacji. Europejska część Rosji nie stała się kresem wędrówek. W 1721 r. szkocki dyplo¬ mata, lekarz i podróżnik John Bell odnotował obecność Cyganów w Tobolsku, w zachodniej Syberii. Wędrowali całymi rodzinami, wraz z dziećmi, bagaże prze¬ wozili na koniach. M i e l i przybyć z Polski, a zmierzali d o . . . C h i n . Rosyjskie władze nie zezwoliły na kontynuowanie podróży z powodu braku paszportów i grupa mu¬ siała zawrócić . Jest to pierwsza informacja, którą znamy o obecności Cyganów na Syberii, chociaż mogli się tam pojawić i wcześniej. Nasuwa się pytanie: co ich skło¬ niło do podjęcia wędrówki? Czy rzeczywiście kierowali się do Chin, a jeśli tak, to po co? C z y zdawali sobie sprawę z trudów podróży? Syberia nie była w t y m czasie o b ­ szarem sprzyjającym wędrowaniu ani też nie przyciągała atrakcyjnością nielicznych miast. Leżący nad Irtyszem, dopływem O b u , Tobolsk znajduje się około 2500 k m na wschód od Moskwy,- w czasach Bella żyli tam głównie Czuwasze, sieć gościńców nie była zbyt rozwinięta, a wędrówka zapewne nie zawsze bezpieczna. Dlaczego więc ruszyli w drogę? 8 Tysiąc kilometrów dalej na wschód położone jest miasto Tomsk, nad Obem. W jed­ nej z okolicznych wsi urodził się autor wydanej w 1978 r. po polsku książki Z plemie­ nia Cedru . Aleksander Szełudiakow - jak podaje notka biograficzna - spędził dzie9 8 „During our stay in T O B O L S K Y [sic], I was informed, that a large t r o o p of gipsies had been lately at that place, t o the number of sixty and upwards, consisting of men, w o m e n , and children. T h e R U S ­ S I A N S call these vagabonds tziggany T h e i r f o r r y baggage was carried on horses and asses. T h e arrival of so many strangers being reported t o Mr. P E T R O F F S O L O V O Y the vice governor, he sent for some of the chief of gang, and demanded w h i t h e r t h e y were going? t h e y answered h i m , t o C H I N A , u p o n w h i c h he t o l d t h e m , he c o u l d n o t p e r m i t t h e m t o proceed any farther eastward, as t h e y had no pass­ p o r t , and ordered t h e m t o r e t u r n t o t h e place whence t h e y came. It seems these people had reamed, in small parties, during the summer season, cross the vast countries between P O L A N D and this place, subsisting themselves on what t h e y could find, and on felling trinkets, and telling fortunes t o the c o u n t r y people. But T O B O L S K Y , being the place of rendezvous, was the end of their long journey eastwards, and they, w i t h no small regret, were obliged t o t u r n their faces t o the west again" (Bell 1763, t. I I , s. 157-158). 9 Tytuł oryginału: Jz plemieni Kiedra. 304 �Jak Cyganie świat zdobywali. ciństwo pośród Ewenków i Chantów, zamieszkujących te okolice jeszcze przed p o ­ jawieniem się Rosjan. W książce znajdujemy opowieść o miejscowym malarzu i na¬ malowanym przez niego obrazie, przedstawiającym stojące nad brzegiem rzeki czumy, przewrócone d o góry dnem łodzie, suszące się sieci i ogniska, przy których siedzą palący fajki Ewenkowie i Cyganie. Malarz opowiadał autorowi, że na Syberii „niejednokrotnie spotykał się w swoich podróżach z żeglującymi Cyganami". Wspomniał też opowieść pewnego starego Cygana, dotyczącą czasów sprzed rewo¬ lucji październikowej: na w i o s n ę k o c z o w a l i ś m y na ł o d z i a c h p o leśnych p u s t k o w i a c h w ślad za ajentami s k u p u j ą c y m i f u t e r k a . [ . . . ] Z a h a n d l a r z a m i podążała i nasza b r a ć , b o g d y C y g a n k i szamaniły E w e n k o m , w r ó ż y ł y d o b r e życie, p o m y ś l n e ł o w y t a m c i raz p o raz w r z u c a l i w r ó ż k o m d o w o r k ó w t o s k ó r k ę gronostaja, t o p o p i e l i c y . W lecie C y g a n i e p r z e n o s i l i się na łowiska n a d r z e c z n e b y s t r z y n y na z a r o b e k ( S z e ł u d i a k o w 1978, s. 2 1 3 - 2 1 9 ) . Trudno powiedzieć, w jakim stopniu autor odwoływał się do zasłyszanych opo¬ wieści, w jakim zaś wymyślił te sceny. Analizując treść książki, odnosi się wrażenie, że wszystko nie mogło być tworem wyobraźni. Jeżeli więc przyjąć, że jest tu odbi¬ cie rzeczywistych sytuacji, to znów zadać trzeba pytanie: skąd wzięli się tam Cyga­ nie i po co zawędrowali tak daleko w głąb Syberii? Na wschód od Kamczatki, na M o r z u Beringa, około 250 k m od wybrzeży pół­ wyspu, położony jest archipelag W y s p Komandorskich. Około 1825 r. na nieza¬ mieszkałych wyspach Kompania Rosyjsko-Amerykańska osiedliła Aleutów; celem była eksploatacja futrzarska wysp. „Później osiedlono t u także Aleutów z wysp A n drejanowskich, Prybyłowa, Eskimosów z wyspy Kodiak, i innych - Rosjan, K o m i - Z y rian, Cyganów" (Narody... 1956, s. 987). W cytowanej pracy nie podano, jak należy rozumieć określenie „później" - czy było to jeszcze przed rewolucją bolszewicką, czy już w czasach radzieckich. N i e wiemy też, jaki był charakter tego osiedlenia - karne zesłanie czy dobrowolna emigracja. Ale niezależnie od tego, znów nasuwa się pytanie: skąd przybyli ci Cyganie, jakimi drogami wędrowali i po co wybrali się w tak odległe rejony świata, aż na Daleki Wschód? C o skłoniło ich do osiedlenia się na wyspach, jeśli była to migracja dobrowolna? W trakcie badań prowadzonych na początku lat 70. X X w. w Mongolii jeden ze stołecznych, ułanbatorskich współpracowników polskiej ekspedycji stwierdził, że niedługo po zakończeniu I I wojny światowej, prawdopodobnie p o d koniec lat 40., północną częścią kraju przewędrowała z Rosji na wschód grupa Cyganów. Podobno odnotowała to prasa, ale doniesienia nie udało się potwierdzić. O b e c n o ś ć Cy¬ ganów w Chinach sygnalizował Clebert (1961, s. 259), a choć nie były to wiado¬ mości pewne, podobne można znaleźć także w innych opracowaniach. Niestety, brakuje dokładniejszych informacji na ten temat, chociaż akurat w przypadku gru¬ py wędrującej przez Mongolię należy sądzić, że chodziło nie o jakichś tubylczych koczowników, lecz o wyraźnie różniących się od miejscowej ludności (m.in. antro305 �Lech Mróz, Ryszard Tomicki pologicznie) Cyganów. C i byliby więc znacznie bliżej C h i n niż grupa zatrzymana w Tobolsku w latach 20. X V I I I w. C o ich tam pognało, w jakim celu podjęli wędrów¬ kę do kraju o tak odmiennej kulturze i trudnej d o pokonania barierze językowej? Ameryka Pojawienie się Cyganów w Ameryce miało całkowicie odmienny charakter, chociaż pod wieloma względami przypominało powstawanie cygańskiej diaspory w afry¬ kańskich posiadłościach Portugalczyków, było bowiem rezultatem polityki państw europejskich kolonizujących N o w y Świat. Należała d o nich również Portugalia, o d początku X V I w. dysponująca ogromnym obszarem na kontynencie południowo¬ amerykańskim i korzystająca z niego tak samo jak z posiadłości w Afryce. Podobnie - jako miejsca deportacji, będących zarówno karą, jak i formą zasiedlania - trakto¬ wały później zamorskie terytoria Anglia, Francja i inne państwa. Dopiero od X I X stu¬ lecia można mówić o migracjach Cyganów do Ameryki podejmowanych z własnej woli, wraz z tysiącami innych ludzi z różnych krajów, szukających tam możliwości lepszego życia. Historia odkrywania Nowego Świata przez Cyganów zaczyna się jednak w Hisz¬ panii, która nie różniła się zbytnio od reszty zachodniej Europy, jeśli chodzi o zmia¬ nę stosunku d o „pielgrzymujących Egipcjan", ale prowadziła całkowicie odmienną niż Portugalia, czy potem Anglia, politykę kolonizacyjną. Pierwsi Cyganie dotarli zresztą z Hiszpanii na Antyle, zanim wprowadzono skierowane przeciw nim re¬ strykcje, już w 1498 r., poniekąd przypadkowo, ratując własną skórę. Było t o dwóch mężczyzn i dwie kobiety, których wymieniono na liście pasażerów jednego ze statków wchodzących w skład trzeciej wyprawy Krzysztofa Kolumba. Antón, M a cias, Catalina i Maria (wszyscy „z Egiptu") znaleźli się w grupie dziesięciu osób, określonych jako homicianos (Gil 1985, s. 5, 102). N i e byli zesłańcami, jak czasem się sądzi. Nazwą homiciano określano człowieka winnego kryminalnego czynu, który wykupywał się od kary, najczęściej odbywając przez pewien czas i na własny koszt służbę wojskową, na przykład w jakimś granicznym zamku. W zamian uzyskiwał przebaczenie, a zarzuty wobec niego były anulowane na mocy specjalnego doku¬ mentu, jaki mu wystawiano (Szaszdi León-Borja 1992a, s. 589; 1992b, s. 327). Taką procedurę, mającą na Półwyspie Iberyjskim dawną tradycję, zastosowano podczas pierwszej wyprawy Kolumba, aby zaradzić kłopotom ze skompletowaniem załogi. Trzecia wyprawa, której celem było dostarczenie na Hispaniolę (dzisiejszą Haiti) dużej liczby osadników, rodziła się w jeszcze większych bólach. N a ratunek po¬ spieszyli hiszpańscy monarchowie, Izabela i Ferdynand, ogłaszając 22 czerwca 1497 r. dwa dekrety. Jeden nakazywał sądom, by zesłaniem na Hispaniolę zastąpić dotych¬ czasową karę zesłania na jakąś wyspę lub d o pracy przy pozyskiwaniu metali szla¬ chetnych, a także banicję okresową i bezterminową. D r u g i dokument był aktem łaski dla wszystkich, którzy d o dnia jego ogłoszenia dopuścili się różnego rodzaju przestępstw, głównie zabójstwa lub spowodowania obrażeń cielesnych w postaci 306 �Jak Cyganie świat zdobywali... ran; formą zadośćuczynienia było dobrowolne udanie się na Hispaniolę i okresowa służba na własny koszt pod rozkazami Kolumba. C i , których uczynki zasługiwały na karę śmierci, mieli pozostać na wyspie przez dwa lata; zagrożeni mniej surowymi karami - przez rok. Po t y m okresie mogli wrócić do kraju i uzyskać całkowite o d ­ puszczenie ujawnionych win (Fernández de Navarrete 1954, t. I , nr 116, s. 425-426; nr 120, s. 428-430). Czworo „Egipcjan" skorzystało z królewskiego indultu i jeśli szczęśliwie dotarli do celu (bo o ich dalszych losach nic nie wiadomo), byli nie tylko pierwszymi, lecz być może jedynymi Cyganami, albo jednymi z nielicznych, którzy popłynęli z Hisz¬ panii do Indii Zachodnich (Szászdi León-Borja 1992b, s. 332), gdyż hiszpańscy monarchowie zrezygnowali dość szybko ze zsyłania tam przestępców (formalnie w 1505 r.) - nie mówiąc o „naborze" homicianos, ogłaszanym w wyjątkowych sytuacjach - i zastąpili te incydentalne w sumie przedsięwzięcia polityką ścisłej kontroli pasażerów, co miało uchronić Indie przed napływem „niepożądanych elementów". Poza t y m od października 1499 r. obowiązywał w Kastylii (a nieco później także w Aragonii) zakaz przebywania na jej terytorium Cyganów nietrudniących się zaję¬ ciem uznawanym za pożyteczne i niepodlegających jakiemuś panu. C i , którzy nie spełniali tych warunków, powinni byli w ciągu 60 dni opuścić królestwo p o d groźbą surowych kar i przymusowej ekspulsji. Nie były to - co warto podkreślić za Marią Heleną Sánchez Ortegą (1994, s. 335) - akty antycygańskie, analogiczne do tych, jakie nieco wcześniej spowodowały ekspulsję Żydów, a wiele lat później Morysków. Odnosiły się wyłącznie do Cyganów wędrownych; pozostali, umiejący w taki czy inny sposób przystosować się do w y ­ mogów prawa, cieszyli się swobodą, a ich egzotyczne zwyczaje chętnie oglądano na przykład podczas świąt religijnych w Granadzie w 1531, Almerii w 1589, Lorce w 1601, Rondzie w 1615 (Martínez Martínez 2000, s. 91, przyp. 2). Dla nich droga za ocean najprawdopodobniej nie była zamknięta, musieli jedynie, podobnie jak wszys¬ cy inni, uzyskać od urzędników królewskich zgodę na wyjazd. Wiemy np., że w pod¬ boju Meksyku uczestniczyła Cyganka, żona niejakiego Cristóbala, służącego jako herold Hernána Cortesa (Cervantes de Salazar 1971, t. I I , s. 30). Istnieją też infor­ macje (choć wymagają one sprawdzenia) o niejakim Jorge Lealu, Cyganie kowalu, który w 1602 r. otrzymał pozwolenie wyjazdu na Kubę. Podobne, pojedyncze ślady pochodzą z X V I I I w. (Gómez Alfaro 1999, s. 30), lecz nic nie wskazuje na to, żeby „ucywilizowani", a więc niewędrujący Cyganie pojawili się w hiszpańskich koloniach w większej liczbie. Wyrażana czasem opinia, że w X V I w. „istniało nielegalne, stałe przenikanie ze starego kontynentu w kierunku Nowego Świata, gdzie karawany cy­ gańskie mogły bez przeszkód kontynuować wędrowanie" (Torbágyi 2003, s. 140), to tylko urojenie, wynikające z nieznajomości historycznych realiów. O d końca X V w. wędrowni Cyganie stali się w Hiszpanii uosobieniem plagi włó­ częgostwa, co dobrze pokazuje kolejny skierowany przeciw nim dekret, z 1539 r., w którym zaznaczono, że razem z „Egipcjanami" włóczy się po kraju „wielu innych, 307 �Lech Mróz, Ryszard Tomicki zarówno mieszkańców naszych królestw, jak też [ludzi] innych nacji, którzy przy­ jęli ich język, zwyczaje i sposób życia" (Reales Ordenanzas 1987, s. 5k). W Indiach Zachodnich, d o których o d początku zakazano wstępu Żydom i konwertytom, Maurom, ludziom podejrzanym o herezję i skazanym przez inkwizycję, a także ich potomkom, Cyganie nie mieli co szukać ani wcześniej, gdy uważano ich jeszcze za pielgrzymujących cudzoziemców (chyba że byli homicianos lub przestępcami skaza¬ nymi na zsyłkę), ani później, gdy usiłowano pozbyć się tych spośród nich, którzy nie podporządkowali się akulturacyjnym dekretom. Być może nieufność w stosun­ ku do wszystkich „Egipcjan" była zresztą większa, niż mogłoby się zdawać (zwłasz¬ cza że wędrujących grup nie powstrzymywały kolejne zakazy i drakońskie kary), skoro ogłoszonym 1 lutego 1570 r. dekretem stanowiono, że d o Indii nie może popłynąć żaden (sic!) Cygan ani jego dzieci, ani słudzy a gdyby się tak stało, należało ich stamtąd bezzwłocznie wydalić (Recopilación... 1943, t. III, s. 313). Tę decyzję interpretowano czasem opacznie, przypuszczając, że wcześniej takie podróże były możliwe, a nawet częste. N i e ma na to dowodów. Pierwszy ślad „nie¬ legalnych" Cyganów w hiszpańskiej Ameryce pochodzi z 15 lipca 1568 r. i łączy się z Portugalczykami. Jest t o skierowane do wicekróla Peru rozporządzenie, w którym monarcha informował, że według jego wiedzy w tamtejszych prowincjach przeby¬ wała duża liczba Portugalczyków i Cyganów, którzy dostali się tam bez pozwolenia „przez Portugalię i inne obszary". Władca nakazywał wicekrólowi odesłać ich pierw­ szym statkiem d o Hiszpanii (Encinas 1945, t. I , s. 451-452) . Rezultatów tej ope¬ racji nie znamy, ale po kilkunastu latach historia się powtórzyła. 11 lutego 1581 r. król skierował d o władz hiszpańskich w całych Indiach Zachodnich podobne roz¬ porządzenie. Tym razem źródłem niepokoju było przekonanie, z pewnością oparte na jakichś doniesieniach, że d o Indii „przedostali się i przedostają" Cyganie oraz włóczędzy, używający ich ubiorów i języka, którzy żyją na swój „zepsuty sposób" wśród Indian i łatwo ich oszukują ze względu na przyrodzoną tubylcom łatwowier¬ ność. W związku z t y m nakazywano wicekrólom, przewodniczącym królewskich audiencji, gubernatorom i wszystkim innym urzędnikom odpowiedzialnym za przestrzeganie prawa, aby sprawdzili, czy na podległych i m terenach są „jacyś Cy¬ ganie albo [inni] leniwi włóczędzy niemający zajęcia, którzy chodziliby w ich ubio¬ rach, mówili ich językiem, wykonywali właściwe i m rzemiosła i praktykowali złe zwyczaje, kradzieże i kłamstwa", a gdyby takich znaleziono, należało ich odesłać przy pierwszej okazji do Hiszpanii razem z żonami, dziećmi i sługami, w przyszłoś­ ci zaś nie pozwolić i m p o d żadnym pozorem na przebywanie w Indiach ani na przy­ ległych wyspach (Recopilación..., 1943, I I , s. 360). Znamy tylko jedną odpowiedź w tej sprawie - uspokajającą; na obszarze dzisiejszej Boliwii nie stwierdzono obec­ ności niepożądanych „gości" ( C D I A O 1864-1884, t. 18, s. 138-139). 10 10 Portugalczykom zakazano wstępu na t e r y t o r i a hiszpańskich I n d i i już w 1564 r. (Encinas 1945, t . I , s. 4 5 0 - 4 5 1 ) . 308 �Jak Cyganie świat zdobywali... W Hiszpanii dopiero w X V I I I w. pojawiły się projekty aby wysłać w jakiś rejon Ameryki przestępców, w t y m stale wędrujących po kraju Cyganów, ale - inaczej niż w Portugalii czy Anglii - nie zyskały one aprobaty „Hiszpańskie weto dla obecności Cyganów w N o w y m Świecie" (Gómez Alfaro 1999) traciło swą moc stopniowo w X I X w. - wraz z rozpadem hiszpańskiego imperium. Niewykluczone, że w pogłoskach z 1568 r. było coś na rzeczy gdyż Portugalczycy w przeciwieństwie d o Hiszpanów, traktowali swe zamorskie posiadłości jako miejs­ ca zsyłki już od końca X V w., a w następnych stuleciach mieli d o dyspozycji całą sieć takich miejsc w Azji, Afryce i Ameryce. Cyganie, którzy dotarli d o Portugalii najprawdopodobniej w drugiej połowie X V w., znaleźli się na liście potencjalnych zesłańców kilkadziesiąt lat później. O d marca 1526 r. obowiązywał ich zakaz przekraczania granic królestwa, a znajdujący się w kraju mieli go opuścić p o d groźbą surowych kar. Zakaz wstępu i wędrowania p o ­ wtórzono w 1538 r., t y m razem objęto nim także wszystkich włóczących się „jak Cy­ ganie", niezależnie od nacji. Wprowadzono ponadto rozróżnienie na obcych, któ¬ rych po ukaraniu miano wydalać poza granice królestwa, i swoich, czyli poddanych portugalskiego króla, którym groziło zesłanie na dwa lata d o A f r y k i . W 1557 r. po¬ nownie ogłoszono zakaz wstępu Cyganów na teren królestwa (bynajmniej nie os¬ tatni), t y m razem pod groźbą skazania na galery Tę ciężką karę chętnie wymierzano za różne przestępstwa, ale skazani mogli odwoływać się od wyroku. Dzięki powsta­ łym w takich sytuacjach dokumentom wiadomo, że już w t y m okresie wysyłano Cy­ ganów d o Ameryki. W 1562 r. niejaki Joao Giciano, pochodzący z „królestwa grec­ kiego", mający żonę i 14 dzieci, a skazany na galery za kradzież osłów, uzyskał w ra­ mach łaski zamianę kary na kilka lat zesłania d o Brazylii. W 1574 r. inny Cygan, Joao de Torres, po schwytaniu i skazaniu na pięć lat galer prosił króla o umożliwienie mu natychmiastowego opuszczenia kraju lub wyjazdu do Brazylii na zawsze, razem z ż o ­ ną i dziećmi. Król zamienił karę na pięć lat zesłania i dał zgodę na zabranie rodziny (Coelho 1892, s. 232; Lopes da Costa 1999, s. 61). Zaskakująca chęć spędzenia za oceanem reszty życia zdaje się świadczyć, że proszący wiedział, choćby w przybli¬ żeniu, czego może się spodziewać w N o w y m Świecie. Dla niektórych była t o nawet perspektywa kusząca, bowiem p o d koniec X V I w. żyli w Brazylii Cyganie, którzy wyjechali tam dobrowolnie (Donovan 1992, s. 40). Trudno powiedzieć, ilu Cyganów trafiło d o Brazylii w X V I i X V I I w. Musiała to być liczba znaczna, gdyż ustawy, mające na celu pozbycie się ich z kraju lub przy¬ najmniej zmuszenie d o rezygnacji z wędrowania, poruszania się w grupie, mieszka­ nia blisko siebie, do porzucenia odrębnego języka, ubioru i stylu życia (łącznie z upra­ wianiem wróżbiarstwa, magii i żebractwa), ponawiano co jakiś czas. Ustawy przewi¬ dywały także zesłanie d o A f r y k i , jednak chyba najwięcej zesłańców przyjmowały rozległe portugalskie terytoria na kontynencie południowoamerykańskim (w 1686 r. zaczęto tam zsyłać kierowanych wcześniej do A f r y k i „synów i wnuków Portugalczy­ ków", noszących cygańskie ubiory i żyjących na ich sposób; Coelho 1892, s. 252). 309 �Lech Mróz, Ryszard Tomicki Jeśli ktoś był skazany przez sąd, po odbyciu kary odzyskiwał wolność; inni od razu urządzali się tam, jak mogli. W 1591 r. około 50-letnia Cyganka, Briana Fernández, pochodząca z Lizbony mieszkała w mieście Salvador i prowadziła stragan ze sta­ rzyzną. W 1603 r. rada miejska Sao Paulo zatrudniła Cygankę Franciskę Rodrigues jako sprzedawczynię (Lopes da Costa 1999, s. 72-73). Znaczący przyrost cygań­ skiej populacji w Brazylii nastąpił po roku 1718, gdy zapadła decyzja o wyłapywaniu i zsyłaniu Cyganów, gdzie tylko się dało - od Indii, przez Afrykę, po Brazylię . N a t y m ostatnim obszarze miały się wówczas pojawić całe cygańskie wspólnoty ( D o ­ novan 1992, s. 39). N a początku X V I I I w. o d k r y t o złoto w Minas Gerais i wydano zakaz wstępu na ten obszar cudzoziemcom, do których zaliczono też Cyganów. Zakaz okazał się nieskuteczny do tego stopnia, że rozważano możliwość wyłapania ich i przetransportowania do Rio de Janeiro, a stamtąd do Angoli. Takie samo roz­ wiązanie problemu Cyganów, niechcących się dostosować d o „normalnego" życia (osiedlić się, wykonywać konkretnego zawodu, ewentualnie zajmować się gospo¬ darstwem rolnym), zalecał w t y m czasie władzom Recife sam król. Byli i tacy którzy za jedyne wyjście uważali odesłanie ich z powrotem d o Portugalii (Lopes da Costa 1999, s. 74-77, 83). Niemniej już w latach 60. tego samego wieku zauważono, że spora część Cyganów, od których nie oczekiwano nic ponad to, „żeby żyli jak Por¬ tugalczycy poddani Jego Królewskiej Mości", skłonna była przystosować się d o „porządnego życia, gdyż [w przeciwnym razie] wszędzie byli chwytani i więzieni". Niektórzy z nich dorobili się znacznych majątków, podobno głównie na handlu nie¬ wolnikami, mimo że był on zabroniony Cyganom od 1760 r. (Coelho 1892, s. 274). 11 Przesiedlenie do A m e r y k i niekoniecznie oznaczało utratę tożsamości etnicznej czy choćby jej ukrywanie. W 1761 r. atrakcją serii festynów w Rio de Janeiro był p o ­ kaz „tańców cygańskich", a w roku 1810 Cyganów zaproszono d o udziału w publicz¬ nym świętowaniu zaślubin córki księcia regenta z hiszpańskim infantem. Według bardzo ostrożnego szacunku Donovana (1992, s. 43) w okresie poprzedzającym uzyskanie niepodległości (1822 r.) żyło w Brazylii od 4 do 7 tysięcy Cyganów. To naj­ prawdopodobniej pierwsza i jedyna w t y m czasie tak duża zbiorowość cygańska na zachodniej półkuli. Pod koniec X I X i w pierwszej połowie X X w. przybyły tam rów­ nież, na fali gigantycznej imigracji z Europy i Azji, inne grupy cygańskie. Cyganów wysyłano do kolonii także z kilku innych krajów europejskich: Anglii, Francji, Niderlandów. N a Wyspach Brytyjskich, gdzie w 1598 r. zamorskie teryto¬ ria umieszczono na liście najstosowniejszych miejsc zsyłki „hultajów, włóczęgów i niepoprawnych żebraków", w połowie wieku X V I I wzmogły się akcje skierowane przeciwko kobietom lekkiego prowadzenia, kryminalistom, włóczęgom, a wśród nich i Cyganom. Pochwyceni, wysyłani byli za ocean jako siła robocza. Tym sposobem 11 Indie jako miejsce zesłań wskazane zostały wówczas, jak się zdaje, po raz pierwszy, czy f a k t y c z ­ nie dotarli tam Cyganie, nie w i a d o m o , gdyż brak na t o źródłowego p o t w i e r d z e n i a (Lopes da Costa, 1999, s. 60). G d y b y tak było, powróciliby w niezamierzony sposób d o swojej p r a o j c z y z n y 310 �Jak Cyganie świat zdobywali... w 1655 r. pojawili się na plantacjach Barbadosu i Jamajki. W 1715 r. deportowano ze Szkocji grupę Cyganów do Wirginii i jest wielce prawdopodobne, że czyniono to już wcześniej (Brown 1929, s. 149-150). W 1648 r. rozważano w parlamencie szwedz­ kim projekt deportacji „Tattare" do N o w e j Szwecji - kolonii w Ameryce Północnej, nad rzeką Delaware - niemniej, jak się zdaje, nie został on wprowadzony w życie (Heymowski 1969, s. 83). W latach 1686-1689 grupy Cyganów wysyłano z Francji do A m e r y k i Północnej na podstawie decyzji króla Ludwika XIV, który zgodził się złagodzić karę niektórym skazanym na galery p o d warunkiem że do końca życia pozostaną w Ameryce. Później, w 1715 r., gdy po śmierci tego króla omawiano na forum Stanów Generalnych sprawy posiadłości francuskich za oceanem, postano¬ wiono dla przyspieszenia kolonizacji Luizjany załadować na statki i przewieźć do Ameryki włóczęgów, żebraków i tych, na których ciążyły wyroki sądowe. Niekiedy też sędziowie orzekali wyrok zesłania zamiast ciężkich robót w więzieniu kra¬ jowym; np. w Caen skazano grupę Cyganów, za napad na dyliżans, na zesłanie na wyspy francuskie w Ameryce. W i a d o m o też, że w 1724 r. sąd w Poitou nakazał de­ portację grupy Cyganów na Martynikę, zaś do Luizjany wysyłano kobiety z parys¬ kich przytułków, a wśród nich i Cyganki, którym proponowano przesiedlenie do Ameryki w charakterze żon dla osadników. W 1 7 8 8 r. władze francuskie rozważały pro¬ jekt stworzenia zamorskiej kolonii cygańskiej; prowadzono nawet rozmowy z przy¬ wódcami grup Cyganów, koczujących w lasach Lotaryngii, i podobno wyrazili oni gotowość pozostania w służbie państwa, w prowincjach zamorskich, pod warunkiem nieograniczania tam ich swobody Urzędy administrujące koloniami zaproponowały Gujanę, ale projekt cygańskiej kolonii w Ameryce w końcu upadł (Clébert 1961, s. 92, 108; Vaux de Foletier 1970, s. 55-57). Wysyłka na zamorskie terytoria praktykowana była przez wiele państw, choć tyl¬ ko trzy z nich, Portugalia, Anglia i Francja, uczyniły z deportacji istotny element polityki społecznej wobec Cyganów. Zjawisko nasiliło się około połowy X V I I I stu­ lecia. Źródła portugalskie świadczą, że sytuacja Cyganów w koloniach nie zawsze i nie wszędzie była nędzna. D o k u m e n t pochodzący z roku 1760 zobowiązuje d o ­ rosłych mężczyzn d o służby w wojsku lub pracy za wynagrodzeniem przy robotach publicznych, a zabrania i m noszenia broni, handlu końmi i handlu niewolnikami. Tymczasem jeszcze w pierwszej połowie X I X stulecia brazylijscy Cyganie trudnili się t y m , co zabronione - mieli renomę dobrych i zręcznych handlarzy niewolników i koni (Quintana, Floyd 1972, s. 19, 21). Australia Niewiele wiadomo o pierwszych Cyganach w Australii, chociaż można stwierdzić z całą pewnością, że i tam nie pojawili się dobrowolnie. Kolonizowanie tego konty¬ nentu rozpoczęli skazańcy. W pierwszym transporcie wysłanym z W y s p Brytyj¬ skich, który wylądował w 1788 r., przynajmniej jeden człowiek uważany był za Cy­ gana. Pierwszy transport na Tasmanię wysłano w roku 1803, a wśród deportowa311 �Lech Mróz, Ryszard Tomicki nych znajdował się niejaki Robert Cooper - Cygan skazany na siedem lat za zło¬ dziejstwo, który po odbyciu kary otrzymał 12 ha ziemi i zajął się hodowlą bydła (Sil¬ lers Floate 1999, s. 117). Deportacje trwały do 1868 r. i , jak się szacuje, objęły 162 ty¬ siące osób, w t y m 24 tysiące kobiet. D o tego należałoby doliczyć nieznaną liczbę osób, które dobrowolnie udały się w ślad za skazanymi, brytyjskie prawo dawało bowiem możliwość łączenia małżeństw, a wówczas transport współmałżonka d o Australii opłacało państwo. Jak wielu Cyganów było wśród deportowanych - nie wiadomo, gdyż w dokumentach sądowych nie przewidziano rubryki dotyczącej przynależności etnicznej i wskazujące na nią informacje pojawiają się raczej przy¬ padkowo. Żmudne badania, m.in. ówczesnej prasy lokalnej, pozwalają ustalić dane personalne i losy zaledwie części z nich (Sillers Floate 1999, s. 114-127). Pokazują one jednocześnie, że deportacja i znalezienie się pośród wielu innych, również kar¬ nie deportowanych osób, które nie były Cyganami, prowadziło zazwyczaj do utraty tożsamości etnicznej (Sillers Floate 1999, s. 129). Inaczej wyglądało t o zapewne później, gdy cygańskie grupy dobrowolnie migrowały do Australii. Wielka emigracja Jest paradoksem, że w czasach, gdy niewolnictwo w Ameryce postrzegane było co­ raz bardziej negatywnie przez rozmaite kraje i gdy ścigano handlarzy niewolników, w Europie istniało legalne niewolnictwo Cyganów. Tak było w Rumunii, gdzie jego likwidacja nastąpiła dopiero w połowie X I X stulecia, na mocy aktu z 1855 r., znoszą­ cego definitywnie (przynajmniej od strony prawnej) ten proceder (Serboianu 1930, s. 53). Wiele gromad cygańskich porzuciło wówczas osiadły tryb życia i rozpoczęło wędrówkę, często po prostu z przyczyn ekonomicznych, w poszukiwaniu możli¬ wości zarobkowych. Jak jednak wytłumaczyć to, że po bardzo długim okresie życia osiadłego rumuńscy Cyganie podjęli wędrówkę w nieznane, b o przecież ich wiedza 0 innym świecie niż ten, w którym dotąd żyli, była żadna? Skąd wiedzieli, jaki kieru¬ nek najlepiej obrać i co może ich czekać np. w Ameryce, dokąd część z nich nie¬ bawem ruszyła? Zapewne początkowo nie mieli większego pojęcia, gdzie się udają; być może chcieli jedynie opuścić Rumunię. W ciągu kilku, kilkunastu lat ich gro¬ mady rozprzestrzeniły się po całej Europie (w latach 80. obserwowano ich także na ziemiach polskich), a żywiołowość i znaczna liczebność tej fali powoduje, że w li¬ teraturze określa się ją jako „inwazję" (Salo, Salo 1977, s. 8 i n.). Dopiero na nowych terenach zamieszkania musieli poznać potoczne wyobrażenia o możliwościach 1 nadziejach wiązanych z N o w y m Światem w wielu krajach europejskich, w których schyłek wieku X I X był okresem niezwykłej społecznej ruchliwości. To wtedy najin­ tensywniej rozwija się trwający aż do wybuchu I wojny światowej masowy ruch emi­ gracyjny do Ameryki, a później i Australii. W t y m samym czasie opuszczają Rumu­ nię coraz nowe grupy cygańskie, aby wkrótce potem pojawić się w obu Amerykach wraz z innymi emigrantami, wśród których nie zabrakło Cyganów zadomowionych od wieków w środkowo-wschodniej i zachodniej Europie. Ta wielka migracja schyłku 312 �Jak Cyganie świat zdobywali... X I X i początków X X stulecia ma w przypadku Ameryki Południowej także polskie akcenty W wielu numerach „Gazety Polskiej w Brazylii" z lat 1910-1913 można zna­ leźć wzmianki o Cyganach, a we wspomnieniowej książce Polskie korzenie. Opowieść o życiu polskich emigrantów w Brazylii (Wachowicz 1980, s. 189) opisano spotkanie jed­ nego z bohaterów z Cyganami i transakcję wymiany koni o tyle ułatwioną, że dwóch z owych Cyganów mówiło po polsku. Zagadką pozostaje, kiedy Cyganie zaczęli samodzielnie migrować d o Australii. Niewykluczone, że stosunkowo niedawno, chociaż na ten temat wiadomo bardzo mało. Pośród internetowych w i t r y n rozmaitych cygańskich stowarzyszeń, a działają ich obecnie dziesiątki, znajdujemy także strony prowadzone przez Cyganów z Perth. Kłopot z nimi polega na t y m , że podobnie jak w przypadku wielu innych grup et­ nicznych prezentujących się w Internecie, przedstawiana tam „wiedza historyczna" jest raczej wyrazem tworzonej współcześnie mitologii etnicznej, a nie opisem dzie¬ jów. N a stronach wspomnianego stowarzyszenia możemy zobaczyć rysunki poka¬ zujące sceny z dawnego życia na kontynencie australijskim, w t y m grupy wędrujące z wozami, nieróżniącymi się o d tych, jakie oglądano na drogach Francji i Niemiec na początku X X w. Żadna praca historyczna czy etnologiczna nie potwierdza tych odkryć. Wydaje się, że dopiero na przełomie lat 70. i 80. minionego stulecia Cy¬ ganie stali się w Australii bardziej zauważalni i zaczęli tworzyć większe skupiska. Byli wśród nich także przybysze z Polski, którzy dotarli tam przez N i e m c y , trudnili się nielegalnym handlem złotem . Czy pozostali w Australii - nie wiemy, być mo¬ że ich pobyt tam był tylko czasowy. 12 W roku 1970 ukazała się w periodyku cyganoznawczym notatka, której autor - podający się za jedynego Cygana żyjącego na stałe na N o w e j Zelandii - wspomi­ na o spotkaniu z innym Cyganem, członkiem rosyjskiego zespołu Mojsiejewa, przy¬ byłego d o Aukland na występy. Przy okazji napisał, że kontakty z innymi Cyganami ma tylko przypadkowo, jeśli jacyś przejeżdżają przez Nową Zelandię (Barnes 1970, s. 1). Ale w jakim celu przyjeżdżają? Skąd przybywają i dokąd się kierują? Z n o w u te same, natrętne pytania. Pytania Kwestie, które nas intrygują, pytania, które postawiliśmy, są zupełnie innej natury niż te, które mogą interesować cygańskich aktywistów. Próba stworzenia czy też wymyślenia nieterytorialnego narodu romskiego, wynalezienia jego historii i trady¬ cji nie wymaga rozwiązania zasygnalizowanych przez nas problemów, ponieważ od¬ wołuje się d o całkowicie odmiennych metod i procedur tworzenia wiedzy o prze¬ szłości. Nas interesuje rzeczywisty przebieg procesu „powstawania" Cyganów, ich 12 W i a d o m o ś ć uzyskana o d p r a c o w n i k a ambasady Australii w Warszawie. O konsultację zwróciła się d o Lecha M r o z a ambasada tego kraju, w związku z pojawieniem się sporej l i c z b y przybyszów - C y ­ ganów - z Europy. 313 �Lech Mróz, Ryszard Tomicki formowania się jako wspólnoty bardzo szczególnego rodzaju oraz europejskie i p o ­ zaeuropejskie dzieje tej zbiorowości. Być może nigdy nie znajdziemy dobrze uza­ sadnionych odpowiedzi na pytania, kiedy przodkowie Cyganów wywędrowali z In¬ dii, jaka była przyczyna migracji, jak przebiegała droga d o Europy. Odległe dzieje zazwyczaj mają wiele momentów niejasnych, będących przedmiotem sporów ba¬ daczy. Ale z kolejnym etapem cygańskiej historii nie jest lepiej. Dlaczego wyruszyli z matecznika w południowo-wschodniej Europie? Jakie czynniki decydowały o kie­ runku wędrówki? W jaki sposób dochodzili do wiedzy o bardzo odległych czasem ziemiach? Dlaczego wybierali takie kierunki wędrówki, które nam nie wydają się ani korzystne, ani atrakcyjne, np. Syberię? Czy decydował o t y m tylko przypadek? A jeśli nie, to co? Jak szybko byli w stanie osiągnąć p o z i o m kompetencji umożliwiający i m życie na nowo zajmowanym obszarze? W jaki sposób dowiadywali się niezbędnych rzeczy, skoro o d tubylców lub o d tych, za sprawą których znaleźli się na ziemiach wcześniej nieznanych, dzieliły ich wszelkie możliwe bariery - językowa, kulturowa, społeczna, psychologiczna? I jak układały się stosunki migrantów przybywających w X I X - X X w. z Cyganami zasiedziałymi już w Ameryce i Australii? W i e m y dziś o Cyganach sporo, ale to, czego nie wiemy, warto sobie uświadamiać i co jakiś czas przypominać w nadziei, że być może ktoś kiedyś, zainspirowany wyraźnie zaryso¬ wanymi białymi plamami, znajdzie przynajmniej na niektóre z pytań odpowiedź sa¬ tysfakcjonującą lub dającą nowy impuls d o dalszych badań. Bibliografia Baines A . 1976 Ethnography (Castes and Tribes), Delhi Barany Z . 2001 The East European Qypsies in the imperial age, „Ethnic and Racial Studies", vol. 24 (1), s. 50-63 Barnes R. 1970 Gypsies in New Zealand, „Journal of the Gypsy Lore Society", v o l . X L I X , cz. 3 - 4 Bell J. 1763 Travels from St. Petersburg in Russia, to diverse parts of Asia, t. II, Glasgow Brown I . 1929 The Qypsies in America, „Journal of the Gypsy Lore Society", nr 4 CDIAO 1864-1884 Colección de documentos inéditos, relativos al descubrimiento, conquista y colo­ nización de las posesiones espanolas en América y Oceania, cz. 42, M a d r i d 314 �Jak Cyganie świat zdobywali... Cervantes de Salazar E 1971 Crónica de la Nueva España, red. M . Magallón, t. 2, M a d r i d Clébert J.-P. 1961 Les Tziganes, Paris Coelho A . 1892 Os Ciganos de Portugal com um estudio sobre o calao, Lisboa Donovan Bill M . 1992 Changing Perceptions of Social Deviance: Gypsies in Early Modern Portugal and Brazil, Journal of Social History", t. 26 (1), s. 33-53 Encinas Diego de 1945 Cedulario indiano, recopilado por... Reproducción facsimil de la edición única de 1596 con estudio eíndices de A. García Gallo, t. 4, M a d r i d Eelkin R . W 1889 Central African Gypsies, Journal of the Gypsy Lore Society", vol. I (4), s. 220-222 Eernández de Navarrete M . (red.) 1954 Colección de los viajes y descubrimientos que hicieron por mar los espanoles desde fines del siglo XV. I. Viajes de Colón. Almirantazgo de Castilla, w: Obras de Don Martín Fernández de Navarrete, red. C. Seco Serrano, t. I , M a d r i d G i l J. 1985 El rol del tercer viaje colombino, w: Historiografía y Bibliografía Americanista, t. 29 (1), s. 83-110 Gómez A.A. 1999 Veto espanol a la presencia de gitanos en el Nuevo Mundo, w : G ó m e z A . A . i i n . 1999, s. 9-42 G ó m e z A . A . i in. 1999 Deportaciones de gitanos, M a d r i d Green L.G., 1966 Poslednie tajny staroj Afriki, Moskwa Haditi Taha Hamadi A l 1979 Al-Gagar wa-Al-Qaragfi-l-Iraq, Bagdad Heymowski A . 1969 Swedish Travellers and their Ancestry, Uppsala Kenrick D 1976 A Contribution to the Early History of the Romani People, „Occasional Paper of the Romany Institute" (London), nr 3 315 �Lech Mróz, Ryszard Tomicki Koczniew V. I . 1965 Naselenie Cejlona, Moskwa Lopes da Costa E. 1999 El pueblo gitano y el espacio de la colonización portuguesa, w : G ó m e z A . A . i i n . 1999, s. 43-86 Martínez Martínez M . 2000 Qitanos y moriscos: una relacion a considerar, w: Los marginados en el mundo medieval y moderno, red. M . Desamparados Martínez San Pedro, Almería, s. 89-99 Matras Y 2004 The Role of Language in Mystifying and de-Mystifying Gypsy Identity, w: The Role of the Romanies, red. N . Saul, S. Tebbutt, Liverpool, s. 53-78 Mróz L . 1992 Geneza Cyganów i ich kultury, Warszawa 2004 Dzieje Cyganów-Romów w Rzeczpospolitej, XV—XVJJJ, Warszawa Narody... 1956 1963 Narody Sibirii, Moskwa Narody Jużnoj Azii, Moskwa Quintana B.B., Floyd L . G . 1972 ¡Qué Gitano! Gypsies of Southern Spain, N e w York Pantoja S. 2004 Jncjuisicao, degredo e mesticagem em Angola no século XVJJJ, Ciencia das Religioes", r. III, nr 5-6, s. 117-136 „Revista Lusófona de Pobożniak T. 1986 Języki cygańskie, w: Języki indoeuropejskie, t. I, Warszawa Ratzel F. 1901 Narodowiedienie, t. I I , S. Peterburg Reales Ordenanzas... 1987 [1567] Reales Ordenanzas y Pragmáticas (1527—1567), reprint, red. E. González Díez, Valladolid Recopilación. 1943 Recopilación de Leyes de los Reyes de las Jndias, t. 3, M a d r i d Salo M . T , Salo S.M.G. 1977 The Kalderas in Eastern Kanada, Ottawa Sánchez Ortega M . H . 1994 Los gitanos espanoles desde su salida de la India hasta los primeros conflictos en la penín316 �Jak Cyganie świat zdobywali... sula, „Espacio, T i e m p o y Forma", seria IV, H i s t o r i a M o d e r n a , t. 7, s. 319-354 Serboianu Popp C.J. 1930 Les Tsiganes, Paris Sillers F.S. 1999 Deportación de gitanos desde Inglaterra, 1614-1868, w : G ó m e z A . A . i in. 1999, s. 87-129 Soulis George C. 1961 The Qypsies in the Bizantine Empire and the Balkans in the Late Middle „Dumbarton Oaks Papers", v o l . 15 Ages, Szászdi León-Borja I . 1992a „Omyzianos" - final de una política penal indiana, el gobierno del Comendador Lares, w: Homenaje a Ismael Sánchez Bella, red. J. Salcedo Izu, Pamplona, s. 587-608 1992b Destierro y perdón en las Indias (1492-1498), w: Proyección histórica de Espana en sus tres culturas: Castilla y León, América y el Mediterráneo. I. Historia e historia de Amé­ rica, red. E.L. Sanz, Valladolid, s. 321-336 2005 Consideraciones sobre las cartas de seguro húngaras e hispanas a favor de los egipcianos, „En la Espana Medieval", t. 28, s. 213-227 Szełudiakow A . 1978 Z plemienia Cedru, Warszawa Torbágyi P. 2003 Qitanos húngaros en América Latina, „Acta Hispanica" (Szeged), t. 8, s. 139-144 Trubeckoj V.V. 1966 Bachtiary (osedlo-koczewyje plemena Irana), Moskwa Vaux de Foletier F 1970 Mille ans d'histoire des Tsiganes, Paris Wachowicz R. 1980 Polskie korzenie. Opowieść o życiu polskich emigrantów w Brazylii, Warszawa Yoors J. 1973 Cyganie, Kraków 317 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ceb378bd91c5cf4a883420f99be24fd5.pdf 21b1c972d0b031a1d5224fdab8f50a9d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:574 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:524 Title A name given to the resource O problemie cygańskim / ETNOGRAFIA POLSKA 1966 t.10 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1966 t.10, s.178-195 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mróz, Lech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text LECH MRÓZ O PROBLEMIE CYGAŃSKIM Egzotyczna i t a k różna od i n n y c h ludów europejskich grupa, jaką stanowią Cyganie, o d dawna zwracała na siebie uwagę, przyciągała w z r o k barwnością strojów i zwyczajów, umiłowaniem swobody i n i e ­ chęcią do pracy. Już X V - w i e c z n e k r o n i k i wspominają o n i c h w E u r o ­ pie, a od tego czasu coraz częściej słowo „Cyganie" zaczyna być uży­ wane w m o w i e i w piśmie. Zastanawiano się, gdzie należy szukać i c h ojczyzny; dopiero w n i k l i ­ we badania językoznawcze i antropologiczne wskazały na Indie. Po­ czątek badaniom dało spostrzeżenie pułkownika Szekely v o n Doba o podobieństwie języków h i n d i i cygańskiego . O d tego m o m e n t u roz­ poczęły się właściwe badania n a d Cyganami. Badacze nie są zgodni co do w i e l u szczegółów h i s t o r i i Cyganów, nawet czas opuszczenia I n d i i podawany jest różnie. Colocci p r z y j m u j e za prawdopodobne, że Cyga­ nie p r z y b y l i do E u r o p y w okresie bizantyńskim między V I I a X I I w. Teoria M o r t i l l e t a i B a t a i l l a r d a o pochodzeniu k u l t u r y brązu w E u r o p i e wiąże migracje Cyganów z początkiem naszej e r y . Porzucając rodzinne I n d i e u d a l i się Cyganie w k i e r u n k u A f g a n i s t a n u i Persji. T a m p o d z i e l i l i się n a d w a n u r t y , z których jeden przez Armenię i K a u k a z udał się w k i e r u n k u Rosji, d r u g i zaś w górę E u f r a t u i T y g r y s u , a stąd do E u r o ­ p y i północnej A f r y k i . Za pierwszą wzmiankę o Cyganach w E u r o p i e uważa się pochodzący z 1100 r . zapis m n i c h a z k l a s z t o r u na górze Athos. Ó w m n i c h sygnalizuje przybycie g r u p y l u d z i „Asincan" — znanych czarowników . W 1414 i 1416 r. k r o n i k i sygnalizują pojawienie się Cyganów w N i e m c z e c h , w r o k u 1417 liczna i c h g r u p a pojawia się na J 2 3 4 5 6 1 2 3 4 5 6 „Wiener A n z e i g e n " , R . 6: 0000, s. 87—88 (za N a r b u t t e m ) . F . S t a m p a c h , Cikani S t a m p a c h , i.e. J .Р. С w Československé 1 é b e r t, Les Tziganes, С 1 é b e r t, op. cit., s. 45. Š t a m p a c h , op. cit., s. 2. Republice, P a r i s 1961, s. 40. Praha 1929, s. 2. �O P R O B L E M I E 179 CYGAŃSKIM Węgrzech , w r o k u 1427 są w Paryżu, a w t r z y lata później na Wyspach B r y t y j s k i c h . 7 lądują 8 Pierwsza niepewna w z m i a n k a o Cyganach na ziemiach polskich po­ chodzi z r o k u 1357, pod którym to r o k i e m a k t a grodzkie i ziemskie wymieniają wieś Cyganowice (Czigunowycze) w p a r a f i i S t a r y S ą c z (E. F r a n k o w s k i nie podaje bliżej, o j a k i e a k t a grodzkie i ziemskie cho­ dzi). Pewniejsze wiadomości o pobycie Cyganów w Polsce s p o t y k a m y w aktach sądów sanockich; pod r o k i e m 1428 a k t a wspominają chłopa 9 0 n a z w i s k u Cygan, pochodzącego z Królika, p o d r o k i e m zaś 1436 jest mowa o chłopach Janie i Jakubie Cygan . N a podstawie t y c h w z m i a ­ nek Prochaska sądzi, że Cyganie w południowej części Polski p o j a w i l i się już z początkiem X V w . Możliwe, że g r u p k i te były częścią dużej f a l i m i g r a c y j n e j , która pojawiła się w Czechach w okresie w a l k h u syckich. D r u g a fala koczowników cygańskich dociera do Polski z zacho­ du, z Niemiec, w ucieczce przed represjami s p o w o d o w a n y m i ustawą z 1500 r. T y l k o początkowo przyjęła Cyganów Europa gościnnie, m i e l i w o l n y w j a z d do w i e l u krajów, panujący n a d a w a l i i m l i s t y przewodnie zapewniające swobodę wędrowania i opiekę władz. Dalsze dzieje p o b y t u Cyganów w E u r o p i e to z n i e w i e l k i m i wyjątkami aż do końca I I w o j n y światowej h i s t o r i a mniejszego l u b większego nasilenia prześladowań. Raziła swoboda Cyganów, przywiązanie do wolności i niechęć do osia­ dłego t r y b u życia i systematycznej pracy. Pozbawienie Cyganów pomocy ze s t r o n y panujących doprowadziło do w z r o s t u kradzieży, żebractwa 10 1 wróżbiarstwa, a to z k o l e i spowodowało nasilenie skarg na Cyganów, zwłaszcza ze strony w a r s t w średniozamożnych. N a dalsze s k u t k i nie trzeba było długo czekać. Wkrótce rozpoczęły się prześladowania i w y ­ siedlania Cyganów poza granice państw, k a r y cielesne i t d . Pierwsza wystąpiła czynnie przeciw Cyganom Francja, ogłaszając w 1453 г., że wszyscy występni Cyganie k a r a n i będą chłostą, śmiercią l u b wypę­ dzani . Podobnie wyglądała sytuacja Cyganów w Hiszpanii, aczkol­ w i e k rozpiętość m e t o d oddziaływania była znacznie szersza — od ba­ n i c j i i k a r y śmierci z jednej s t r o n y do uznania i c h o b y w a t e l a m i hisz­ pańskimi z d r u g i e j . W 1492 r. król F e r d y n a n d I skazuje i c h na banicję. Ścigani Cyganie k r y l i się w górach, przenosili się z miejsca na miejsce. W związku z t y m F i l i p I I widząc główne zło w sposobie życia Cyga11 G . B o r r o w , The Zincali, L o n d o n 1906, s. 13. B. V e s e y - F i t z g e r a l d , Gypsies of Britain, London E . F r a n k o w s k i , Zycie i świat. Zarys encyklopedyczny dzy i kultury, t. 1, W a r s z a w a 1933, h a s l o : Cyganie, s. 1054—1062. 7 S 3 1933, s. 28. współczesnej wie­ A . P r o c h a s k a , Przywileje dla cygańskiej starszyzny w Polsce, „Kwartal­ n i k H i s t o r y c z n y " , R . 14: 1900 z. 3, s. 454. T . N a r b u t t , Rys historyczny ludu cygańskiego, W i l n o 1830, s. 51. 10 11 �180 L E C H MRÓZ nów próbuje nakłonić i c h do przejścia na osiadły t r y b życia i zamieszka­ nia w miastach. Popierając pomysł siłami a p a r a t u państwowego udało się doprowadzić do osiedlenia części Cyganów. Od tego okresu datują się występujące w niektórych miastach hiszpańskich zamknięte dziel­ nice cygańskie — Gitaneries . Ciężki również był los Cyganów w R u m u n i i . Już w 1541 r. hospo­ dar wołoski Sigile zatrzymał ogromną masę wędrujących Cyganów i uczynił z n i c h niewolników , podobnie postępowało w i e l u jego n a ­ stępców. Dopiero w 1855 r. 200 t y s . Cyganów rumuńskich uzyskało na mocy zarządzenia państwowego wolność, równocześnie nadano i m n a ­ rodowość rumuńską. Niektórzy z n i c h pozostali w charakterze parob­ ków u swoich dotychczasowych panów, i n n i o s i e d l i l i się na przedmieś­ ciach j a k o niedźwiednicy, kotlarze, powroźnicy, handlarze k o n i , m u z y ­ k a n c i i t d . , lecz bardzo w i e l e r o d z i n cygańskich opuściło Rumunię wędru­ jąc, j a k i c h p r z o d k o w i e . Część z nich przybyła w X I X i początku X X w . do P o l s k i i do dzisiaj t u pozostają, są t o Cyganie z g r u p L o v a r i i Kalderari. 12 13 14 Na Węgrzech dopiero w i e k X V I I I jest okresem licznych prześlado­ wań. Chcąc uczynić Cyganów pożytecznymi d l a k r a j u M a r i a Teresa wydaje w r o k u 1761 ustawę zmierzającą do osiedlenia Cyganów. Akcję rozpoczęto o d ochrzczenia i c h , zakazano i m wędrować po k r a j u , h a n d l o ­ wać końmi, zakazano porozumiewać się między sobą w e własnym ję­ z y k u . Polecono i m pobudować sobie d o m y w miastach i wioskach, zająć się rzemiosłem l u b pracą na r o l i . Mężczyźni obowiązani b y l i do pełnie­ nia służby w o j s k o w e j . M a r i a Teresa nakazała nazywać Cyganów U j -Magayrami (Nowowęgrami) . N a j o k r u t n i e j , najbardziej k r w a w o zapisali się w h i s t o r i i Cyganów N i e m c y . W r o k u 1500 M a k s y m i l i a n I wydaje ustawę upoważniającą każdego Niemca do k r z y w d z e n i a i „karania" — bez ponoszenia odpo­ wiedzialności — p o c h w y c o n y c h C y g a n ó w . K o n s e k w e n t n i e n i e z m i e n n y stosunek Niemiec do Cyganów znalazł k r w a w y epilog podczas I I w o j ­ n y światowej. Osadzano Cyganów w gettach żydowskich ( w Warszawie i Łodzi), mordowano i c h w Treblince, Chełmnie, Bełżcu, M a j d a n k u i Mauthausen, t r o p i o n o n a Wołyniu. Największym miejscem zbiorowej zagłady Cyganów był Oświęcim-Brzezinka. Pierwsze t r a n s p o r t y Cyga­ nów przybyły t a m z początkiem r o k u 1943 — liczyły one w sumie około 15 16 1 2 13 С 1 é b e r t, op. cit., s. 113; В ог r o w , op. cit., s. 32. G . P o t r a , Contributiuni la istoricul Tiganilor din Romania, B u c u r e s t i 1939, s. 121. 1 4 P o t r a , op. cit., s. 125. O Cyganach 15 I. D a n i ł o w i c z , 1 6 N a r b u 11, op. cit., s. 5'5. wiadomość historyczna, Wilno 1824, s. 87. �O P R O B L E M I E 181 CYGAŃSKIM 14 t y s . C y g a n ó w . W niedługim czasie obóz rozrósł się do około 20 t y s . Cyganów, a oprócz dużej ilości Cyganów polskich b y l i t a m Cyganie z Węgier, H o l a n d i i , N o r w e g i i , L i t w y , F r a n c j i , Niemiec i ZSRR. Epide­ mie i głód szybko zmniejszały i c h liczbę, lecz nawet t y m , którzy prze­ t r w a l i , n i e było dane wyjść na wolność. D n i a 1 sierpnia 1944 r . o go­ dzinie 20 przystąpili N i e m c y do l i k w i d a c j i całego obozu cygańskiego. W ciągu k i l k u godzin zagazowano i spalono około 20 t y s osób . Ogó­ łem — j a k przypuszcza B l o c h — w e wszystkich obozach k o n c e n t r a c y j ­ n y c h n i e m i e c k i c h , w e w s z y s t k i c h akcjach w okresie I I w o j n y światowej wyginęło około 500 t y s . osób narodowości cygańskiej . 11 18 19 O losie Cyganów w Rosji posiadamy stosunkowo mało wiadomości, w p r a w d z i e znano i c h t u już od 1500 г., ale nieliczne początkowo g r u p y Cyganów n i e stanowiły w t y m o g r o m n y m k r a j u p r o b l e m u . W 1783 r . K a t a r z y n a I I chcąc wytępić „tułactwo" wydała pierwszą w Rosji więk­ szą ustawę dotyczącą Cyganów. Nakazuje ona Cyganom osiąść na g r u n ­ tach s k a r b o w y c h , zająć się r o l n i c t w e m , a p o d a t k i płacić t a k , j a k i n n i włościanie . W Polsce j e d n y m z najwcześniejszych i najpełniejszych d o k u m e n ­ tów dotyczących Cyganów jest nadany w 1501 r . w W i l n i e przez Aleksandra Jagiellończyka p r z y w i l e j dla w o j e w o d y cygańskiego, W a ­ syla. P r z y w i l e j t e n daje Cyganom możność poruszania się po w s z y s t k i c h ziemiach W i e l k i e g o Księstwa L i t e w s k i e g o i zapewnia i m opiekę, rzą­ d u . W okresie od p r z y b y c i a do P o l s k i p i e r w s z y c h g r u p Cyganów aż do połowy X V I w . n i e było żadnych o f i c j a l n y c h a k c j i d y s k r y m i n a c y j ­ n y c h s k i e r o w a n y c h przeciwko Cyganom, swobodnie wędrowali o n i po ziemiach polskich. N a podstawie a k t i l u s t r a c j i można stwierdzić, że już w t y m okresie Cyganie n i e j e d n o k r o t n i e przechodzili na osiadły t r y b życia. Świadczy o t y m — j a k wydaje m i się —• wyjątek z l u s t r a c j i z r o k u 1564 zamieszczonej w p r a c y S a m s o n o w i c z a : „Dubliany wieś (starostwo Samborskie) [...] tamże jest Cyganów dwóch, którzy nic nie robią do z a m k u , t y l k o rzemiesłem a k u p i e c t w e m się obyczajem cygań­ s k i m obchodzą". 20 21 22 Z m i a n a stosunku władz p o l s k i c h do Cyganów datuje się o d połowy X V I w., k i e d y t o w ucieczce p r z e d r e p r e s j a m i w Niemczech zaczęły na nasze ziemie przybywać nowe g r u p y Cyganów. Równocześnie z i c h 1 7 J . F i c o w s k i , Cyganie polscy. Warszawa 1953, s. 174. F i с o w s к i , op. cit., s. 180. J . B l o c h , Les Tsiganes, P a r i s 1953, s. 110. D a n i 1 o w i с z, op. cit., s. 94. D a n i l o w i c z , l.c. H . S a m s o n o w i c z , Rzemiosło wiejskie w Polsce 1954, s. 182. 1 8 1 9 2 0 21 22 XIV—XVI w., Warszawa �182 L E C H MBŮZ p r z y b y c i e m zaczęły napływać pierwsze skargi na rozboje dokonywane przez Cyganów. Świadczy o t y m list podkanclerza Przerębskiego z W i e ­ l u n i a , z k w i e t n i a 1553 г., w którym donosi o kradzieżach i pożogach pod Będzinem, spowodowanych przez Cyganów śląskich. P i e r w s z y m o f i c j a l n y m wystąpieniem w Polsce przeciw Cyganom jest wysłany do W i e d n i a przez kanclerza Ocieskiego w 1551 r. memoriał, w którym zgłasza gotowość w y g n a n i a Cyganów z P o l s k i z zastrzeżeniem, że ba­ nicja obejmie również Cyganów w Czechach . Powtarzające się skargi zmusiły sejm do rozpatrzenia s p r a w y Cyga­ nów. Następstwem tego jest wydanie w 1557 i 1565 r. dwóch k o l e j n y c h uchwał o wypędzenie Cyganów z P o l s k i . Nieskuteczność o b u uchwał spowodowała, że w 1578 r. na W a l n y m Sejmie W a r s z a w s k i m Stefan B a t o r y wydał zarządzenie znacznie ostrzejsze, które nie t y l k o nakazy­ wało Cyganom opuszczenie Polski, ale również groziło represjami t y m w s z y s t k i m , którzy w s w y c h dobrach zezwalają przebywać Cyganom. Zalecało ono również donosić sądom g r o d z k i m o faktach p r z e c h o w y w a ­ nia Cyganów . Znacznie łagodniej odniosło się do Cyganów ustawodawstwo l i t e w ­ skie zmierzające do uczynienia z n i c h pożytecznych o b y w a t e l i . D r u g i S t a t u t L i t e w s k i daje możliwość t y m Cyganom, którzy nie chcą rzucić k r a j u , a b y osiedlali się w dobrach szlachty i kniaziów. Cyganie — t a k , j a k żebracy — zostali z w o l n i e n i o d podatków, a j e d y n i e szpiedzy i zło­ dzieje m i e l i być wysiedleni. Ciekawie wyglądała sprawa Cyganów na Podlasiu, w p r a w d z i e p o d ­ l e g a l i o n i t y m s a m y m p r a w o m , co Cyganie w pozostałej części K o r o n y , lecz stosunki między n i m i a ludnością osiadłą zbliżone są w charakterze do L i t w y . Podlaska szlachta chętnie korzystała z rzemieślniczych usług Cyganów — zwłaszcza p o p u l a r n i b y l i t a m Cyganie k o w a l e . Z d r u ­ giej s t r o n y obowiązująca ustawa z 1578 r. skazywała na banicję wszyst­ k i c h Cyganów, a także t y c h , którzy udzielali i m schronienia. Rozliczne waśnie i urazy pomiędzy drobną szlachtą podlaską doprowadziły do szeregu p r a w d z i w y c h i fałszywych donosów, w k o n s e k w e n c j i wiodło to do jeszcze większego zaognienia stosunków i w z r o s t u niezadowolenia. Uzewnętrzniło się ono na sejmikach w o j . podlaskiego w 1601 i 1607 г., na których t o sejmikach szlachta podlaska żądała u w o l n i e n i a i c h od usta­ w y z 1578 r. Rzeczywiście udało się osiągnąć r e z u l t a t i w 1607 r. usta 23 24 25 2 6 1 23 F i c o w s k i , op. cit., s. 30. * Т. С z a с к i , O litewskich s. 258. 2 25 26 i polskich D a n i ł o w i c z , op. cit., s. 84. F i c o w s k i , op. cit., s. 33. prawach, [w:] Dzieła, t. 1, Poznań 1843, �O P R O B L E M I E 183 CYGAŃSKIM wa t a przestała na Podlasiu obowiązywać . Wówczas Cyganie swo­ bodnie m o g l i wędrować na te t e r e n y i osiedlać się na n i c h ; do t e j p o r y spora i c h część przebywa n a Podlasiu. Ostatnia ustawa polskiego p r a ­ w o d a w s t w a skierowana p r z e c i w C y g a n o m zapadła w 1624 r. za pano­ w a n i a Z y g m u n t a I I I n a Sejmie W a l n y m G e n e r a l n y m W a r s z a w s k i m . Osobny rozdział s t a n o w i sprawa nadań i n o m i n a c j i n a starszych i królów cygańskich. Wszystkie te d o k u m e n t y u podłoża mają chęć wciągnięcia Cyganów w n u r t życia k r a j u , objęcie i c h kontrolą sądową, podatkową i t d . P i e r w s z y m d o k u m e n t e m tego t y p u jest w z m i a n k o w a n y już d o k u m e n t A l e k s a n d r a Jagiellończyka z 1501 r. Następny jest do­ piero d o k u m e n t Jana K a z i m i e r z a z 1652 r. naznaczający na starszego cygańskiego Matjasza Korolewicza, „po zejściu z tego świata ochotnego niegdy Janczego" . Widocznie m i a n o w a n i a przełożonych spośród C y ­ ganów nie dały r e z u l t a t u , ponieważ w pół w i e k u później r o d z i się n o w y pomysł, a b y z w i e r z c h n i k i e m Cyganów mianować osiadłego Polaka i w t e n sposób ująć Cyganów w r a m y a d m i n i s t r a c j i . P i e r w s z y t a k i a k t n o m i n a c y j n y pochodzi z 1703 r. i w y d a n y jest przez Augusta I I d l a szlachcica polskiego Jana Dewałtowskiego, m i a n u j e go z w i e r z c h n i k i e m Cyganów n a Żmudzi i w W i e l k i m Księstwie L i t e w s k i m . Z n a m y jeszcze d w a a k t y n o m i n a c y j n e tego t y p u z l a t 1705 i 1731, od Czackiego zaś d o w i a d u j e m y się, j a k o b y ostatni m i a n o w a n y król Cyganów zmarł w 1825 r . 27 28 29 3 0 3 1 Dalsze „zabawy" w królestwo cygańskie w Polsce toczą się m n i e j więcej od 1930 do 1939 г., z t y m że teraz sami Cyganie wybierają swo­ i c h królów. K o l e j n o „panującymi" b y l i : Michał I K w i e k , Grzegorz K w i e k , Michał I I K w i e k , B a z y l i K w i e k i t d . P r a w i e niezmienna do I I w o j n y światowej sytuacja Cyganów w P o l ­ sce ulega p o p r a w i e dopiero o d w y z w o l e n i a . L a t a 1946—1949 t o okres i n t e n s y w n e j o d b u d o w y całej gospodarki, zmiana kryteriów życia spo­ łecznego. Z końcem 1949 r. władze polskie rozpoczęły starania w k i e ­ r u n k u osiedlenia ludności cygańskiej i j e j p r o d u k t y w i z a c j i . P i e r w s z y m k r o k i e m był przeprowadzony w g r u d n i u 1949 r . spis ludności cygań­ skiej. W w y n i k u otrzymano liczbę około 20 t y s . Przyjąwszy jednak, że nie wszyscy Cyganie zgłosili się do spisu, że w i e l u z n i c h świadomie 27 D a n i 1 o w i с z, op. cii., s. 3. 2 8 F i c o w s k i , op. cit., s. 34. 29 P r o c h a s k a , op. cit., s. 455. зи Т. M o d e 1 s к i , Przywilej na starszeństwo cygańskie z r. 1703, „Ateneum Wileńskie", z. 2: 1929, s. 583. 31 T . C z a с к i, O Cyganach, 1835, s. 59. [w:] Pomniki historii г literatury polskiej, Kraków �184 L E C H MRÓZ ukrywało się, przypuszczano, że w Polsce znajduje się około 30 t y s . Cyganów. W dalszej działalności na pierwszy plan wysunięto udzie­ lenie pomocy Cyganom osiadłym, roztoczenie nad n i m i o p i e k i l e k a r ­ skiej, oświatowej i t p . Poza t y m zwrócono uwagę na pomoc d l a wszyst­ k i c h t y c h Cyganów, którzy dobrowolnie chcieli przejść na osiadły t r y b życia. Pierwsze trudności wyłoniły się natychmiast z chwilą przystą­ pienia do realizacji zamierzeń. Narosła w ciągu wieków nieufność c y ­ gańska, spotęgowana n i e d a w n y m i przeżyciami w o j e n n y m i , utrudniała całą akcję. T r u d n o winić Cyganów o b r a k entuzjazmu i niechęć do k o n ­ taktów z władzami; nauczeni w i e l o w i e k o w y m doświadczeniem wiedzieli, że zazwyczaj k o n t a k t y takie źle się kończyły. T a k było w Polsce i t a k było w całej Europie. N o w y system państwowy nie mógł automatycznie wzbudzić zaufania, potrzebny był pewien okres, a b y okrzepł o n i zdał egzamin. Dlatego też intensywniejsza p r o d u k t y w i z a c j a Cyganów w P o l ­ sce i przechodzenie i c h na osiadły t r y b życia wiążą się z l a t a m i później­ szymi. Możemy zauważyć, że grupą, która najchętniej dawała posłuch zarządzeniom państwowym, b y l i najbiedniejsi, z dawna przebywający na naszych ziemiach Cyganie Wyżynni. Występujący na ziemiach polskich Cyganie nie stanowią z w a r t e j monolitycznej narodowości. Różnice społeczne między n i m i są bardzo duże, a u podłoża leży między i n n y m i różny stopień bogactwa, przywią­ zanie do t r a d y c j i . Istotną rolę w t y m podziale o d g r y w a również f a k t różnego czasowo p r z y b y c i a do P o l s k i poszczególnych g r u p Cyganów. Najdawniej przybyłą grupę stanowią Cyganie Wyżynni, i c h wędrówki po Polsce ograniczyły się do terenów Podkarpacia. Stopniowo p o j e d y n ­ c z y m i r o d z i n a m i l u b g r u p a m i zaczęli o n i osiedlać się n a stałe, i to już od X V I w., o czym świadczy wiadomość u S a m s o n o w i c z a ; zajętego raz t e r e n u nie opuścili do c h w i l i obecnej. W stosunku do g r u p pozosta­ łych stanowią Cyganie Wyżynni niejako proletariat. I c h zajęcia to k a ­ mieniarstwo, a w m n i e j s z y m stopniu k o w a l s t w o czy m u z y k a n c t w o , wędrówki zaś mają zupełnie i n n y niż u pozostałych Cyganów charakter, są to wyjazdy w p o s z u k i w a n i u pracy. O ile Cyganie z i n n y c h g r u p mieszkających w Polsce przenoszą się z miejsca na miejsce wraz z ca­ łym d o b y t k i e m , o t y l e „Bergitka R o m a " — Cyganie Wyżynni — opie­ rają się na stałej nieprzenośnej bazie. T a k więc w przeciwieństwie do i n n y c h Cyganów wędrują w zasadzie t y l k o mężczyźni, k o b i e t y zaś i dzieci pozostają w r a z z całym d o b y t k i e m na miejscu. Wewnątrz g r u p y Cyganów Wyżynnych istnieje dalszy podział dokonany na zasadzie róż­ nic zawodowych na k a m i e n i a r z y , muzykantów, k o w a l i i t d . Większe s k u ­ piska Cyganów Wyżynnych to Czarna Góra pod Bukowiną, okolice 32 32 S a m s o n o w i c z , op. cit., s. 182. �O P R O B L E M I E 185 CYGAŃSKIM Szczawnicy, t z w . Ruś Szlachtowska ( J a w o r k i , Czarna Woda, Biała Woda i Szlachtowa). W porównaniu do i n n y c h g r u p Cyganie Wyżynni są n a j ­ bardziej spolszczeni i n a j m n i e j zachowali t r a d y c y j n y c h zwyczajów. . Drugą p o d względem długości p o b y t u w Polsce grupę stanowią C y ­ ganie N i z i n n i . P r z y b y l i o n i do Polski prawdopodobnie w X V I w . jako u c i e k i n i e r z y z Niemiec. O u p r z e d n i m i c h pobycie w Niemczech świad­ czą niektóre słowa d i a l e k t u Cyganów N i z i n n y c h zapożyczone z języka niemieckiego (np. okno w i c h języku to fenstro, po n i e m i e c k u das F e n ster). W odróżnieniu o d Cyganów Wyżynnych t a grupa — t a k j a k p o ­ zostałe — jest w większości nomadami, a t y l k o n i e w i e l k i j e j procent osiedlił się na stałe. Trasy i c h wędrówek w zasadzie obejmują całą Polskę, j e d n a k najliczniej i najchętniej wędrują po zachodnich poła­ ciach k r a j u . T u t a j też osiedliły się pierwsze r o d z i n y Cyganów N i z i n ­ n y c h . Zewnętrznie g r u p a stanowi dosyć zwartą całość, ale głębsze b a ­ dania pozwalają ustalić, że i o n i dzielą się na szereg pomniejszych grupek, j a k Bosaki, P l u n i a k i , W a r m i a k i , S e r w y , T o n i a k i i t d . O ile m i wiadomo, w stosunkach między n i m i nie dochodzi do większych zadrażnień. N a czele całej g r u p y stoi Baro-Szero, „Wielka Głowa", w y ­ b i e r a n y bezterminowo n a ogólnych zjazdach, prawdopodobnie jest to zawsze ktoś z bogatszych Cyganów. Władza jego jest absolutystyczna i nieprzestrzeganie jego zarządzeń i orzeczeń może doprowadzić do w y k l u c z e n i a ze społeczności. Cyganie N i z i n n i niechętnie wtajemniczają osoby z zewnątrz w swoje wewnętrzne s p r a w y i wszystko starają się za­ łatwić wewnątrz g r u p y , n p . zarzuty kradzieży, uwiedzenie k o b i e t y i t p . Wobec konieczności historycznej część z t y c h Cyganów osiadła już n a stałe, ale jest t o najoporniejsza grupa do j a k i c h k o l w i e k p e r t r a k t a c j i z władzami. Najliczniejsza grupa Cyganów N i z i n n y c h mieszka w G o ­ r z o w i e W i e l k o p o l s k i m . Z t e j właśnie g r u p y Cyganów pochodzi znana cygańska poetka Papusza, w t e j c h w i l i już n i e pisząca. 3 3 34 Najmłodsze na ziemiach polskich są g r u p y Lovarów i Kalderarów. P r z y b y l i o n i w dużej f a l i m i g r a c y j n e j idąc od południa przez K a r p a t y w 2 poł. X I X i pierwszych latach X X w . Największe nasilenie t y c h f a l przypada n a lata 1880—1890, a p o t e m 1911—1913, co znajduje również oddźwięk w prasie codziennej. N a pewno nie bez wpływu na i c h p r z y ­ bycie pozostało w y z w o l e n i e ogromnej masy Cyganów w R u m u n i i w 1855 r. G r u p a L o v a r i , znana w całej Europie, w Polsce jest stosunkowo n i e ­ liczna. Początkowo i c h zawodem był handel końmi, rozszerzony następ­ n i e w ogóle n a handel, n p . w y r o b a m i t e k s t y l n y m i . Wędrowali i nadal 33 F i c o w s k i , op. cit., s. 56. 34 Z. T r z i s z k a , Na dara Romestar, „Gazeta Chłopska", n r 11, z 17 I I I 1963. �186 L E C H MRÓZ wędrują po terenie całej Polski, i c h s t r u k t u r a społeczna p r z e w i d u j e w taborze urząd wodza, ale urząd jego nie jest t a k absolutny, j a k n p . u Kalderarów, w t r a d y c j i nie m a w i e l u obostrzeń występujących u i n ­ n y c h Cyganów, n p . zakazu kontaktów z n i e - C y g a n a m i . D l a porównania można t u t a j zestawić Papuszę i M i c h a j a Burano. Poetka Papusza pocho­ dząca z Cyganów N i z i n n y c h została przez n i c h uznana za zdrajczynię, ponieważ weszła w k o n t a k t z gadio oraz ośmieliła się swoje wiersze o Cyganach opublikować. Natomiast M i c h a j B u r a n o , pochodzący z moł­ dawskiej g r u p y Lovarów, n i e spotkał się z żadnymi represjami, czy n a ­ wet niechęcią ze strony swojej g r u p y . Najbardziej dynamiczną i liczną grupę Cyganów na ziemiach p o l ­ skich stanowią Cyganie K a l d e r a r i , z w a n i inaczej Kalderasze. P r z y b y l i o n i równocześnie z L o v a r a m i do E u r o p y Południowej. Specjalnością tej g r u p y jest k o w a l s t w o , a zwłaszcza k o t l a r s t w o . Niestety zawód t e n właściwie dzisiaj już upadł. Zróżnicowanie społeczne K o t l a r z y jest w porównaniu z pozostałymi g r u p a m i polskich Cyganów najbardziej hierarchiczne i skomplikowane. Oprócz l i c z n y c h dosyć ubogich rodów jest ród Kwieków, z tego właśnie r o d u wywodzą się wszyscy t z w . kró­ lowie, uzurpujący sobie prawo do zwierzchnictwa n a d w s z y s t k i m i g r u ­ p a m i cygańskimi w Polsce. Dzisiaj Kalderasze-Kotlarze jeszcze wędrują, ale stopniowo i o n i włączają się — acz p o w o l i — -w n u r t życia. 35 Wędrujący Cyganie z całą swoją tradycyjną kulturą stają się coraz większym anachronizmem w dzisiejszych czasach, kilkutysięczna n i e ­ p r o d u k t y w n a rzesza z ekonomicznego p u n k t u widzenia jest w zorgani­ z o w a n y m systemie p o l i t y c z n y m zupełnie nie do przyjęcia. Poza t y m pewne dziedziny życia cygańskiego wymagają absolutnej szybkiej z m i a n y . Jedną z najpilniejszych jest sprawa o c h r o n y zdrowia. Podob­ nie wygląda sprawa oświaty. Na około 2700 dzieci Cyganów osiadłych t y l k o niewiele chodzi do szkoły p o d s t a w o w e j . Powszechny jest wśród dorosłych Cyganów analfabetyzm. Na przykład spośród 118 osób naro­ dowości cygańskiej zamieszkałych na stałe w pow. K r o s n o aż 40 osób nie u m i e pisać. To wszystko s t a n o w i poważne zagadnienia, których rozwiązanie m u s i nastąpić w najbliższym czasie. Kwestię stanowi t y l k o wypracowanie odpowiednich h u m a n i t a r n y c h i skutecznych metod, które reprezentując interesy państwowe i społeczne wzięłyby pod u w a ­ gę sprawę zwyczajów, przyzwyczajeń i w ogóle p s y c h i k i Cyganów. Dążąc do rozwiązania tego p r o b l e m u postanowiono Cyganów osiedlić. P r z y P r e z y d i u m Rady Ministrów powstała komórka zajmująca się k i e ­ r o w a n i e m akcją osiedleńczą. Komórka t a zbiera sprawozdania nadsy36 35 36 R o z m o w a z J . F i c o w s k i m 10 I V 1964. Z i n f o r m a c j i P r e z y d i u m Rządu rozesłanej w 1964 r. do R a d Narodowych. �O P R O B L E M I E CYGAŃSKIM 187 łane z t e r e n u , zajmuje się lustracją skupisk cygańskich, stara się prze­ analizować dotychczasowe osiągnięcia i wypracować skuteczniejsze m e t o d y oddziaływania. W momencie rozpoczęcia a k c j i około 25°/o C y ­ ganów p o l s k i c h prowadziło już osiadły t r y b życia (większość z n i c h mieszka na terenie w o j . krakowskiego). A k c j a początkowo nieskoordy­ nowana dała małe r e z u l t a t y . Złudne zwłaszcza i mylące okazało się chętne osiadanie Cyganów na jesieni, bo już na wiosnę — najczęściej bez uprzedniego zawiadomienia — ruszali w drogę. Władze terenowe próbowały sięgnąć i do i n n y c h metod. Zaczęto organizować dla prze­ jeżdżających Cyganów zebrania i narady, na których przeprowadzano z n i m i r o z m o w y mające na celu skłonienie do przejścia na osiadły t r y b życia. P i e r w s z y m dużym osiągnięciem było nakłonienie g r u p y Cyga­ nów do osiedlenia się i przystąpienia do pracy w P G R - D a l n o w w o j . szczecińskim. W 1950 r . przyjechała t a m do pracy 112-osobowa g r u p a Cyganów. Prawda, że część wyjechała z p o w r o t e m , że pozostało t y l k o 55 osób, ale i to s t a n o w i duże osiągnięcie. D r u g i m dużym przedsięwzię­ ciem było z a t r u d n i e n i e Cyganów w N o w e j Hucie. Skierowano t a m do pracy 30 r o d z i n cygańskich, około 160 osób, młodzież otoczono opieką, dzieci zaś posłano do szkół. Zorganizowano szereg kursów d l a analfabe­ tów. Niektórzy z Cyganów zaczęli osiągać doskonałe w y n i k i w pracy. Wiele trudności trzeba było przezwyciężyć, aby społeczność N o w e j H u t y uznała Cyganów za swoich. W t e j c h w i l i , p o m i m o że ilość pracujących t a m Cyganów zwiększyła się do ponad 200, t r a k t u j e się i c h właściwie jak każdego innego mieszkańca, w y k a z a l i bowiem, że potrafią współżyć z ludźmi spoza swojej g r u p y . Szczególnie a k t y w n a g r u p a Cyganów mieszka w Wałbrzychu. Z o r ­ ganizowali o n i t a m spółdzielnię kotlarską zajmującą się p r a c a m i k o t l a r s k i m i i ślusarskimi. W m a r c u 1952 r. u t w o r z y l i Stowarzyszenie Cyganów Osiadłych w Wałbrzychu, którego j e d n y m z celów jest nakła­ nianie swoich współplemieńców do osiedlania się i podejmowania pracy. D n i a 24 V 1952 r. zapadła uchwała Rządu w sprawie pomocy d l a ludności cygańskiej p r z y przechodzeniu na osiadły t r y b życia. Uchwała t a zobowiązuje Ministrów Oświaty, Z d r o w i a , K u l t u r y i S z t u k i , P r a c y i O p i e k i Społecznej, Gospodarki K o m u n a l n e j , Państwowych Gospo­ d a r s t w R o l n y c h , Przemysłu Drobnego i Rzemiosła, R o l n i c t w a oraz Prezesa Centralnego Urzędu Szkolenia Zawodowego do roztoczenia o p i e k i n a d koczującą i osiadłą ludnością cygańską. W specjalny zwłasz­ cza sposób podkreśla się konieczność zapewnienia o p i e k i l e k a r s k i e j , a także zwalczanie a n a l f a b e t y z m u . Uchwała zaleca Radom N a r o d o w y m przeprowadzenie a k c j i wychowawczej, rozmów z przedstawicielami wędrujących g r u p w celu namówienia i c h do osiedlenia się na stałe. D l a osiągnięcia lepszych rezultatów a k c j i zalecono wezwać do współ- �188 L E C H MHOZ p r a c y poza przedstawicielami poszczególnych resortów także przedsta­ w i c i e l i ludności cygańskiej oraz cyganologów. W ciągu 13 l a t , które minęły od w y d a n i a t e j uchwały do dnia dzisiejszego, t y l k o niektóre R a d y Narodowe mogą poszczycić się większymi osiągnięciami. Udało się osiedlić około 3500 Cyganów, co s t a n o w i według i n f o r m a c j i P r e ­ z y d i u m Rządu m n i e j niż V 3 koczowników. Stosunkowo dużymi osiągnię­ c i a m i mogą wykazać się województwa k r a k o w s k i e (osiedlono dosyć dużą grupę w T a r n o w i e , dano i m pracę, a dzieci posłano do szkoły, w N o w y m T a r g u pracuje dosyć dużo Cyganów w Zakładach O b u w n i ­ czych) i koszalińskie (w Świdwinie u t w o r z o n o dla Cyganów spółdzielnię pracy) oraz Łódź, gdzie zbudowano kosztem 3,5 m i l i o n a złotych miesz­ k a n i a dla ludności cygańskiej i utworzono d l a n i c h spółdzielnię k o t ­ larską. Chcąc przyspieszyć proces osiedlania się Cyganów należy zdaniem P r e z y d i u m Rządu uaktywnić k a d r y wojewódzkie i powiatowe, zaznaja­ miać Cyganów z o d p o w i e d n i m i przepisami p r a w n y m i : w o j s k o w y m i , s z k o l n y m i , przepisami r u c h u i t d . P r e z y d i u m Rządu wyznaczyło 23 I I I 1964 j a k o dzień spisu powszechnego dla ludności cygańskiej. W t y m d n i u przystąpiły do a k c j i na terenie całego k r a j u w y t y p o w a n e u p r z e d ­ nio komisje (dla każdego p o w i a t u osobna komisja), w skład których weszli przedstawiciele Wydziału Spraw Wewnętrznych, Wydziału Oświaty, Wydziału Z d r o w i a i M O . K o m i s j e spisywały ilość l u d z i w po­ szczególnych taborach, w t y m ilość dorosłych, dzieci, osób podległych powszechnemu obowiązkowi w o j s k o w e m u , dzieci w w i e k u s z k o l n y m i t d . Poza t y m wszyscy Cyganie zostali zameldowani w t y c h miejsco­ wościach, gdzie zastał i c h spis, w w y p a d k u w y j a z d u i c h obowiązkiem było wymeldować się, podając p r z y t y m miejsce, do którego udają się. Bezpośrednio po spisie przystąpiły R a d y Narodowe do udzielania po­ m o c y koczującej ludności. D n i a 25 i 26 I I I przeprowadzono z głowami r o d z i n r o z m o w y mające na celu nakłonienie i c h do osiedlenia się. Większość przystała na propozycję, uzależniając jednak zgodę o d uzy­ skania mieszkania i p r a c y w zawodzie k o t l a r s k i m . R a d y Narodowe przydzieliły w i e l u Cyganom zapomogi w wysokości 300—600 zł; r o z ­ dano paczki żywnościowe, ubrania, książki. Największym p r o b l e m e m w t e j c h w i l i jest przydzielenie mieszkań Cyganom. Trudności potęgują sami Cyganie, stawiając j a k o w a r u n e k przydzielenie mieszkań d l a całej g r u p y razem. P r o b l e m u tego nie da się rozwiązać od razu, wobec czego 3 7 Duży procent C y g a n ó w n a w e t n i e Kalderaszów p o s i a d a umiejętności k o t l a r ­ s k i e , a l e n i e z n a c z y to, że w s z y s c y , c z y n a w e t większość. Należy c h y b a sądzić, że w t y m w y p a d k u c h o d z i o świadome u t r u d n i a n i e a k c j i , j a k np. żądanie p r z y z n a n i a k i l k u mieszkań r a z e m . 37 �O P R O B L E M I E CYGAŃSKIM 189 n i e k i e d y przydziela się czasowo miejsca, gdzie Cyganie mogą z a t r z y ­ mać się mieszkając w wozach. Ze środowiskami osiadłych Cyganów związane są bardzo często spół­ dzielnie k o t l a r s k i e , ślusarskie i inne, istnieją one w Gorzowie W i e l k o ­ polskim, Łodzi, Wałbrzychu i i n n y c h miastach, prawdopodobnie w miarę osiedlania Cyganów ilość spółdzielni zwiększy się. Niejednakowe jest rozmieszczenie na terenie k r a j u Cyganów osiad­ łych, ale jeszcze bardziej n i e r e g u l a r n i e rozrzucone są po terenie całej P o l s k i g r u p y Cyganów wędrujących. I c h szlaki gęstą siecią obejmują wszystkie województwa. Najbardziej, najliczniej uczęszczane są t r a s y : Szczecin — S t a r g a r d —• Warszawa, K a t o w i c e — Częstochowa — Warszawa, Stargard—Gorzów W i e l k o p o l s k i — Z i e l o n a Góra, Kraków—Rzeszów. Moż­ na zauważyć, że w porównaniu z terenem całej P o l s k i ziemie zachod­ nie stanowią chyba najczęściej odwiedzane przez Cyganów r e j o n y . Trasy wybierane przez Cyganów nie są przypadkowe, wiodą przez miejsco­ wości, gdzie spodziewany jest zarobek, gdzie odbywają się duże t a r g i czy j a r m a r k i ; n p . na Podlasiu n a w s z y s t k i c h z reguły większych t a r ­ gach — specjalnie na targach końskich — obecni są Cyganie (Wisznic, Piszczac, Ciechanowiec, B i e l s k Podlaski, Międzyrzec Podlaski). Wędru­ jące g r u p y Cyganów n i e są zbyt liczne. Najczęściej spotyka się t a b o r y liczące około 5 wozów, 20 do 30 osób. W i d y w a n o i pojedyncze wozy з ; zupełnie wyjątkowo pojawiają się g r u p y liczniejsze. Wiąże się to przede w s z y s t k i m z możliwościami zapewnienia wyżywienia d l a l u d z i i zwie­ rząt. D a w n i e j , g d y w rachubę wchodziła jeszcze sprawa bezpieczeństwa, wędrówka l i c z n y m i w o z a m i miała sens, obecnie trudności są zbyt duże. 8 Wspomniałem już, że Cyganie N i z i n n i najchętniej poruszają się w zachodniej części P o l s k i . N i e znaczy to, iż t y l k o t a m wędrują i osieídlają się. N i e twierdzę, że „podział P o l s k i " między Cyganów został przeprowadzony, lecz są obszary, po których pewne g r u p y specjalnie chętnie poruszają się. Potwierdzają t o przeprowadzone przeze m n i e n a Podlasiu badania. Są t u wsie, przez które rokrocznie przejeżdżają t e same g r u p y Cyganów, i wsie, w których od k i l k u l a t zimują te same rodziny. Z wędrówkami Cyganów wiąże się ogromna ilość zagadnień, a m . i n . sprawa postojów. Najchętniej zatrzymują się Cyganie w lasach. Wobec zakazu palenia w lesie ognisk wchodzą Cyganie bardzo często w k o ­ lizję z p r a w e m . W parze idą drobne szkody polowe, kradzieże i t d . Wszystko to nie sprzyja r o z w i j a n i u się wzajemnego zaufania między W o z y wędrujące p o j e d y n c z o to c z a s a m i w o z y r o d z i n , które w jakiś sposób przekroczyły z a k a z y z w y c z a j o w e g o p r a w a Cygańskiego i w drodze k a r y zostały n a p e w i e n czas w y k l u c z o n e z t a b o r u . 3 8 �190 L E C H MROZ ludnością osiadłą a Cyganami. Wędrując zapewniają sobie codzienne u t r z y m a n i e wróżeniem, żebractwem l u b d r o b n y m i kradzieżami, h a n d l e m i p r a c a m i t y p u kowalskiego, w z a r o b k o w a n i u niemałą rolę grają dzieci, zwłaszcza w żebractwie. G d y zbliża się zima, Cyganie rodzielają się najczęściej na małe g r u p k i bądź r o d z i n y i szukają gościny u gospodarzy we wsiach l u b małych miasteczkach. Bardzo powszechne jest w y n a j m o w a n i e przez n i c h izb na okres z i m y w domach' w i e j s k i c h . S t o s u n k i między C y g a n a m i a gospodarzami układają się bardzo różnie, zdarzają się w y p a d k i , że Cyganie odjeżdżają nie zapłaciwszy gospodarzom, ale b y w a też, że po­ trafią zadziwić pracowitością, higieną i czystością pomieszczeń miesz­ k a l n y c h . Bardzo rzadko zdarza się ostatnio, aby Cyganie z i m o w a l i w s w y c h wozach. W zimie często Cyganie wynajmują się do pracy, zwłaszcza ci, któ­ r z y znają się na k o t l a r s t w i e . Z usług i c h chętnie korzystają mleczarnie i rzeźnie używając i c h do t z w . bielenia haków i kotłów. W t e n sposób dzięki zdolnościom i p r a k t y c e , dzięki znajomości fachu potrafią Cyga­ nie w ciągu krótkiego czasu zgromadzić spore k w o t y pieniędzy. Oprócz pojedynczo rozsypanych na zimowiskach r o d z i n czasami niektóre miasteczka nawiedzane są większą ilością t y c h z i m o w y c h gości, np. w zimie 1963/1964 w Międzyrzecu P o d l a s k i m zimowały 73 oso­ b y , w W o h y n i u 84, w K o c k u 88 i t d . Te liczne g r u p y stanowią ciężki dosyć p r o b l e m d l a l o k a l n y c h władz. Mnożą się z w y k l e w t e d y skargi na drobne kradzieże, a w a n t u r y i inne w y k r o c z e n i a . Z d r u g i e j jednak s t r o ­ n y jest to okazja do otoczenia w t e d y Cyganów opieką lekarską i oświa­ tową, do uświadamiania i nakłaniania do osiedlenia się na stałe. Rok­ rocznie dzięki t y m poczynaniom pewna ilość Cyganów przestaje w lecie wędrować i osiedla się na stałe. Dużo zależy od rzutkości, i n w e n c j i i możliwości organów t e r e n o w y c h . Nie chodzi przecież o sam f a k t za­ przestania przez Cyganów wędrówek, ale aby przestali być ciężarem dla społeczeństwa. Stąd konieczność zapewnienia i m mieszkań, a przede w s z y s t k i m pracy. Często władze spotykają się z t y m , że Cyganie nie chcą osiedlać się p o j e d y n c z y m i r o d z i n a m i , l e c i całymi g r u p a m i , że nie chcąj przyjmować proponowanej i m pracy, utrudniając proces a s y m i ­ l a c j i z resztą społeczeństwa. M e t o d y , j a k i m i należy włączyć Cyganów do społeczeństwa, nie są jeszcze ostatecznie wypracowane. Różne k r a j e różnymi sposobami dążą do u s t a b i l i z o w a n i a Cyganów i sytuacja i c h niejednakowo przedstawia się n a świecie. Są k r a j e , j a k n p . Dania, gdzie Cyganie nie stanowią p r o b l e m u , i c h ilość jest t u znikoma, ale większość krajów E u r o p y n i e jest pozbawiona kłopotów z n i m i związanych. Spośród krajów E u r o p y Wschodniej stosunkowo najwyższy poziom r o z w o j u k u l t u r a l n e g o i gospodarczego reprezentują Cyganie Czechosło- �O P R O B L E M I E 191 CYGAŃSKIM w a c j i i Związku Radzieckiego. W 1926 r. powołano w ZSRR komisję do spraw osiedlania na r o l i , a w 1928 r . rozpoczęto przydzielanie po­ szczególnym r o d z i n o m z i e m i . W 1932 r. zapada decyzja b u d o w y na koszt państwa kołchozów d l a Cyganów, już w 1933 r. utworzono 4 t a k i e kołchozy. U t w o r z o n o też szereg spółdzielni cygańskich, n p . w samej M o s k w i e około 30. Zaczęto otwierać szkoły dla ludności cygańskiej, w y ­ dawać gazety w i c h języku (oparte na alfabecie r o s y j s k i m , gdyż Cyga­ nie nie wykształcili własnego pisma): od 1927 r. „Romany Z o r i a " („Cy­ gańska Zorza"), a o d 1930 r. miesięcznik „ N e w o D r o m " („Nowa D r o g a " ) . W 1931 r. powstaje w M o s k w i e pierwszy na świecie cygański teatr profesjonalny pod nazwą „Romen". Oprócz możliwości zdobycia za­ w o d u i p r a c y dano Cyganom w ZSRR możność r o z w o j u k u l t u r a l n e g o . Czechosłowacja zajęła się sprawą Cyganów właściwie dopiero po w o j ­ nie. Z b u d o w a n o t a m szereg domów d l a Cyganów, udostępniono i m szkoły i świetlice. W rezultacie długoletnich starań n i e m a l wszyscy Cyganie Czech przeszli na osiadły t r y b życia, a także większość C y g a ­ nów S ł o w a c j i . 3 9 40 Gorzej nieco wygląda sytuacja Cyganów w Bułgarii, na Węgrzech i w R u m u n i i . W p r a w d z i e i w t y c h k r a j a c h dąży się do osiedlenia C y g a ­ nów, do podjęcia przez nich pracy, ale j a k dotychczas wysiłki zmierza­ jące w t y m k i e r u n k u nie dały pełnego r e z u l t a t u i nadal w k r a j a c h t y c h spory procent Cyganów p r o w a d z i koczowniczy t r y b życia. Na za­ chodzie E u r o p y n a j l e p i e j c h y b a przedstawia się sytuacja Cyganów w Hiszpanii. Podczas g d y w i n n y c h k r a j a c h E u r o p y Zachodniej Cyganie pozostają nadal pariasami, t u t a j oficjalnie zostali G i t a n o w i e włączeni do społeczności. Część z n i c h wędruje, część osiadła n a stałe w w y n i k u starań władz obecnych, a także w w y n i k u a k c j i sprzed kilkudziesięciu lat. Przez zmieszanie się z ludnością przedmieść i osad przestali być grupą upośledzoną, a s t w o r z y l i część składową lokalnego f o l k l o r u . Dą­ żąc do podniesienia poziomu k u l t u r a l n e g o ludności cygańskiej i zwięk­ szenia możliwości oddziaływania u t w o r z o n o w Hiszpanii specjalne szkoły mogące służyć za przykład ciekawej koncepcji. P r o g r a m t y c h szkół jest specjalnie dobrany, a lekcje są prowadzone p o d gołym niebem . 41 W W i e l k i e j B r y t a n i i wytworzyło się specyficzne w y s p i a r s t w o cy­ gańskie odrębne o d i n n y c h g r u p i bardzo archaiczne w języku i w i e l u swoich obrzędach. Część t y c h Cyganów osiadła na stałe, część zaś nadal 39 Bolszaja Ąa E. ciganskiej 4 1 sowietskaja H o r v a t h o v á, encikłopiedia, Niektóre M o s k w a 1957, hasło: historicko-etnograficke Cygany. problemy otázky po r. 1945, „Slovensky N a r o d o p i s " , n r 2 : 1960, s. 246. Borrow, op. cit., s. 44. pri rieseni �192 L E C H MROZ wędruje. Wyznaczono i m pewne tereny, na których mogą rozbijać obo­ zy, ich dzieci chodzą do szkół w r a z z B r y t y j c z y k a m i i •— j a k pisze — B l o c h : „po i c h p r z y b y c i u zamyka się k u r n i k i , ale d r z w i ludzi pozostają otwarte" . Stosunkowo najgorzej przedstawia się sytuacja Cyganów we F r a n c j i i p r o b l e m i c h w t y m k r a j u nie jest właściwie w ogóle u r e g u l o w a n y . Niechętnie w i d y w a n i są Cyganie na wsiach, jeszcze m n i e j chętnie w miastach. N i e w i e l k i stosunkowo procent Cyganów jest t a m osiadły, tworzą o n i gdzieniegdzie na p e r y f e r i a c h miast odrębne dzielnice, gdzie żaden obcy (gadio) n i e zachodzi. Większość j e d n a k Cyganów f r a n ­ cuskich nadal wędruje, a właściwie tuła się przepędzana z miejsca na miejsce przez policję. D o p i e r o w 1950 r. powołano w t y m k r a j u między­ ministerialną komisję mającą za zadanie opracowanie m e t o d prowadzą­ cych do podniesienia poziomu życia Cyganów f r a n c u s k i c h . Jedną z n a j ­ istotniejszych r o z p a t r y w a n y c h spraw była sprawa zimowisk. Ustalono, że należy wydzielić Cyganom n a zimę specjalne miejsca, pobudować t a m b a r a k i , zapewnić opiekę sanitarną i t y l k o t a m pozwolić i m zimo­ wać. N a okres z i m y przydzielić nauczycieli i w t e n sposób podnieść również poziom oświaty . Niejednakowa jest sytuacja Cyganów n a świecie i wobec niejedna­ k o w y c h kłopotów stają poszczególne k r a j e . Dlatego wydaje się, że n i e można ustalić jakiejś jednej u n i w e r s a l n e j m e t o d y i generalizując w y ­ kreślić p l a n działania. Jedne k r a j e są już zaawansowane w procesie p r o d u k t y w i z a c j i Cyganów — złożyły się na t o starania poprzednich po­ koleń (Hiszpania, ZSRR) l u b akcje powojenne (CSRS, ZSRR) — i n n e dopiero stawiają pierwsze k r o k i na t e j drodze (Francja, Albania). N i e błahym n a pewno aspektem t e j s p r a w y jest liczebność Cyganów w po­ szczególnych k r a j a c h . Łatwiej przyjdzie uporać się i ostatecznie p r o b l e m ten rozwiązać w D a n i i czy Szwecji, liczących po k i l k u s e t Cyganów, niż w Polsce (około 30 t y s . Cyganów), Jugosławii (około 90 tys.) czy Czecho­ słowacji (około 100 tys.), a już na pewno znacznie t r u d n i e j będzie r o z ­ wiązać go w R u m u n i i (około 115 tys.) czy Bułgarii (około 210 t y s . ) . W obecnych poczynaniach władz państwowych w y m i e n i o n y c h k r a ­ j ó w dają się zauważyć d w a podstawowe odrębne k i e r u n k i działania. W k r a j a c h E u r o p y Zachodniej panuje przekonanie, że n a j p i e r w należy dać Cyganom choć namiastkę oświaty i dopiero tą drogą wpłynąć na n i c h i przekonać, a b y o s i e d l i l i się na stałe i podjęli pracę; stąd akcje szkół pod gołym niebem (Hiszpania) czy nauczycieli wędrujących w r a z 42 43 4 4 « 2 B l o c h , op. cit., s. 116. « С 1 é b e r t, op. cit., s. 272. Atłas narodów mira, M o s k w a 1964, s. 145. 4 4 �O P R O B L E M I E 193 CYGAŃSKIM z t a b o r e m (Szwecja). Zgoła odmiennie podeszły do zagadnienia k r a j e E u r o p y Wschodniej — k r a j e d e m o k r a c j i l u d o w y c h . Panuje t u t a j pogląd, że chcąc zwiększyć możliwości oddziaływania na Cyganów należy i c h n a j p i e r w osiedlić, dać i m możliwości pracy, a dopiero s t w o r z y w s z y podstawy do życia zająć się w sposób systematyczny podniesieniem po­ ziomu i c h oświaty i k u l t u r y . T r u d n o w t e j c h w i l i osądzić, która metoda jest właściwsza i bardziej skuteczna, na w y n i k i na pewno trzeba będzie poczekać jeszcze k i l k a l a t . W y d a j e się, że powodzenie t a k jednej, j a k i d r u g i e j uzależnione jest od energii poszczególnych organów, od s k o o r d y ­ nowania całości a k c j i . Na pewno i jedna i druga metoda mają szereg dobrych s t r o n . Może się wydawać, że przyjąwszy sposób postępowania „szkoły z a c h o d n i e j " spotkamy się z większym z r o z u m i e n i e m ze s t r o n y Cyganów. Jak jednak uczy p r a k t y k a , zrozumienie to jest z w y k l e krótko­ trwałe — t r w a od jesieni do w i o s n y , bo g d y t y l k o słońce mocniej za­ czyna przygrzewać, zostawiając na uboczu wszelkie racje ruszają Cyganie szlakiem wędrówek dziesiątków pokoleń swych przodków. Chcąc oddziaływać na Cyganów, dążąc do u s t a b iliz ow a nia i c h , o d ­ mienne chyba należy zastosować prawidła niż w odniesieniu do l u d ­ ności osiadłej. Dlatego być może, że metoda „szkoły w s c h o d n i e j " okaże się skuteczniejsza, efektywniejsza i w ostatecznym r o z r a c h u n k u wła­ ściwsza. Jedną z istotniejszych przeszkód w p r o d u k t y w i z a c j i Cyganów jest dosyć powszechny w r o g i stosunek do n i c h . Dlatego wydaje m i się, że dążąc do osiągnięcia p o z y t y w n y c h rezultatów należałoby działać n i e j a k o d w u t o r o w o , z jednej s t r o n y oddziaływać na Cyganów, z d r u g i e j zaś przeprowadzić dosyć szeroko zakrojoną akcję uświadamiającą w m i a ­ stach, a przede w s z y s t k i m na wsiach. W p r z e c i w n y m w y p a d k u r e z u l t a t będzie t y l k o połowiczny. Nie chodzi przecież j e d y n i e o ekonomiczne włączenie Cyganów w życie k r a j u , n i e m n i e j ważne jest moralne zwią­ zanie i c h ze społeczeństwem osiadłym. Na zakończenie chciałbym poruszyć jeszcze k i l k a spraw. Może w y ­ dawać się dziwne, dlaczego Cyganie t a k uparcie tkwią p r z y swoich wędrówkach, niewygodach życia, p r y m i t y w i z m i e . T o nie t y l k o chęć p o d t r z y m a n i a t r a d y c j i , to również nieodczuwanie potrzeby innego ży­ cia i poznawania n o w y c h wartości. Całe pokolenia Cyganów wędrowały, były w stałym r u c h u i w stałym k o n f l i k c i e z otoczeniem. T o d o p r o w a ­ dziło do pewnego „stwardnienia" osobowości, w y e l i m i n o w a n i a wszyst­ kiego tego, co nie jest nieodzownie konieczne, a b y utrzymać organizm p r z y życiu i zapewnić zdolność u t r z y m a n i a g a t u n k u . Systematyczne, długotrwałe wyrzeczenia doprowadziły do niezauważania postępu t e c h 4 5 4 5 S. B a l e y , 13 — E t n o g r a f i a Wprowadzenie Polska, t. X do psychologii społecznej, Warszawa 1964, s. 207. �194 LECH MRÓZ n i k i i w z r o s t u r o z w o j u gospodarczego. Młode pokolenia pozostające pod wpływem starszych i środowiska szły t y m samym t o r e m . Dziedziczność o d g r y w a niemałą rolę w kształtowaniu cech psychicznych człowieka, ale n i e należy j e j r o l i wyolbrzymiać, najistotniejsza jest r o l a środo­ w i s k a . Powyższe stwierdzenia mogą być poparciem m e t o d stosowa­ n y c h w k r a j a c h E u r o p y Wschodniej. Z m i a n a otoczenia, w p ł y w zakładu pracy i szkoły p o w i n n y na nowo ukształtować psychikę Cyganów, wskazać w życiu cel i n n y niż wegetacja. Zwłaszcza kolosalną rolę m a t u oddziaływanie n a dzieci cygańskie, otoczenie i c h opieką w szkole i poza nią p o w i n n o nie t y l k o zrównoważyć, ale przewyższyć w p ł y w domu. 46 W pracach dotyczących Cyganów używa się różnych określeń m a ­ jących oddać charakter omawianej g r u p y , m . i n . „klan". Tego t y p u określenie s p o t y k a m y n p . w pracy J . Ficowskiego Cyganie polscy. A u t o r dzieli Cyganów zamieszkujących ziemie polskie na k l a n y : K a l d e rarów, Lowarów, Cyganów N i z i n n y c h i Cyganów Wyżynnych. Myślę, że właściwsza byłaby t u nieco inna t e r m i n o l o g i a . Opierając się n a zda­ n i u K . Moszyńskiego można powiedzieć, że wszyscy polscy Cyganie stanowią l u d , będący jednocześnie dużą grupą etniczną. T e n l u d dzieli się na 4) różniące się między sobą szczepy — małe g r u p y etniczne. Każda z t y c h g r u p składa się z k o l e i z szeregu rodów, a r o d y z r o d z i n . Użyty przez J . Ficowskiego w odniesieniu do każdej z 4 g r u p t e r m i n „klan" pochodzi z celtyckiego i w tłumaczeniu znaczy t l e co „ród", a więc nie grupa. K l a n e m można b y nazwać n p . ród Kwieków, składa­ jący się z szeregu r o d z i n noszących to samo nazwisko. 47 L e c h Mróz LES TZIGANES Resume D e p u i s longtemps déjá on s'intéressait a u x T z i g a n e s v i v a n t e n E u r o p e , m a i s q u e l q u e s d i z a i n e s ďannées s e u l e m e n t nous séparent du m o m e n t oů i l f u t e n f i n p o s s i b l e ďétablir q u e les I n d e s sont l a p a t r i e supposée des T z i g a n e s . E n Pologne, l e s T z i g a n e s p a r u r e n t a u debut du X V siěcle dans l a p a r t i e méridionale d u p a y s . U n e deuxiěme g r a n d e v a g u e de ces nómades a r r i v a e n P o l o g n e d ' A l l e m a g n e a u c o m m e n c e m e n t du X V l e siécle, f u y a n t l e s r e p r e s s i o n s . е J . W i a t r , Społeczeństwo, W a r s z a w a 1964, s. 32. К. M o s z y ń s k i , Człowiek. Wstęp do etnografii W r o c ł a w 195'8, s. 4. 4 6 4 7 powszechnej i etnologii, �O P R O B L E M I E 195 CYGAŃSKIM L ' a c c u e i l h o s p i t a l i e r q u ' i l s a v a i e n t c o n n u e n E u r o p e se t r a n s f o r m a b i e n v i t e en p e r s e c u t i o n s et r e p r e s s i o n s s a n g l a n t e s , et c e l a d u m o m e n t q u a n d se multipliérent les p l a i n t e s provoquées p a r les v o l s et l e s b r i g a n d a g e s q u ' i l s c o m m e t t a i e n t . L e s T z i g a n e s ont été le p l u s c r u e l l e m e n t t r a i t e s p a r l e s A l l e m a n d s . E n Pologne, l e s p r e m i e r s décrets diriges contre e u x datent d u m i l i e u d u X V l e siécle. P l u s modérée e n v e r s e u x se m o n t r a l a legislation l i t u a n i e n n e q u i l e u r p e r m e t t a i t de s'établir á d e m e u r e en L i t u a n i e et de d e v e n i r a i n s i des citoyens de p l e i n droit d u Duché. O n v i s a i t á i n d u r e l e s T z i g a n e s á l a v i e d u p a y s et á l e s s o u m e t t r e á u n e d e p e n d e n c e économique. L e s décrets émis n ' a y a n t p a s donné de résultats p l u s notables, on eut r e c o u r s á d'autres méthodes, souvent bien v i o l e n t e s . U n e p a r m i ees méthodes était l a n o m i n a t i o n des «supérieurs» et des «rois» tziganes q u i d e v a i e n t aider á l ' a d m i n i s t r a t i o n g o u v e r n e m e n t a l e de m a i t r i s e r l a p o p u l a t i o n tzigane. L e s années d'aprés-guerre ont amené u n e a m e l i o r a t i o n de l a s i t u a t i o n des T z i g a n e s a u s s i bien e n Pologne q u e d a n s l e r e s t e de l ' E u r o p e . E n f i n de j a n v i e r 1949 l e s autorités polonaises ont initié u n e action v i s a n t á établir l e s T z i g a n e s á d e m e u r e f i x e et á les r e n d r e productifs. O n a c o m m e n c e p a r u n r e c e n s e m e n t de l a p o p u l a t i o n tzigane e n Pologne et e n s u i t e on l e u r a offert l ' a s s i s t a n c e économique et medícale et des possibilités de s ' i n s t r u i r e . L e s T z i g a n e s e n P o l o g n e n e f o r m e n t p a s d'unité c o h e r e n t e et homogéne. L e p l u s d'aptitudé et de bonne volonté p o u r coopérer ont demontre l e s p l u s p a u v r e s T z i g a n e s d e s p l a t e a u x de l a p a r t i e méridionale a u pied des montagnes. C e s o n t l e u r s ancétres q u i v i n r e n t l e s p r e m i e r s e n Pologne. L e deuxiéme groupe — l e s T z i g a n e s des plaines, sont des d e s c e n d a n t s des refugies d ' A l l e m a g n e d u X V I ? siécle. C o m m e d e r n i e r s arrivérent en P o l o g n e á l a f i n d u X l X e et a u debut d u X X e siécle les groupes de T z i g a n e s L o v a r i et K a l d e r a r i . Au point de v u e professionnel, á la forge, de l a c h a u d r o n n e r i e , musique, de l a d i v i n a t i o n á établir á d e m e u r e f i x e les T z i g a n e s e n Pologne s'occupent d u c o m m e r c e des c h e v a u x et de n o m b r e de c r e e r m e t i e r s . O n est p a r v e n u e n v i r o n u n t i e r s des T z i g a n e s nómades. L a p l u s politique des autorités g o u v e r n e m e n t a l e s et de l'emploi, d'autres du t r a v a i l et des t e x t i l e s , de l a déjá récente v i s e á donner a u x T z i g a n e s des l o g e m e n t s des cooperatives tziganes, d'assurer a u x adultes et a u x enfants l ' a s s i s t a n c e medícale et l ' i n s t r u c t i o n . Tlum. Т. Chłapowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c7d77167781aa99cf4cc2b77ddb0e473.pdf 89353a122488a06ac416d72f840664f4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:980 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:901 Title A name given to the resource Świadomościowe wyznaczniki dystansu etnicznego/ ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.2, s.157-168 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mróz, Lech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I I I I S S N 0071-1861 z. 2 L E C H MRÓZ ŚWIADOMOŚCIOWE W Y Z N A C Z N I K I DYSTANSU ETNICZNEGO Jednym z najważniejszych czynników wewnętrznej spoistości i zor­ ganizowania każdej chyba grupy etnicznej i narodowościowej jest świa­ domość — poczucie własnej odrębności, wyjątkowe wartościowanie w porównaniu do sąsiadujących społeczności i kultur. Negatywny, a w każdym razie krytyczny obraz tego, co jest poza własną grupą, jest jak gdyby przeciwwagą szczególnego waloryzowania własnej grupy — i chyba nierzadko (może nawet należałoby powiedzieć — dość często) fakt taki można zaobserwować. Być może nawet spoistość grupy jest proporcjonalna do niechęci lub poczucia obcości wobec osobników spoza własnej społeczności. Trudność potwierdzenia tego zdania polega głów­ nie na znalezieniu dostatecznie precyzyjnych, obiektywnych i adekwat­ nych czynników wyrażających wymienione zjawiska; jest to trudność znalezienia odpowiedniej metody badawczej. Wydaje się, że pośród sze­ regu czynników decydujących o stosunku do innych społeczności jed­ nym z najistotniejszych (w wyróżnianiu swoich spośród ogółu) jest róż­ nica w zrytualizowanych zachowaniach i , być może, przynależność do określonej grupy rytualnej jest podstawowym czynnikiem wyróżniania swoich. Wygłaszane w trakcie trwania sesji referaty zwróciły uwagę na pewną podstawową opozycję: swój — obcy, jako istotny czynnik samo­ świadomości etnicznej grupy. W bezpośrednim związku z t ą opozycją pozostaje pojęcie dystansu etnicznego, co stanowi przedmiot moich ba­ dań. Wypowiedź ta oparta jest także w zasadzie na materiale dotyczą­ cym relacji Cyganie — Polacy, ale niektóre wnioski zdają się mieć charakter ogólniejszy i mogą być — jak sądzę — stosowane przy ana­ lizowaniu generalnie stosunków interetnicznych. Zanim zajmę się bliżej omawianiem dystansu etnicznego i jego w y ­ znacznikami (w relacji Polacy — Cyganie), pozwolę sobie powrócić je­ szcze do opozycji swój — obcy. Wydaje m i się (a właściwie jestem tego pewien) na podstawie analizy materiałów z badań, a także analizy lite­ ratury, że widzenie tej relacji: opozycji własnej grupy do tych, którzy do niej nie należą, jako stosunku swój — obcy jest, mimo dość po- �158 LECH MRÓZ wszechnego przyjęcia w literaturze, znacznym uproszczeniem. Do bar­ dziej znanych, klasycznych prac na ten temat — w piśmiennictwie pol­ skim — należą prace Bystronia, Obrębskiego, Znanieckiego . Podobnie także problem ujmowany jest w literaturze obcej, dawniejszej i współ­ czesnej. Jest prawie niemożliwe, by jakakolwiek społeczność czy kultura tak prosto widziała różnicę pomiędzy sobą a wszystkim, co się poza nią znajduje, by nie czyniła różnicy między sąsiednią grupą lub plemie­ niem -— odmiennym wprawdzie jakimiś elementami, ale mającym sze­ reg innych cech wspólnych (np. język czy podstawy gospodarcze), a t y ­ mi, którzy z gruntu są odmienni — kolorem skóry, religią, językiem, gospodarką, a więc czynnikami odgrywającymi bardzo istotną rolę w określaniu własnej grupy. Kategoria obcy jest traktowana w litera­ turze na ogół dość niejednoznacznie — stanowi ona pojemny obszar, choć uwidocznione są w nim różnorodne aspekty, odcienie i płaszczyzny wyodrębniania przez daną grupę społeczną czy etniczną tych, którzy do niej nie należą. Niezależnie jednak, jak szeroka jest gama tych odcieni, czy jak zróżnicowany obszar określany jako obcy, podstawowa struktu­ ra przedstawiana jest w postaci opozycji składającej się z dwóch ele­ mentów — kategorii swoi i kategorii obcy. Ten binarny układ wydaje m i się nieprawdziwy, mylący — niezależnie od zakresu i szerokości ka­ tegorii obcy. Płaszczyzna podziału, t j . wyróżniania swojej grupy, jest bardziej zróżnicowana i zawiera większą ilość wariantów. Wydaje się, że naj­ bardziej podstawowe rozróżnienie składa się przynajmniej z trzech ele­ mentów: swoi (my) — nic swoi (inni) — obcy. Integracja własnej gru­ py, świadomość jej odrębności i szczególnego charakteru dokonuje się w konfrontacji — w zasadzie — z nie swoimi i jest to podstawowa pła­ szczyzna wyróżniania swoich. Istnieje jednak szereg sytuacji, kiedy swoi (my) i nie swoi (inni) mogą stanowić jedną kategorię przeciwstawną obcym. Z t y m ostatnim zjawiskiem mamy chyba do czynienia w proce­ sach narodotwórczych. Wydaje się, że społecznością szczególnie nadającą się do badania wzajemnych relacji różnych grup w Polsce, czyli badania stosunków interetnicznych i wiążącego się z t y m dystansu etnicznego, są Cyganie. Jest to grupa znana powszechnie, historią swoją związana z Europą i Polską od około pięciu stuleci i nadal jeszcze różniąca się w sposób zasadniczy od społeczności miejscowej. T y m samym — mimo dość powszechnych tendencji unifikujących, jakie obserwuje się współ­ cześnie w kulturze — może pełnić rolę elementu przeciwstawnego dla społeczności miejscowej. 1 1 J . St. В y s t r o ń, Megalomania narodowa, Warszawa 1935; J . O b r ę b s k i , Statyczne i dynamiczne podejście w badaniach narodowościowych, „Sprawy Naro­ dowościowe", nr 6; 1936; F . Z n a n i e c k i , Studia nad antagonizmem do obcych, Poznań 1931. �ŚWIADOMOŚCIOWE WYZNACZNIKI DYSTANSU ETNICZNEGO 159 Długoletnia obecność Cyganów w Polsce, fakt zasadniczej odmien­ ności ich sposobu życia i kultury, konflikty, do jakich dochodzi przez kilka stuleci doprowadziły do wyraźnego ukierunkowania sposobu w i ­ dzenia jednej społeczności przez drugą. Zatem także i do ukształtowania odpowiednio postaw jednej społeczności wobec drugiej. Mimo wzajem­ nego dostrzegania się nieznajomość głębszych realiów życia (przy jedy­ nie powierzchownej ich znajomości) prowadziła do tworzenia obrazów stereotypowych i najczęściej negatywnych w odniesieniu do drugiej społeczności. To ostatnie — negatywny charakter wyobrażeń — uzasad­ niała wystarczająco już podstawowa różnica sposobów i charakteru ży­ cia. W rezultacie, mimo iż obie społeczności — Polaków i Cyganów — od dawna żyją obok siebie, powiązane różnorakimi kontaktami, handlo­ wymi, wynikającymi z zamieszkiwania w jednym miejscu, towarzyskimi, a nawet rodzinnymi, stanowiły i nadal stanowią dwie zupełnie odmien­ ne, izolujące się jedna od drugiej grupy etniczne. Z gruntu odmienne wzory zachowania i obyczajowości, innego rodzaju filozofia, kategorie wartości wynikające z różnych sposobów egzystencji i odrębności raso­ wo-antropologicznych stanowiły podstawę wytworzenia sądów i wyobra­ żeń obu grup o sobie nawzajem; z czasem zaczęły one funkcjonować jako prawdy, na weryfikację których doświadczenie faktycznie nie ma w p ł y ­ wu. Stosunki między obu grupami etnicznymi są stosunkami swoi — obcy, i to dla obu stron. Dla Cyganów stykających się w trakcie swoich w ę ­ drówek z wieloma społecznościami różniącymi się językiem, obyczajami, ale jednakich w swoim osiadłym i na osiadłość ukierunkowanym życiu, wszyscy oni stanowią jedną, szeroką kategorię gadźów, osobników, k t ó ­ rzy niezależnie od różnic między nimi są obcy. Kontakty Polaków z od­ miennymi społecznościami najczęściej dotyczą grup różniących się pew­ nymi cechami (język, ubiór, religia itd.), ale sposobem i wzorami egzy­ stencji podobnych. Na t y m tle kontakty z Cyganami odróżniającymi się także cechami podstawowymi (wymienionymi wyżej) wyraźnie pozwa­ lają uchwycić rozróżnienie na tych, którzy są nie swoi, ale relatywnie bliżsi (lub mniej obcy), i na tych, którzy są zupełnie obcy . W przypadku zasadniczej większości Polaków nieznajomość innych grup o podobnym charakterze co Cyganie uczyniła z nich swojego rodzaju wzorzec. Zatem ewentualne zetknięcie się Polaka z przedstawicielem społeczności żyją­ cej podobnie jak Cyganie automatycznie podciąga tę grupę pod miano „Cygan". Sytuacja, w jakiej realizowane były kontakty Polaków i Cy­ ganów, trwająca i żywa odmienność wzorów kulturowych, doprowadziły do tego, że sposób widzenia się wzajemnego przez obie społeczności na­ brał charakteru pewników nie podlegających wcale lub w niewielkim tylko stopniu (mimo wyraźnych zmian w sposobie życia i zmniejszeniu 2 2 Patrz materiały z badań na temat dystansu etnicznego w Archiwum dry Etnografii UW. Kate­ �160 LECH MRŮZ się różnicy) falsyfikacji. Uwidocznia się to wyraźnie zwłaszcza w przy­ padku opinii o drugiej grupie dorastających członków obu społeczności, którzy posiadają przekazane przez starszych gotowe wzory percepcji drugiej społeczności i stosunku do niej. Dla ścisłości dodać należy, że także w cygańskiej wizji świata istnie­ je trójpodział: my (swoi) — inni (nie swoi) — obcy; jednakże jest to podział dla nie-Cygana niewidoczny. Nie każdy Cygan (zdaniem osób zaliczanych do tej grupy) może być uznany za Roma (co można by w pewnym uproszczeniu przetłumaczyć jako „prawdziwy Cygan"). Z punktu widzenia nie-Cygana istnieje jedna szeroka kategoria ludzi określanych mianem Cyganów, ale ci, których ono dotyczy, widzą tutaj jeszcze rozróżnienie na Romów i po prostu Cyganów. Zatem z subiek­ tywnego punktu widzenia cygańskiego informatora relacja swoich do innych przedstawia się następująco: istnieje dość szeroka grupa ludzi określanych mianem Cyganów, w jej obrębie istnieje grupa określająca się jako Roma, choć w rozmowie z nie-Cyganem określająca się także jako Cyganie, być może wyłącznie w t y m celu, by rozmówca nie-Cygan zrozumiał znany mu termin; Rom jest raczej słowem mało znanym wśród nie-Cyganów. Wewnątrz na określenie członka własnej (swojej) grupy nigdy nie używa się określenia Cygan, tylko Rom. Ale oprócz Roma istnieją także inni Cyganie, choć — co podkreślają często informato­ rzy — nie są oni Roma. Jak się wydaje, podstawą wyróżnienia jest przy­ należność do innej grupy rodowo-plemiennej, różniącej się także r y t u ­ ałem. Natomiast wszyscy nie-Cyganie, niezależnie od przynależności et­ nicznej, kulturowej itd., stanowią z punktu widzenia Cygana (Roma) jedną szeroką kategorię obcych. Analogicznie zresztą przedstawia się sy­ tuacja dla nie-Cyganów (Polaków), dla których ludzie różniący się religią, językiem, mieszkający w sąsiedniej wiosce, inaczej nieco ubierający się stanowić będą innych (nie swoich), relatywnie bliższych od tych, którzy różnią się zupełnie, a więc np. Cyganów (występujących w roli obcych). Dalsza analiza zdaje się prowadzić do wniosku, że rozróżnienie na swoich — innych — obcych pociąga dalsze reperkusje w postaci zalicza­ nia do ludzi bądź wyeliminowania poza tę kategorię. I tak dla Roma (swoi) posiadaczami cech wprawdzie nie tak doskonałych, ale jednak ludzkich, są Cyganie (nie-Roma — inni), natomiast gadźo (nie-Cyganie — obcy) zdają się być ich pozbawieni. Podobnie z punktu widzenia Polaka wydaje się, że ekskluzywna kategoria ludzie ogranicza się do swoich i innych (nie swoich); obcy znajdują się poza nią. Wniosek powyższy zdaje się potwierdzać możliwość rytualnego skalania, jakiej można do­ świadczyć od innego człowieka — np. skalanie Roma przez Cygana (nie-Roma), ale nie można doświadczyć tego od nie-Cygana, podobnie jak nie może skalać np. zwierzę, chyba że stanowi ono symbol funkcjonujący w systemie wierzeniowym danej społeczności. Być może także dlatego ilość sytuacji konfliktowych znajdujących agresywne rozwiązania w y - �ŚWIADOMOŚCIOWE WYZNACZNIKI DYSTANSU ETNICZNEGO 161 nika z odmienności sądów, zdań i postaw w obrąbie jednej kategorii ludzi, podczas gdy obcych traktuje się po prostu jako stworzenia, które z samej swojej istoty i braku cech ludzkich są poza konfliktem albo na jego marginesie; dopiero upodobnienie się, a zatem przybranie cech ludz­ kich może postawić ich w sytuacji uczestnictwa w konflikcie. Nasuwa się t u skojarzenie z zakresu psychologii zwierząt, że agresja kierowana jest na ogół na osobników z tego samego gatunku — jako mechanizm obronny własnego terytorium, prestiżu, bazy żywnościowej . Należy także wspomnieć o pewnych sytuacjach wyjątkowych. Nie­ kiedy —jak się wydaje — istnieje jeszcze inna kategoria poza już w y ­ mienionymi swoi — inni — obcy; wyłączeni. Są to osobnicy lub społecz­ ności, które sytuowane są na pograniczu ludzi i nie-ludzi (czyli obcych) i których rodowód łączy się z ludźmi — co potwierdza fakt, że mogą oni zanieczyszczać rytualnie (kalać), ale jednocześnie z gruntu są poza płaszczyzną kontaktu ludzi, a więc kontaktu Roma — nie-Roma (inni Cyganie); swoi — inni; są po prostu wyłączeni i funkcjonują trochę na zasadzie straszydła — nosiciela złych cech, czym nie może być oczy­ wiście gadźo (nie-Cygan, nie-człowiek), a więc ktoś nie mieszczący się w kulturze uznanej za prawdziwą. Niekiedy dotyczy to grup czy całych społeczności, ale także jednostek, które przez fakt przekroczenia zasad moralno-rytualnych czasowo są odseparowane i umieszczone na peryferii kategorii swoi — nie swoi, czyli kategorii łudzi, są oni mahrime — ska­ lani. W przypadku Polski na pozycji tej przez znaczną większość Cyga­ nów z dawnych grup wędrownych sytuowani są Cyganie zamieszkujący na południu (okolice Nowego Targu, Szczawnicy, Jasła, na Spiszu) i pro­ wadzący od pokoleń życie osiadłe. Powszechnie określa się ich mianem łabanca, oznaczającym ludzi nieczystych. Odejście od zasad uznanych za kanoniczne dla Cyganów (Romów i nie-Romów) spowodowało wyłącze­ nie ich z kategorii ludzi i usytuowanie na peryferii, jednocześnie nie mogą oni być zaliczani do obcych (nie-ludzi, gadźów), gdyż rodowodowo związani są z kategorią ludzi*. Jest szereg czynników, które są w stanie wprowadzić zmiany do tego układu. Cyganie są nie tylko grupą izolowaną społecznie, są także mniej­ szością etniczną. Wspólnota statusu społecznego może ich przybliżyć do tych, k t ó r y m w zasadzie miano człowiek nie przysługuje, czyli do obcych. Jest to widoczne w stosunku Cyganów do tych grup etnicz­ nych, które także zajmują podobną statusowo pozycję mniejszości et­ nicznej (np. Grecy, Macedończycy na zachodnich terenach Polski). Być może czynnikiem ułatwiającym Cyganom kontakt i akceptację tych spo­ łeczności jest również fakt oderwania ich od ojczyzny, przebywanie na 3 s K . L o r e n z , Tak zwane zlo, Warszawa 1972. Wywiady z Cyganami prowadzone w latach 1977 i 1978. Materiały z badań nt. dystansu etnicznego w Ardhiwum Katedry Etnografii UW. 4 11 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X X I I I , z. 2 �162 LECH MRÓZ obczyźnie i wśród obcych, a więc w układzie nieco zbliżonym do cygań­ skiego. T y m samym relacja swoi — inni (nie swoi) obejmować może tak­ że odmienne grupy etniczne, ale bliskie wspólną pozycją (np. w stosunku do Polaków, większości etnicznej), niezależnie od faktu, że (patrząc z po­ zycji Cygana) wspólnota kulturowa winna wiązać raczej tych zalicza­ nych do innych i do obcych. . Wydaje m i się — choć jest to przypuszczenie nie wystarczająco jeszcze sprawdzone — że każda społeczność, każda kultura musi posiadać obok siebie czy w zasięgu swojej percepcji i kontaktu jakiś zespół ludzi, k t ó ­ rych można byłoby obarczyć cechami negatywnymi i którzy mogliby pełnić istotną rolę czynnika integrującego grupę własną chociażby po­ przez fakt czucia się lepszym w porównaniu z tamtymi. Wydaje się — a potwierdzają to choćby codziennie obserwacje — że jest to cecha w y ­ stępująca często, a nawet powszechnie. Odchodząc na moment do dy­ gresji — w każdej, zwłaszcza licznej i rozwiniętej społeczności istnieje wiele różnego rodzaju zespołów i grup o charakterze formalnym, towa­ rzyskim itd. Nie trzeba prowadzić specjalnej analizy, by uświadomić sobie, jak ważnym czynnikiem w kontaktach, istnieniu i konsolidacji ich jest rozmowa na temat cech negatywnych jakiegoś innego zespołu ludzi czy jednostki. Będące przedmiotem rozmowy cechy negatywne — nieza­ leżnie czy istnieją faktycznie, czy nie i niezależnie, czy osąd swój opie­ ramy na znajomości naszego negatywnego wzorca, czy na stereotypowym ocenianiu — pozwalają nam czuć się lepiej przez fakt, że nie posiada­ my, we własnym osądzie, tych piętnowanych cech. Tym samym osoba będąca dla nas wzorcem negatywnym pełni ważną funkcję czynnika pozytywnego dla naszej psychiki, stabilizującego ją, a często także pozy­ tywnego czynnika społecznego, wpływającego na integrację grupy. W y ­ daje się, że interesujące byłoby przeprowadzenie badań np. nad tym, w jaki sposób obecność w nowo zasiedlonym bloku rodziny alkoholików lub innej o niezbyt moralnym (w konfrontacji z powszechnymi wzorami społecznymi) prowadzeniu się jest czynnikiem przyspieszającym inte­ grację pozostałych mieszkańców, dla których istotna jest zarówno świa­ domość nieposiadania tych cech, jak i okazja nawiązania kontaktu i roz­ mowy z nieznajomymi jeszcze sąsiadami, dzięki możliwości wymiany informacji i piętnowania zachowania sąsiada. Myślę, że — wracając do rozważań wynikających z tematu — każda społeczność, każda grupa ludzka w jakiś sposób ze sobą powiązana musi posiadać swój wzór nega­ tywny, w stosunku do którego mogłaby się czuć lepiej i który poprzez swój negatywny charakter podkreślałby pozytywy naszej k u l t u r y i nas samych. Ilość tych wzorów negatywnych odpowiada różnym poziomom i -jakościom więzi społecznych — towarzyskiej, rodzinnej, zawodowej, ideologicznej, narodowej itd. W przypadku naszej społeczności (zresztą 5 5 Materiały w ł a s n e — badania prowadzone w latach 1976 i 1977. �ŚWIADOMOŚCIOWE WYZNACZNIKI DYSTANSU ETNICZNEGO 163 to samo dotyczy wielu innych społeczności europejskich) generalnie ta­ k i m wzorem mogli- być właśnie Cyganie przez fakt powszechnej ich zna­ jomości, a w każdym razie możliwości obserwacji i przez fakt zasadniczej odmienności antropologiczno-kulturowej. Potwierdzają to zresztą bada­ nia — wynikający z nich obraz Cyganów funkcjonujący w świadomości społecznej i stereotypowy charakter sądów na ich temat . Powszechność i uniwersalność osądów widoczna jest wyraźnie w momencie zestawienia danych uzyskanych od osób należących do różnych pokoleń, mających różnego rodzaju doświadczenia dotyczące Cyganów, wiedzę na ich temat, pozycję społeczną, uczestnictwo w informacjach kolportowanych przez środki masowego przekazu i t d . Dość jednoznacznie widać, że stosunek do Cyganów i ich obraz jest pewną stałą wartością nie podlegającą zmianom i że praktycznie żadne doświadczenie i pozytywna ocena oso­ bistych kontaktów nie jest w stanie zmienić stereotypowego myślenia uogólniającego. Każde pozytywne doświadczenie, niezależnie jak często powtarzane, traktowane jest jako fakt jednostkowy lub zespół faktów, ale zawsze jednostkowych, podczas gdy każdy pojedynczy fakt potwier­ dzający stereotypową wizję jest argumentem o charakterze ogólnym, powszechnym. Wynika z tego, że Cyganie funkcjonują jako pewien określony wzorzec, przeciwstawny wzorcowi własnej kultury i społecz­ ności, i tylko — w zasadzie — jako wzorzec mogą być dostrzegani. Po­ twierdzeniem może być fakt, że tam, gdzie istnieje wyraźna rozbieżność między Cyganami — jako wzorcem negatywnym — a ich obecną pozycją, standardem życia itd., w myśleniu na temat Cyganów zauważa się w y ­ raźną sprzeczność, prowadzącą czasem do poszukiwania kogoś innego, kto mógłby stać się wzorcem negatywnym, a zarazem czynnikiem integru­ jącym grupę własną. To, co powiedziane zostało wyżej, dotyczy stosunkowo prostego u k ł a ­ du opozycji Cyganów do społeczeństwa dość jednorodnego, stanowiącego większość etniczną, dyktującą zarazem pozycję i status grupie mniej­ szościowej — Cyganom. Relacja ta nabiera innego charakteru w t y m przypadku, gdy kontakt Cyganów z niecygańską społecznością realizowany jest w kontekście wie­ lonarodowościowym lub wieloetnicznym. To znaczy, że niecygańską gru­ pa etniczna, jednorodna i zwarta, oraz Cyganie nie stanowią dwóch przeciwstawnych biegunów, ale stosunki między Cyganami a nie-Cyganami przybierają postać rozczłonkowanych relacji między wieloma róż­ nymi społecznościami (grupami etnicznymi), wśród których są i Cyganie jako jedna ze składowych. W przybliżeniu tak właśnie przedstawia się stosunek Cyganie — nie-Cyganie na Półwyspie Bałkańskim (w Jugo­ sławii) i w Azji Przedniej. Interesujące byłoby bliższe prześledzenie, jak się przedstawia rzecz w zbiorowiskach (krajach) wielonarodowościowych 6 6 Materiały z badań dystansu etnicznego, Arch. Kat. Etn. UW. �164 LECH MROZ i nie faworyzujących jednocześnie w sposób widoczny jednej z nich. Myślę, że z krajów europejskich właściwie jedynie Jugosławia daje szan­ se prześledzenia tego problemu i próby ustalenia wzajemnych relacji. Okaże się wtedy — najprawdopodobniej — że wzorzec negatywny jest zmienny i że nie dla każdej społeczności czy grupy etnicznej Cyganie są przykładem negatywnym, że czasami są nim Albańczycy, Czarnogórcy, Rumuni i t d . T y m samym dystans istniejący w odniesieniu do Cy­ ganów przybiera niekiedy charakter relacji: swoi — inni (nie swoi), a nie: swoi — obcy (ludzie — nie-ludzie). Faworyzowanie własnej grupy jako najlepszej, jako wzorca odniesienia i oceny wszystkich nie należą­ cych do niej, jest dość oczywiste, ale nie jest to jednocześnie opozycja wzorca pozytywnego i negatywnego. T y m samym nie pociąga za sobą zasadniczego przeciwstawienia' swojej grupy Cyganom, uniemożliwia­ jącego kontakty pomiędzy t y m i społecznościami. Fakty znane m i z lite­ ratury i obserwacji dokonanych w Jugosławii zdają się potwierdzać tę tezę, a różnorodność kontaktów pomiędzy Cyganami i innymi grupami etnicznymi, zawieranie mieszanych związków małżeńskich i innego ro­ dzaju powiązania społeczne stanowią dalszy argument . Dystans istniejący w stosunku Polaków do Cyganów ma wyjątkowo t r w a ł y charakter i fakt, że Cyganie przestali w zasadzie wędrować, a nawet często upodobnili się sposobem życia do Polaków, nie wpłynął w znaczniejszym stopniu na zmianę sądów, choć przez osiedlenie stali, się oni często bliskimi sąsiadami, a co za t y m idzie, zaistniała możliwość dokonywania bezpośrednich obserwacji ich życia. Materiału potwierdzającego powyższe uwagi dostarczają badania nad stosunkiem Polaków do Cyganów. Ponieważ celem tego wystąpienia nie jest sprawozdanie z wyników tych badań, ale poruszenie'pewnych ogól­ nych zagadnień, nie będę pełniej przedstawiał rezultatów. Dla lepszego uchwycenia stosunku Polaków do Cyganów (na tle innych społeczności) zwracano się w trakcie badań do rozmówców z prośbą o uszeregowanie dziesięciu podanych i m n a r o d o w o ś c i według sympatii i szacunku, jakim poszczególne z nich darzą. Badania prowadzone były zarówno we wsiach, jak i wśród osób zamieszkałych w mieście; osobną grupę stanowili stu­ denci oraz nauczyciele (ich wypowiedzi traktowane są jako materiał uzu­ pełniający). Wydaje się uzasadnione sięgnięcie do wyników tych badań, mimo iż nie są one w pełni opracowane ani zakończone. 7 8 7 zemlji — „Zbornik Minulost Sloveniji, 8 w pracy Polska", Materiały (wypowiedzi i referaty) sesji .Život i običaji Roma u našoj Belgrad 1976; także M. B a r j a k t a r o v i c , Cigani u Jugoslavia dañas, Filozofskog Fakulteta", t. 11: 1970, z. 1 (Belgrad); V . Š i f t a r , Cigani. v sedanjosti, Murska Sobota 1970; P. S t r u k e l j , Kultura Ciganov v Lubiana 1964, i inne prace. Patrz kwestionariusz do badań dystansu etnicznego publikowany L . M r ó z , Badania dystansu etnicznego: Cyganie — Polacy, „Etnografia t. X X I I : 1978, z. 2. �ŚWIADOMOŚCIOWE WYZNACZNIKI DYSTANSU ETNICZNEGO 165 Badania pokazały, jak różnorodne czynniki motywują stosunek do narodowości i grup odmiennych kulturowo. Wypowiedzi około 300 osób przeciętnie sytuują Cyganów na 8 pozycji. Wśród 10 narodowości 6 są to społeczności przynależne do rasy białej i kultury europejskiej lub wywodzącej się z europejskiej. Pozostałe to społeczności różniące się w y ­ raźnie zarówno kulturą, jak i cechami antropologicznymi. Pierwszy etap badań polegał na uhierarchizowaniu podanych narodowości według sym­ patii. Nie oddaje to jednak jeszcze zbyt wyraźnie mechanizmu i jakości stosunku do społeczności różnych od własnej — choć preferencja i do­ minacja narodowości europejskich jest aż nadto oczywista. Znacznie w y ­ raziściej , uwidocznia się ten stosunek przy pytaniach o to, kogo z w y ­ mienionych akceptowałby rozmówca jako ewentualnego partnera m a ł ­ żeńskiego — swojego, syna, córki lub kogoś z najbliższej rodziny. Dopóki pytanie ma charakter ogólny, stosunek do odmiennych narodowości mo­ tywowany był względami rozmaitymi: tradycją, ale także sytuacją po­ lityczną, propagandą itd. Kiedy jednak dotyczy bezpośrednio rozmów­ cy i najbliższych m u spraw, przybiera on znacznie pełniejszą, wyrazistszą formę. Zestawienie wyników ukazuje, że wszystkich 6 narodowości białoskórych i związanych z kręgiem kultury europejskiej zajmuje pierw­ szych 6 miejsc tabeli. Jest to zasada, która występuje bez najmniejszych wątpliwości — niezależnie od tego, z jakiego środowiska pochodzą wypo­ wiedzi i z jakiej grupy wieku. Społeczności różniące się k u l t u r ą i cecha­ m i antropologicznymi — wśród nich Cyganie — zajmują 4 ostatnie miejsca skali. W zależności od wieku, doświadczenia, wykształcenia ba­ danego, miejsce Cyganów ulega przesunięciu, jednakże przeciętnie sy­ tuowani są na miejscu 8 lub 9 w tej 10-stopniowej skali. Zdaje się tp także wskazywać na istotną rolę czynnika rasowego w stosunku do od­ miennej społeczności. Jeśli odnieść teraz wymienione w trakcie badań narodowości do nas samych, to wyraźnie wystąpi trójpodział, o jakim mówiłem wyżej. Swoi (my — Polacy) — nie swoi (inni — narody europejskie i o europejskiej kulturze) — obcy (zasadniczo odmienni kulturowo i rasowo). Rozkład i ilość głosów wyraźnie dowodzą istnienia przepaści pomiędzy przedsta­ wicielami grupy drugiej i trzeciej. Około 90% (nawet nieco więcej) ba­ danych stwierdziło, że przedstawiciela żadnej z tych 4 narodowości w ogóle nie akceptuje. Jednocześnie akceptacja narodowości nie swoich — pozycja 1 do 6 — kształtuje się na poziomie od 90-95% do około 50%. Jednym z elementów badań było określenie cech charakteryzujących w y b r a n ą społeczność (oczywiście z punktu widzenia Polaka) . Społecz­ nością charakteryzowaną byli Cyganie — funkcjonujący ha zasadzie 9 * Badani dysponowali zespołem 20 cech stanowiących 10 opozycyjnych par (np. leniwi — pracowici). Dokładne wyjaśnienie znajduje się w kwestionariuszu do badań dystansu etnicznego, wymienionym w przyp. 8. �166 LECH MROZ grupy odrzucanej, a poza t y m w zasadzie każdemu z badanych znanej, jeśli nie z kontaktów osobistych, to z obserwacji. Wśród cech, jakimi określano tę społeczność, kilka powtarzało się tak często, że można przy­ jąć, iż one właśnie stanowią zespół pojęć, jakie w świadomości potocz­ nej kojarzą się z Cyganami. Na pierwszym miejscu wśród wymienia­ nych cech znajduje się: sprytni (ponad 90%), dalej (od 60% wzwyż): leniwi, fałszywi, brudni, weseli, nachalni, a potem (30 do.50%): uro­ dziwi i napastliwi. Inne cechy cytowane były jednostkowo lub w tak nieznacznym procencie, że dla obrazu Cyganów w oczach Polaków (obrazu stereotypowego) nie mają one praktycznie znaczenia. Można więc przyjąć, że wymienionych 8 cech jest tymi, które dla Polaków określają Cyganów, a spośród nich 6 pierwszych tymi, jakie najpowszechniej kojarzą się z pojęciem Cygana. Wśród tych 6 pierwszych przynajmniej 4 są zdecydowanie pejoratywne, nawet jeśli uznać, że określenie „ s p r y t n y " nie kryje w sobie ładunku niechęci. Niemniej jest zupełnie jasne, że obraz Cygana jest ogólnie niekorzystny. Dla zorien­ towania się w stosunku do własnej grupy badani proszeni b y l i o okreś­ lenie t y m i samymi cechami Polaków. Wynik jest dość pouczający. Po­ lacy są (we własnych oczach): odważni, dumni, weseli, otwarci. Te 4 cechy powtarzały się najczęściej, przytaczało je od 50% badanych (otwarci) do około 80% (odważni). Dalsze cytowane określenia stanowiły procent znacznie mniejszy, a większość — poza wymienionymi — określeń pozytywnych i rzadko negatywnych cytowana była jednost­ kowo lub w tak nieznacznym procencie, że można je zupełnie pominąć. Należy więc przyjąć, że dla świadomości badanych Polacy prezentują ten właśnie zespół 4 lub 3 cech pozytywnych (jeśli przyjąć, że określe­ nie weseli ma charakter trudny do sprecyzowania). Mamy więc sytu­ ację niemal laboratoryjną, my (swoi) jesteśmy bardzo dobrzy, pozy­ t y w n i . Obcy (Cyganie) prezentują cechy prawie wyłącznie negatywne. Nie były prowadzone do tej pory pełniejsze próby dowiedzenia się, jakie cechy wyróżniają narodowości określane tutaj jako inni; zostanie to uwzględnione w dalszej części badań. J u ż teraz jednak można wniosko­ wać, że przypisane i m zostaną cechy zarówno pozytywne, jak nega­ tywne o różnym nasileniu (w zależności prawdopodobnie od miejsca w hierarchii i od prestiżu) i że miejsce tych 6 narodowości znajdzie się pośrodku; pomiędzy swoimi prezentującymi cechy najlepsze, pozy­ tywne, a obcymi prezentującymi cechy najgorsze, negatywne. Mimo iż — zwłaszcza w ostatnich latach — sposób życia Cyganów uległ dość radykalnej zmianie i przez osiedlenie znaleźli się w polu obserwacji, wiedza na ich temat kształtowana jest nie na drodze empi­ rycznej, ale zawartego w świadomości obrazu stereotypowego, który stymuluje stosunek do Cyganów. Wynikający stąd brak zainteresowa­ nia poznawczego podkreśla hermetyzm obu grup wobec siebie. Nawet wykształcenie, status społeczny, miejsce zamieszkania (duże miasto), �ŚWIADOMOŚCIOWE W Y Z N A C Z N I K I D Y S T A N S U E T N I C Z N E G O 167 dostępność środków masowego przekazu nie wpływają w sposób zasad­ niczy na zmianę stereotypu. Można stąd wnosić, że kształtowanie obrazu dokonuje się głównie w obrębie rodziny. Możliwość zmiany stosunku do Cyganów, zmniejszenie obcości, prze­ kształcenie funkcjonującego stereotypu uzależnione jest — teoretycz­ nie — od przyjęcia podobnego wzoru i stylu życia co ludność miej­ scowa, podjęcia podobnego rodzaju pracy, niewyróżniania się ubiorem bądź innymi elementami, czyli wyzbycie się cech identyfikujących i za­ symilowanie. Jest to wewnętrzna sprzeczność — zmiana stosunku uza­ leżniona jest od bycia lub niebycia Cyganem. Nie jest możliwa sytu­ acja — tak wynika z przeważającej ilości wypowiedzi — dopuszczająca zachowanie przez Cyganów zasadniczej odrębności kulturowej i jed­ noczesne traktowanie ich inaczej niż obcych. Zasadniczym więc czyn­ nikiem włączenia do kategorii ludzi, choć jeszcze nie ekskluzywnej kategorii swoich, jest zmiana sposobu egzystencji i obyczaju, zmiana r y t u a ł u i przejęcie tego, który uznany jest za właściwy lub przynaj­ mniej dopuszczalny. Dopiero wtedy mogą zaistnieć warunki umożliwia­ jące przemiany w świadomości stymulującej dystans etniczny. Lech Mróz CONSCIOUS DETERMINANTS O F T H E ETHNIC DISTANCE Summary The fundamental distinction which is made in science between the members of one's own group and those who do not belong to it, has the character of pola­ rity — ,,ourselves" — alien. I would appear that, in such a setting, the category of alien reflects an element inwardly disjointed. A n analysis of the. image which, in the consciousness of members of various social groups, is projected by indivi­ duals who do not belong to one's own group, indicates that the attitude of "ours" towards those who do not belong in the same category has the character of the relationship "ours, we" — "not ours, others" — "alien". It is more than apparent that, just about in every society, those who, admittedly, are different in certain cultural respects (manner of dress, religion etc.) yet, are similar i n many others, are distinguished from those whose way of life, philosophy, moral precepts, stan­ dards of value etc., set them apart in a fundamental sense. It seems that in the judgments of those not different in a fundamental sen­ se i.e. i n the judgments of "others" (relatively closer) and of the aliens (and the­ refore totally different) one may detect tendencies to discriminate between people. "We, ours" and the societal set which is culturally similar — "not ours, others" constitute, together, the category of "people". On the other hand, those who are alien and, i n virtue of their culture, completely different are shut out not only from the exclusive category of "ours" but even from humanity in general. A group which often epitomizes the aliens are Gypsies — precisely through the facts of their basic, cultural and anthropological otherness. The image which they project in the consciousness of the non-Gypsies quite permanent and unaf- �168 LECH MROZ fected by the changes which have taken place i n life of the contemporary Gypsies. Experience and observation do not produce any basic change in the false stereo­ type; the image held in the consciousness decides the quality of distance from the Gypsies. A different attitude, a reduction of the distance become possible only upon a change i n the way of life, of the customs and of the traits which iden­ tify the group, in other words, upon stepping outside the notion of a "Gypsy". � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4314b84eb0fb19d0c09d497b2a93ca69.pdf 945a6b0e3753f86e03a83a501dccb8ea Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5438 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Olędzki, Jacek (1933-2004) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5056 Title A name given to the resource Badacz osobny / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4 ; s.245-248 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mróz, Lech Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text est jedną z najbardziej znaczących, oryginalnych postaci powojennej ~tnologii. p~lskiej - naj~ardziej twórczych i pracowttych. Nte Jestem pewten, czy Jacek Olędzki kiedykolwiek spędzał urlop w sposób, jaki zwykle kojarzy się z tym pojęciem -jako odpoczynek, oddalenie od pracy. Obserwacja, zastanawianie się dlaczego coś jest takie, a nie inne i co znaczy - towarzyszyły mu chyba zawsze. Nieomal do samego koń­ ca, do śmierci, czytał, robił notatki, przygotowywał szkic kolejnego tekstu. Był pierwszym, który podjął tak wiele tematów, wcześniej w ogóle nie badanych lub tylko marginalnie. Charakterystyczne dla jego osobowości jest też, że nie używał nieomal słów typowych dla języka naukowego- zawodowego żargonu, mądrze brzmiących, napuszonych zwrotów, które niejednokrotnie miały być oznaką kompetencji naukowej autora. Pisał bardzo prosto, zaś kompetencje widoczne były poprzez materiał, jaki prezentował i oryginalność analizy. Nieomal nie odwoływał się do języka filozofii i nie zajmowały go problemy filozofii, ale pytania, które go intrygowały i na które szukał odpowiedzi, były pytaniami z zakresu filozofii, choć odpowiedzi na nie szukał w rozmowie z mieszkańcami wsi polskich, afrykańskich, czy mongolskich koczowisk. Był umysłem niezwykłym, stale stawiającym pytania. Przez to często także denerwującym w kontaktach z innymi osobami. Pytanie: "dlaczego?"- kierowane do osób z bliskiego kręgu, niejednokrotnie konfudowało albo złościło, było bowiem często stawiane w sposób taki, jak pyta wymagający nauczyciel leniwego lub niezbyt rozgarniętego ucznia. Niewątpliwie czasami zadawał je w sposób prowokacyjny, gdy znał już odpowiedź,. Dlatego zapewne zmieniało się dość często grono osób zafascynowanych jego osobowością. Wielu nie czuło się zbyt dobrze w roli mało pojętnego rozmówcy. Kiedyś, w latach 70, spotkała się u mnie grupka naszych wspólnych przyjaciół. Był i Jacek. Prawie natychmiast po przyjściu zaczął przyglądać się starej rzeź­ bie ludowej, przedstawiającej Chrystusa Frasobliwego. A potem zamiast miłej towarzyskiej rozmowy, padało zadawane to denerwujące pytanie: "dlaczego?". Dlaczego głowa tego Chrystusa jest uniesiona ku górze, podczas gdy zawsze w wyobrażeniach, nie tylko ludowych, skierowana jest ku dołowi. Próbował zrozumieć dlaczego tak została przedstawiona postać, czy jest to świadomy zamysł twórcy, czy też przypadek wynikają­ cy z cech materiału, lub niedoskonałości warsztatowej. To bardzo charakterystyczna sytuacja dla osobowości i umysłowości Jacka Olędzkiego. Był osobą szczególnie wrażliwą na kształt, na formę, ale jako wyraz zamkniętej z niej treści. Potrafił przy tym doskonale - fotografując, realizując zapis filmowy - wydobyć to, co istotne, wyeliminować to, co zbędne; niepokój tła, elementy rozpraszające, potrafił z fotografii dokumentującej jakieś zjawisko, zrobić fotografię artystyczną. Nikt chyba z polskich badaczy nie J LECH MRÓZ Badacz osobny potrafił tego dokonać w takim, lub choćby zbliżonym stopniu i na takim poziomie. Jego fotografie intrygują, zwracają uwagę- przekonać się łatwo sięgając do publikacji Jacka. Inni niekiedy próbowali je naśladować, fotografując taki sam motyw. Ale efektem była zwyczajna fotografia, jakich dziesiątki można widzieć w publikacjach etnologów, obrazek dołączony jako ilustracja publikowanego tekstu. Wieś polska lat 50. i 60. zmieniała się szybko. Odchodzili starsi ludzie, których wiedza, sposób widzenia świata i postrzeganie otoczenia ulegały zapomnieniu, nie przekazywane następnym pokoleniom, eliminowane wpływem miasta, edukacją, ucieczką młodzieży ze wsi. Wtedy właśnie Jacek prowadził badania na Kurpiach i Podlasiu. Nikt później nie potrafił tak interesująco pokazać tego tradycyjnego stosunku do przyrody, pokazać kryteria estetyki mieszkańców wsi kurpiowskich czy podlaskich. Do dzisiaj - mimo tak znaczące­ go przyrostu literatury- teksty te znajdują się w zestawie ważnej literatury dla studentów etnologii. Jeżeli prześledzić bibliografię publikacji Jacka Olędzkiego, zamieszczonych w "Polskiej Sztuce Ludowej", a potem w: "Konteksty. Polska Sztuka Ludowa", łatwo przekonać się, jak bardzo oryginalny był w swoich pracach i podejmowanych tematach. Wiosną 1960 rozpoczął realizację kolejnego swojego filmu. Jego tematem były ludowe przedstawienia Chrystusa Frasobliwego. Byłem wówczas na pierwszym roku studiów i wespół z kolegą z roku zgłosiliśmy się do pomocy. Niestety nie ma tego filmu. Rezultaty wielodniowej pracy Jacka uległy zniszczeniu w trakcie wywoływania. Nie wiem jak do tego doszło, ale ten niezwykły zapis filmowy nie istnieje. Jako początkujący etnograf mogłem obserwować sposób pracy Jacka. Widzieć, w jaki sposób przygląda się przedmiotowi, jak analizuje formę, chcąc dotrzeć do zawartej w niej treści i do osobowości twórcy. Jak posługuje się światłem, wydobywając to czego nie dostrzega się nawet przy uważnym oglądzie . Możliwość towarzyszenia tamtej realizacji, podglądania jego sposobu pracy i fotografowania dały mi ogromnie dużo, pamiętam tę ważną lekcję do dziś. Jego publikacje o twórcach i ich dziełach, o artystach ludowych i naiwnych, są przykładem i efektem tego borykania się Jacka z tematami, które go intrygowały. �Jeżeli przeprowadzał badania terenowe według klasycznego kwestionariusza, to musiało to być bardzo dawno. Jego wczesne publikacje zdają się jeszcze o rym świadczyć. Bowiem sposobem pracy doszedł dawno do tego, co dzisiaj jest już oczywistością. Jego praca- wła­ ściwie nie używał terminu: "badania" - to były długie rozmowy o wielu wątkach, tak jak zwykle wielowątko­ wa jest rozmowa z kimś znanym sobie, z osobą, z którą wymieniamy poglądy, rozmawiamy, a nie tylko zarzucamy ją pytaniami, na które chcielibyśmy otrzymać syntetyczną, zwartą odpowiedź. Tak często jednak sprowadzającą się do niespójnych, zdawkowych wypowiedzi, wynikających z chęci szybkiego pozbycia się natrętnego badacza. Tę sztukę rozmowy doskonalił Jacek, jak sądzę, latami. Nie wiem na ile był to proces planowany, przemyślany dokładnie, a na ile intuicyjny, jak akt twórczy. Sądzę, że jego książka habilitacyjna Murzynowo. Znaki istnienia i tożsamości kulturalnej mieszkańców wioski nadwiślańskiej XVIII-XX w. (Warszawa 1991), jest najpełniejszym wyrazem takiego sposobu pracy. Było kilka wyraźnie zaznaczonych, czy zauważal­ nych poprzez publikacje, okresów życia i twórczości Jacka Olędzkiego. Najpierw okres zainteresowań sztuką oraz estetycznymi i duchowymi potrzebami mieszkańców Podlasia i Kurpiowszczyzny - formami i postaciami realizacji tych potrzeb. Nie ograniczał się do tych jedynie obszarów geograficznych i tej tak rozległej tematyki. Uczestniczył w badaniach nad pasterstwem górskim, realizowanych przez zespół pracowników ówczesnego (pierwszej połowy lat 60) Zakładu Etnografii Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN. Próbował poznać w jaki sposób ludność wypę­ dzona z Beskidu Niskiego, podczas Akcji ,;wisła", a osiedlona w koszalińskim, oswaja nowe środowisko i oswaja siebie z morzem i zupełnie innymi warunkami krajobrazowymi i gospodarczymi. Prócz prac pisanych zrealizował na ten temat także film. Jeszcze w latach 60 dołączył- jako jeden z pierwszych - do zespołu kierowanego przez prof. Witolda Dynowskiego, podejmującego pracę w Mongolii. Kilkakrotne wyjazdy do Mongolii przyniosły nie tylko nowe publikacje. Powstał duży zbiór fotografii, i zapisy filmowe. Pokazujące także, że Jacek szukał już wówczas takich elementów ludzkich zachowań i ludzkiego myślenia, takiej artykulacji potrzeb duchowych, które nie są tylko polskie, czy tylko mongolskie, lecz mają walor uniwersalny. Kiedyś miałem możliwość zapoznania się z jednym z notatników-ksiąg, gdzie Jacek zapisywał rozmaite obserwacje poczynione w trakcie pobytu w Mongolii, gdzie szkicował elementy wyposażenia jurty, czy klasztoru, notował intrygujące go wypowiedzi rozmówców. To niezwykły dokument, wart studiów sam w sobie, jako świadectwo oryginalności i wielkiego talentu obserwacyjnego, refleksyjności - świadec­ two nieustającej pracy autora. Potem nastał czas wyjazdów do Afryki i równie konsekwentnego, równie zdeterminowanego studiowania sztuki, potrzeb estetycznych, postaci zachowań religijnych. Zarówno podejmowane tematy, jak sposób ich pokazania, dociekliwość i oryginalność są ilustracją niezwykłej konsekwencji i samodzielności badawczej. Dla wielu uczonych nie jest to walor. Jacek nie odwoływał się do aktualnych tendencji w nauce, do modnych prądów teoretycznych i wątków uznanych za ważne. Zbyt wiele jest jego osobistego odczucia i własnego rozumienia tego, co opisuje i analizuje oceniali niejednokrotnie uczeni. A później nastał czas Murzynowa. W Murzynowie, niedaleko Płocka (przez wiele lat autobus do Murzynowa odjeżdżał z Placu Jedności Afryki), istnieje Stacja badawcza Wydziału Geografii i Studiów Regionalnych UW. Budowa zalewu na Wiśle pociągnęła wysiedlenie wielu rodzin żyjących nad rzeką i z rzeki. Jacek, wówczas już pracownik tego wydziału (po likwidacji Studium Afrykanistycznego UW), przekonał stosowne instytucje, pod których zarządem znajdują się brzegi zalewu, by pozostawić jedną z typowych dla tamtejszego pejzażu chat, stojących na skarpie wiślanej i dlatego przeznaczonej do rozebrania. Porządkując zniszczone domostwo, usuwając - z pomocą niewielkiej garstki przyjaciół - gromadzone dziesięcioleciami śmieci, rozpoczął tworzenie niezwykłej placówki. Nazwał później tę chatę Muzeum im. Stanisława Murzynawskiego (syna niegdysiejszego właściciela wsi Murzynowo), autora pierwszego, z roku 1551, przekładu na język polski Nowego Testamentu. Z jego też, z Jacka inspiracji wydanego powtórnie w Płocku, w roku 2003. Ta chata była przez wiele lat jego domem - tu mieszkał i pracował, gromadził sprzęty otrzymane od mieszkańców Murzynowa. Stworzył niepowtarzalne, specyficzne muzeum, będące istotnym unaocznieniem, ilustracją jego wykładów dla studentów geografii i etnologii, a także spotkań z gromadami młodzieży szkolnej. Dziś jest to muzeum o charakterze regionalnej izby pamięci; trudno mieć o to pretensje. Tego rodzaju instytucje czy dzieła żyją w pełni tak długo, jak długo żyje autor idei, ich twórca i gospodarz. Przedstawiona tu chronologia zainteresowań Jacka Olędzkiego jest tylko przybliżona; to uproszczony obraz ewoluowania tematów i obszarów jego badań. Przez cały długi czas swojej aktywności zakres jego zainteresowań obejmował przede wszystkim sztukę i potrzeby estetyczne człowieka. Równie ważne w jego biografii są zainteresowania duchowymi potrzebami i postaciami ich uzewnętrznienia oraz formami rytualizacji. Przejście na emeryturę i opuszczenie Murzynowa było dla Jacka bardzo trudnym momentem, choć dzię­ ki życzliwości władz wydziału nadal dysponował pomieszczeniem do pracy i możliwością bezpośredniego, codziennego kontaktu z uczelnią. Przez kolejne lata przychodził tu dwukrotnie w ciągu dnia. Pierwszy raz 246 �Lech Mróz • BADACZ OSOBNY około 9. Sygnaturka na kościele Wizytek, dzwoniąca na Anioł Pański, była znakiem południowej przerwy na odpoczynek i obiad. Do swojej izdebki na Uniwersytecie wracał około 15 i pracował tam do wieczora. Potrzebował rozmówców, ale też słuchaczy. Studenci etnologii niezwykle cenili jego zajęcia. Choć rzadko podejmował się je prowadzić, zwłaszcza w latach późniejszych. Nigdy jednak nie odmówił pomocy, proszony o indywidualną opiekę nad studentem. Pracował z nimi zmuszając do wysiłku, do własnych przemyśleń. Przynosiło to bardzo pozytywne efekty, choć nie wszyscy byli w stanie znieść ciężar tych rozmów i zadawanej do wykonania pracy. Jak wiele zapewne wybitnych osobowości, bardzo indywidualnych badaczy, był osobą nie łatwego charakteru; często apodyktyczny, zrażający rozmówców, nawet spośród oddanych mu przyjaciół. Zarazem bardzo potrzebował tych rozmówców, słuchaczy, współ­ pracowników. Lgnął do nich i odpychał zrażony, że nie są tacy, jak potrzebował. Zapewne dlatego krąg osób, z którymi utrzymał do końca kontakty był stosunkowo niewielki. Pod wieloma względami jest człowiekiem niespeł­ nionym. Zmiany miejsc pracy - w wyniku własnych decyzji, lub reorganizacji - rozproszyły część dorobku Afryka. Fot. Jacek Olędzki zwłaszcza fotograficzno-filmowego. Nie pozouczniów, nie dokończył nowo podjętych tematów. Nawet tytułu profesorskiego nie doczekał. Mając doskonałe opinie o dorobku, pozytywne wyniki oceny na kolejnych etapach i szczeblach procedury, zmarł, gdy całość wszczętych działań zmierzała ku końcowi. Można jednak przyjąć inne kryteria spełnienia. To, że realizował samego siebie, że rytm pracy i jej rodzaj wybierał sam, że sam decydował nad czym będzie pracował i w jaki sposób - nie poddając się naciskom. To, że podjął jako pierwszy wiele tematów i że pozostawił wiele ogromnie wartościowych, stale aktualnych publikacji, że ciągle zauważalny i wyraźny jest jego wpływ na środowisko etnologiczne w Polsce, że uznawany jest za autorytet i osobowość wybitną. A także, że jego oddziaływanie na studentów, także na tych młodszych, którzy osobiście nie poznali go, jest widoczne poprzez studenckie inicjatywy - przeglądy filmów etnograficznych. Wówczas można uznać, że jest spełniony w stopniu daleko większym, niż wynikałoby to z bycia od dłuższego czasu na uboczu życia instytucji, z dala od kariery i awansów. Spełnionym w stopniu daleko większym, niż wielu innych, uczonych i bardziej utytułowanych badaczy. Jacka, stawił �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f7d84d829c7954c10af947777d12b02e.pdf 9adcde43e56528d34ce96f90f3fedb65 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1016 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:935 Title A name given to the resource Wizerunek dobrego pasterza. Przyczynek do sposobów zajmowania przestrzeni przez pasterzy mongolskich / ETNOGRAFIA POLSKA 1980 t.24 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1980 t.24 z.1, s.211-282 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mróz, Lech; Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I V z. 1 ISSN 0071-1861 L E C H MRÓZ, J A C E K OLĘDZKI WIZERUNEK DOBREGO PASTERZA. PRZYCZYNEK DO SPOSOBÓW ZAJMOWANIA PRZESTRZENI PRZEZ PASTERZY MONGOLSKICH Celem tej pracy jest próba opisania pewnego rodzaju wzoru osobo­ wości, jaki ukształtował się w dziejach Mongolii. Przyjęliśmy określe­ nie „dobry pasterz" uświadamiając sobie zawarty w nim sens szerszy i głębszy, aniżeli tylko dosłowny. W pojęciu dobrego pasterza, obda­ rzonego szacunkiem przez znaczny krąg społeczności, kryje się bowiem nie tylko postać hodowcy umiejętnie obchodzącego się ze stadami, który uzyskuje ekonomiczne efekty wyższe niż inni, ale także człowieka o ustalonych walorach duchowych i etycznych. Te cechy, jakie walo­ ryzowane są przez mieszkańców stepu, tworząc pewien model osobo­ wości (lub jak wolimy to prościej nazwać — wizerunek), stanowią za­ sadniczy przedmiot naszych zainteresowań. Czynnikiem mającym za­ sadniczy wpływ na charakter wizerunku pasterza jest stosunek mon­ golskich mieszkańców stepu do przestrzeni i sposób sytuowania się w niej. Dlatego wizerunek pasterza interesuje nas nie jako oderwana, sama w sobie i zamknięta całość, ale wyłącznie w odniesieniu do warun­ ków w jakich egzystują pasterze, do rozległych przestrzeni stepu i swo­ jego rodzaju mikrokosmosu czyli j u r t y . Tym też należy tłumaczyć pod­ tytuł tej pracy. Ukształtowane w Europie pojęcie „dobrego pasterza" nawiązuje — jak wiadomo — do idei filozoficzno-etycznych, religijnych, jakie zrodziły się w kręgu starożytnych kultur śródziemnomorskich. Najpełniejszym rozwinięciem tych idei stał się Dobry Pasterz oznaczający samego Je­ zusa Chrystusa; symbolizuje go również Baranek Boży (Agnus Dei), zoomorfizacja wizerunku Człowieka-Boga. Związek ten przedstawiają rzeźby ukazujące mężczyznę trzymającego na ramionach jagnię. W Azji Centralnej takiego archetypicznego związku człowieka i zwierzęcia nie odnajdujemy. W pasterskiej par excellence kulturze Mongolii pasterz jest zawsze jeźdźcem. Jeśli cokolwiek cięższego przenosi, korzysta z po­ mocy konia, nigdy też pieszo nie podąża za stadem. Europejski (chrześcijański) wizerunek Dobrego Pasterza ma wymia­ ry mistyczne, boskie. Zawierają się w nim wyobrażenia o grzechu pier- �212 L E C H MROZ, J A C E K OLĘDZKI worodnym, winie, odkupieniu i zbawieniu wiecznym. W zakresie postu­ la ty wnym sens tego pojęcia określa Dekalog czy też nakaz umiłowania bliźniego. Azjatycki (mongolski) wzorzec „dobrego pasterza" odwołuje się do pojęć etycznych, bardziej — jak można sądzić — materialistycznych. We wzorcu t y m również występuje uznanie marności ludzkiej, jednakże nie tylko w wymiarach samego rodzaju ludzkiego, lecz zgod­ nie z wyobrażeniami reinkarnacyjnymi w powiązaniu z całym światem istot żywych, a więc n a t u r ą , środowiskiem naturalnym. Jest ono też wartością samą w sobie, wartością, która spowodowała zrodzenie się za­ kazów nawet rolniczego przeobrażenia otoczenia. Jest to sakralizacja ziemi — pastwiska, lecz nie pola. Ustalenia te mają dla naszych dalszych rozważań zasadnicze zna­ czenie. Wydaje się bowiem, że azjatycka odmienność symbolizacyjna „dobrego pasterza" stała się czynnikiem urealniającym sens pojęcia po­ kory, sprowadzającej się w mongolskich tradycjach nie tyle do uzna­ nia grzeszności natury ludzkiej, ile niedoskonałości, czy też względności ludzkiej dominacji w świecie, a w konsekwencji względności ludzkich dokonań, bezrefleksyjnej aktywności życiowej, aktywności cywilizacyj­ nej. O tej odmienności można mówić w odniesieniu do późnych dziejów stanowiących jakby rekapitulację wcześniejszej, niezwykle burzliwej przeszłości ludów, zamieszkujących Azję Centralną. Nasz przyczynek do sposobów zajmowania przestrzeni, sposobów jej zagospodarowania, wykorzystywania środowiska naturalnego w Mongo­ l i i jest zarazem próbą ukazania k r y t y k i , jaka zrodziła się w kulturze tego kraju w stosunku do europejskich koncepcji przemian społecznych. Podjęty temat analizujemy przede wszystkim na podstawie mate­ riałów gromadzonych na przestrzeni kilkunastu lat przez ekspedycję et­ nograficzną Polskiej Akademii Nauk do Mongolii kierowaną przez prof, dr. Witolda Dynowskiego. Materiały te pochodzą głównie z somonu Ba­ jan w ajmaku Centralnym, gdzie przez wiele lat były prowadzone kom­ pleksowe badania o charakterze monograficznym i dużym stopniu szcze­ gółowości, i do którego to somonu odnosimy w zasadzie naszą wypo­ wiedź. Korzystamy jednak także z danych porównawczych, zebranych w somonach sąsiadujących: Bajan Dzurch, Bajan Dżargałan, Bajan Ca­ gaan, Sumber i Sergelen, oraz w somonach ajmaku chubsugulskiego (Rinczin-Lhumbe, Tunel) i ajmaku kobdowskiego (Bułgan), wreszcie z licznych miejsc znajdujących się na szlakach odbytych podróży. UWAGI NAD KOCZOWNICZYM P A S T E R S T W E M W MONGOLII Zastanawiając się nad jakością procesów osadniczych w Mongolii współczesnej chcemy zatrzymać się przez chwilę przy określeniu „koczownictwo mongolskie" czy nawet tylko „koczownictwo w Mongolii". Zrozumienie tego ma istotne znaczenie dla sposobu widzenia Mongołów �WIZERUNEK DOBREGO PASTERZA 213 przez Europejczyków i uświadomienia sobie specyfiki i mechanizmów kształtujących odrębność mongolskich wzorców etycznych i egzysten­ cjalnych. Uwagi rozpoczniemy od zastanowienia się nad miejscem, jakie w teo­ retycznych propozycjach systematyzujących zjawiska określane takimi mianami jak: koczownictwo, nomadyzm itp., zajmują Mongołowie z ich sposobem życia, wypasem stad i sezonową zmianą miejsc pobytu. Właś­ ciwie żaden ze znanych z dotychczasowej literatury schematów klasy­ fikujących zjawiska migracji nie nadaje się bez zastrzeżeń do umie­ szczenia w nim również Mongołów. Autorzy wszystkich bardziej zna­ nych koncepcji posługiwali się — jak można wnosić — pewnymi upro­ szczonymi stereotypami myślenia. Zarówno przedstawiciele dziewiętna­ stowiecznej nauki, jak i ci, którzy współcześnie próbują wypracować ogólną teorię i systematykę migracji, skłaniają się ku sugestii, że wszyst­ kie lub prawie wszystkie formy życia koczowniczego, nomadycznego, pa­ sterskiego etc, wynikają z niższego poziomu rozwoju kultury i prawie zawsze kończą się osiedleniem wtedy, gdy zachodzą zasadnicze moder­ nizujące daną społeczność zmiany. Wystarczy nawet niezbyt dokładna znajomość koczownictwa poszczególnych społeczności azjatyckich, żeby z pełnym przekonaniem sprzeciwić się tak upraszczającemu myśleniu. Wśród bardziej znanych w literaturze propozycji wspomnieć nale­ ży o schematach Fairchilda, Ravensteina, a przede wszystkim Haberlego . J e d y n ą do ostatnich niemal lat koncepcją, na którą warto zwró­ cić uwagę jest mało znana lub raczej zapomniana propozycja, której autorem jest polski antropolog Feliks Gross . Jest oczywiste, że od przedstawienia przez Grossa jego teoretycznej koncepcji stan wiedzy dość wydatnie się rozszerzył. Ale ważne jest, że Gross — jako chyba jedyny — próbuje uwzględnić zarówno historyczny, etnologiczny, jak i socjologiczny punkt widzenia. Dzięki temu jego schemat daleko peł­ niejszy jest niż jakikolwiek wcześniejszy i współczesny mu, a nawet i późniejsze. 1 2 W latach powojennych rozważania nad zjawiskami migracji i próby uporządkowania ich podejmowało szereg autorów. Głównie socjologów, jak np. Rossi, Mac Donald, George, Bogue . Jednakże ich teoretyczne 3 1 E . G. R a v e n s t e i n , The Laws of Migration, "Journal of the Royal Sta­ tistical Society", 48 (June 1885); 52 (June 1889); H . P. F a i r c h i l d , Immigra­ tion: A World Movement and Its American Significance, New York 1925; R. H eb e r l e , Theorie der Wanderungen; Soziologische Betrachtungen, "Schmollers Jahrbuch", L X X V / l : 1955. F . G r o s s , Koczownictwo, Warszawa 1936. ' D. J . B o g u e , Internal migration, [w:] P. M. H a u s e r and O. D. D u nc a n , The Study of Population, University of Chicago Press, 1961; P. G e o r g e , Types of Migration of the Population According to the Professional and Social Composition of Migrants, [w:] C. J . J a n s e n, Readings in the Sociology of Mi­ gration, Oxford 1970 J . M a c D o n a l d , Migration versus non-migration: regional mi2 �214 L E C H MROZ, J A C E K OLĘDZKI propozycje dotyczą wyłącznie zjawisk migracji we współczesnych spo­ łeczeństwach industrialnych, jak migracje ze wsi do miast, migracje zarobkowe etc; zatem tylko pewnych wybranych form migracji. Chcie­ libyśmy natomiast zwrócić uwagę na pracę Petersena . Ponieważ jest to w tej chwili najpełniejsza próba kategoryzacji zjawisk migracji, uwzględniająca przy t y m w miarę pełnie zakres jej różnorodności i form, a także czynników odgrywających istotną rolę i decydujących o m i ­ gracji dawniej i współcześnie, wydaje się nam uzasadnione przedstawie­ nie tego schematu. 4 Schemat zjawisk migracji wg Petersena Relacja Natura i człowiek Siła migracyjna nacisk eko­ logiczny Rodzaj migracji prymitywna Typ migracji konserwatywna wędrówka koczownictwo (włóczęgostwo) innowacyjna ucieczka z ziemi przymusowa przesiedlenie handel niewolnikami narzucona (bodźcowa) ucieczka handel siłą roboczą wyższe aspiracje wolna grupowa pionierska pęd społeczny masowa osiedlenie urbanizacja Państwo (lub od­ powiednik) i człowiek polityka migracyjna Człowiek i jego formy Zachowanie zbiorowe Nowością schematu Petersena w stosunku do wcześniejszych pro­ pozycji jest m. in. zwrócenie uwagi na innowacyjny bądź konserwatyw­ ny charakter pewnych ruchów migracyjnych. Najbardziej podstawową kategorią jest migracja prymitywna — wynik starcia z przyrodą i pre­ sji ekologicznej; jest to najistotniejsza dla nas tutaj forma migracji. „Migracja prymitywna nie określa wędrówek ludów prymitywnych, lecz ruch spowodowany nieumiejętnością człowieka stawiania czoła si­ łom p r z y r o d y " . Jest to dość nowatorskie w literaturze spojrzenie na problem migracji i jej przyczyny, spowodowany konfliktem człowiek-przyroda. Stąd też można zrozumieć, dlaczego w kategorii „migracje prymitywne" zawarł Petersen także „ucieczkę od ziemi"; słabym punk-, tern takiego zaszeregowania jest to, że ucieczka od ziemi może być spo­ wodowana także innymi względami, np. chęcią poprawy sytuacji ma­ terialnej i — jak współcześnie — stałymi poborami miesięcznymi oraz 5 gration differentials in rural Italy, [w:] International Population Conference 1961; P. R o s s i , Why Familes Move: Study in the Social Psychology of Urban Residential Mobility, Free Glencoe Press, 1955. W. P e t e r s e n , A General Typology of Migration, [w:] J a n s e n, Readings in the Sociology... ' P e t e r s e n , op. cit., s. 55. 4 �215 WIZERUNEK DOBREGO PASTERZA dysponowaniem czasem wolnym, a nie tylko niemożliwością ujarzmienia przyrody (co wszakże nie podważa innowacyjnego charakteru ucieczki od ziemi). Pośród konserwatywnych typów migracji prymitywnej czyni Pe­ tersen dalsze uściślenie, wyróżnia tutaj: wędrówki ludów, wędrówki morskie, zbieractwo, nomadyzm (w sensie pasterstwa). T y m samym ka­ tegoria migracji określana przez Petersena jako „wędrówki prymityw­ ne" przedstawia się następująco: wędrówki prymitywne 1 konserwatywne innowacyjne I ucieczka od ziemi wędrówka koczownictwo J 1 (włóczęgostwo) wędrówka ludów wędrówki morskie I zbieractwo I nomadyzm (pasterstwo) Przez określenie wędrówki (ludów i morskie) Petersen rozumie prze­ mieszczanie się dużych formacji (grup, narodów) na znacznych stosun­ kowo przestrzeniach, po lądzie lub morzu, w poszukiwaniu nowej o j ­ czyzny. W odróżnieniu koczownictwo — zarówno zbieractwo jak i pa­ sterstwo — ma znacznie skromniejszy charakter, przemieszczenia do­ konują się na znacznie mniejszym obszarze, a celem jest poszukiwanie codziennej porcji pożywienia dla ludzi i karmy dla zwierząt. Grupa l i ­ czy z reguły znacznie mniej osób — jest to wędrująca rodzina czy ród, nie zawsze nawet plemię: ruch odbywa się wtedy „na oślep tam i z po­ wrotem, po swoim terenie" . Mongolskie pasterskie koczownictwo można przyporządkować katego­ r i i seminomadyzmu okresowego, jednosiedzibowego wg koncepcji Grossa lub określić jako nomadyzm — typ koczownictwa będący konserwa­ tywną formą wędrówek prymitywnych odwołując się do Petersena. Każ­ de z tych określeń zastosowane do mongolskiego pasterstwa budzi wąt­ pliwości, ale gdyby próbować zastanowić się, które jest bliższe, to jed­ nak chyba bardziej odpowiednia wydaje się terminologia zastosowana przez Grossa. Wprawdzie stałość zimowych siedzib jest także w pew­ nym sensie względna i niejednokrotnie zimowe pastwiska nie pokry6 P e t e r s e n , op. ext., s. 56. �216 L E C H MRÓZ, J A C E K OLĘDZKI wają się z terenem zimowych siedzib, co ma na myśli Gross mówiąc 0 seminomadyzmie, ale można w zasadzie przyjąć, że zimowanie części stad, a przede wszystkim ludzi dokonuje się w stałym, ściśle określo­ nym miejscu — obecnie najczęściej centrum brygady lub somonu. Tam też przechowywane są w specjalnych pomieszczeniach — magazynach zimowe j u r t y oraz część sprzętów; w momencie odkoczowania wraz ze stadami wiosną na pastwiska dobytek pozostaje w owych magazynach. Współcześnie o poszczególnych przekoczowaniach, a także o miejscu zi­ mowania nie decyduje sam pasterz, lecz władze somonowe. Jednakże 1 dawniej przekoczowania — zarówno w czasie jak i przestrzeni — tak­ że nie zależały wyłącznie od pasterza, warunkowane były decyzjami idą­ cymi od nojonów bądź klasztornych zwierzchników (jak w przypadku szabinarów). Miejscami zimowisk były niejednokrotnie analogicznie do dzisiejszych somonów centra administracyjne — miejsca, gdzie znajdo­ wały się klasztory; tam bowiem zarazem znajdowało się zazwyczaj admi­ nistracyjne centrum jamyn i miejsce pobytu lokalnego feudała, centrum handlowe a czasami także rzemieślnicze. Tak więc można w zasadzie przyporządkować mongolskie koczownicze pasterstwo terminowi Grossa seminomadyzm okresowy, jednosiedzibowy. Znacznie więcej zastrzeżeń budzi w przypadku pasterstwa mongol­ skiego określenie Petersena. Mimo iż jest to — jak wspominaliśmy — jedna z najnowszych i najpełniejszych współczesnych teorii, zaszere­ gowanie form pasterstwa koczowniczego w Azji Centralnej (a także —jak się wydaje — w Afryce Płn.) do konserwatywnej formy wędrówek prymitywnych jest naszym zdaniem niewłaściwe. W przypadku paster­ stwa mongolskiego błąd takiego klasyfikowania uwidacznia się jeszcze bardziej. Zastrzeżenie budzi przede wszystkim przyjęte założenie, że pasterstwo (w t y m oczywiście także mongolskie) jest wynikiem nie­ możności poradzenia sobie przez człowieka z naturą, warunkami geogra­ ficznymi, klimatycznymi etc, wynikiem presji ekologicznej. Wniosek nasz jest w przypadku koczownictwa pasterzy mongolskich dokładnie przeciwstawny. Pasterstwo mongolskie nie jest wynikiem niemożności poradzenia sobie z naturą, ale wynikiem optymalnego dostosowania się do natury, najlepszego wykorzystania możliwości ekologicznych i możli­ wości jakie daje natura w tej części świata. Nad koncepcją Petersena, podobnie jak prawie wszystkich innych teoretyków zjawisk migracji, ciąży punkt widzenia człowieka osiadłego, przede wszystkim przedsta­ wiciela społeczności prowadzącej osiadły tryb życia i trudniącej się u p r a w ą ziemi, lub innymi podobnymi zajęciami. T y m samym autorzy nieświadomie przyjmują ów wzór życia jako najdoskonalszą formę, a sto­ pień zbliżenia koczowników i innych społeczności nierolniczych oraz m i ­ grujących do ich wzorca decyduje o pozycji w prezentowanych teoriach i schematach. Mamy tutaj wyraźnie do czynienia z wartościowaniem, z postawą, którą określilibyśmy jako agrocentryzm. (Nie jest to ter- �WIZERUNEK DOBREGO PASTERZA 217 min stosowany lub choćby znany w naukach społecznych, ale wydaje się nam, że możemy go zaproponować dla określenia opisanej wyżej po­ stawy wartościującej.) Jeszcze większe zastrzeżenia budzi zaliczanie wędrówek paster­ skich — zwłaszcza jeśli ma się na uwadze wędrówki pasterzy mongol­ skich — do migracji konserwatywnych. Według cytowanego wyżej okre­ ślenia Petersena, migracje konserwatywne to te, które są powodowane chęcią zachowania dotychczasowego (tradycyjnego) sposobu życia. Prze­ kształcenia, jakie obserwujemy we wzorze mongolskiego pasterstwa w y ­ raźnie mówią, że nie chodzi tutaj o zachowanie wzorca tradycyjnego, nie mamy zatem do czynienia z postawą konserwatywną. Jest to mody­ fikacja, ale w obrębie modelu sposobu życia i gospodarki, nie narusza­ jąca go, lecz zmieniająca zgodnie z rozwojem techniki, nauki, zgodnie z postępem. I nie trzeba aż „ucieczki od ziemi", by dostrzec innowacyj­ ne zmiany związane z koczowniczym pasterstwem w Mongolii. Kończąc t ę część naszych rozważań chcielibyśmy zwrócić jeszcze uwagę na pewną zasadniczą — naszym zdaniem — cechę koczownictwa pasterskiego różniącą je od nomadyzmu. (Przeciwstawiamy bowiem te dwa terminy i przyjmujemy założenie, że koczowanie jest sposobem życia związanym często z pasterstwem bądź podobnymi zajęciami i wy­ nikającym z warunków ekologicznych, nomadyzm zaś — permanentną wędrówką i życiem nastawionym na stałą zmianę). Dla tych społeczności, które prowadzą życie osiadłe, koczownictwo jest swobodnym przemieszczaniem się, nieskrępowaniem przestrzenią. Faktycznie jednak granice, w obrębie których mogą się poruszać są dla koczowników równie określone jak granice przebywania społeczności osiadłych — choć rzecz jasna obejmują one znacznie większy obszar w kilometrach. Jakiekolwiek zaburzenie w t y m rytmie, zmiana rejo­ nów koczowania, prowadzi do sytuacji równie niepokojących arata jak konieczność zmiany ustalonego rytmu pracy w polu w przypadku osia­ dłej ludności rolniczej. Względna stabilność koczowników wyraża się w rozwiniętym zespole wierzeń i wyobrażeń dotyczących domostwa, w skomplikowanej symbolice, rytuałach obowiązujących podczas budo­ wy j u r t y . Potwierdzeniem mogą być badania prowadzone przez Wasi­ lewskiego na temat symbolicznej roli j u r t y i publikowane przez niego wnioski. Ten sam autor przy analizie roli kamieni podkładanych pod trójnóg, na k t ó r y m ustawiano kocioł w trakcie przygotowywania posił­ ków zwraca uwagę na gest odsunięcia jednego z nich w kierunku nowe­ go koczowiska (gest wykonywany jest w momencie przygotowań do zmia­ ny miejsca pobytu) wyjaśniając zarazem: „jest w t y m skromnym geście zamiar paradoskalnego pogodzenia konieczności zmiany miejsca i prag­ nienia jego stałości czy kontynuacji" . 7 7 J . S. W a s i l e w s k i , Kategoria przestrzeni w kulturze koczowniczej. Anali­ za przestrzenna jurty mongolskiej, „Etnografia Polska", t. X I X : 1975, z. 1, s. 112. �218 L E C H MRÓZ, J A C E K OLĘDZKI Termin nomadyzm proponujemy stosować tylko do tych społecznoś­ ci, dla których wędrówka i przemieszczanie jest podstawową cechą ży­ cia, warunkującą całokształt ich kultury. Nastawienie na permanentny ruch, na reperkusje w stosunku do przestrzeni oraz samego faktu prze­ mieszczania, uwidacznia się m . in. w braku wykształconego zespołu wierzeń dotyczących domostwa; domostwo bowiem — namiot, szałas, wóz itp. — pełni tylko rolę osłony przed niepogodą, miejsca do spania etc., a nie punktu w kosmosie — mikrokosmosu we wszechświecie, jak np. u koczujących pasterzy mongolskich. Jeśli przyjąć taką tezę, zrozu­ miałe stanie się stwierdzenie wypowiedziane przez jedną z przedstawi­ cielek koczujących pasterzy, Torgutkę z Mongolii: „pasterze nie lubią się przenosić" — t j . przemieszczają się z uwagi na stada, ale w pew­ nym sobie znanym dobrze obszarze i nie jest taki fakt traktowany, jak zmiana miejsca, jak przenosiny. Przenosiny poza obręb znanego, swo­ jego terytorium, dalsza migracja traktowana jest tak samo niechętnie, jak niemile widziana jest konieczność zmiany miejsca pobytu i zamiesz­ kania u przedstawicieli społeczności osiadłych. 8 P O W S T A N I E SOMONU B A J A N Powstanie somonu Bajan i struktura ludności w chwili jego two­ rzenia, istnienie miastotwórczych ośrodków, jakimi były klasztory, pozo­ stają w bezpośredniej zależności od najważniejszych momentów historii Mongolii i od procesów, jakie dokonywały się w czasach dawniejszych. Momentem istotnym dla historii Mongolii i dla sytuacji w jakiej znaj­ dowała się w chwili uzyskania autonomii a potem w czasie rewolucji jest data 1691. Rok, w k t ó r y m Mongołowie na kilka stuleci utracili nawet pozorną samodzielność. Jednym z efektów przyłączenia do Chin było wprowadzenie stosunkowo szybko nowego podziału administracyjnego; podział ten zachował się jeszcze po rewolucji 1921 r. Dzisiejszy Bajan somon leżał na terenie Beesijin choszuu przemianowanego w 1911 r. na Darchan czin Wangijn choszuu. Terytorium obecnego somonu Bajan stanowiło południowy skrawek choszunu Darchan czin wana, Tuszetuchańskiego ajmaku. Dokładniej dawny podział administracyjny na choszuny, somony i mniejsze 10-jurtowe zespoły, przetrwał niezmieniony aż do śmierci ostatniego bogdogegena i proklamowania republiki. Dopie­ ro w 1931 r. gdy urgunłowały się nowe zasady organizacji państwa prze­ prowadzony został nowy podział administracyjny; przetrwał on w zasa­ dzie do dzisiaj. Ponieważ somony zostały jednocześnie — w latach pięć­ dziesiątych, w okresie uspółdzielczenia — uznane za spółdzielnie, po­ wołano w ich obrębie mniejsze komórki: brygady; centra brygad stano8 Badania prowadzone w somonie Bułgan ajmaku kobdoskiego w 1975 г.; L . M r ó z , Rytm torguckiego koczowania, „Etnografia Polska", t. X X I : 1977, z. 1. �WIZERUNEK DOBREGO PASTERZA 1. Wyobrażenie Mongoła z czasów Czyngis-chana (Według C. V. H e b e r t - S ' t e v e n s, Dans steppes de Gengis Khan, Paris 219 Arthaud, 1958) �220 L E C H MRÓZ, J A C E K OLĘDZKI wią obecnie najniższe jednostki władzy terenowej. W obrębie poszcze­ gólnych brygad istnieją zespoły rodzin tzw. suiry, które razem koczują i wykonują pracę dla spółdzielni. Suiry istniejące na zasadach więzi rodzinnych są jednocześnie jedynymi nieformalnymi zespołami gospodar­ czymi, zespołami kultywującymi zarazem pewien tradycyjny zespół tre­ ści i więzi rodzinnych . W społeczności, gdzie większość koczowała przemieszczając się na ko­ lejne — w zależności od pory roku — pastwiska i gdzie także wraz z dworami koczowali nojonowie a nawet część łamów, stałe klasztory stanowiły siłą rzeczy jedyne trwałe punkty w stepie, przekształcające się stopniowo w ośrodki typu miejskiego. Przy klasztorach znajdowały się szkoły, zespoły rzemieślników, funkcjonowały jamyny choszunowych książąt. Tam też tworzyły się skupiska handlowe; jest zatem oczywiste, że klasztory wraz z całym towarzyszącym kompleksem stanowiły miej­ sce ciążenia aratów a z czasem stały się zaczątkami osiedli typu miejskie­ go . Uwidoczniło się to zwłaszcza po rewolucji — dawne zespoły klasz­ torne stały się ośrodkami nowej administracji i nowych władz. Somon Bajan w obecnych granicach terytorialnych powstał w 1922 r. a zatem w rok po rewolucji mongolskiej. Centrum administracyjne so­ monu zlokalizowane zostało wówczas w pobliżu rzeki Chamrus w k o t l i ­ nie o tej samej nazwie; znajduje się ona przy wschodniej granicy, pra­ wie w środkowej części bardzo wydłużonego terytorium somonowego. Pierwsze centrum somonu składało się z kilkunastu zaledwie j u r t oraz paru niewielkich drewnianych budynków a raczej komórek o przezna­ czeniu gospodarczym. Także w jurtach mieściły się instytucje takie jak administracja somonu, szkoła, biblioteka, sklep oraz zespół lekarski. W Chamurs mieszkało kilkanaście rodzin pracowników centrum. Bezpośrednio po rewolucji nadal utrzymywała się dawna struktura feudalnej władzy duchowej. Podstawy jej stanowiło kilkanaście zespo­ łów mniejszych i większych klasztorów oraz związane z nimi osiedla, złożone z niewielkich budynków drewnianych zamieszkiwanych przez ła­ mów oraz j u r t ludności pasterskiej — szabinarów. Szabinarzy od daw­ na zamieszkiwali na terenie dzisiejszego somonu Bajan; część z nich została w X I X w. przesiedlona z innych obszarów. Na terytorium Bajan somonu znajdowało się sześć zespołów sakral­ nych świątynno-klasztornych. W części północnej, przy samej zachodniej granicy — w Bajan czuluut — znajdowała się wielka kamienna świąty­ nia a przy niej duże osiedle przyklasztorne składające się z drewnianych budynków i jurt (prawdopodobnie nosiła nazwę Ta wind). Również przy zachodniej granicy w środkowej części somonu znajdował się — koło 9 10 9 Problemy te o m ó w i o n o dokładnie w pracy: W. D y n o w s k i , Mongolia, Wrocław 1968, s. 148-189. D y n o w s k i , op. cit, s. 57. 1 0 Współczesna �WIZERUNEK DOBREGO PASTERZA Plan I . Ludność zamieszkująca terytorium somonu Bajan w okresie cym rewolucję 221 poprzedzają­ I — terytorium gdzie zamieszkiwali Barguci, 2 — terytorium zamieszkiwane przez szabinarów, poddanych ś w i ę t e g o lamy Bambar-Erdeni, 3 — terytorium zamieszkiwane przez pod­ danych Darchan czin wana, 4 — Cajdam, w pobliżu którego zamieszkiwali szabinarzy cajdamskiego bagu, otoku Ceben-nima, 5 — terytorium, gdzie żyli szabinarzy z otoku Erchijn, 6 — terytorium zamieszkiwane przez szabinarów z otoku Bubyn. A — duże osiedla klasztorne istniejące do k o ń c a lat trzydziestych X X w., В — pojedyncze niewielkie ś w i ą t y n i e i domy modlitewne ł a m ó w , w y s t ę p u j ą c e do końca lat trzydziestych X X w. (Wszystkie plany: L . Mróz, J . Olędzki) �222 L E C H MROZ, J A C E K OLĘDZKI Ebur cagaan czuluut — klasztor świętego lamy Bambar-Erdeni; zespół klasztorny liczył siedem świątyń kamiennych i drewnianych oraz dużych rozmiarów osiedle przyklasztorne. Nieopodal dzisiejszego centrum somonowego — w Santin churał — znajdowała się niewielka świątynia drewniana i osiedle bliżej nieokreślonej wielkości (prawdopodobnie byia to świątynia o nazwie Junsz). Przy granicy zachodniej, w kierunku po­ łudniowym znajdowała się drewniana świątynia Agujt a przy niej nie­ wielkie osiedle. W tej samej części somonu, ale przy granicy wschod­ niej stała drewniana świątynia Ergenek, przy niej niewielkie osiedle. I wreszcie na samym południu terytorium Bajan somonu mieścił się ze­ spół dwóch drewnianych świątyń i trzecia większa kamienna — Elgen; przy nich także znajdowało się osiedle. Te przyklasztorne osiedla to czę­ sto tzw. dżasy — „gospodarstwa klasztorne", gdzie zamieszkiwała służba klasztorna. Ryc. 2. Obmywanie dziecka w łoju baranim po pierwszych ostrzyżynach. Somon Bajan 1968 r. (Wszystkie fotografie: L . Mróz, J . Olędzki) �WIZERUNEK DOBREGO PASTERZA 223 Największym skupiskiem ludzkim był oczywiście Bamar, samych mnichów przy zespole klasztornym zamieszkiwało podobno aż 2 tys. W innych świątyniach ilość mnichów była mniejsza, w Bajan czuluut kilkuset, a w pozostałych ośrodkach jeszcze mniejsze skupiska, liczące dwadzieścia czy tylko kilkanaście osób. Mimo tak znacznego zróżnicowa­ nia była to ogółem znaczna społeczność, przewyższająca swą liczebnością całość ludności pasterskiej zamieszkującej obecne terytorium tego somo­ nu. W trzydziestych latach wszystkie wyliczone wyżej klasztory i osiedla przyklasztorne zostały zniszczone; dzisiaj nie ma po nich żadnych śladów. Być może, oprócz skupisk klasztornych znajdowały się na obszarze dzi­ siejszego somonu Bajan jakieś inne dawne ośrodki administracyjne — związane z feudalną władzą świecką, w której posiadaniu znajdowała się większość tutejszych pastwisk, wodopojów itd. Niestety nie udało się zlokalizować istnienia w przeszłości takich ośrodków. Albo zatarła się o nich całkowicie pamięć albo znajdowały się one w innych miejscach, w bliskim nawet sąsiedztwie lecz poza granicami somonu. Ryc. 3. Opasywanie deli pasem jedwabnym, ochraniającym jeźdźca przed w s t r z ą ­ sami w czasie jazdy na koniu. Somon Bajan 1966 r. Po zniszczeniu w latach trzydziestych klasztorów, centrum admini­ stracyjne w Chamrus było przez kilkanaście następnych lat jedynym trwałym osiedlem na obszarze całego somonu Bajan. Zamieszkująca �224 L E C H MROZ, J A C E K OLĘDZKI w Bajan ludność pasterska zmieniała miejsca pobytu zgodnie z tradycją koczowniczą. Można jednak już mówić o zmianach a nawet o pewnych zasadniczych ograniczeniach. Zanikły całkowicie okresowe, dalekie w ę ­ drówki do sławnych klasztorów, zaprzestano również przekoczowań do dalszych żyznych pastwisk, chociażby w pobliże rzeki Kerulen. Obowią­ zywały surowe zakazy opuszczania granic macierzystego somonu — zna­ ne były one zresztą i z czasów dawniejszych, przedrewolucyjnych, kiedy opuszczenie granic choszunu możliwe było tylko za przyzwoleniem choszunowego zwierzchnika; teraz jednak obszar koczowania został jeszcze bardziej zawężony. Był to etap kształtowania nowych zasadniczo rygo­ rów, ograniczających dawną ruchliwość pasterzy, przysposabianie do ściślejszych więzi z administracyjnie wyznaczonym terenem. Ryc. 4. Pozycja jeźdźca na koniu (jeździ się na nogach wyprostowanych). Somon Bajan 1966 r. Bezpośrednio po I I wojnie światowej przez terytorium somonu zaczęto budować odcinek kolei Ułan Bator — Pekin, który przeciął południkowo somon na całej długości. Wzniesiono przy stacji kolejowej Mant (usy­ tuowanej w środkowej części somonu), spore osiedle domów murowa- �WIZERUNEK DOBREGO PASTERZA 225 nych, magazyny kolejowe, budynki administracyjne, elektrownię, pa­ rowozownię, piekarnię i sklepy. Prace wykonywane były głównie przez więźniów, a projektowane i nadzorowane przez specjalistów radzieckich. W 1957 r. ekipy te opuściły soman Bajan przekazując władzom mongol­ skim całe mienie osiedla kolejowego i budynków nadzoru. W t y m roku centrum administracyjne z Chamrus przeniesione zostało do opuszczonych budowli w pobliże osiedla kolejowego i stacji kolejowej Mant. Od tego czasu datuje się powstanie trwałego centrum administracyjnego i zara­ zem osady Bajan. Ryc. 5. Dwa rodzaje konstrukcji kół stosowanych w wozach. Krawędź szprychami obita sierścią. Somon Bajan 1964 r. 15 — E t n o g r a f i a Polska, X X I V , z. 1 koła ze �226 L E C H MRUZ, J A C E K OLĘDZKI Chcielibyśmy jeszcze kilka słów poświęcić samej tradycji pasterskiej i trwałości wzorca koczowniczego życia. Najprawdopodobniej żywa na­ dal jego aktualność bierze się z doskonałości, z zasad i form, które okre­ ślone zostały już w bardzo odległej przeszłości. Jest zadziwiające i god­ ne specjalnego podkreślenia, że mimo rozmaitych sytuacji w ciągu historii Mongołów, mimo przekształceń zapoczątkowanych rewolucją zasadnicze elementy pasterskiej kultury trwają niezmienione niemal od wielu stu­ leci. Podstawowy zrąb pasterskiej kultury aratów uformował się już około X I I I w., a może nawet nieco wcześniej. Pomieszczeniem mieszkal­ nym Mongołów X I I I - X I V w. była — tak jak i współcześnie — woj­ łokowa jurta. „Domy ich są okrągłe, na podobieństwo namiotu, wykona­ ne z prętów i cienkich pałek, u góry, pośrodku budowli znajduje się okrągłe okno, k t ó r y m wpada światło, a także wychodzi dym, dlatego że w środku palą zawsze ogień; ściany i dach pokryte są wojłokiem, drzwi także zrobione z wojłoku" — pisze C a r p i n i w relacji ze swojej podróży do Azji Centralnej i ziem imperium mongolskiego. Nawiasem mówiąc 11 Ryc. 6. W wizerunku „dobrego pasterza" w Mongolii nie ma gestu obejmowania owcy. Somon Bajan 1966 r. " P. C a r p i n i , 1967, s. 135. cyt. za Istorija Mongolskiej Narodnoj Respubliki, Moskva J �227 WIZERUNEK DOBREGO PASTERZA jeszcze współcześnie można napotkać także wojłokowe drzwi w jurtach mongolskich, zwłaszcza u tych aratów, którzy zamieszkują z dala od centrów somonowych w bardziej oddalonych rejonach kraju. Informacja Carpiniego wskazuje także na fakt opanowania i powszechnej umiejętno­ ści u trzynastowiecznych Mongołów obróbki sierści i produkcji wojłoku. Koczownicze pasterstwo i hodowla zwierząt ukształtowały swoisty jad­ łospis aratów. Cagaan ide — białe jedzenie (produkty mleczne), którym podejmowany jest gość wchodzący do j u r t y i które stanowi poważną część diety współczesnych pasterzy jest także bardzo starym elementem w tradycji mongolskiej. ,,Ze źródeł wyraźnie wynika, że Mongołowie w tym czasie ( X I I I w.) przygotowywali wyroby mięsne i mleczne prawie tak, jak robią to teraz. Do tych mlecznych produktów należą kumys (czige), mało (cagaan tos), suszony twaróg (churut)" stwierdza Historia Mongolii . Także wzór spędzania czasu i forma świętowania wykazuje zadziwiającą trwałość, jak podaje bowiem cytowana praca już w X I I I w. najbardziej Mongołowie lubili organizować „trzy męskie konkurencje" (erijn gurwan naadam) — zapasy, strzelanie z łuku i zawody konne . Gospodarka aratów miała charakter samowystarczalny. „Głównym zajęciem mongolskiego narodu była ekstensywna koczownicza hodowla. Bogactwo kraju stanowiły stada bydła, owiec, wielbłądów, tabuny koni. Araci koczowali niewielkimi grupami ailów, przechodząc z jednego miej­ sca na drugie w zależności od pory roku w poszukiwaniu pastwisk dla zwierząt. Każda grupa aratów przemieszczała się w granicach ściśle w y ­ znaczonego rejonu, znajdującego się we władzy feudała, do ziemi k t ó r e ­ go araci byli przywiązani i skąd nie mieli prawa odkoczować" . Używa­ nie pastwisk i regulowanie wypasu na nich zależało od nojona, właścicie­ la tych pastwisk. Należy dodać, że jeszcze w okresie wspólnoty pierwot­ nej pastwiska stanowiły własność rodów, dopiero po uformowaniu się społeczeństwa mongolskiego stały się one własnością feudałów — cho­ ciaż zimowe pastwiska (których było mniej niż letnich i które stano­ wiły niezmiernie ważny element w gospodarce aratów) jeszcze przez wie­ le stuleci były dziedzicznie przekazywaną własnością poszczególnych rodów. W wielu przypadkach dopiero rewolucja i zmiany spowodowa­ ne powstaniem nowego państwa przerwały ten ciąg tradycji dyspono­ wania zimowymi pastwiskami. 12 13 14 ŚRODOWISKO NATURALNE Obszary somonu Bajan znajdują się w strefie stepów, które zajmują 26,1% powierzchni Mongolskiej Republiki Ludowej. Obszary te są re12 13 14 Istorija Istorija Istorija Mongolskoj..., Mongolskoj..., Mongolskoj..., s. 135. s. 136. s. 147. �228 L E C H MRÓZ, J A C E K OLĘDZKI prezentatywne w stosunku do najważniejszego zróżnicowania geograficz­ nego Mongolii . Zapewniają one warunki dla rozwoju najczęstszego mo­ delu mongolskiej gospodarki hodowlano-pasterskiej lub, mówiąc ogólniej, kultury pasterskiej. Dodajmy przy tym, że jest to zarazem model k u l ­ tury najliczniejszej populacji etnicznej w Mongolii, ludności chałchas k i e j . Dlatego mówiąc o niewielkiej terytorialnie przestrzeni somonu Bajan możemy przybliżyć się do poznania spraw ogólniejszych, dotyczą­ cych wielkich obszarów Mongolii. W wiekim przybliżeniu terytorium somonu przypomina swym kształtem wydłużony prostokąt zorientowany krótszymi bokami w kierunku z północno-zachodniego na południo­ wo-wschodni. To położenie wyznacza szlak dawnej drogi ajmacznej z Dzun mod do Czoiren i Mandał gobi oraz — począwszy od lat pięć­ dziesiątych — połączenie kolejowe Ułan Batoru z Pekinem, przebiega­ jące przez całą długość terytorium somonu. Dzięki takiemu położeniu wydłużonemu z północy na południe, na ogólnej (352 772 m ) powierzchni somonu występuje wyraziste zróżnicowanie rzeźby terenu, gleb i roślin­ ności odpowiadające generalnym typom krajobrazowym, które na całym obszarze M R L mają układ równoleżnikowy. Według podziałów geogra­ ficznych przeprowadzonych przez Murzajewa terytorium somonu Bajan zaliczyć należy w części północnej do regionu changajsko-ehentyjskiego, czyli krainy średnio wysokich gór, a w części środkowej i południowej do falisto-pagórkowatej równiny środkowochałchaskiej '. 15 16 2 17 W pobliżu pojedynczych wyniesień rozpościerają się szerokie, prze­ ważnie suche doliny i rozległe równiny. Zdarzają się również zamknię­ te kotliny, wąwozy, łożyska wyschniętych rzek, szczeliny i załoimy skal­ ne mające ogromne znaczenie zabezpieczające dla stad. W południowej i środkowej części somonu występuje duża ilość sołonczaków . Mię18 1 3 Jest to strefa rozleglejsza od stepów górskich i lasostepów, liczących 25,2% powierzchni M R L i nieco mniejsza od najrozleglejszej strefy pustynno-stepowe.i, obejmującej 27,1% powierzchni tego kraju. E . M u r z a j e w , Mongolia. Opis fi­ zyczno-geograficzny, Warszawa 1957, s. 246. Stanowi ona 76,2% ogółu mieszkańców M R L . B. G u n d a a d a s z , Mongolska Republika Ludowa, Warszawa 1971, s. 81. Wzniesienia części północnej w y n o s z ą od 1884 do 1465 m w y s o k o ś c i bezwzględnej, a części południowej od 1520 do 1286 m wysokości bezwzględnej. W partii środkowej znajduje się góra Bajan o wysokości 1618 m. Krajobraz części północnej charakteryzują w y ż y n y grzędowe, faliste i pagórkowate. Wyżyny te mają łagodne stoki, zaokrąglone wzniesienia, przejście od w k l ę s ł y c h do w y p u k ł y c h form następuje stopniowo. Pokrywa glebowa jest rozwinięta. Skały macierzyste leżą niezbyt głęboko, często na garbach i wzgórzach ukazują s i ę na powierzchni. Podobny krajobraz występuje w części środkowej tego terytorium. Natomiast na południu wyniesienia mają jeszcze bardziej łagodne i zatarte formy. Patrz M u ­ r z a j e w , op. cit., s. 290-292. 1 8 1 7 1 8 Według Murzajewa obszary somonu Bajan zaliczyć należy w północnej części do stepu północnomongolskiego o glebach ciemnokasztanowych. Graniczy on �WIZERUNEK DOBREGO PASTERZA 229 dzy strefą północną i południową występuje również wyraźne zróżnico­ wanie szaty roślinnej. Roślinność terenów od strony północnej zaliczana jest do podalpejskiej, trawiastej, ziołoroślowej stepów górskich. Na­ tomiast im bardziej na południe, t y m bujniejszy step ostnicowy, piłczatkowo-ostnicowy i piołunowo-ostnicowy. Ponadto w części tej występu­ je roślinność charakterystyczna dla słonych kotlin, terenów przylegają­ cych do okresowych jezior sołonczaków . Poza niewielkim skrawkiem północnym, dokąd sięgają połacie lasów sosnowych i pojedynczych brzóz, cały pozostały obszar somonu Bajan jest bezdrzewny . Rozległe stepy, łagodne wyniesienia, brak drzew to najbardziej charakterystyczne cechy krajobrazu w tych stronach Mon­ golii. Poza wspomnianymi sołonczakami i niewielką rzeką Chamrus przepływają przez północno-wschodnią połać somonu Bajan i stałymi lub okresowymi potokami pórskimi, nie ma t u innych zbiorników wodnych. Rzeka Chamrus tak jak większość rzek mongolskich przez pół roku po­ zostaje skuta lodem. Jej wody wzbierają również jak w większości rzek tego obszaru nie na wiosnę, lecz w lecie. W pobliżu gór znajdują się nie­ liczne źródła, na pozostałych, przeważających obszarach, wodę uzyskuje się ze studni. Są to studnie wody gruntowej, płynącej kilka metrów pod powierzchnią oraz znacznie głębsze specjalnie chronione kamiennymi cembrowinami. Te płytsze często zamarzają w czasie zimy. Podstawowym źródłem gospodarki wodnej stają się w tych okresach studnie głębokie (niekiedy na kilkadziesiąt metrów), przede wszystkim jednak lód zdoby­ wany na miejscu i dowożony z terenów sąsiednich. Klimat w somonie Bajan, podobnie jak na przeważających obszarach Mongolii, jest suchy, kontynentalny . Mimo surowego klimatu i niezbyt 19 20 21 na terytorium Bajanu od południa ze stepem strefy gobijskiej o glebach kaszta­ nowych i jasnokasztanowych pokrytych żwirem. Są to gleby dla upraw rolnych prawie nieprzydatne, w y s i e w a ć tutaj można jedynie rośliny trawiaste. M u t z a i e w, op. cit., s. 256. M u r z a j e w, op. cit., s. 264. Zadrzewienie skrawka części północnej ma też dosyć swoisty wygląd. Drze­ wami pokryte są tylko północno-zachodnie stoki wyniesień, natomiast stoki po­ łudniowo-wschodnie pozostają odkryte lub porasta je roślinność stepowa. Taki ro­ dzaj zadrzewienia w i ą ż e się z przenikaniem wilgotnych prądów powietrznych od północy, zachodu i północnego zachodu. W niedalekiej stosunkowo odległości od granic somonu, ok. 100 km na północ, rozpościerają się już zwarte obszary limbowo-modrzewiowe, bory sosnowe na piaskach oraz lasy sosnowo-brzozowe i modrzewiowo-brzozowe. Charakteryzują go długie, trwające sześć miesięcy mroźne, ubogie w śnieg okresy zimowe, w czasie pory wiosennej brak odwilży, bardzo krótkie skwarne lato i nagle pojawiająca się przenikliwie wietrzna jesień. Z nadejściem jesieni występują g w a ł t o w n e , mroźne wiatry wschodnie, będące n a j w i ę k s z y m zagroże­ niem stad. Zimowy, wschodni wiatr dzud zaliczany jest do najstraszliwszych klęsk żywiołowych. Docierają tu w okresie letnim podmuchy burz piaskowych znad obszarów gobijskich. W tym też okresie staje się zagrożeniem nocne obniżanie 1 9 2 0 2 1 �230 L E C H MROZ, J A C E K OLĘDZKI wydawałoby się atrakcyjnego krajobrazowo środowiska geograficznego somon ma nazwę Bajan, co znaczy bogaty. W nazwie tej wyraża się spe­ cyficzna dla Mongołów skala czy sposób wartościowania przestrzeni, śro­ dowiska, naturalnych w a r u n k ó w bytowych. Nazwa Bajan samodzielnie lub z różnymi dodatkami (cagaan — biały, dżargałant — szczęście, mongche — wieczny, ula — góra, tołgoj — szczyt, boro — deszcz, nuru — grzbiet górski, chuduk — studnia, goł — rzeka itd). występuje niezwykle często na całym obszarze Mongolii. Jest to nazwa wykorzystywana do oznaczania rzeźby terenu (wzniesień, rzek, jezior, dolin itd)., jak też miejsc zagospodarowanych przez człowieka (studnie, oazy, siedliska, kla­ sztory, całe terytoria o określonej przynależności). Wydaje się, że złożo­ ny sens nazwy bajan łączy się z rozróżnieniem najważniejszych stref geograficznych, jakiego Mongołowie dokonują posługując się nazwami „changaj" i „gobi". Murzajew mówi, wykorzystując materiały własne i wiadomości zgromadzone przez innych badaczy, ,,że oprócz znaczenia rzeczownika changaj w sensie krajobrazu gór o średniej wysokości, z dobrą paszą dla bydła, terenów obfitujących w wodę i lasy, w języku mongolskim istnieje jeszcze imiesłów: changaj — zadowalający, nasy­ cający". Autor stwierdza następnie, że „changaj jest przeciwstawieniem gobi — terenów równinnych, pokrytych rzadką, półpustynną lub pustyn­ ną roślinnością, gdzie brak rzek, gdzie woda zwykle jest tylko w stu­ dniach lub bardzo rzadkich źródłach, gdzie gleby są kamieniste, glinia­ ste, piaszczyste, miejscami zasolone" . 22 Nazwa bajan bliska jest swą treścią nazwie changaj. Ma również zde­ cydowanie sens afirmatywny, w szerszym jednak zakresie, albowiem służy nieraz do oznaczania miejsc podobniejszych do surowszego śro­ dowiska gobi. W stosowaniu nazwy bajan wyraża się rozmiłowanie, nie­ zwykle uczuciowe odnoszenie się ludów mongolskich, do ziemi ojczystej, bez względu na to, jaka jest ta ziemia. Wywyższanie jej rzeczywistych walorów poprzez kwalifikacyjne nazwy w rodzaju bajan jest też raczej zjawiskiem znacznie bardziej lokalnym aniżeli uniwersalnym. W wa­ runkach europejskich często się zdarza postawa odwrotna, pomniejszania w nazwach geograficznych rzeczywistych walorów ziemi, szczegółów charakteryzujących dany krajobraz. Mówiąc o szczególnym stosunku Mongołów do ziemi można wspomnieć, że charakteryzuje go bodaj naj­ wyższy stopień uczuciowości, przewyższający uczucia w stosunku do naj­ wyżej cenionych zwierząt a nawet ukochanych osób. Zwraca uwagę cho­ ciażby taki fakt, że najliczniejszą i najczęściej wykorzystywaną w roz­ maitych sytuacjach grupą dawnych pieśni w Mongolii są te, które sławią temperatury. Na pastwiskach pojawia się szron, utrzymujący się nieraz długo po wschodzie słońca. Na równinach stepowych i rozległych falistych w y ż y n a c h dotkli­ wie odczuwane są wiosenne i letnie wyładowania atmosferyczne, połączone z w i ­ churą, cyklonem, ulewą i gradobiciem. M u r z a j e w , op. ext., s. 287. 2 2 �WIZERUNEK DOBREGO PASTERZA 231 urodę określonych krain, pieśni o stepie, rzekach i górach. Na dalszym miejscu znajdują się pieśni o stadach, zwierzętach, przede wszystkim o koniu. Nazwę bajan można by więc uznać za symboliczną dla tradycyjnych postaw Mongołów. Okoliczności d sposób jej stosowania określa postawę więcej niż afirmatywną czy aprobującą w stosunku do środowiska ro­ dzimego, niezależnie od tego, czy jego walory, głównie fizyczne i gospo­ darcze — zgodne są z dosłownym znaczeniem tej nazwy. Bardzo specy­ ficzny sens nazwy bajan, jej popularność, stanowią ważną cechę kultury sprzężonej z tradycją koczowniczą. Cechę tę uwzględniać należy z całą jej doniosłością również w próbach śledzenia procesu kształtowania w Mongolii w a r u n k ó w życia osiadłego. W tradycyjnej gospodarce pasterskiej właściwości danego środowiska geograficznego, sposoby jego należytego wykorzystywania były przez doświadczonych starszych aratów dobrze na ogół znane. Oto jedna z wie­ lu na ten temat wypowiedzi pasterza A. Baldana, urodzonego w 1887 r. na terenie somonu Bajan: „Jako arat, człowiek hodujący bydło, cenię sobie najbardziej step. Obszary równe, a nie górzyste. Ten, co mówi, że w zimie tylko w górach znajdzie od­ powiednie warunki dla zwierząt, słabo poznał tutejsze możliwości. W górach wiatr kręci się i wzmaga chłód. Natomiast w stepie jest ciepło. Bo jeśli w stepie wieje wiatr, to równomiernie. Nie kręci się, tak jak w górach albo w dolinach. Dla hodowców wielbłądów, nie ma nic gorszego jak pastwiska położone w g ó ­ rach. Wprawdzie wielbłąd potrafi w e j ś ć na wysoką nawet górę, ale ciężko mu jest z niej zejść, bo takie potężne ma ciało [...] Niektórzy sądzą, że najlepiej w y ­ pasać bydło w czasie lata w dolinach rzek. Jest to postępowanie całkowicie błędne, bo wtedy właśnie znajdują się w dolinach ogromne ilości much. Zwierzęta nie pasą się tam spokojnie. I dlatego w czasie lata należy zwierzęta wypasać na sto­ kach oraz na szczytach niewielkich wzgórz. Natomiast jesienią również na stokach, lecz nie nasłonecznionych. Jako że wtedy, tłuszcz się w nich nie topi i m i ę ­ so zwierząt nie staje się czarne [...] S ą tacy, którzy uważają, że dla owiec albo wielbłądów, jak też dla k r ó w i koni najdogodniejsze są miejsca, gdzie znajduje się dużo wody. To świadczy o niezrozumieniu gospodarki pasterskiej. Na przy­ kład pustynia stwarza lepsze nieraz warunki hodowli. Zwierzęta piją tam w o d ę umiarkowanie a jedzą najpożywniejsze trawy, dzięki temu mają najlepsze mięsa". Doświadczony pasterz Baldan uzupełnia wypowiedź takim stwierdze­ niem: „U arata n a j w y ż e j sobie cenię delikatność w stosunku do zwierząt. Arat nigdy nie powinien bić zwierząt. Na drugim miejscu stawiam troskę o chore zwierzęta, a na trzecim w i e d z ę o zasadach wypasania stad [...] Słaby to pasterz, który poszukuje wiedzy w książkach, ślęczy za stołem, poznaje rzeczy nic nie mające w s p ó l n e g o z praktyką. Nie cenię sobie również tych pasterzy, którzy po­ trafią tylko popędzić stada w step, nie zapoznawszy się z trawami odpowiednimi dla określonego rodzaju zwierząt [...] Znam ogółem trzy tysiące ołs (traw i roślin) przydatnych dla hodowli zwierząt [...] Podam dla przykładu, choch budargan to ro­ ślina ulubiona przez wielbłądy, ulaan budargan jest podstawowym p o ż y w i e n i e m wszelkich zwierząt, taan lubią krowy. A chómol jedzą nawet ludzie. Również gogot �232 L E C H MRÓZ, J A C E K OLĘDZKI i mańgir jedzą ludzie [...] Natomiast chers cenią sobie przede wszystkim w i e l b ł ą ­ dy, a jesienią także krowy. Temen tawagu, chociaż to „łapa wielbłąda", wielbłądy nie jedzą, ale jedzą ją owce, kozy i konie. Natomiast koński chiag bardzo lubią konie". Baldari kończy tę wypowiedź znamiennym osądem: „Dzisiejsi ludzie nie mają żadnego rachunku, nie cenią tugryków. Dzisiejsi ludzie nie jedzą żołądków bydlęcych, baranich. Ich zawartości nie chronią, chociaż zawartość ta uratować może zwierzęta głodujące w zimie. Te cenne żołądki w y ­ rzucają precz. Dzisiejszym ludziom zbyt dobrze się powodzi" . 23 W t y m miejscu ujawnia się z całą ostrością problem dawnej kultury Mongołów, której nie sposób charakteryzować w kategoriach pojęcia le­ nistwa czy niezaradności i dążeń do wygodnego, pełnego uciech życia. SPOSOBY ZAJMOWANIA PRZESTRZENI „ J u r t o biała, co stoisz gotowa, Jak drogi kamień lśniąca, czysta" 2 4 Przystępując do analizy sposobów zajmowania przestrzeni na teryto­ rium somonu Bajan, należy szczegółową uwagę poświęcić samej jurcie, która ściśle się wiąże z trybem życia koczowniczego i uzyskuje nieraz cechy domostwa o znacznie szerszym zakresie funkcji, wykraczających poza tradycje pasterskie. Jurta jest wzorem domostwa mającego wszystkie ważne cechy prze­ nośnego mieszkania. Porównując jurtę z innymi rodzajami domostw pasterskich uznać należy za najwyższe w t y m zakresie osiągnięcie myśli technologicznej, konstrukcyjnej, a także wiedzy o zasadach życia rodzin­ nego i społecznego. Jest też jurta do tego stopnia doskonałym pomiesz­ czeniem, że z łatwością może być wykorzystywana w warunkach byto­ wania nie tylko sezonowo osiadłego, lecz również osiadłego na sposób trwały. Dalej można podać jeszcze inne jej cechy. 1. Wykonywana jest z surowców szlachetnych, wprost komfortowych (wojłok z owczej wełny); trwałych (drewno, rzemienie i powrozy) oraz — co jest bardzo ważne — materiałów dostępnych, naturalnych czy spe­ cjalnie wytwarzanych w powiązaniu z podstawowym; tradycyjnym za­ jęciem gospodarczym, jakim jest pasterstwo. 2. Konstrukcje drewniane ścian składanych, odrzwi i drzwi oraz skła­ danego stropu są przejawem bardzo wysoko rozwiniętej techniki ciesielsko-stolarskiej. Stanowią również przejaw formy doskonałej architekto­ nicznie, mocno związanej z krajobrazem, harmonijnej w prostocie brył (walec przechodzący łagodnie w obło zakończoną formę stożkowatą), Wypowiedź zanotowana w grudniu 1975 r. A. R ó n a - T a s , Mongolia. Śladami nomadów, Warszawa 1965, s. 322. �WIZERUNEK DOBREGO PASTERZA 233 Plan I I . Pastwiska na terytorium somonu Bajan a — owoldżóó, pastwiska zimowe, b — namardżaa, pastwiska jesienne, с — chawardżaa, pastwiska wiosenne, d — dzuslan, pastwiska letnie, A — centra administracyjne somonu i trzech brygad Spółdzielni Pasterskiej somonu Bajan Wzbogaconej w swej jednolitej wojłokowej czy płóciennej powierzchni akcentami dekoracyjnych drzwi, prześwitów żerdek w otworze szczy­ towym (będącym oknem i wylotem dymu) oraz rytmicznie przebiega­ jącym opasaniem ścian. �234 L E C H MROZ, J A C E K OLĘDZKI �WIZERUNEK DOBREGO 235 PASTERZA 3. Dostosowanie do niezwykle s k r ó c o n e g o w czasie m o n t a ż u , t r w a j ą ­ cego (zależnie od w i e l k o ś c i jurty i w a r u n k ó w ) od jednej do d w ó c h go­ dzin, oraz d e m o n t a ż u t r w a j ą c e g o zaledwie kilkanaście minut. 4. Stosunkowo niewielki ciężar i to, że składa się z osobnych elemen­ t ó w pozwala na transport nawet bez użycia specjalnych ś r o d k ó w lokomo­ cji, chociażby b e z p o ś r e d n i o na grzbietach zwierząt. 5. Wprost maksymalne wykorzystanie przestrzeni, g ł ó w n i e dzięki ko­ listemu k s z t a ł t o w i i odpowiednio dostosowanej budowie s p r z ę t ó w (m. in. kunsztownych, pojemnych, lekkich skrzyń; zgrabnych niewielkich s t o ł ­ k ó w i s t o l i k ó w , rozkładanych posłań) oraz standartowym kombinacjom w ich rozstawieniu. 6. Ściśle przestrzegana zasada podziału jurty na części m ę s k ą i ż e ń s k ą oraz dziecięcą. R e g u ł y w y z n a c z a j ą c e miejsca zaszczytne i mniej zasz­ czytne, ustalające obyczaj przyjmowania gości. Sakralizacja pomieszcze­ nia, w szczególności o b i e k t ó w z n a j d u j ą c y c h się od progu, poprzez ognisko, Ryc. 7. G ł o w a barana przygotowana na u r o c z y s t o ś ć j a n 1968 r. wyrobu wojłoku. Somon Ba­ �236 L E C H MROZ, J A C E K OLĘDZKI po ołtarz jurtowy, w pasie d z i e l ą c y m część m ę s k ą od ż e ń s k i e j . Zasada g w a r a n t u j ą c a o p t y m a l i z a c j ę ładu w życiu rodzinnym, w przebywaniu na bardzo ograniczonej powierzchni wielu nieraz osób. W czasie spotkań ł o w r z y s k i c h m i e ś c i się w d u ż y c h jurtach nawet kilkadziesiąt osób przy zachowaniu r y g o r ó w nastroju uroczystego, rekreacyjnego, rzeczowego, a także nastroju nie przerywanej na te okazje pracy. 7. Jurta dostosowana jest do w a r u n k ó w koczowniczych i osiadłych. Przede wszystkim dzięki wspomnianym już walorom technologiczno-konstrukcyjnym czy estetycznym, jak też m o ż l i w o ś c i o m adaptacyjnym do zmiennych w a r u n k ó w klimatycznych, sanitarnych, bądź bytowych. Jurtę można o g r z e w a ć najbardziej d o s t ę p n y m o p a ł e m (argałem), a przez za­ montowanie pieca — w ę g l e m czy elektrycznością lub gazem. Dzięki du­ ż y m w ł a ś c i w o ś c i o m izolacyjnym w o j ł o k u i szczelności konstrukcji m o ż l i ­ we jest utrzymywanie w zimie wysokiej temperatury w n ę t r z a . Nato- R y c . 8. S k ł a d a n i e r u n a owczego: p i e r w s z a c z y n n o ś ć Bajan 1968 r. przy wyrobie wojłoku. Somon �WIZERUNEK DOBREGO 237 PASTERZA miast w okresach skwarnych istnieje m o ż l i w o ś ć uzyskania nawet chłodu, dzięki walorom izolacyjnym ścian i stropu oraz wentylacji (podwijanie dolnych partii ścian k r y t y c h w lecie tylko brezentem). Wreszcie dobudowywanie osobnego pomieszczenia przy w e j ś c i u u m o ż l i w i a rozszerzenie funkcji mieszkalnych jurty o bardziej komfortowo wykonywane c z y n ­ ności higieniczne. Ostatni z wymienionych szczegółów, charakterystyczny dla jurt sta­ wianych w s p ó ł c z e ś n i e w osiedlach somonowych, a także w pobliżu osied­ li o zabudowie wielkomiejskiej, ś w i a d c z y o m o ż l i w o ś c i a c h adaptacyjnych tego tradycyjnego, a nawet archaicznego pomieszczenia do w a r u n k ó w wysoko zaawansowanej w rozwoju cywilizacji p r z e m y s ł o w e j . Dodać t e ż można, że nie są znane z innych stron świata (Europy, Ameryki czy Afryki) przypadki współistnienia z z a b u d o w ą w i e l k o m i e j s k ą współczesną rodzimych d o ś w i a d c z e ń w zakresie budownictwa zdecydo­ wanie pasterskiego, koczowniczego. R o z l e g ł e dzielnice jurtowe w y s t ę p u - R y e . 9. N a p ł a c h c i e starego w o j ł o k u , z w a n e j m a t k ą , r o z ł o ż o n e r u n o n a z y w a n e c ó r k ą . Poświęcanie wojłoku i mlekiem, wypowiadanie kawałkami sera błogosławieństwa. i cukru. Somon T r z y k r o t n e obchodzenie Bajan 1968 r. �1 238 L E C H MROZ, J A C E K OLĘDZKI ją w n a j w i ę k s z y c h miastach Mongolii, w U ł a n Bator, Cecerlegu, Czoibałsanie, Murenie i Kobdo. Jest to zjawisko m a j ą c e ogromne znaczenie społ e c z n o - k u l t u r o w e . B y w a ono często z u p e ł n i e n i e s ł u s z n i e oceniane w k a ­ tegoriach zacofania, niedostosowania itd. Jest natomiast korzystne w r ó ż ­ nych aspektach, przede wszystkim i n t e r e s ó w samych m i e s z k a ń c ó w tych osiedli, k t ó r z y w y p o w i a d a j ą s i ę niezwykle pozytywnie o walorach byto­ wania iw jurcie n i e z a l e ż n i e od miejsca jej ustawienia. Osiedla jurtowe w wielkich miastach mongolskich s ą tych miast urbanistycznym wzboga- �WIZERUNEK DOBREGO 239 PASTERZA ceniem nie k o l i d u j ą c y m w niczym z z a b u d o w ą w i e l k o m i e j s k ą , systemem miejskiej komunikacji, w a r u n k ó w sanitarnych itp. Powstanie osiedli jurtowych w i ą ż e s i ę n i e w ą t p l i w i e z trudnościami r o z w i ą z y w a n i a w du­ żych miastach g w a ł t o w n i e r o s n ą c y c h potrzeb mieszkaniowych. Ale jest też ś w i a d e c t w e m wymienionych w y ż e j uniwersalnych w a l o r ó w jurty. Fakt istnienia takich osiedli ś w i a d c z y r ó w n i e ż o charakterze postaw pre­ s t i ż o w y c h w s p ó ł c z e s n y c h M o n g o ł ó w . Postawy te w mniejszej mierze niż w innych c z ę ś c i a c h świata — np. w n i e k t ó r y c h krajach Europy, szcze­ gólnie w Polsce w ś r ó d ludności chłopskiej — u l e g ł y ż y w i o ł o w y m , bez­ refleksyjnym procesom przewartościowania, p r o w a d z ą c y m do znanej nie­ chęci czy wprost awersji do mieszkania w wiejskim budownictwie t r a ­ dycyjnym; t o w a r z y s z y ł o temu nawet niszczenie cennych z a b y t k ó w a r ­ chitektury wiejskiej. To, co obserwujemy w ś r ó d M o n g o ł ó w w ich stosun­ ku do w ł a s n e j tradycji bytowania w jurcie, bliskie jest nieraz ś w i a d o m y m , głęboko motywowanym tendencjom, znanym przede wszystkim z F i n ­ landii (wykorzystanie w nowoczesnym budownictwie miejskim rodzimych osiedli chłopskich). Ryc. 11. U c z t a p r z e d n o w y m w o j ł o k i e m - c ó r k ą . Somon Bajan 1968 r. Dodać j e d n a k ż e należy, że jurta nigdy w tradycji jej u ż y t k o w a n i a nie uzyskała — tak jak chata — w a l o r ó w domostwa w y ł ą c z n i e ludności zaliczanej do n a j n i ż s z y c h czy n a j u b o ż s z y c h warstw s p o ł e c z n y c h . Z jurt korzystali w przeszłości nie tylko pasterze, lecz r ó w n i e ż m o ż n i f e u d a ł o - �240 L E C H MROZ, J A C E K OLĘDZKI wie. A n a l i z u j ą c inwentarz kultury materialnej p o s z c z e g ó l n y c h warstw s p o ł e c z n y c h — przede wszystkim a r a t ó w i n o j o n ó w — odnajdujemy w przeszłości znacznie w i ę c e j różnic i l o ś c i o w y c h aniżeli j a k o ś c i o w y c h , a w i ę c takich, k t ó r e d e c y d o w a ł y b y o odmiennym wzorcu bądź stylu by­ towania (sposobie mieszkania), o d ż y w i a n i a się, ubierania, ogólnego za­ chowania). Przestrzenne i utylitarne walory jurty s p o w o d o w a ł y , że jej forma konstrukcji jurty. W czasie transportowania jurty krąg c z ę ś c i . S o m o n B a j a n 1963 r. jest składany na dwie �WIZERUNEK j ^ ^ ^ ^ ^ ^ ^ DOBREGO PASTERZA 241 została przejęta w n i e k t ó r y c h rejonach Mongolii (np. w okolicach Kobdo) do budownictwa s t a ł e g o — domostw budowanych z suszonych na s ł o ń c u cegieł. Tradycyjnie zaś uznane i cenione zalety w o j ł o k u jako m a t e r i a ł u izolacyjnego p o w o d u j ą , że jest on u ż y w a n y w s p ó ł c z e ś n i e do uszczelnia­ nia domostw drewnianych — nawet w nowoczesnych ośrodkach przemysłowych. 16 — E t n o g r a f i a P o l s k a , X X I V , z, 1 ' �242 L E C H MROZ, J A C E K OLĘDZKI �WIZERUNEK DOBREGO „Chodząc że najlepszym wśród zabudowań materiałem s i ę przez M o n g o ł ó w faniem. beryjski, pozatykane wojłokiem W zimie jurty Szpary między wojłokowej belkami T o jest kopalni a —• pisze jest nie domów są wojłokiem, wewnątrz. pracownicy kopalni izolacyjnym tu Róna-Tas wojłok, widziałem najlepsza i jest b y n a j m n i e j mieszkalnych, najchętniej 243 PASTERZA ochrona przed w przekonałem drewniane silnymi takich się, wyzbywanie równoznaczne zbudowanych nawet mieszkają — niechętne na z chałupy wiatrami, właśnie zaco­ wzór sy­ obite dlatego 2 S domach" . B y ć m o ż e obijanie domostw drewnianych w e w n ą t r z ma jeszcze inny sens niż w y ł ą c z n i e izolacyjny — na przykład nadanie ś c i a n o m charakte­ ru, faktury i kolorytu do jakiego p r z y w y k ł o się, a może nawet u ś w i ę c e ­ nie obcego a nie tradycyjnego w n ę t r z a — przestrzeni, w której przebywa człowiek. S z c z e g ó ł o w a analiza osiedla p o w s t a ł e g o w centrum somonu Bajan do- Ryc. 16. Wór do wyrobu i przetrzymywania 1968 r. R ó n a - T a s , op. cit., s . 45. kumysu — ajryku. Somon Bajan �244 L E C H MROZ, J A C E K OLĘDZKI starcza danych p o t w i e r d z a j ą c y c h t e z ę o pewnych z b i e ż n o ś c i a c h w posta­ wach o k r e ś l a j ą c y c h stosunek do tradycji mieszkalnych i zarazem budo­ wlanych. Zbieżności te zachodzą niezależnie w ś r ó d społeczności zamiesz­ kujących bardzo odległe miejsca na ś w i e c i e — pośród ludności różniącej się nieraz zasadniczo swym rodowodem i statusem s p o ł e c z n y m . Tę w s p ó l ­ notę postaw m o ż n a by określić jako poczucie w y g ó d (rozumianych w do­ statecznie szerokim znaczeniu), n i e z m ą c o n y c h poprzez f a ł s z y w e aspiracje prestiżowe. I m o ż n a by tę p o d s t a w ę p r z e c i w s t a w i a ć pozornie z w i ę k s z o ­ nym wymaganiom w y g ó d (np. w y ł ą c z n i e higienicznych) przy j e d n o c z e ś ­ nie niezwykle silnie w z m o ż o n e j potrzebie p r e s t i ż u s p o ł e c z n e g o . Jak już m ó w i l i ś m y , centrum somonowe B a j a n p o w s t a ł o w latach dwudziestych w okolicach góry i rzeki zwanej Chamrus. B y ł o to w ó w c z a s osiedle w y ł ą c z n i e jurtowe. Pod koniec lat p i ę ć d z i e s i ą t y c h centrum to przeniesione z o s t a ł o w pobliże stacji kolejowej Mant. W o k ó ł stacji w y ­ budowano specjalne osiedle, składające się z k i l k u d z i e s i ę c i u d o m ó w par­ terowych d w u - i wielorodzinnych. Projektanci radzieccy nadali osiedlu charakter europejski; domy iw regularnej zabudowie, murowane i t y n ­ kowane lub szalowane deskami, dachy d w u - i czterospadkowe kryte c z e r w o n ą dachówką, ozdobne obrzeżenia okien i drzwi, w n i e k t ó r y c h bu­ dynkach podcienie narożne lub werandy. W osiedlu tym zamieszkali Ryc. 17. W a r z e n i e m l e k a na ser. N a pierwszym planie kosz z argałem, n a w o z e m s ł u ż ą c y m j a k o o p a ł . S o m o n B a j a n 1967 r . suchym �WIZERUNEK DOBREGO 245 PASTERZA pracownicy kolei oraz nieliczni urzędnicy centrum administracyjnego somonu, m. in. p r z e w o d n i c z ą c y spółdzielni pasterskiej i g ł ó w n y k s i ę g o w y . W tym czasie jeszcze o d d z i a ł y w a ł y silnie momenty p r e s t i ż o w e z w i ą z a n e z faktem zamieszkiwania w t y m ż e osiedlu. Z czasem sytuacja s i ę zmie­ niła dosyć zasadniczo. Nieopodal, w sposób prawie samorodny czy ż y ­ w i o ł o w y , p o w s t a ł o osiedle nieprojektowane, składające się z jurt i drew­ nianych b u d y n e c z k ó w gospodarczych. Zasady powstawania tego osiedla można bliżej tak określić: 1. Kontynuacja d o ś w i a d c z e ń tradycyjnych w rozstawianiu w i ę k s z e j ilości jurt. Stawianie ich w w y r ó w n a n y m rzędzie w nieznacznych o d s t ę ­ pach (od k i l k u do kilkunastu m e t r ó w ) , z w r ó c o n y c h w e j ś c i e m na p o ł u d ­ nie, przy jednoczesnym nie stosowaniu ogrodzeń (tak samo jak to b y ł o i jest w zwyczaju stawiania jurt na pastwiskach). 2. Dostosowanie się do u k ł a d u przestrzennego m i ę d z y zastanymi w centrum somonowym zespołami osiedlowymi i pojedynczymi budynka- Ryc. 18. T r a d y c y j n y sposób transportowania wody. Somon Bajan 1966 r. �246 L E C H MRÓZ, J A C E K OLĘDZKI m i zaprojektowanymi w z w i ą z k u ze stacją k o l e j o w ą Mant. Dostosowanie się do p o w s t a ł y c h instytucji, takich jak zarząd spółdzielni, zajazd, sklepy, ambulatorium, ogródek c h w a ł y , szkoła i żłobek. Dostosowanie s i ę do p o w s t a ł e g o w c z e ś n i e j szlaku drogowego biegnącego z p ó ł n o c y na p o ł u d ­ nie (przez centrum somonowe) oraz s z l a k ó w ł ą c z ą c y c h p o s z c z e g ó l n e i n ­ stytucje. Szlaki te s t w o r z y ł y ramy orientujące i dokładnie określające przestrzeń osiedla jurtowego. I tak zgodnie z tradycją ustawiony został na p o c z ą t k u jeden, dosyć długi w y r ó w n a n y rząd kilkunastu jurt, z w r ó c o n y c h w e j ś c i a m i na po­ łudnie. Z a t y m pierwszym r z ę d e m stawiano w o d l e g ł o ś c i a c h k i l k u n a ­ stu m e t r ó w n a s t ę p n e , stopniowo w y d ł u ż a j ą c e się do ponad dwudziestu jurt, a w partii k o ń c o w e j osiedla z m n i e j s z a j ą c e się ponownie do k i l k u ­ nastu. R y c . 19. K o c z o w n i c y z s o m o n u B u ł g a n , 1975 r. W 1961 r. b y ł o w osiedlu jurtowym Bajan dziesięć zwartych r z ę d ó w jurt i zarazem ulic, w 1968 — osiemnaście, a w 1975 — trzydzieści sześć. Osiedle to rozwijało się w kierunku p ó ł n o c n y m , oddalając s i ę stopniowo od centrum administracyjnego i u s ł u g o w e g o somonu, przybliżając s i ę natomiast do z a k ł a d ó w cegielni i więzienia, p o ł o ż o n y c h w tej c z ę ś c i so­ monu. Nastąpił t e ż w y r a ź n y podział w ś r ó d m i e s z k a ń c ó w osiedla na z w i ą ­ zanych pracą z centrum administracyjnym i spółdzielnią p a s t e r s k ą oraz na odrębną g r u p ę p r a c o w n i k ó w cegielni i więzienia. Pierwszych osiem- �1 N И » и о о ш и и о о ч > н и и со N > Plan I V . Centrum administracyjno-osiedleńcze somonu Bajan A — r e j o n z a b u d o w y k o l e j o w e j p r z y d w o r c u M a n t , B — osiedle j u r t o w e p o w s t a ł e w l a t a c h p i ę ć d z i e s i ą t y c h , B — osiedle j u r t o w e p o w s t a ł e pod koniec lat s z e ś ć d z i e s i ą t y c h i n a p o c z ą t k u s i e d e m d z i e s i ą t y c h , С — c e n t r u m administracyjno-gospodareze, D — kierunek usytuowania cmentarza; 1 — budynek w ł a d z a d m i n i s t r a c y j n y c h , 2 — kino, świetlica, biblioteka, 3 — s z k o ł a , i — przedszkole, 5 — szpital, 6 — s t o ł ó w k a i zajazd, 7 — u r z ę d y S p ó ł d z i e l n i P a s t e r s k i e j , 8 — „ o g r ó d z a b a w " , 9 — m a g a z y n y , 10 — s t a c j a m e t e o r o l o g i c z n a , 11 — s t a c j a w e t e r y n a r y j n a , 12 — b u d y n e k m u ­ rowany z a m i e s z k a ł y przez c z ł o n k ó w czwartej brygady zwanej p o m o c n i c z ą , 23 — s z a l e t y , U — s i e ć e l e k t r y c z n a Ł 2 to �248 L E C H MRÓZ, J A C E K OLĘDZKI naście ulic z a m i e s z k i w a ł a pierwsza grupa, dalsze — druga. Całe osiedle obwiedzione zostało na z e w n ą t r z soczewkowato rozszczepionym szlakiem drogi z U ł a n Bator do Czoir, przebiegającej przez centrum somonowe. Na zamieszczonym obok planie ukazana jest sytuacja w 1968 г., kiedy nie b y ł o jeszcze drugiej dzielnicy w t y m ż e osiedlu. To rozszczepienie drogi p o w s t a ł o już w momencie ustawienia pierwszych r z ę d ó w jurt. P o m i ę d z y b i e g n ą c y m i z z e w n ą t r z traktami k s z t a ł t o w a ł y się r ó w n o l e g ł e , poprzeczne przejścia — ulice, p r o w a d z ą c e ze wschodu na zachód. N i e z a l e ż n i e od nich rozwijał się ciąg w ą s k i c h przejść dla pojedynczych osób m i ę d z y obejścia­ mi p o s z c z e g ó l n y c h jurt. Przejścia te ukierunkowane zostały z południa na północ. Na początku lat sześćdziesiątych j u r t y zelektryfikowano, w pobliskim stepie pobudowano klozety, w wielu o b e j ś c i a c h p o j a w i ł y s i ę osobne po­ mieszczenia s ł u ż ą c e jako umywalnie, w samych z a ś jurtach — nowe sprzęty: metalowe łóżka, biblioteczki/zakrywane szafki kuchenne, stoliki do nauki oraz radia i pralki. W miarę u p ł y w u czasu w osiedlu tym t w o r z y ł y się coraz silniejsze więzi, g ł ó w n i e t o w a r z y s k o - s ą s i e d z k i e oraz związki bądź zależności opar­ te na r ó ż n y c h wzajemnych u s ł u g a c h , często r z e m i e ś l n i c z y c h (szewskie, krawieckie, stolarskie, fryzjerskie). Ryc. 20. D r o g i stepowe. O k o l i c e U ł a n B a t o r 1963 r. �WIZERUNEK DOBREGO Ryc. 21. Budynek władz administracyjnych w 249 PASTERZA centrum somonu Bajan, 1966 r. Na p o c z ą t k u — jak już m ó w i l i ś m y — poszczególne obejścia t w o r z y ł a jurta, nieraz dwie i trzy jurty, jeden lub w i ę c e j b u d y n e c z k ó w gospodar­ czych, a obejść nie ogradzano. B y ł a to sytuacja charakterystyczna dla tradycji pasterskich, zgodnie z nią M o n g o ł o w i e stawiali jurty w pobliżu pastwisk nie k o r z y s t a j ą c ze specjalnych ogrodzeń, zabezpieczających do­ mostwo bądź stado. Takie ogrodzenia lub o s ł o n y budowano tylko dla m ł o d y c h zwierząt. Nie korzystano jednak z koszarów w czasie doje­ nia owiec, co jest dosyć p o w s z e c h n ą praktyką pasterzy. Z a s t ę p o w a n o ogrodzenia ł a t w y m do transportowania w i ą z a d ł e m — d ł u g i m powrozem. Te tradycyjne elementy osiadłości, bez p o s ł u g i w a n i a się ogrodzeniem, określały istniejące poczucie b e z p i e c z e ń s t w a , zaufania — swobody. B y ł y one t e ż długo widoczne w o g ó l n y m obrazie kształtującego się osiedla j u r towego w Bajan. Z czasem jednak poszczególne obejścia zaczęto ogradzać z n i e z w y k ł ą wprost starannością i, co jest w a ż n e , szczelnymi p ł o t a m i wysokimi ponad wzrost człowieka. Fakt ten trudno łączyć z jakąś szcze­ gólną s y t u a c j ą w y n i k ł ą w stosunkach s p o ł e c z n y c h w t y m ż e osiedlu. Takie ogrodzenia z wysokich ściśle p r z y l e g a j ą c y c h palisad znane s ą od nie­ p a m i ę t n y c h c z a s ó w w wielu krajach azjatyckich, w tym r ó w n i e ż w s a ­ mej Mongolii. Stosowano ogrodzenia takie w osiedlach klasztornych, a także w osiedlach c h i ń s k i c h r z e m i e ś l n i k ó w i k u p c ó w — majmaczenach b y ł y w ten sposób ogradzane budowle dworskie i administracyjne. P r z y ­ c z y n ą grodzenia obejść jurtowych w Bajan b y ł y g ł ó w n i e w z g l ę d y utyli- �250 L E C H MRÓZ, J A C E K OLĘDZKI R y c . 23. W i d o k o g ó l n y osiedla z jurtami �WIZERUNEK DOBREGO PASTERZA 251 tarne, zabezpieczenie mienia (w czasie sezonu wypasu n i e k t ó r e obejścia b y ł y n i e z a m i e s z k a ł e ) . Ale w c h o d z i ł y tu r ó w n i e ż w g r ę w z g l ę d y estetycz­ ne. W s i e d e m d z i e s i ą t y c h latach zaczęto nagminnie m a l o w a ć te ogrodze­ nia na ż y w e , w e s o ł e kolory (różowy, błękitny, zielony, buraczkowy). Na wrotach specjalnie wznoszonych bram p o j a w i ł y się m a l o w i d ł a , n a w i ą z u ­ jące do dawnej symboliki z n a k ó w szczęścia i powodzenia, plecionki, na­ czynia z drogocennościami, szarfy, czarki z kumysem. Prace te w y k o ­ nywano korzystając z u m i e j ę t n o ś c i zdolniejszych c z ł o n k ó w rodziny albo R y c . 24. J u r t y w somonie B u l g a n , a j m a k k o b d o w s k i 1975 r. znajomych. N i e k t ó r z y m i e s z k a ń c y osiedla zatrudniali jednak do tych dekoratorskich z a b i e g ó w specjalistów, zawodowych malarzy. Dzięki jed­ nemu z nich p o j a w i ł y s i ę nowe motywy, np. i m p o n u j ą c y c h r o z m i a r ó w scena ( p o k r y w a j ą c a całą p o w i e r z c h n i ę w r ó t bramy), ukazująca jelenia i łanię na łące w ś r ó d k w i a t ó w . To malowanie p ł o t ó w , przyozdabianie bram uznać m o ż n a za wyrazisty przejaw stabilizacji, akceptacji byto­ wania w nowych warunkach. W 1974 r. nowy p r z e w o d n i c z ą c y spółdzielni z r e z y g n o w a ł z m o ż l i w o ­ ści mieszkania w osiedlu d o m ó w murowanych. S w o j ą jurtę u s t a w i ł w pierwszym rzędzie tego samorodnego osiedla. J u ż znacznie w c z e ś n i e j podobną d e c y z j ę podjął k s i ę g o w y i sekretarz partii. Natomiast osiedle ,.kolejowe" d o m ó w murowanych, od początku swego istnienia nie w y ­ korzystane w pełni, u l e g ł o zniszczeniu i zaniedbaniu. W miarę u p ł y w u �252 L E C H MROZ, J A C E K R y c . 25. C e n t r u m OLĘDZKI a d m i n i s t r a c y j n e i osiedla j u r t o w e , 1972 r. lat wiele d o m ó w opuszczono. Rzucające się w oczy zaniedbanie jest n a j dobitniejszym ś w i a d e c t w e m niechęci tutejszej społeczności do bytowa­ nia w budynkach. Jest zarazem niezbitym dowodem ogromnego przy­ wiązania do tradycyjnego mieszkania — jurty. Próbując dalej określić stosunki osiedleńcze w somonie Bajan, n a l e ż y przedstawić związki g ł ó w n e g o osiedla i samego centrum administracyj­ nego z osiedlami t w o r z ą c y m i się na terenie trzech brygad pasterskich oraz z zespołami jurt, znajdującymi się na zmienianych sezonowo miejscach hodowli zwierząt czy też w pobliżu prowadzonych prac polo­ w y c h ( g ł ó w n i e wysiew traw i zbiórka siana). Zacznijmy od tego, że samo osiedle jurtowe w centrum somonu różni się zasadniczo w zależności od pory roku. Tylko w sezonie zimowym p o s z c z e g ó l n e obejścia w y p e ł n i o n e są jurtami. Natomiast już z n a d e j ś c i e m wiosny, s z c z e g ó l n i e skwarnego lata wiele jurt (nieraz 2/3 stanu ogólnego) znajduje się poza osiedlem. Opuszczających je m o ż n a podzielić na dwie zasadnicze grupy — ludność czynnie związaną z pracami hodowlanymi bądź polowymi oraz pracow­ n i k ó w centrum administracyjnego i tzw. czwartej brygady nazywanej pomocniczą lub gospodarczą (dozorcy, sprzątaczki, kucharki, stolarze i cieśle, rzeźnicy, kurierzy, woziwodzi i inni). Pierwsi opuszczają osiedle przenosząc jurty daleko od centrum do miejsca przebywania stad lub prowadzonych prac polowych. Natomiast u r z ę d n i c y i c z ł o n k o w i e czwar­ tej brygady przenoszą jurty w pobliski step, na n i e z n a c z n ą odległość w k r ę g u n i e s p e ł n a kilometra od centrum. Ten drugi przypadek szcze- ��Plan А Л ь ~ 5 ° g a Ш П а , Э V. П B a t Osiedle k Z 0 W °! r d P e ° Ь ° ° ' c z e m g o s p o d a r c z y m bez o g r o d z e n i a , wielbłąda, krowy ,ЛУ7Т7 J* 1 S k a C h k jurtowe l n U b u W Z d ł U powstałe Ż U n i i k o l e w w e latach pięćdziesiątych i na początku lat sześćdziesiątych J° J'; « b u d y n k i gospodarcze, w k t ó r y c h p r z e c h o w y w a n e jest mienie pasterzy * gospodarcze, j a k p o w y ż e j , ogrodzone p ł o t e m lub p a l i s a d ą , с - zagroda z j u r t ą , d - j u r t a z zaple­ e „ogród zabaw-, , cementowe figury - pomniki czterech podstawowych zwierząt hodowlanych tonta i owcy, g - rodzaj muru-pagody, na k t ó r y m wywieszane są z d j ę c i a p r z o d o w n i k ó w pracy ~ d n k i �WIZERUNEK DOBREGO PASTERZA 255 golnie charakterystyczny, ś w i a d c z y n i e w ą t p l i w i e o potrzebach kontaktu ze środowiskiem naturalnym, przebywania w warunkach mniejszego za­ gęszczenia, nawet kosztem rezygnacji z tych udogodnień, jakich dostar­ cza osiedle (dostęp do energii elektrycznej, zaplecza gospodarczego itp.)Ci, którzy pozostają w osiedlu, to często ludzie starsi, ale r ó w n i e ż młodsi, lecz c e n i ą c y sobie stałe miejsce przebywania. Oto jeden s z c z e g ó ł o w y przypadek najlepiej c h a r a k t e r y z u j ą c y t ę po­ stawę. Reprezentuje ją rodzina Gonczigdambila, c z ł o w i e k a c i e s z ą c e g o się powszechnym autorytetem i wielkim uznaniem. Gonczigdambil b y ł mni­ chem w klasztorze w Czoir, m i e j s c o w o ś c i położonej na p o ł u d n i e od somonu Bajan. W czasie rewolucji wcielony do armii, u c z e s t n i c z y ł w obro­ nie wschodniej granicy przed japońską interwencją. Z a bohaterskie czy­ ny odznaczony został dwukrotnie orderem Wielkiej Gwiazdy. P r z y j ę t o go do partii i w k r ó t k i m czasie mianowano sekretarzem ajmaku central­ nego. W latach trzydziestych pozbawiono go tej funkcji. Osiedlił s i ę wówczas z rodzicami w somonie Bajan. K i e d y p o w s t a ł a w tym somonie spółdzielnia pasterska, został jej c z ł o n k i e m u z y s k u j ą c przydział do p r a ­ cy w czwartej brygadzie na stanowisku dozorcy mienia somonowego w centrum administracyjnym. B y ł ze swoim ojcem inicjatorem sprowa­ dzenia z klasztoru w Czoir do Bajanu opuszczanych d o m k ó w mieszkal­ nych i modlitewnych tamtejszych ł a m ó w . Domki te s t a ł y się p o d s t a w ą gospodarczej zabudowy osiedla jurtowego. M ó w i l i ś m y o nich u ż y w a j ą c określenia budyneczki gospodarcze, w oficjalnej jednak nomenklaturze u z y s k a ł y nazwy z rosyjskiego: ambar i skład. To działanie o motywach zdecydowanie gospodarczych jest jednakże ś w i a d o m y m aktem, jedynym z m o ż l i w y c h , uratowania z a b y t k ó w dawnej architektury drewnianej, na poły sakralnej. O p e ł n e j ś w i a d o m o ś c i tego działania niech świadczą i n ­ ne fakty. Oto b u d u j ą c szkołę w Chamrus u ż y t o jako kamienia w ę g i e l n e g o figury Buddy, cennego zabytku sztuki. Po wzniesieniu s z k o ł y Gonczig­ dambil figurę t ę w y k o p a ł spod budowli i schronił w załomach skalnych na terenie somonu. W budyneczkach gospodarczych w swoim obejściu gromadził uratowane k s i ę g i liturgiczne oraz rozmaite zabytki z w i ą z a n e z lamaizmem. Stało się zwyczajem w somonie, że rodziny z m a r ł y c h , którzy pozostawili kapliczki, oddawali je pod opiekę Gonczigdambilowi. Jego zbiory s t a ł y się prawdziwym muzeum dawnej kultury M o n g o ł ó w . Oprócz tej pasji zbieracza z a b y t k ó w zajmuje się Gonczigdambil"— jak mało kto w somonie — bardzo r o z l e g ł y m zakresem rozmaitych prac. Jest g ł ó w n y m specjalistą od budowy ogrodzeń i bram w osiedlu, razem z oj­ cem z a j m o w a ł się drobnymi naprawami s a m o c h o d ó w . Przez c a ł y rok szkolny jedną z d w ó c h jurt, jakie posiada, przeznacza na rodzaj stancji dla u c z n i ó w i uczennic, k t ó r y c h rodzice p r z e b y w a j ą w stepie. W jurcie tej czyta, przegląda dawne księgi i ryciny. Przez wiele lat b y ł organi­ zatorem obchodzonych z wielkim splendorem w Bajan r ó ż n y c h uroczy- �256 L E C H MROZ, J A C E K OLĘDZKI stości, w szczególności Nowego Roku. W uroczystości tej organizowanej g ł ó w n i e dla dzieci w y s t ę p o w a ł jako Dziadek Mróz. Do kreowania tej postaci w y k o r z y s t a ł w i e l k ą m a s k ę c a m o w s k ą B i a ł e g o Starca. Nie intere­ suje się z u p e ł n i e pracami pasterskimi. Jest całą s w o j ą duszą z w i ą z a n y z ż y c i e m o s i a d ł y m w somonie Bajam. M ó w i ą c o postawach m i e s z k a ń c ó w osiedla, o ich p r z y w i ą z a n i u do osiadłego trybu życia, warto jeszcze p r z y t o c z y ć inny z u p e ł n i e przypa­ dek reprezentowany przez wielokrotnego przodownika w hodowli, wspomnianego już w c z e ś n i e j Baldana. Starzec ten c a ł e swoje ż y c i e po­ święcił pasterstwu, w y s p e c j a l i z o w a ł się w hodowli w i e l b ł ą d ó w . Od dzie­ c i ń s t w a do starości b y ł koczownikiem w p o ł u d n i o w y c h rejonach somonu i ziem sąsiednich. Po śmierci ż o n y sprzedał swoje prywatne stado i przeniósł s i ę do centrum somonu zmieniając c a ł k o w i c i e dotychczasowy tryb życia. Bardzo dbając o stan i w y g l ą d swej jurty, wiele czasu spędza w niej samotnie lub przyjmuje gości. Utrzymuje liczne kontakty towa­ rzyskie. Jest m i ł o ś n i k i e m audycji radiowych. Uznał, ż e w ż y c i u dokonał już wszystkiego czego pragnął, korzysta w wielkiej pogodzie ducha z p e ł ­ ni zasłużonego ż y w o t a bez trosk materialnych. I co jest charakterystycz­ ne obecnie jest on zdecydowanie domatorem. Wreszcie postać b y ł e g o sekretarza partii w tutejsizej spółdzielni, obec­ nie p r a c u j ą c e g o jako wychowawca w pobliskim w i ę z i e n i u . Jest to m ę ż ­ czyzna czterdziestoparoletni o wielkim uroku osobistym. Wspominamy go z n a s t ę p u j ą c e g o powodu: mimo pochodzenia z rodziny pasterskiej jest jednym z d w ó c h konsekwentnych jaroszów w c a ł e j społeczności zamie­ szkującej Bajan. Dodajmy, że utrzymywanie diety b e z m i ę s n e j w w a ­ runkach mongolskich jest s p r a w ą niezwykle t r u d n ą . Otóż wymieniony przez nas jarosz docenia wprawdzie znaczenie gospodarcze hodowli zwie­ rząt, niemniej nie darzy osobiście przyjaznymi uczuciami zajęć paster­ skich. M i ę d z y inymi dlatego t e ż w y b r a ł pracę w w i ę z i e n n i c t w i e , aby nie mieć do czynienia z hodowlą, ubojem itd. Ceni sobie j e d n a k ż e uroki stepu i zdarzyło s i ę w minionych latach, że jurtę s w o j ą w y s t a w i a ł w lecie poza o b r ę b e m osiedla w y b i e r a j ą c p i ę k n i e p o ł o ż o n e miejsce w po­ bliżu s t o k ó w gór . 2 6 W rozmowach z w i e r z ą c y m i , g ł ó w n i e starszego pokolenia, na pyta­ nia z w i ą z a n e z reinkarnacją, wielu r o z m ó w c ó w w y p o w i a d a ł o życzenia ponownych narodzin w tym samym statusie pasterzy, jakimi byli w ż y ­ ciu dotychczasowym. Ale spotkliśmy się r ó w n i e ż z przypadkami — wprawdzie bardzo nielicznymi — życzenia sobie ponownych narodzin w innych zasadniczo warunkach, „gdzie mięso nie jest podstawowym p o ż y w i e n i e m , gdzie nie zabija się tylu zwierząt". M ó w i m y o tym, aby u p r z y t o m n i ć fakt istnienia w tej społeczności w p e ł n i zindywidualizo2 6 1976. Rozmowy z wymienionymi prowadzone były w grudniu 1975 i styczniu �WIZERUNEK DOBREGO PASTERZA 257 wanych postaw o k r e ś l a j ą c y c h stosunek do bytu pasterskiego, a p o ś r e d ­ nio do problemu koczownictwa i osiadłości. W osiedlu jurtowym zamieszkuje wielu ludzi podobnych w swoich postawach do Gonczindambila i Baldana, nie k o r z y s t a j ą c y c h z m o ż l i w o ­ ści przestawiania s w y c h jurt nawet n a te najbliżej położone obszary stepu. T ę s k n o t a do b e z p o ś r e d n i c h k o n t a k t ó w z naturalnym ś r o d o w i s k i e m , życiem w pobliżu stad, albo dawno już temu u nich zanikła, albo zanika, czy to pod w p ł y w e m wielu absorbujących zajęć w samym osiedlu, czy możliwości przebywania w w a r u n k a c h w i ę k s z e g o odczucia w y g ó d , bez­ p i e c z e ń s t w a poprzez s t a ł e w i ę z i s ą s i e d z k o - t o w a r z y s k i e , tudzież korzy­ stanie z u s ł u g takich instytucji jakimi s ą zajazd ze stołówką, sklepy, am­ bulatorium, biblioteka, kino, poczta. Odrębną z u p e ł n i e kategorię ludności s t a n o w i ą ci, którzy stale lub prawie stale p r z e b y w a j ą w stepie w pobliżu stad. Często m o ż n a od nich usłyszeć wyznania p e ł n e afirmafcji dla takiego w ł a ś n i e sposobu życia. Ludzie ci u t r z y m u j ą o c z y w i ś c i e kontakty z centrum administracyjnym i u s ł u g o w y m somonu, c h l u b i ą s i ę jednakże tym, że nie m u s z ą stale prze­ bywać w z a g ę s z c z e n i u osiedlowym. Spotkać m o ż n a przypadki — jakie stanowi chociażby m a ł ż e ń s t w o studziennego w pierwszej brygadzie. M a ł ­ ż e ń s t w o to z drobnymi dziećmi mieszka w samotnej jurcie z dala od innych jurt pasterzy. Oboje m a ł ż o n k o w i e bardzo sobie ten fakt cenią. Zbliżone w a r u n k i do rodziny studziennego r e p r e z e n t u j ą c i c z ł o n k o ­ wie spółdzielni pasterskiej, którzy w y k o n u j ą prace kierownicze i nadzor­ cze w p o s z c z e g ó l n y c h trzech brygadach. Należą do nich p r z e w o d n i c z ą ­ cy brygad i ich z a s t ę p c y oraz dozorcy. Wszyscy oni s ą związani ze sta­ ł y m na ogół miejscem przebywania. Jurty ich ustawione są w niewiel­ kich zespołach (kilka lub kilkanaście) w pobliżu centrum brygady. Stud­ nie zmechanizowane, budyneczki, gospodarcze w obejściach jurtowych, składy paszy oraz zagrody dla zwierząt (gromadzonych w czasie wete­ rynaryjnych przeglądów) s ą w tych miejscach dobrem materialnym two­ r z ą c y m p o d s t a w ę dla rozwoju w przyszłości trwalszych o r g a n i z m ó w osiedleńczych. Obecnie m a j ą one ustalone j u ż nazwy: pierwsza bryga­ da — Cant, druga brygada — Bajan, trzecia brygada — Cawczyr, od znajdującego s i ę w p o b l i ż u źródła o tej samej nazwie. P o s z c z e g ó l n e brygady u z y s k a ł y r ó w n i e ż w ł a s n e określenia od rodzaju hodowanych zwierząt i o g ó l n y c h w a l o r ó w gospodarczych. Na przykład o drugiej i zarazem najbogatszej (nie przypadkowa nazwa Bajan) m ó w i się w i e l ­ błądzia. O brygadzie pierwszej powiada się, że jest sianokośna. P r z e j d ź m y wreszcie do przedstawienia najliczniejszej grupy miesz­ k a ń c ó w somonu, w ł a ś c i w y c h pasterzy p r o w a d z ą c y c h koczowniczy tryb życia. N a l e ż y jednak już n a w s t ę p i e zaznaczyć, że w s p ó ł c z e s n e koczownictwo w Mongolii ma od c z a s ó w stworzenia administracji somonowej, a następnie p o w o ł a n i a spółdzielni pasterskich zasadniczo nowe elemen ty. To nowe koczownictwo charakteryzuje się ś c i s ł y m r e ż i m e m dostou 17 — E t n o g r a f i a P o l s k a , X X I V , z. 1 �258 L E C H MROZ, J A C E K OLĘDZKI sowania w k a ż d y m sezonie do ustalonych na t r w a ł e miejsce wypasania zwierząt. W koczownictwie tym z a n i k ł y c a ł k o w i c i e elementy ryzyka, przygody, jakie m i e w a ł y w ę d r ó w k i ze stadami w czasach w c z e ś n i e j ­ szych. Wprawdzie j u ż w okresie m a n d ż u r s k i e g o zaboru o b o w i ą z y w a ł y r ó w n i e ż rygory korzystania z miejsc znanych czy ustalonych. Jednak w w i ę k s z e j mierze mogli pasterze w y b i e r a ć miejsca wypasania stad. Z t ą m o ż l i w o ś c i ą wyboru ł ą c z y ł o się tym samym r y z y k o czy w ł a ś n i e przygoda. Od p o ł o w y lat s z e ś ć d z i e s i ą t y c h c a ł e terytorium somonu podzielone zo­ stało s z c z e g ó ł o w o na rejony odpowiadające p o s z c z e g ó l n y m sezonom ho­ dowlanym. Rejony te w zależności od pory roku, w jakiej p r z e b y w a j ą na niej stada, nazwane zostały (zgodnie z n a z w ą sezonu) — owoldżoo, chawardżaa, dzuslan, namardżaa. Wydzielono je na podstawie zgroma­ dzonych d o k ł a d n y c h wiadomości n a temat ich w a l o r ó w geograficznych, ś r o d o w i s k o w y c h . P r z e d s i ę w z i ę c i e to jest dobrym ś w i a d e c t w e m docenia­ nia tradycyjnych d o ś w i a d c z e ń pasterskich, w k t ó r y c h w a ż n e znaczenie miało korzystanie z naturalnych w a r u n k ó w ś r o d o w i s k a geograficznego, a co z tym s i ę wiąże, w ę d r o w a n i e ze stadami z a l e ż n i e od pory roku. Z a ł ą c z o n y obok plan sezonowych pastwisk s p o r z ą d z o n y został na pod­ stawie informacji uzyskanych od przedstawicieli kierownictwa s p ó ł d z i e l ­ ni i zweryfikowany przez dane zgromadzone w terenie. W k a ż d y m rejonie pastwisk owoldżoo z n a j d u j ą s i ę specjalne schro­ niska dla z w i e r z ą t — zimowiska. S ą to różnego rodzaju budowle, trady­ cyjne i mniej lub bardziej w s p ó ł c z e s n e , nieraz sporządzone w e d ł u g fa­ chowych p r o j e k t ó w . W ś r ó d tych tradycyjnych z w r a c a j ą u w a g ę n a j ­ prostsze budowle w rodzaju osłon czy t e ż zagród, budowane z tafli i b r y ł nawozu. W miejscach gdzie z w i e r z ę t a b y ł y przetrzymywane przez wiele s e z o n ó w zimowych, w y t w o r z y ł y się ponad metrowej grubości po­ k ł a d y twardego nawozu. Stanowi on tam, niczym złoża gliny, d o s k o n a ł y surowiec budowlany. W tych tradycyjnych schroniskach wykorzysty­ wano r ó w n i e ż jako budulec kamienie i odłamki skał. Schronisko budo­ wane z nawozu czy kamieni to trzy lub tylko dwie ś c i a n y ustawione przy wyniesieniach skalnych z odkrytym na c a ł e j swej długości w e j ­ ś c i e m dla zwierząt. Przed t y m w e j ś c i e m wznoszono p r o s t o k ą t n ą z a g r o d ę z żerdzi; niekiedy tylko samo schronisko nakrywano dachem, g ł ó w n i e z dranic. Drewno trzeba b y ł o s p r o w a d z a ć z dalszych okolic, gdzie w y ­ s t ę p o w a ł y lasy. W s p ó ł c z e s n e schroniska różnią się przede wszystkim rodzajem u ż y t e g o materiału. Z r e g u ł y nie jest on j u ż naturalny, a w i ę c np. c e g ł a , papa, eternit, blacha i deski. Mają te schroniska w i ę k s z e roz­ miary. Ale jedne i drugie z a c h o w u j ą c e c h ę osłon, a nie szczelnych budowli, takich jak europejskie obory. Tylko dla bardzo m ł o d y c h zwie­ rząt wznoszono budowle szczelniej czy dokładniej c h r o n i ą c e je przed mrozem. B y ł y to jednak konstrukcje niskie i niewielkich rozmiarów. Problemem bowiem zawsze b y ł o zdobycie dranic na pokrycie dachu �WIZERUNEK DOBREGO PASTERZA 259 i zbudowanie drzwi. Korzystano natomiast ze specjalnych w o j ł o k o w y c h okryć, k t ó r y m i osłaniano grzbiety i boki cieląt lub źrebiąt. Najsłabsze zwierzęta przetrzymywano nieraz w jurtach. Na obszarach wiosennego i jesiennego wypasania z w i e r z ą t r ó w n i e ż wznosi się obecnie schroniska. Tylko n a letnich pastwiskach nie ma tych budowli. Z a ł ą c z o n y obok plan ukazuje rozmieszczenie p o s z c z e g ó l n y c h schronisk. W y s t ę p u j ą one najczęściej w s ą s i e d z t w i e studzien, z w y k ł y c h , dawniejszych i nowoczesnych, mechanicznych. Przede wszystkim jednak dawne i w s p ó ł c z e s n e pasterstwo Mongolii opiera się na hodowli zwierząt swobodnie wypasanych i przetrzymywa­ nych w stepie. Z w i e r z ę t a z a c h o w a ł y też wiele samodzielności — chro­ nienie się przed surowym klimatem wietrznych zim i s k w a r n y c h dni w lecie. P r z y niedostatku z b i o r n i k ó w wodnych, wielkich odległościach między wodopojami, okres u p a ł ó w s z c z e g ó l n i e dokuczliwie daje się we znaki owcom. K i e d y zbliża s i ę najskwarniejsza pora dnia, zbiegają się w zbite stado, tak aby powierzchnia narażona na działanie promieni s ł o ­ necznych ograniczona została do minimum. Z opuszczonymi g ł o w a m i , ukrytymi pod brzuchami sąsiadów, stoją jakby zamarłe. W i e l b ł ą d y scho­ dzą się wtedy w niewielkie gromady. Jedne stoją, a inne leżą w ich cieniu; stoją p r z e w a ż n i e samce, podobnie klacze chronią źrebięta. Niewielkie stada koni przemierzają nieraz znaczne odległości, aby odnaleźć miejsca w m i a r ę przewiewne. Wspinają się na wyniesienia, nie­ kiedy nawet na w i ę k s z ą górę. T a m na jej szczycie, gdzie wieje wiatr, stają nieruchomo. W ę d r u j ą c przez step często s i ę widzi te nieruchome sylwetki koni. W czasie n a w a ł n i c — burz piaskowych — ogarnięte p o p ł o c h e m stada tracą orientację. Zdarza się w ó w c z a s , że pierzchające w bezładzie zwie­ rzęta organizowane s ą w zwarty tabun przez swoich p r z o d o w n i k ó w , ogiery. Przodownicy tabunu nie p o z w a l a j ą zgubić się pojedynczym zwie­ rzętom, popędzają je, aby dobiły do stada. Instynkt stadny spełnia s w ą rolę najsilniej w czasie d ł u g i e j w tych stronach pory zimowej. Wtedy też brak p o m i e s z c z e ń dla zwierząt od­ czuwa się często jako straszliwy w skutkach pomór wyczerpanych osta­ tecznie — z m a r z n i ę t y c h i w y g ł o d n i a ł y c h — w i e l o t y s i ę c z n y c h stad. K o ­ nie broniąc s i ę przed lodowatymi wiatrami zbierają się w wielkie, zbite gromady. Ale p o s z c z e g ó l n e z w i e r z ę t a nie stoją dłużej w jednym m i e j ­ scu. W tych wielkich stadach konie „krążą", „roją się", zmieniają stale pozycję. T y m sposobem n a s t ę p u j e wymiana p o s z c z e g ó l n y c h osobników z pozycji najniebezpieczniejszych n a zaciszniejsze, chronione m a s ą po­ zostałych zwierząt. Po j a k i m ś czasie konie ze środka stada m u s z ą u s t ą ­ pić miejsca tym, k t ó r e chroniły je przed wiatrem z z e w n ą t r z . Tradycyjne sposoby osiedlania się z jurtami w miejscach wypasa­ nia zwierząt, na talk zwanych otarach, s p r o w a d z a ł y się do n a s t ę p u j ą ­ cych zasad. J u r t y b y ł y z w r ó c o n e w e j ś c i e m zawsze na południe. Stawia- �260 L E C H MROZ, J A C E K OLĘDZKI no je w nieregularnych zgrupowaniach, w w y r ó w n a n y m rzędzie lub r z ę ­ dach oraz na planie k r ę g u w o k ó ł placu, na k t ó r y m z n a j d o w a ł a się za­ groda z j a g n i ę t a m i i k o ź l ę t a m i oraz stado owiec i k ó z . Ten ostatni, ko­ listy sposób zgrupowania jurt — z w i ą z a n y g ł ó w n i e z ludnością bargudzk ą z a m i e s z k u j ą c ą terytorium dzisiejszego somonu B a j a n (stosowany jest także w innych c z ę ś c i a c h Mongolii, np. u T o r g u t ó w ) — nazywano chot, a samo zgrupowanie k i l k u rodzin chotail. Chottail b y ł i n s t y t u c j ą zrze­ szającą od trzech do pięciu rodzin '. Okrężne stawianie jurt — chot, s ł u ż y ł o g ł ó w n i e zabezpieczeniu drobnych z w i e r z ą t przed drapieżnikami, przede wszystkim wilkami. Stado znajdujące s i ę w otoczeniu jurt b y ł o też chronione przed wiatrem i c h ł o d e m . Bliskie s ą s i e d z t w o zwierząt sprzyjało w y p e ł n i a n i u zajęć hodowlanych. Jest rzeczą niezmiernie w a ż ­ ną i c h a r a k t e r y s t y c z n ą , że to praktyczne, o k r ę ż n e ustawianie jurt wo­ k ó ł stada zanikło obecnie w zasadzie c a ł k o w i c i e . M o ż e warto dodać, że chot — tak przynajmniej, jak s t w i e r d z i l i ś m y , b y ł o u T o r g u t ó w — od­ zwierciedlał zarazem p o w s z e c h n ą t r a d y c y j n ą zasadę w a r t o ś c i o w a n i a miejsc i przestrzeni w i d o c z n ą w jurcie. Jurta starszego chotu sytuowa­ na b y ł a w c z ę ś c i północno-zachodniej okręgu, blisko osi p ó ł n o c - p o ł u d nie; tylko czasami, gdy w e w n ą t r z o k r ę g u trzymano m ł o d e z w i e r z ę t a j u r ­ ta starszego z n a j d o w a ł a s i ę w części p o ł u d n i o w o - z a c h o d n i e j u w e j ś c i a do okręgu. Dodajmy, że zanikło r ó w n i e ż prawie c a ł k o w i c i e przetrzymy­ wanie s ł a b y c h , drobnych zwierząt w jurtach. 21 Na w y r ó w n a n y c h terenach jurty stawiane b y ł y i s ą w rzędzie lub w rzędach, d w ó c h a nawet trzech. W miejscach o z r ó ż n i c o w a n e j r z e ź ­ bie terenowej jurty stawiano i stawia s i ę nieregularnie, tak, aby wyko­ rzystać naturalne cechy krajobrazu. Stoki w z g ó r z , kotliny, w y s c h n i ę t e koryta rzeczne itp., s ł u ż ą w ó w c z a s jako naturalna osłona przed w i a ­ trem. Te dwa sposoby grupowania jurt uznane z o s t a ł y oficjalnie jako 2 7 W „Podstawą większości zwierząt, zrzeszenia przypadków skupiał Członkowie wokół było nie pokrewieństwo lecz bogaty a r a t , k t ó r y n i e b y ł w siebie chotajlu w s p ó l n i e uboższych, budowali do tego celu, w y k o n y w a l i r e m o n t y . zależność stanie dysponujących zagrody, zwozili Zagrody traktowane ekonomiczna. dopilnować wolną siłą i przygotowywali były mlecznych, to z n a c z y p o s z c z e g ó l n e r o d z i n y s p e c j a l i z o w a ł y czym następowała chotajl udzielał wymiana pomocy. i wspólne Gdy ktoś nie z a b r a k ł o o s ó b z d o l n y c h stracił użytkowanie. jako w s p ó l n a się w W jurtę, budowano mu włas­ wyrobów produkcie, przypadkach do p r a c y , o p i e k o w a n o s i ę p o z o s t a ł y m i I s t n i a ł a r ó w n i e ż pomoc w z a j e m n a jakimś j ą ; gdy losowych w rodzi­ oraz b y d ł e m w zakresie transportu, jeśli k t o ś [...] drzewo n o ś ć c z ł o n k ó w chotajlu. Niekiedy istniał p o d z i a ł pracy przy w y t w a r z a n i u po swych roboczą był [...] pozbawio­ n y jego ś r o d k ó w —• o d n o s i ł o s i ę to do z m i a n y k o c z o w i s k i z w ó z k i a r g a ł u z o d l e g ­ łych miejsc. W i ę ź obecnie dziś ogniwach można prowadzone tylko wzajemna spółdzielni. oczekiwać członków Dawniej chotajlu b y ł a można zabezpieczenia było silniejsza n i ż w liczyć socjalnego od na istniejących pomoc spółdzielni". p r z e z S. S z y n k i e w i c z a ; m. i n . w y w i a d z D a m d i n e m , s t a r y m w grupie, Badania pasterzem z 2 b r y g a d y w s o m o n i e B a j a n , z s i e r p n i a 1968 r . — w a r c h i w u m Z E I H K M P A N . �WIZERUNEK DOBREGO PASTERZA 261 właściwe, o b o w i ą z u j ą c e c z ł o n k ó w spółdzielni. Natomiast okrężne sta­ wianie jurt i przetrzymywanie w nich zwierząt b y ł o tępione admini­ stracyjnie i zwalczane poprzez różne działania p r o p a g a n d o w o - o ś w i a t o w e . Chodziło o polepszenie w a r u n k ó w sanitarnych w miejscach bytowania pasterzy. Ale działania te m i a ł y też z w i ą z e k z k s z t a ł t o w a n i e m nowego wzorca osobowego pasterza i o d e j ś c i e m od tradycji, przy czym jakby mimochodem, w sposób niezamierzony, n a s t ę p o w a ł o strywializowanie więzi c z ł o w i e k a ze stadami, pozbawienie tych w i ę z i e l e m e n t ó w emocjo­ nalnych czy wprost ideowych, tych, które tak silnie krzewione b y ł y w koncepcjach reinkarnacyjnych lamaizmu. Tak w i ę c , biorąc pod u w a g ę sposoby zajmowania przestrzeni i t y m samym rodzaje bytowania, m o ż n a obecnie w y r ó ż n i ć jego n a s t ę p u j ą c e wzorce: 1. Niewielkie zgrupowania jurt pasterzy. Sezonowy typ osiadł ości i związanej z t y m nowej formy koczownictwa w ściśle wyznaczonych rejonach pastwisk w miejscach s t a ł y c h budowli gospodarczych s ł u ż ą ­ cych hodowli. 2. Niewielkie zgrupowania jurt; trwalsze przejawy osiadłości w cen­ trach administracyjnych p o s z c z e g ó l n y c h brygad oraz w miejscach znaj­ dowania się studni mechanicznych i s k ł a d ó w p o ż y w i e n i a dla zwierząt. 3. Znacznych r o z m i a r ó w osiedla jurtowe; t r w a ł y rodzaj osiadłości w miejscu wyznaczonym przez centrum somonu, zespół w s p ó ł c z e s n y c h instytucji administracyjnych i użyteczności publicznej (przedszkole, szkoła, świetlica, kino, szpital, sklepy i inne). W a ż n y m przejawem osiadłości, o k t ó r y m dotychczas nie wspomina­ liśmy, są w k a ż d y m u k ł a d z i e s p o ł e c z n o 4 k u l t u r o w y m miejsca chowania lub rozstawania się ze z m a r ł y m i . Społeczność somonu B a j a n — tak jak inne terytoria Mongolii — dziedziczy s z a m a n i s t y c z n o - l a m a i s t y c z n ą kon­ cepcję niegrzebania z w ł o k w j a k i m ś jednym ustalonym miejscu. J a k wiadomo do rewolucji o b o w i ą z y w a ł y w t y m k r a j u zasady pozostawia­ nia z m a r ł y c h w stepie w miejscach albo wyznaczonych trwale, albo każdorazowo o k r e ś l a n y c h przez odpowiednie zabiegi magiczne dokony­ wane przez ł a m ó w . Jeśli i s t n i a ł y nawet miejsca o d p o w i a d a j ą c e pojęciu cmentarza, to nie b y ł y one odwiedzane, a c i a ł o z m a r ł e g o nie czczone przez jakiegoś rodzaju procedery (znaczenie miejsca, wznoszenie m o g i ł y czy grobowca). Grobowce b y ł y w y r ó ż n i e n i e m jedynie dla pewnej, szcze­ gólnej kategorii s p o ł e c z e ń s t w a , g ł ó w n i e w y j ą t k o w o ś w i ę t o b l i w y c h ł a ­ m ó w , m a j ą c y c h w y s o k ą r a n g ę w hierarchii kościoła lamaistycznego. Po rewolucji wprowadzona zostaje w c a ł y m k r a j u zasada grzebania z w ł o k w miejscach administracyjnie wyznaczonych. W somonie B a j a n na po­ c z ą t k u lat s z e ś ć d z i e s i ą t y c h p o w s t a ł cmentarz na w z ó r europejski. Obec­ nie znajduje s i ę na n i m kilkadziesiąt t r w a ł y c h g r o b o w c ó w . Cmentarz ten jest j e d n a k ż e oddalony od centrum o s i e d l e ń c z e g o somonu o k i l k a k i l o m e t r ó w . Usytuowano go w miejscu z dala prawie niewidocznym, �262 L E C H MROZ, J A C E K OLĘDZKI pośród gór. N a l e ż y przy tym dodać, ż e n i e z a l e ż n i e od tego oficjalnego cmentarza, w miejscach nie pokazywanych osobom z z e w n ą t r z znajdują się na terytorium somonu inne jeszcze miejsca grzebania i, j a k twier­ dzą informatorzy, tradycyjnego pozostawiania z w ł o k n a powierzchni ziemi. Takich miejsc jest kilka (podobno aż trzy). A zatem tak jak spo­ łeczność somonu w r ó ż n y c h formach zasiedla c a ł e jego terytorium, tak r ó w n i e ż sakralizuje to terytorium miejscami chowania z m a r ł y c h , nie w jednym oficjalnym miejscu, lecz w paru i to mniej lub bardziej se­ kretnych. Proces przemian w sposobach zajmowania przestrzeni w Mongolii w czasach po rewolucji nazwany z o s t a ł w literaturze przedmiotu u r ­ banizacją stepu; określenia tego u ż y ł a po r a z pierwszy M a r k o w s k a . Wydaje s i ę nam, ż e o k r e ś l e n i e to nie u w z g l ę d n i a charakterystycznej w c a ł y m tego s ł o w a znaczeniu i jedynej tego rodzaju, w p e ł n i rodzimej dla Mongolii sytuacji. Konstatuje zjawiska powszechnie znane, lecz tak, jakby nie p o d l e g a ł y one w Mongolii bardzo istotnym przetworzeniom. Wyznacznikiem specyficznej sytuacji mongolskiej jest przede wszyst­ k i m p r z y w i ą z a n i e społeczności tego k r a j u do domostwa par excellence pasterskiego, jakim jest jurta. S t a n o w i ł a ona i nadal stanowi symbol pewnej postawy s p o ł e c z n e j , utrwalonego, nie p o d l e g a j ą c e g o zasadniczym zmianom systemu w a r t o ś c i o w a n i a . S p r o w a d z i ć go m o ż n a g ł ó w n i e do kwalifikowania w i ę z i z naturą, t r a d y c j ą i do s a m o d z i e l n o ś c i życia w y ­ łącznie w ś r ó d najbliższej rodziny jako sposobu bytowainia bardziej do­ broczynnego, n i ż dostatecznie skuteczna izolacja zabezpieczająca od otaczającego świata w sztucznych u k ł a d a c h mniejszych lub w i ę k s z y c h zbiorowisk ludzkich, ż y j ą c y c h w stosunkach takiej czy innej anoni­ mowości. Procesy przesiedleńcze, i z w i ą z a n e z nimi modernizacyjne, ż y c i a s p o ł e c z n e g o w Mongolii bliższe s ą j u ż pojęciu rustyfikacji. P r z y j ę c i e te­ go określenia o z n a c z a ł o b y zarazem k o n s t a t a c j ę wyboru w Mongolii t a ­ kiej formy bytowania, k t ó r a nie tylko w t y m k r a j u , lecz t a k ż e w s z ę d z i e indziej pozwala na inne n i ż w przypadku miasta warunki rozwoju spo­ łecznego. Ale i to określenie p r o c e s ó w , jakie d o k o n a ł y s i ę w Mongolii, nie ma p e ł n e g o uzasadnienia. Dlatego ż e rustyfikacja zakłada b e z w z g l ę d ­ ne p r z y p o r z ą d k o w a n i e do stałego miejsca przebywania — wioski, tak jak to widzimy chociażby w rejonach g ó r a l s k o - p a s t e r s k i e h Europy. P r ó ­ by p r z y p o r z ą d k o w a n i a jednemu miejscu o s i e d l e ń c z e m u pasterzy b y ł y przeprowadzane r ó w n i e ż w Mongolii. Zamieszkali na s t a ł e w jednym miejscu pasterze dojeżdżali do stad, aby po w y p e ł n i e n i u zadań w r a ­ mach o ś m i o g o d z i n n e g o dnia pracy powracać do osiedla — niby wioski, niby miasta. System ten nie przyjął się zupełnie w spółdzielniach pa23 2 8 1969. D. M a r k o w s k a , Urbanizacja stepu, [w:] Studia mongolskie, Wrocław �WIZERUNEK DOBREGO PASTERZA 263 sterskich. J e ś l i nawet jest praktykowany w Mongolii, to tylko w nie­ których p a ń s t w o w y c h gospodarstwach rolniczo-pasterskich. Dlatego w najlepszym przypadku to, co obserwujemy w przemianach s p o s o b ó w zajmowania przestrzeni w Mongolii w s p ó ł c z e s n e j , m o ż n a by określać jako r u s t y f i k a c j ę p o ł o w i c z n ą . Dodajmy przy tym, że M o n g o ł o m dosko­ nale jest znane z w ł a s n y c h d z i e j ó w i rozpoznawania w r ó ż n y c h okre­ sach historycznych wielkich i o d l e g ł y c h k r a j ó w z a r ó w n o to, czym jest wieś, jak i miasto, w i e j s k o ś ć i m i e j s k o ś ć — dwa jakby archetypiczne sposoby istnienia, zawsze w taki czy inny sposób kwestionowane. Mon­ gołowie odnaleźli w czasach najnowszych r o z w i ą z a n i e oryginalne, w ł a ­ sne, łączące d o ś w i a d c z e n i a tradycyjne z licznymi usprawnieniami no­ woczesnymi. Mamy tu na m y ś l i g ł ó w n i e system w i ę z i , jakie wprowa­ dzone zostały m i ę d z y tych, k t ó r z y koczują, sezonowo p r z e b y w a j ą c na odległych pastwiskach, a tymi, k t ó r z y na s t a ł e m i e s z k a j ą w osiedlu somonowym. O n i e p r z y j ę c i u s i ę w Mongolii pozornie nowoczesnych (urbanistycz­ nych) form bytowania pasterzy z d e c y d o w a ł y oczywiste w z g l ę d y gospo­ darcze (większa r e n t o w n o ś ć gospodarstw k u l t y w u j ą c y c h tradycyjne z a ­ sady w ę d r o w a n i a pasterzy ze stadami). Ale niezwykle pomocny b y ł t e ż inny n i ż europejski system w a r t o ś c i , obligujący s p o ł e c z e ń s t w o mongol­ skie. N a l e ż y od razu p o w i e d z i e ć , ż e w tym k r a j u nie obserwuje s i ę tak ostro w y s t ę p u j ą c e g o zjawiska, jak w k r a j a c h c h o c i a ż b y Europy Wschod­ niej, s z c z e g ó l n i e zaś w Polsce, masowej emigracji m i e s z k a ń c ó w wsi do miast i z w i ą z a n e j z tym potrzeby zmiany statusu s p o ł e c z n e g o za w s z e l k ą cenę. MOTYWACJE ETYCZNE P r z y b l i ż y l i ś m y s i ę w tym momencie do istoty i n t e r e s u j ą c e g o nas zagadnienia, f u n k c j o n u j ą c y c h w s p o ł e c z e ń s t w i e mongolskim p o j ę ć etycz­ nych, tak elementarnych jak próżność, f a ł s z y w y splendor, cenienie so­ bie rzeczy z e w n ę t r z n y c h , n a j ł a t w i e j o k r e ś l a j ą c y c h potrzeby o charakterze p r e s t i ż o w y m . Analiza przede wszystkim r ó ż n y c h dziedzin tradycyjnej kultury materialnej, w tym artystycznej, s z c z e g ó l n i e podatnej na u j a w ­ nianie takich p r e s t i ż o w y c h potrzeb, wykazuje, że nie o d g r y w a j ą one w a ż n e j , a j u ż na pewno d e c y d u j ą c e j roli. Ludność Chałcha nie korzy­ stała w tradycyjnych strojach z agresywnej, wielobarwnej kolorystyki, a t a k ż e kolorowej ornamentyki h a f t ó w lub innych podobnych zdobień. W wystroju jurty p o j a w i a ł o s i ę malarskie zdobnictwo (mebli i części drewnianych jurty) nieraz nawet wyszukane i bogate, ale j e d n o c z e ś ­ nie — i to jest niezwykle charakterystyczne — nie w y s t ę p o w a ł a znana innym, zazwyczaj mniejszym grupom l u d n o ś c i o w y m w Mongolii barw­ na, wycinankowa aplikacja w o j ł o k ó w — zdobnictwo niezwykle efek­ towne, ł a t w o rzucające s i ę w oczy. Natomiast b y ł y i zdarzają się dzi- �264 L E C H MRÓZ, J A C E K OLĘDZKI siaj jeszcze wytwarzane przez ludność Chałcha w o j ł o k i zdobione tylko wzorami wyszytymi nicią n i e b a r w i o n ą (zazwyczaj z w e ł n y ciemniejszej niż ta, jakiej u ż y t o do wyrobu samego kobierca). S ą to w o j ł o k i niezwykle pracochłonne o wyrafinowanej ornamentyce geometrycznej. W niczym nie p r z y p o m i n a j ą tych ł a t w o w p a d a j ą c y c h w oko w o j ł o k ó w z barwny­ mi aplikacjami. Podobne uwagi n a s u w a j ą s i ę przy analizie w y r o b ó w ze srebra, funk­ c j o n u j ą c y c h jako ozdoby s t r o j ó w kobiet, r ę k o j e ś c i s z t y l e t ó w , okucia pochew, specjalne dłubacze do fajek, krzesiwa, wreszcie jako przystro­ jenie u p r z ę ż y (ozdobne guzy n a siodle i uździe). S ą to w y ł ą c z n i e przed­ mioty o bardzo wyszukanej ornamentyce, zbliżonej stylistycznie do w y ­ s t r o j ó w w y s t ę p u j ą c y c h na przedmiotach u ż y t k o w a n y c h w innych k u l t u ­ rach tylko przez przedstawicieli warstw uprzywilejowanych. Wymienione cechy kultury artystycznej Chałcha m o g ł y o c z y w i ś c i e k s z t a ł t o w a ć s i ę n i e z a l e ż n i e lub w n i k ł y m stopniu zależności od normot w ó r c z y c h ( u ś w i a d a m i a n y c h przez zwerbalizowanie) postaw s p o ł e c z n y c h , etycznych. T a k i czy inny rodzaj s t r o j ó w , p r z y s t r o j ó w itd., w y n i k a ł w du­ żej mierze z d o s t ę p n y c h w z o r c ó w , a przede wszystkim chyba oddzia­ ł y w a n i a wyrafinowanej kultury c h i ń s k i e j , służącej M o n g o ł o m gotowy­ mi wyrobami artystycznymi, kosztownymi materiami i innymi dobra­ mi. Dlatego niezwykle istotne b y ł o uzyskanie b e z p o ś r e d n i c h wypowie­ dzi, które o r i e n t o w a ł y b y , czy wspomniane zachowania s p o ł e c z n e z w i ą ­ zane z dążeniami p r e s t i ż o w y m i s ą u ś w i a d a m i a n e i w Określony sposób kwalifikowane. P o s ł u ż y l i ś m y się t u pytaniem o charakterze testowym: co jest w a ż n i e j s z e , w y ż e j cenione lub w y r ó ż n i a n e , „ b y ć " czy „mieć". W c z e ś n i e j prowadzone rozpoznanie tego zagadnienia w europejskich społecznościach ludowych, g ł ó w n i e n a p r z y k ł a d z i e Polski, dostarczyło danych, z k t ó r y c h jednoznacznie wynika, że wartość, jaką stanowi „mieć" przedkłada s i ę nad „być". Często też samoistnie traktowane po­ jęcie „być" jest n i e z r o z u m i a ł e lub w najlepszym razie zrozumiałe, lecz jako wartość nierealna. W ó w c z a s też łączone jest „ b y ć " z „ m i e ć " w a ­ r u n k u j ą c y m w y s t ą p i e n i e w a r t o ś c i pierwszej. Z Mongolii dysponujemy k i l k u d z i e s i ę c i o m a wypowiedziami zgroma­ dzonymi w ś r ó d ludności g ł ó w n i e starszego pokolenia z a m i e s z k u j ą c e j somon Bajan. W wypowiedziach tych „być" jest p o j ę c i e m jak najbardziej z r o z u m i a ł y m i bliskim; w y s t ę p u j e samoistnie, n i e z a l e ż n i e od „mieć". „ B y ć " to credo starszych M o n g o ł ó w . Młodsze pokolenie niekiedy pod­ w a ż a to credo r e f l e k s j ą znaną dobrze z Europy, zgodnie z k t ó r ą w a ­ runkiem bycia jest posiadanie. M o ż l i w e , że to rozumowanie rozwinie i upowszechni s i ę jeszcze bardziej. Ale j e d n o c z e ś n i e mamy podstawy, aby sądzić, ż e tradycyjne doświadczenia mongolskie, w y r a ż a j ą c e s i ę w w y w y ż s z a n i u w a r t o ś c i „bycia" (z czym w i ą ż e s i ę „ b y c i e sobą", „ c z u ­ cie się sobą") ponad posiadanie we wszelkich postaciach, zakresach, a także przejawach, łącznie z t y m i najbardziej z e w n ę t r z n y m i , presti- �WIZERUNEK DOBREGO 265 PASTERZA żowymi, nie u l e g n ą zanikowi. Są to doświadczenia zakorzenione g ł ę b o ­ ko w kulturze, chronione poprzez cały zespół w y n i k a j ą c y c h z nich przy­ zwyczajeń, potrzeb itp. W y w y ż s z a n i e „bycia" nad „posiadanie" b y ł o cnotą p o w s z e c h n ą . Można przypuszczać, ż e s t a n o w i ł a ona r ó w n i e ż kom­ ponent Wizerunku dobrego pasterza. W tradycyjnej kulturze M o n g o ł ó w znane są t e ż przypadki wcielania w życie założeń idei bycia, a nie po­ siadania. We wspomnianej instytucji zrzeszeń pasterskich chot, ubożsi korzystali z p r o d u k t ó w mlecznych uzyskiwanych ze stada, które nie było ich własnością. W czasie pomoru zwierząt ci, k t ó r y m ocalało stado, wspomagali d o t k n i ę t y c h k l ę s k ą . Goszczenie nawet z u p e ł n i e nieznanych osób b y ł o ś w i ę t y m zwyczajem, k t ó r y p r z e t r w a ł do dzisiaj a w celebro­ waniu spotkań towarzyskich w i d a ć c a ł k o w i t y brak pozorności, nie p r z y ­ pisywanie znaczenia rzeczom d r u g o r z ę d n y m , formalnym. Stąd też zwy- Ryc. 28. Gotowanie wnętrzności baranich. Somon Bajan 1968 r. czaję rytualnych, zbiorowych posiłków; b y ł y one okazją do zacieśniania w i ę z i s p o ł e c z n y c h , okazywania szacunku innym, a także sobie. Wiązało się z t y m r ó w n i e ż takie dysponowanie czasem, by w niczym i nigdzie nie u j a w n i ć pośpiechu, u w ł a c z a j ą c e j formy z a c h o w a ń w stosunku do drugiego c z ł o w i e k a . P r z y próbie rozpoznania w s p o s ó b najbardziej generalny norm etycz- �266 L E C H MROZ, J A C E K OLĘDZKI R y c . 29. K a p l i c z k a n a o ł t a r z u j u r t o w y m obok b i b l i o t e c z k i (w szafce). N a d r z w i a c h wizerunki Czojbałsana kapliczką i Suche Batora. N a zbliżeniu ofiara z serca barana. ( z d j ę c i e dolne) Somon Bajan 1968 w tyglu przed r. nych o b o w i ą z u j ą c y c h w społeczności pasterzy mongolskich — dodajmy zagadnienia niezwykle trudnego, albowiem nie ma dotychczas ż a d n y c h opracowań w literaturze przedmiotu — i n t e r e s o w a ł nas przede wszyst­ k i m stosunek do podstawowego zajęcia, jakim jest pasterstwo, p o ś r e d - �WIZERUNEK DOBREGO 267 PASTERZA nio zaś stosunek do hodowanych zwierząt. P r z y j ę l i ś m y , że tradycyjne sposoby odnoszenia się do zwierząt uznać m o ż n a za wzorcowe i normotwórcze; u p o w a ż n i a j ą do takiego założenia n a s t ę p u j ą c e fakty: 1. Na pytania ankiety p o ś w i ę c o n e j cechom dobrego i z ł e g o c z ł o w i e ­ ka ( w y m i e n i ć 3 cechy c z ł o w i e k a dobrego i 3 złego) niezwykle często akcentowany jest stosunek do zwierząt. C z ł o w i e k i e m dobrym b y ł daw­ niej ten, k t ó r y nie bił zwierząt, łagodnie się z nimi obchodził, o p i e k o w a ł się s ł a b y m i i chorymi jednostkami, w y s z u k i w a ł najlepsze pastwiska dla stad itd. 2. P r z e t r w a ł y zachowania z w i ą z a n e z udomowianiem zwierząt, w y ­ magające (jak w przypadku w i e l b ł ą d ó w ) tkliwych wprost zabiegów. Współczucie z w i e r z ę t o m osieroconym, pocieszanie matek, które utraciły potomstwo. N a k ł a n i a n i e opornych zwierząt przy wykorzystywaniu ich reakcji na ś p i e w i m u z y k ę (np. granie na morin churze). 3. N a j w y ż s z e g o r z ę d u skuteczność i sprawność w oswajaniu zwie­ rząt do c e l ó w jeździeckich i p o c i ą g o w y c h . W przypadku koni siodłanie Ryc. 30. Białego G r a dambaa Starca, przed symbolizująca ołtarzem jurtowym. nieustającą pogodę B a j a n 1968 r . Na ołtarzu ducha i porcelanowa figura pomyślność. Somon �268 L E C H MROZ, J A C E K OLĘDZKI R y c . 31. G r a w k o ś c i . S o m o n B a j a n 1968 r. jednostek dzikich bez uprzedniego d ł u g o t r w a ł e g o trenowania, a przy ć w i c z e n i u w i e r z c h o w c ó w korzystanie z u m i e j ę t n o ś c i dzieci. 4. Opieka nad zwierzętami, przyzwalająca n a ich obecność w jurcie oraz nakłaniająca do chronienia najbardziej nieodpornych zwierząt o s ł o ­ n ą z jurt stawianych na k r ę g u (chot). 5. Zabijanie z w i e r z ą t w e d ł u g r e g u ł najbardziej humanitarnych. R y tualizacja sposobu zabijania owiec. Głęboka moralna i uczuciowa moty­ wacja tego r y t u a ł u . Unikanie zabijania p s ó w i koni. 6. Niejedzenie m i ę s a k o ń s k i e g o , przy j e d n o c z e ś n i e niezwykle osz­ c z ę d n y m i starannym s p o ż y t k o w a n i u s k ł a d n i k ó w o d ż y w c z y c h z owiec. Traktowanie jako p r z y s m a k ó w wnętrzności, nie marnowanie owczych żołądków, a nawet ich zawartości (gromadzenie i suszenie na paszę dla zwierząt w czasie zimy). 7. Niekorzystanie z nazw z w i e r z ą t jako przezwisk i niestosowanie pejoratywnie brzmiącej nomenklatury dla określania p o s z c z e g ó l n y c h a k t ó w w ż y c i u zwierząt. �WIZERUNEK DOBREGO 269 PASTERZA 8. Siady majoryzacji świata zwierząt nad ludzkim, a nawet formy sakralizacji zwierząt w t w ó r c z o ś c i literackiej (przypowieści, p r z y s ł o w i a itd.) oraz w pieśniach, muzyce i działaniach o charakterze plastycznym (przedstawianie szczegółowo^realistyczne czy nawet naturalistyczne zwie­ rząt, przy schematyzacjd p r z e d s t a w i e ń człowieka). 9. Komemoratywne Wierzenia szamanistyezne z w i ą z a n e z koniem (składanie czaszek końskich na owoo) oraz — lub przede wszystkim — wierzenia lamaistyczne w y z n a c z a j ą c e z w i e r z ę t o m określoną (ważną) rolę w koncepcjach reinkarnacyjnych. W omawianym czasie przemian w s k a ź n i k i te p o d l e g a j ą mniej lub bardziej wyrazistej zmianie. Stosunek do zwierząt zmienił s i ę najbar­ dziej zasadniczo w odniesieniu do jego p r z e j a w ó w przedstawionych w punktach w 4, 5, 6, 8 i 9 oraz już w mniejszym stopniu w punktach 1 i 7, n a koniec w stopniu najmniejszym w punktach 2 i 3. Dobrą ilustracją zmian, jakie d o k o n a ł y s i ę w zakresie w i e r z e ń , s z c z e g ó l n i e w najistotniejszym ich zespole, bo d o t y c z ą c y m reinkarnacji (punkt 9), może b y ć wyznanie starszej kobiety, dodajmy .głęboko w i e r z ą c e j , k t ó r a powiedziała nam, ż e chciałaby s i ę ponownie narodzić w takim ś w i e c i e , gdzie nie m i ę s o , lecz jarzyny i owoce są p o d s t a w ą p o ż y w i e n i a . Wypo­ wiedź tej kobiety — mieszkanki B a j a n somonu — stanowi bardzo w y ­ sublimowany, s z c z e g ó ł o w y fakt, albowiem inni w i e r z ą c y nadal n a j c z ę ś ­ ciej deklarują ż y c z e n i a ponownych narodzin w tych samych warunkach, w jakich żyli, i w statusie pasterza. S ą jeszcze inne w s k a ź n i k i określa­ jące te nowe przekonania, a w rezultacie zachowania. Stało się już regułą nieszanowanie z m a r ł y c h zwierząt, w tym r ó w n i e ż koni. Zaprze­ stano gromadzenia g ł ó w (czaszek) tych zwierząt w miejscach u ś w i ę ­ conych na owoo. Zmarłe konie pozostawia się w przypadkowych m i e j ­ scach. Jest to jeden z wyrazistszych s y m p t o m ó w n i e ł a d u , obojętności w y r a ż a j ą c y s i ę ' obecnie w monstrualnych nieraz na stepie ś m i e t n i ­ skach kości z w i e r z ę c y c h , rogów, skór i w n ę t r z n o ś c i — sztuk, które pa­ dły, lub b y ł y masowo zabijane . 2 9 W odniesieniu do punktu 5 odnotowujemy n a s t ę p u j ą c e zmiany szcze­ g ó ł o w e . Mięso oraz s k ó r y z p s ó w s t a ł y s i ę w a ż n y m dla Mongolii surow­ cem eksportowym. Psy, które s t a n o w i ł y w Mongolii wartość utylitarną jedynie jako stworzenia żyjące (pomocnik człowieka, tropiciel, strażnik stad i mienia), dostarczają dziś niezwykle cenionych w Z S R R futer do 2 9 byłego Dosyć lamy, (lekarz) n i c które nadają myszami. A reprezentatywna Dzama nie wie dla Bajanu. „Jacy o ziołach, a s i ę do l e c z e n i a . u nas tych z myszy z j a w i s k jest są moi j a tu Drugi syn jest dużo, w wypowiedź synowie — mówi somonie w y r ó ż n i a m — trudno jest brygadzistą pracować przy starego pasterza, Dzam — około i nie 200 przejmuje się zwierzętach. m u —• t r z e b a w a l c z y ć z m y s z a m i , j a k i e ś ś r o d k i s ą potrzebne, ale takie, ż e b y r z ę t o m nie szkodziły. M ó w i ę zwierzęta zostaną!" Wywiad z m u : ty sierpnia 1968 b r y g a d z i s t a — u ciebie r. jeden roślin, bez Mówię zwie­ trawy �270 L E C H MROZ, J A C E K OLĘDZKI wyrabiania obuwia dla lotników. Tabuny koni eksportowane są za gra­ nice Mongolii n a ubój z przeznaczeniem surowcowym do produkcji kon­ serw m i ę s n y c h . Te i inne przejawy cywilizacyjne m u s i a ł y odbić się na charakterze stosunku mongolskich pasterzy do czczonych czy szano­ wanych zwierząt, a w ostateczności na zachowaniach pospolitych, przede wszystkim sposobach zabijania (punkt 5), ale t e ż sposobach trakto­ wania zwierząt (punkt 1). Pod w p ł y w e m tych przemian w y t w o r z y ł s i ę w społeczności jaką sta­ n o w i ą m i e s z k a ń c y terytorium somonu B a j a n stan, k t ó r y m o ż n a określać rozchwianiem lub z a m ę t e m w o b o w i ą z u j ą c y c h tradycyjnie normach z a ­ c h o w a ń d o t y c z ą c y c h zwierząt. U t r z y m u j ą c y się jednak nadal trwale w tej społeczności autorytet c z ł o w i e k a starszego — Mędrca, szacunek w y r a ż a n y bez europejskiej uniżonoścd ludziom s p r a w u j ą c y m w ł a d z ę , stwarza podstawy istnienia refleksji, zadumy, znajdującej komentarz w obiegu s p o ł e c z n y m . Pozwala to m n i e m a ć , że dawne doświadczenia i m ą d r o ś ć tej s p o ł e c z n o ś c i o w o c o w a ć m o g ą w przyszłości. Prócz z a c h o w a ń d o t y c z ą c y c h zwierząt ankieta dostarczyła informacji jakie cechy winien posiadać c z ł o w i e k dobry. W y m i e n i a n ą na pierwszym miejscu c e c h ą dobrego c z ł o w i e k a jest optymizm, na drugim s p o k ó j we­ w n ę t r z n y , łagodność usposobienia, zdolność do r o z w a ż n e g o (refleksyj­ nego) rozstrzygania spraw codziennych. Odpowiednio g ł ó w n ą c e c h ą c z ł o ­ wieka z ł e g o jest pesymizm, dalej g w a ł t o w n o ś ć usposobienia, nerwo­ wość. B y ć m o ż e to zdecydowanie, ł a t w e f o r m u ł o w a n i e pojęć dychotomicznych ( d o t y c z ą c y c h dobra i zła, ostre rozróżnianie tych wartości) wynika ze szczególnie trudnych, już na poziomie naturalnym, przyrod­ niczym iwarunków egzystencji p o k o l e ń M o n g o ł ó w — s t e p o w c ó w Central­ nej Azji. Ale wchodzi tu r ó w n i e ż w grę percepcja m y ś l i buddyjskiej, a w c z e ś n i e j z w i ą z a n i e z szamanizmem. W obydwu ideologiach pojęcie dobra i zła jest rozgraniczane ze szczególną ostrością. W y o d r ę b n i e n i e optymizmu i rozwagi jako cnót naczelnych jest skon­ kretyzowaniem tradycyjnej postawy etycznej M o n g o ł ó w . Postawa ta jest racjonalistyczna od początku do końca. I nic nie wskazuje na to, aby w dzisiejszych czasach m o g ł a ona ulec j a k i m ś zasadniczym prze­ obrażeniom. C h c i e l i b y ś m y jeszcze p o w i e d z i e ć parę s ł ó w o w s k a ź n i k u wymienio­ n y m w punkcie 8. Synteza artystyczna postaw etycznych w relacji c z ł o ­ wiek — z w i e r z ę b y ł a taka, jak p r ó b o w a l i ś m y ją s c h a r a k t e r y z o w a ć w tym w ł a ś n i e punkcie, odnosiła się j e d n o c z e ś n i e do tradycyjnych środ­ k ó w wyrazu. J a k natomiast przedstawia się ta relacja we w s p ó ł c z e s n y c h przejawach r ó ż n y c h manifestacji artystycznych? Można by zacząć od r y s u n k ó w - m a l u n k ó w , aplikacji i rzeźb dzieci wykonywanych przez nie w s z k o ł a c h mongolskich. Jest wprost z d u m i e w a j ą c e , że w tych reali­ zacjach najczęściej w y s t ę p u j ą zwierzęta, o c z y w i ś c i e te, k t ó r e są trady­ cyjnie hodowane w tym kraju. Nie ma w tych rysunkach w y o b r a ż e ń �WIZERUNEK DOBREGO PASTERZA 271 kur i gęsi, tak jak nie ma k r ó l i k ó w , zajączków i k o t k ó w . Nie ma t e ż świń, chociaż z w i e r z ę to, tak jak kury, zaczęto w tym k r a j u h o d o w a ć . Dzieci mongolskie fascynuje baran i k o ń , krowa, w i e l b ł ą d i sar łyk, ale nade wszystko jurta, w swym pasterskim sztafażu. Jest zaskakujące, że na kilkaset r y s u n k ó w dzieci ze s z k o ł y w Bajan somonie, zaledwie k i l k a ­ naście razy ukazany jest człowiek, chłopiec p a s ą c y stado lub jeździec p r z e w o d z ą c y karawanie. Dodajmy, że wyobrażenia ludzi — od strony formalnej — nie d o r ó w n u j ą biegłości czy staranności w ukazywaniu zwierząt. Charakterystyczne też jest, że zadane albo zasugerowane te­ maty, np. „ w i e l c y p r z y w ó d c y " (Lenin, Suche Bator), a nawet „przo­ downicy pracy socjalistycznej" są rysowani i malowani za pomocą k a l ­ kowania. Nie b y ł o b y to zadziwiające, gdyby nie fakt, że propozycja przedstawienia Mongołki, Mongoła spotyka się u dzieci z wyrafinowa­ nymi wprost zabiegami k o l a ż o w y m i , aplikacyjnymi. Nie m o ż n a tutaj m ó w i ć tylko o bardziej trafnym ukazywaniu treści znanych, raczej 0 treściach akceptowanych jako bardzo bliskie. Do programu zajęć rysunkowych w szkołach mongolskich — w ta­ kich nawet miejscach jak Bajan somon — przeniknął, albo też ś w i a d o ­ mie został p r z y j ę t y religijny temat o rodowodzie buddyjskim — tumbaszt, symbol przyjaźni. Jest to przedstawienie czterech zwierząt — słonia, m a ł p y , zająca, ptaka — s t o j ą c y c h na sobie pod drzewem owoco­ wym. W tym w s p ó ł d z i a ł a n i u g ł ó w n ą rolę odgrywa nie słoń z y r w a j ą c y trąbą owoce czy też zręczna małpa, lecz ptak, podający dziobem zer­ wane z drzewa przez s w y c h w s p ó ł t o w a r z y s z y przysmaki. W tych dzie­ cięcych w y o b r a ż e n i a c h tumbaszi zwraca u w a g ę , że z a r ó w n o słoń jak 1 małpa — z w i e r z ę t a nie w y s t ę p u j ą c e na obszarach Mongolii, a w i ę c nie widywane w r z e c z y w i s t o ś c i , przedstawiane są z ogromnym znawstwem, zawsze realistycznie, a nieraz wprost naturalistycznie. Natomiast w przedstawieniach pojedynczych zwierząt hodowanych w stepie, bądź w przypadku tematu „pięć zwierząt n a j w a ż n i e j s z y c h " , s t a n o w i ą c y c h p o d s t a w ę gospodarki pasterskiej, s z c z e g ó ł o w o ś ć i spraw­ ność obrazowania bywa wprost niewiarygodna. Jest to obrazowanie po­ krewne niezwykle w n i k l i w y m studiom graficznym zwierząt, jakie zna­ my z buddyjskich t r a k t a t ó w p i ś m i e n n i c z y c h — często bogato ilustro­ wanych. R y s u n k i czy t e ż malunki, aplikacje lub płaskorzeźby s ą zawsze traktowane w s p o s ó b niezwykle p o w a ż n y , na serio bez żartobliwości, która nierzadko wkrada s i ę do wszelkiej twórczości dziecięcej. W rysunkach mongolskich dzieci zwraca u w a g ę znajomość osobli­ wych r e a l i ó w w ł a s n e j ziemi, przede wszystkim płaskości obszarów ste­ powych (w rysunkach w y r a ż a się to w ukazywaniu rzeczy jak gdyby w próżni), a przy przedstawianiu t e r e n ó w g ó r z y s t y c h zaciemnianie ich n i e n a s ł o n e c z n i o n y c h s k ł o n ó w p ó ł n o c n y c h , tam gdzie rosną drzewa. J e d ­ n o c z e ś n i e zawsze w tych pejzażach ukazywane jest słońce. W tych d z i e c i ę c y c h obrazkach w y s t ę p u j e jeszcze coś, co stanowi dalszy istotny �272 L E C H MROŹ, J A C E K OLĘDZKI rys kultury, w jakiej uczestniczą. Otóż powszechne jest u tych dzieci zafascynowanie najprostszymi urządzeniami pasterskimi (schroniska dla zwierząt, zagrody, studnie). Natomiast samochody, traktory czy nawet statki i helikoptery s t a n o w i ą w t y m repertuarze t r e ś ć najbardziej epi­ zodyczną. Nie m a w i ę c w tych w a ż n y c h dokumentach ujawnienia prze­ k o n a ń (tych, k t ó r e poznajemy w działaniach plastycznych i p i ś m i e n n y c h deklaracjach dzieci i m ł o d z i e ż y wychowywanej w miastach czy rejo­ nach niezurbanizowainych innych części świata) o n i e p o d w a ż a l n e j roli samego c z ł o w i e k a , jego w y n a l a z k ó w cywilizacyjnych najnowszej doby. Trwanie w ścisłej w i ę z i z naturą, w ś w i e c i e zwierząt, przy poszanowa­ niu elementarnych zajęć pasterskich i p o w i n n o ś c i c z ł o w i e k a (jurta — życie rodzinne — z w i ą z a n e z nim obyczaje) to t r e ś ć zasadnicza t w ó r ­ czości n a j m ł o d s z y c h r e p r e z e n t a n t ó w w s p ó ł c z e s n e g o s p o ł e c z e ń s t w a mon­ golskiego. N i e w ą t p l i w i e o wiele bardziej zasadniczym dokumentem odnoszenia się ludzi do zwierząt i ich roli jest t w ó r c z o ś ć d o r o s ł y c h a r t y s t ó w pro­ fesjonalnych i ludowych. Dobrym p r z y k ł a d e m w y j ś c i o w y m , zapoczątko­ w u j ą c y m to z ł o ż o n e zagadnienie, m o ż e b y ć plastyczne ukazanie dobro­ dziejstw. rewolucji na pomniku nagrobnym Suche Batora w U ł a n B a ­ tor. T w ó r c y d z i e ł a nie znamy. Oto n a j w a ż n i e j s z a tematyka plastycznej realizacji na t y m pomniku-grobowcu: w scenie u k a z u j ą c e j budowanie fabryk i kopalni autor p r z e d s t a w i ł k a r a w a n ę t r a n s p o r t o w ą m a t e r i a ł ó w budowlanych. Zaakcentowane zostały przedstawienia zwierząt, w i e l b ł ą ­ d ó w i jaków. A tylko prawie marginesowo ukazane s ą ciężarówki. I jak­ kolwiek b y ś m y odczytywali to w y o b r a ż e n i e przemian rewolucyjnych, dominuje w nim z w i e r z ę i w ó z k o c z o w n i k ó w . Jest to p e ł n a afirmacja rodzimej tradycji. Dodajmy, p o w s t a ł a w czasach propagandy a k c e n t u j ą ­ cej znaczenie materialnych dobrodziejstw cywilizacji p r z e m y s ł o w e j . W okresie bezpośrednio po rewolucji, g ł ó w n i e w latach dwudziestych, ale też znacznie p ó ź n i e j , do lat pięćdziesiątych, propagowane b y ł y w ś r ó d pasterzy działania artystyczne, m o ż n a b y ł o b y to n a z w a ć polityką k u l ­ turalną, mającą w y z w o l i ć rodzime talenty. P o j a w i ł o się w ó w c z a s sporo najrozmaitszych p r z e d s t a w i e ń plastycznych o charakterze zdecydowanie ludowym. B y ł y to g ł ó w n i e aplikacje lub wyszywanki, n a w i ą z u j ą c e do tradycyjnych w Mongolii ś r o d k ó w wyrazowych, znanych nawet w cza­ sach prahistorycznych, a rozwijanych później przez lamaizm — obok m a l o w i d e ł i grafik b y ł to r ó w n o r z ę d n y sposób obrazowania treści reli­ gijnych. Interesujące nas przedstawienia — wykonywane przez a r a t ó w — m i a ł y w y ł ą c z n i e t e m a t y k ę świecką. I co jest charakterystyczne, d o m i n o w a ł y w nich sceny z życia pasterskiego — najprostsze procedery hodowlane, krajobraz, jurty, i o c z y w i ś c i e zwierzęta. Sceny z zajęć w czte­ rech porach roku s t a ł y s i ę w ą t k i e m przewodnim tych n i e z w y k ł e j wprost wartości, autentycznych wypowiedzi plastycznych. Niestety, n a i w n o ś c i formy czy t e ż prostota ludowego obrazowania s t a ł y się powodem, że �WIZERUNEK DOBREGO PASTERZA 273 w ostatnich latach zniszczono te dzieła, przynajmniej n a j w a ż n i e j s z e ich kolekcje. J e d n ą z nich m o ż n a b y ł o podziwiać w muzeum w Cecerlegu, gdzie z omawianej kolekcji z a c h o w a ł a się bodaj tylko jedna aplika­ cja. Z d e c y d o w a ł a o t y m jej tematyka — asfaltowe ulice, szkoła i auto­ busy na tle w y n i o s ł e j g ó r y znajdującej się w t y m m i e ś c i e . Zniszczono obrazy o tematyce rustykalnej, pasterskiej, n i e z w y k ł e j piękności przed­ stawienia zwierząt, na ich miejsce wprowadzono zaś wielkie malowane plansze wykonane przez b i e g ł e g o s p e c j a l i s t ę z U ł a n Bator. W tych obrazach-planszach propagowany jest wizerunek pasterza s k r z ę t n e g o , ho­ dowcy, pokazywany w sposób poprawnie wystudiowany niczym r e l i ­ gijne przedstawienia, po w i e l e k r o ć kopiowane, wymierzane z całą zna­ jomością antropologii c z ł o w i e k a , jego g e s t ó w i wyrazu twarzy, detali w stroju itp. Interesuje nas j e d n a k ż e nadal obrazowanie spontaniczne, k t ó r e zro­ dziło się w czasach w s p ó ł c z e s n y c h w tym k r a j u . Można tu w s p o m n i e ć m a l o w i d ł a — obrazy w ramach — przystrajające zajazdy. Ukazywano na nich zwierzęta, najczęściej w i e l b ł ą d a w stanie r u i , ale t a k ż e w i e l b ł ą ­ dzicę. T e n ostatni temat stał s i ę do tego stopnia popularny, że zrodził się obrazek — podarunek, dawany przy r ó ż n y c h ceremonialnych oka­ zjach. W sytuacjach oficjalnych wizerunek ten nazwany został „ w i e l ­ błądzica przodownica w dostawie mleka". S ą to n i e w ą t p l i w i e groteskowe, graniczące z kiczem fascynacje z w i e r z ę c i e m albo m o ż e c z y m ś jeszcze zupełnie innym, dobrem materialnym sprowadzonym do samych k o r z y ś ­ ci. Z w i e r z ę pozbawione zostało tu jego duchowej, czy ideowej wartości, zwulgaryzowane do poziomu n a j n i ż s z y c h odczuć. Ale p r z e t r w a ł o c o ś , co jest prawdziwym ewenementem w kulturze świata. Mamy tu na m y ś l i pomniki stawiane z w i e r z ę t o m , co jest z j a ­ wiskiem o g ó l n o k r a j o w y m . W y s t ę p u j ą one przede wszystkim w somonach. S ą to wykonane z cementu przedstawienia czterech podstawo­ wych zwierząt hodowlanych, konia, w i e l b ł ą d a , krowy i owcy. Zdarzają się r ó w n i e ż przedstawienia j a k ó w i kóz. R z e ź b y mają w i e l k o ś ć natural­ ną. S t a n o w i ą one — jak w somonie B a j a n — o p r a w ę ogrodzenia ogród­ ka zabaw i c h w a ł y , miejsca, w k t ó r y m centralnie usytuowany jest po­ stument z wyeksponowanymi fotografiami p r z o d o w n i k ó w pracy, sam zaś ogródek stanowi r ó w n i e ż miejsce żabafw dzieci. Do tych rzeźb n a ­ w i ą z u j ą jeszcze inne, montowane przy bramach wjazdowych do somonów, a t a k ż e pojedyncze figury g ł ó w n i e antylopy dzerenia i dzikiej kozicy stawiane n a w z g ó r z a c h (zwykle w pobliżu uzdrowisk). Wreszcie przypomnijmy, że na ogrodzeniach ( g ł ó w n i e n a bramach w e j ś c i o w y c h ) omawianych w c z e ś n i e j osiedli jurtowych p o j a w i ł y się w ostatnich latach m a l o w i d ł a wykonywane z d u ż y m nieraz n a k ł a d e m środków. N a j c z ę s t s z y m i wprawdzie motywami s ą dawne symbole gra­ ficzne (oldzijt) szczęścia, powodzenia i gościnności. Ale m. in. w somo­ nie B a j a n p o j a w i ł y się r ó w n i e ż w y o b r a ż e n i a zoomorficzne. N a j w i ę k s z ą 18 — E t n o g r a f i a P o l s k a , X X I V , z. 1 �274 L E C H MRÓZ, J A C E K OLĘDZKI u w a g ę zwraca tu sporych r o z m i a r ó w para z w i e r z ą t — j e l e ń i łania na ukwiecanej ł ą c e . Nie jest to wprawdzie temat c a ł k i e m nowy (podobny p o j a w i a ł s i ę w c z e ś n i e j na skrzyniach jurtowych), lecz m o ż e w ł a ś n i e dlatego zaskakujący. W y s t ę p u j ą te m a l o w i d ł a n a ogrodzeniach w s p ó ł ­ czesnych obejść rodzin arackich, robotniczych, u r z ę d n i c z y c h . Dawniej nie b y ł o to praktykowane, nawet tam, gdzie wznoszono staranne ogro­ dzenia w osiedlach klasztornych bądź przy siedzibach n o j o n ó w . S p r ó b u j m y zatem dokonać w s t ę p n e j rekapitulacji przedstawionych spostrzeżeń, n i e w ą t p l i w y c h f a k t ó w — m a j ą c y c h w a ż n e s p o ł e c z n o - k u l t u rowe znaczenie w obrazie życia, w relacji c z ł o w i e k - z w i e r z ę - n a t u r a , ist­ n i e j ą c y c h na poziomie podstawowym, z a c h o w a ń z b i o r o w o ś c i g ł ó w n i e pasterskich, albo m ó w i ą c inaczej chudonowych, terenowych z n a j d u j ą ­ cych się poza g ł ó w n y m s t o ł e c z n y m miastem. Mimo r ó ż n y c h prób ste­ rowania tymi zachowaniami z z e w n ą t r z , poprzez działania o charakte­ rze modernizacyjnym bądź cywilizacyjnym, p r z e t r w a ł o spontaniczne odczucie, ż e nie sam człowiek, ale jego g ł ó w n e w tym k r a j u dobro — zwierzęta s t a n o w i ć m o g ą nie tylko w a r t o ś ć m a t e r i a l n ą , lecz u c z u c i o w ą , e s t e t y c z n ą , a t a k ż e — jak n i e g d y ś — ideową. Nie jest to już sakrali­ zacja, c h o ć jeszcze nie trywializacja czy zracjonalizowanie najbardziej prymitywne, znane nam z innych kultur, z k r a j ó w „ w y s o k o r o z w i n i ę ­ tych". Nie m o ż n a jednak p o m i n ą ć w tych r o z w a ż a n i a c h innego aspektu za­ gadnienia, mianowicie jak przedstawia s i ę ono w wydaniu najbardziej oficjalnym twórczości a r t y s t ó w profesjonalnych d z i a ł a j ą c y c h w U ł a n Bator, k s z t a ł c o n y c h w tamtejszej szkole plastycznej i za granicami k r a ­ j u , oraz w działalności a r t y s t ó w zrzeszonych w s p ó ł d z i e l n i a c h r z e m i o s ł a artystycznego w tym m i e ś c i e . Prace tych a r t y s t ó w najczęściej s ą też w y s y ł a n e w ś w i a t jako w ł a ś c i w a i uznana reprezentacja sztuki w s p ó ł ­ czesnej Mongolii . Rzecz sprowadza s i ę obecnie do tego, że przy całej rozmaitości i nagromadzaniu w owej sztuce t e m a t ó w programowo-dydaktycznych, a o d n o s z ą c y c h s i ę do przemian s p o ł e c z n o - k u l t u r a l n y c h , j a ­ kie n a s t ą p i ł y w Mongolii po rewolucji, tj. akcentowanie dobrodziejstw cywilizacyjnych, istnieje nadal fascynacja tym, co w c a ł y m tego s ł o w a znaczeniu m o ż n a n a z w a ć rodzimością, szacunkiem dla tradycji tej właśnie, która oznacza u m i ł o w a n i e ziemi ojczystej, jej w a l o r ó w k r a j ­ obrazowych tudzież u ś w i ę c o n y c h zajęć pasterskich. Nierzadko samoist­ n y m tematem s ą studia — przede wszystkim malarskie — d o t y c z ą c e zwierząt. „ P o r y roku", „kalendarz zajęć pasterskich", wreszcie sceny iście rustykalne to s t a ł y już obecnie w ą t e k tych prezentacji. Jeszcze do niedawna jeździec na koniu b y ł j a k i e g o ś rodzaju symbolem tych treści, 3 0 8 0 tional J. O l ę d z k i , Art, Ethnological nej Native [w:] Poland narodowej Sciences, sztuce at and the Folk 8th Elements International W r o c ł a w 1968; t e n ż e , Mongolii, [w:] Studia in Contemporary Congress Rodzimość mongolskie, of Mongolian Anthropological i ludowość Wrocław we 1969. Na­ and współczes­ �WIZERUNEK DOBREGO PASTERZA 275 obecnie zaś nierzadko ukazywana jest Mongołka ujeżdżająca wielbłąda. Wydaje się to nam z n a c z ą c y m przetransponowaniem pewnych s t a ł y c h treści. W ś r ó d pasterzy mongolskich czy t y b e t a ń s k i c h istniał zwyczaj ujeżdżania z w i e r z ą t nie tylko przez m ę ż c z y z n , lecz r ó w n i e ż kobiety a n a ­ wet dziewczynki. I jak wiadomo, uczestniczą one razem z c h ł o p c a m i w w y ś c i g a c h koni podczas igrzysk nadaamu. W tym nie m a j ą c y m ż a d ­ nego precedensu w kulturach ś w i a t o w y c h zwyczaju m o ż n a d o p a t r y w a ć się prawdziwej apoteozy zwierzęcia, a najistotniejsze jest kultywowanie tego zwyczaju w czasach obecnych, co m o ż n a zrozumieć jako oficjalną akceptację z a c h o w a ń w y j ą t k o w o osobliwych — tradycyjnych. Wizeru­ nek dobrego pasterza jest w t y m przypadku rozszerzony na całą re­ prezentację s p o ł e c z n ą narodu, bez jakiegoś dążenia do w y w y ż s z a n i a t y l ­ ko osobników m ę s k i c h . W t y m s z c z e g ó ł o w y m przypadku d o t k n ę l i ś m y nie­ zwykle charakterystycznego r y s u kultury Mongolii, mianowicie spo­ wszednienia w t y m k r a j u spraw hodowlanych w takim wymiarze, ż e udział c z ł o w i e k a , jego zabiegi i starania pozostają jak gdyby w cieniu istoty życia samych zwierząt. Ale jednocześnie z w i e r z ę nie zostało spro­ wadzone — jak w kulturach miejskich chociażby Europy — do za­ s t ę p s t w a , do falsyfikatu w i ę z i plemiennych. ZAKOŃCZENIE Tak w i ę c m o ż e m y obecnie uściślić poczynione dotąd uwagi na te­ mat stosowanych k r y t e r i ó w , o k r e ś l a j ą c y c h „dobrego pasterza" w trady­ cyjnym i w s p ó ł c z e s n y m systemie w a r t o ś c i o w a n i a w Mongolii. Wydaje się, ż e n a pierwsze miejsce wysuwa się tu stosunek do t r a ­ dycji pasterskich, o k r e ś l o n e g o sposobu bytowania, którego symbolem jest w Mongolii jurta — domostwo pierwotnie p r z e n o ś n e , służące n a j ­ w y ż e j z e s p o ł o w i rodzinnemu. Mimo zasadniczych przemian o charakte­ rze s p o ł e c z n y m , gospodarczym i wreszcie demograficznym (powstanie d u ż y c h społeczności miejskich i społeczności z w i ą z a n y c h z ośrodkami p r z e m y s ł o w y m i ) pozostała jurta domostwem nadal cenionym, k t ó r e g o nie kojarzy s i ę w y ł ą c z n i e z przeszłością, i to tą radykalnie z a n e g o w a n ą , nie mającą swojej kontynuacji w teraźniejszości, a tym bardziej pro­ jektowanych p o w i ą z a ń z przyszłością. Jurta, sposób jej u ż y t k o w a n i a , jest w Mongolii t r w a ł y m , materialnym ł ą c z n i k i e m m i ę d z y tymi r ó ż n y ­ mi, z m i e n i a j ą c y m i się stale wymiarami czasu historycznego, a tym sa­ mym uwarunkowaniami społeczno^kulturowymi. R ó ż n i c e m i ę d z y nimi są ł a g o d z o n e dzięki poszanowaniu i g ł ę b o k i e m u p r z y w i ą z a n i u do tra­ dycyjnych s p o s o b ó w bytowania. M o ż n a m ó w i ć tu o zdecydowanej c i ą g ­ łości czy wprost s t a b i l n o ś c i kulturowej, stabilności najbardziej zasadni­ czego z e s p o ł u potrzeb i z a c h o w a ń s p o ł e c z n y c h . Nigdzie chyba na ś w i e ­ cie mieszkanie u w a ż a n e za koczownicze nie w e s z ł o trwale do zasobu kulturowego w s p ó ł c z e s n y c h zbiorowości ludzkich. Jurta w Mongolii jest �276 L E C H MRÓZ, J A C E K OLĘDZKI z a r ó w n o mieszkaniem pasterzy k o c z u j ą c y c h , jak i ludzi osiadłych na stałe; jest istotnym elementem w procesie tworzenia c e n t r ó w m i e j ­ skich. Inna rzecz, że tradycja s t a ł y c h osiedli jurtowych w skupiskach miejskiego charakteru na obszarach azjatyckich jest dość dawna. Widać to z a r ó w n o w w y g l ą d z i e dawnej Urgi, jak i w w a ż n i e j s z y c h ośrodkach klasztornych (np. Erdeni Dzu). J e d n a k ż e dopiero w czasach w s p ó ł c z e ­ snych jurta u z y s k a ł a w ś w i a d o m o ś c i M o n g o ł ó w r a n g ę domostwa u n i ­ wersalnego, dostosowanego do wszelkich sytuacji i k o n k u r u j ą c e g o z n a j ­ bardziej zaawansowanym w rozwoju typem budownictwa mieszkalne­ go. Jurta stała się domostwem o g ó l n o n a r o d o w y m a j e d n o c z e ś n i e symbo­ lem odrębności kulturowej i ś w i a d o m o ś c i historycznej p r z y n a l e ż n o ś c i do p a ń s t w a . Elementami najbardziej chyba wymiernymi w k s z t a ł t o w a n i u w i ­ zerunku dobrego pasterza s ą te, które w i ą ż ą s i ę z e g z y s t e n c j ą i umie­ jętnością zapewnienia sobie i stadom nie tylko przetrwania, ale w mia­ rę jak najlepszego życia. Warunki geograficzne i klimatyczne, w j a ­ kich żyją mongolscy araci, s ą n a tyle 'Odmienne nie tylko od w a r u n k ó w funkcjonowania społeczności rolniczych, ale także wielu społeczności koczowniczych i pasterskich, że w y m a g a j ą specjalnej wiedzy i u m i e j ę t ­ ności. Zrozumiałe w i ę c , ż e cechami cenionymi, p o d k r e ś l a n y m i u tego, kto jest u w a ż a n y za dobrego pasterza s ą u m i e j ę t n o ś c i znalezienia się wobec r ó ż n y c h sytuacji jakie niesie ż y c i e w w a r u n k a c h mongolskiego stepu, p u s t y ń , obszarów górskich. Z n a j o m o ś ć w ł a ś c i w o ś c i i w a l o r ó w pastwisk b ę d ą c y c h rejonem zamieszkiwania i wypasu stad jakiejś ro­ dziny, wiedza n a temat traw, ziół, z a s o b ó w wody i m o ż l i w o ś c i zabez­ pieczania stad zimą, decyduje o efektach ekonomicznych, ale t a k ż e określa stopień fachowości pasterza. F a c h o w o ś ć i wiedza na temat zwie­ rząt, sposobu hodowli i u m i e j ę t n o ś ć zabezpieczania stad n a zimę, do­ konanie wyboru odpowiednich miejsc wypasu, dbałość o z w i e r z ę t a i roz­ głos, j a k i w ś r ó d a r a t ó w p r z y n o s z ą w y j ą t k o w o p i ę k n e zwierzęta, s ą ty­ mi elementami, które świadczą o c z ł o w i e k u i które określają go jako pa­ sterza dobrego. Rola tego rodzaju wiedzy widoczna jest z w ł a s z c z a przy p o r ó w n a n i u wypowiedzi ludzi starszych i m ł o d z i e ż y . K s z t a ł c e n i e m ł o d z i e ż y w e d ł u g nowych zasad, istnienie w somonach specjalistycznych służb wetery­ naryjnych, zootechnicznych, f a c h o w c ó w od gospodarki mlecznej nasta­ wionej na w i ę k s z ą s k a l ę , zdjęły wprawdzie z a r a t ó w o b o w i ą z e k uniwer­ salności i k o n i e c z n o ś ć radzenia sobie samemu, ale j e d n o c z e ś n i e z u b o ż y ł y ich ogólną w i e d z ę i osłabiły rodzaj emocjonalnego kontaktu ze zwie­ rzętami. P r z y t y m zjawiska tak powszechne w wielu krajach i niero­ zerwalnie — jak s i ę wydaje — z w i ą z a n e z kierunkiem w s p ó ł c z e s n y c h przemian, jak ucieczka do miast, są z a u w a ż a l n e i w przypadku a r a t ó w Mongolii. System nauki w szkołach, r o z w ó j techniki, o d d z i a ł y w a n i e i n ­ formacji kolportowanych przez radio, wizyty w stolicy k r a j u s p r z y j a j ą �WIZERUNEK DOBREGO PASTERZA 277 tworzeniu s i ę nowych potrzeb i ambicji u sporej części przedstawicieli młodego pokolenia. Wynikiem jest p o d k r e ś l a n e przez wielu r o z m ó w c ó w mniejsze z a a n g a ż o w a n i e m ł o d z i e ż y w sprawy hodowli i p r ó b y poszuki­ wania innych m o ż l i w o ś c i egzystencji. D l a znacznej części m ł o d z i e ż y nie jest m o ż l i w e odejście od gospodarki hodowlanej — nie tylko dlatego, że ograniczone są m o ż l i w o ś c i zatrudnienia w m i e ś c i e i ograniczona jest chłonność miasta, ale po prostu dlatego, że gospodarka hodowlana jest w przypadku Mongolii nadal warunkiem podstawowym funkcjonowa­ nia kraju. Niemniej szereg r o z m ó w c ó w ś r e d n i e g o i starszego pokolenia stwierdza, że m ł o d z i e ż nie ma takiego serca do hodowli, jak mieli oni i ich ojcowie i mimo r ó ż n o r o d n y c h form z a c h ę t y zainteresowanie jej dla hodowli w y r a ź n i e jest mniejsze. Nowe formy gospodarki — jak uspółdzielczenie, innego rodzaju eko­ nomika i organizacja gospodarki, pociągają za sobą konieczność rozbudowy aparatu zarządzania, a to prowadzi niekiedy do zbiurokratyzowania a przede wszystkim do oderwania aparatu zarządzającego od samych działań hodowlanych. Zjawiska te powszechne na c a ł y m ś w i e c i e — jako towarzyszące z r e g u ł y w s p ó ł c z e s n e j gospodarce — są niejednokrotnie przedmiotem krytycznej oceny aratów, zwłaszcza starszych, t r a k t u j ą c y c h stada w sposób znacznie bardziej osobisty, emocjonalny, a nie w y ł ą c z n i e utylitarny. S t ą d t a k ż e i wizerunek dobrego pasterza ma dziś charakter już tradycyjny. Mimo generalnych przeobrażeń cywilizacyjnych, w w y n i k u k t ó r y c h doszło w Mongolii do odmitologizowania u ś w i ę c o n y c h p r o c e d e r ó w pa­ sterskich, a przede wszystkim przedmiotu hodowli — samych zwierząt (sprowadzenie istot ż y w y c h do kategorii w y ł ą c z n i e rzeczy — s u r o w c ó w s p o ż y w c z o - p r z e m y s ł o w y c h ) z a c h o w a ł y s i ę niektóre dawne formy czci okazywanej z w i e r z ę t o m , a nawet r o z w i n ę ł y się ż y w i o ł o w o nowe jej prze­ jawy (monumentalne pomniki figur z w i e r z ę c y c h : takaż tematyka w róż­ nych rodzajach twórczości artystycznej). Ogromnie istotnym z e s p o ł e m cech s k ł a d a j ą c y c h się na tradycyjny wizerunek dobrego pasterza są walory etyczne i duchowe. M o n g o ł o w i e wykształcili rozbudowany system form z a c h o w a ń i norm, jakie winny być przestrzegane przez k a ż d e g o członka społeczności. T e n system niewerbalizowanych często symbolicznych zachowań, realizowany jest w po­ stawach i stosunku do innych. Powszechne są nadal i starannie przestrze­ gane zasady gościnności, odnosi s i ę to zarówno do n a j b l i ż s z y c h środowisk, jak r ó w n i e ż jest n o r m ą r e g u l u j ą c ą wszelkie stosunki w kategoriach swoi-inni-obcy. Jest to u m i e j ę t n o ś ć określenia w ł a s n e g o miejsca w spo­ łeczności i w ś w i e c i e , u m i e j ę t n o ś ć zachowania w stosunku do ludzi, przyrody i sił nadprzyrodzonych: a do tego potrzebna jest znajomość tradycji i form bycia. P o w ś c i ą g l i w o ś ć , umiar i takt są tymi zasadni­ czymi elementami, jakie winny c e c h o w a ć c z ł o w i e k a i jego zachowanie. S p r o w a d z i ć to m o ż n a do dewizy: szacunek dla siebie i dla innych. Jednym �278 L E C H MHOZ, J A C E K OLĘDZKI z istotnych p r z e j a w ó w postawy w y r a ż a j ą c e j się w tej dewizie jest obo­ jętność na dobra, jakie posiadają inni (niezależnie od ich atrakcyjności). Nie w y n i k a to przy t y m z braku ambicji i zasklepienia s i ę na poziomie potrzeb minimalnych, ale jest — jak s i ę wydaje — m a n i f e s t a c j ą postawy godnej, postawy c z ł o w i e k a m a j ą c e g o ś w i a d o m o ś ć , ż e nie wszystko co widzi musi w z i ą ć do ręki i nie wszystko m u s i b y ć jego w ł a s n o ś c i ą . A m ó w i ą c bardziej dobitnie jest to d o ś w i a d c z e n i e historyczne Mongolii, s p r o w a d z a j ą c e s i ę do przedkładania bycia sobą nad posiadanie. W zespole cech o k r e ś l a j ą c y c h dobrego pasterza jest potrzeba moral­ nego p o s t ę p o w a n i a wobec ludzi i ś w i a t a przyrody. Zawiera się w tym przede wszystkim u m i e j ę t n o ś ć w ł a ś c i w e g o zabicia barana a n a s t ę p n i e taki sposób p o d z i a ł u tuszy, aby k a ż d y — zależnie od w i e k u i pozycji — o t r z y m a ł p r z y n a l e ż n ą m u część. Jest tu r ó w n i e ż brany pod u w a g ę czas, tak rozumiany, by nie ograniczał go pośpiech. Najlepiej ilustruje to cele­ bracja spotkań, przez które w y r a ż a n y jest szacunek dla drugiego czło­ wieka. Jest wreszcie rzeczą nader c h a r a k t e r y s t y c z n ą , że g ł ó w n e cnoty z daw­ nego kodeksu etycznego (optymizmu, pogoda ducha, w e w n ę t r z n y s p o k ó j , a nie g w a ł t o w n o ś ć czy nieposkromiona a k t y w n o ś ć ż y c i o w a ) s ą nadal uznawane przez znaczną część badanych społeczności. Cnoty te s ą propa­ gowane przez ludzi starszych z a c h o w u j ą c y c h nadal s w ó j n i e p o d w a ż a l n y , uznany i powszechnie szanowany autorytet s p o ł e c z n y . L e c h Mróz, Jacek Olędzki THE IMAGE OF OF A GOOD SPACE HERDSMAN. OCCUPATION A CONTRIBUTION B Y MONGOLIAN TO METHODS HERDSMEN S u m m a r y This is an attempt at taking knowledge of a type of personality pattern w h i c h has b e e n s h a p i n g an the h i s t o r y of M o n g o l i a . W e h a v e a c c e p t e d the tion of „a good herdsman" and w i d e r t h a n t h e l i t e r a l sense. T h e notion of a good h e r d s m a n , r e s p e c t e d b y a wide c i r c l e of t h e society, achieves spiritual and the steppe, s u b j e c t of the values. w h i c h constitute our study. effects is w h y the These T h e chief image does not but only i n r e l a t i o n to conditions the its meaning is t h a n others, b u t depicts characteristics, appraised a man by the of factor which exerts herds defined inhabitants a c e r t a i n p e r s o n a l i t y m o d e l , r e p r e s e n t the type of a h e r d s m a n ' s i m a g e This that r e f e r s not o n l y to a b r e e d e r w h o s k i l f u l l y t e n d s higher economic ethical conscious defini­ deeper and being an important influence is the r e l a t i o n to s p a c e a n d t h e position interest us a s a separate of principal self-contained s u r r o u n d i n g h e r d s m e n — the w i d e on i n it. entity expanse of steppe. It seems t h a t the r e l a t i o n to herding traditions and a defined stence — the yurtt being its s y m b o l i n M o n g o l i a — t a k e t h e f o r e m o s t Despite essential changes of a s o c i a l , economic a n d also way of exi­ place there. demographic character, �WIZERUNEK DOBREGO 279 PASTERZA the y u r t h a s r e m a i n e d a n a p p r e c i a t e d d w e l l i n g . T h e y u r t a n d the w a y it is u t i l i ­ zed is i n M o n g o l i a a p e r m a m e n t , m a t e r i a l l i n k b e t w e e e n various, constantly c h a n ­ ging dimensions of h i s t o r i c a l times a n d , hence, s o c i o - c u l t u r a l conditions. Elements linked with the existence and the a b i l i t y of ensuring oneself and the h e r d not o n l y s u r v i v a l but also the best possible life, a r e p r o b a b l y most r a t i o ­ nal i n the and s h a p i n g of t h e i m a g e of a good h e r d s m a n . T h e k n o w l e d g e of p r o p e r t i e s v a l u e s of p a s t u r e s of a f a m i l y , sheltering the repute of the won elements as t h e r e g i o n knowledge herds degree methods, the in winter a arats attesting of the economic competence. The who have is noticeable reserves outcome knowledge appropriate pastures, taking bred exceptionally to m a n a n d define type of k n o w l e d g e of i n h a b i t a n c e a n d the grass, h e r b s , w a t e r decide herdsman's selection by of p a s t u r a g e of and herds possibilities and, moreover, of animals, c a r e of beautiful breeding animals animals, of define and the represent h i m a s a good h e r d s m a n . T h e r o l e of i n p a r t i c u l a r i n u t t e r a n c e s of e l d e r l y a n d this young i n d i v i d u a l s — s e v e r a l r e s p o n d e n t s of the m i d d l e aged a n d o l d e r g e n e r a t i o n d e c l a ­ red that y o u n g people a r e not so k e e n on b r e e d i n g , as they a n d t h e i r f a t h e r s w e r e and that, despite v a r i o u s f o r m s of e n c o u r a g e m e n t , i n t e r e s t i n b r e e d i n g is decreasing. T h i s h a s b e e n f r e q u e n t l y critically assessed b y arats, obviously usually elderly people w h o t r e a t h e r d i n g i n a m u c h m o r e p e r s o n a l , e m o t i o n a l a n d not o n l y utili­ t a r i a n m a n n e r . T h e i m a g e of a good h e r d s m a n i s , therefore, a t p r e s e n t of a t r a d i ­ tional character. Despite general changes i n civilization resulting i n Mongolia i n a de-mytholo- gization of s a c r e d h e r d i n g p r o c e d u r e s a n d , a b o v e a l l , the s u b j e c t of b r e e d i n g — the — animals themselves (reduction of live beings to the category of things i.e., i n d u s t r i a l - f o o d r a w m a t e r i a l ) , t h e r e r e m a i n e d i n M o n g o l i a c e r t a i n old of reverence shown formis: monumental artistic A of a n i m a l s , -there e v e n statues of animals developed and good important followed g r o u p of herdsman created a n e x t e n s i v e by every includes system member characteristics making ethical of f o r m s of the and a b i l i t y of to defining behave one's o w n towards deration a n d tact and subjects in forms some all new kinds society. This nature and system of of image Mongols have non-verbalized, a n d r e l a t i o n s to i n the society others. a n d the This world, s u p e r n a t u r a l forces. represent these basic elements his behaviour. T h i s traditional The of b e h a v i o u r a n d n o r m s w h i c h s h o u l d position people, up the spiritual values. s y m b o l i c b e h a v i o u r is r e a l i z e d i n a t t i t u d e s how relevant spontaneously work. most a to w h i c h should be often is the knowledge Restraint, mo­ characterize m a n could be r e d u c e d to the d e v i c e : r e s p e c t for oneself and for others. O n e of the e s s e n t i a l f e a t u r e s of t h i s a t t i t u d e is a n i n d i f f e r e n c e to goods a c q u i r e d b y others (regardless of t h e i r a t t r a c t i v e n e s s ) . I t is a l s o v e r y c h a r a c t e r i s t i c t h a t the p r i n c i p a l v i r t u e s of t h e f o r m e r e t h i c a l code (optimism, cheerfulness, equanimity, instead of impetuosity or unrestrained v i t a l i t y ) a r e s t i l l r e c o g n i z e d b y the m a j o r i t y of the i n v e s t i g a t e d p o p u l a t i o n . T h e s e v i r t u e s a r e p r o p a g a t e d b y older people w h o h a v e s t i l l k e p t t h e i r u n s h a k e n , r e c o ­ gnized and generally respected social authority. �280 L E C H MROZ, J A C E K OLĘDZKI Лех Мруз, Яцек Олендзки ОБРАЗ ХОРОШЕГО СКОТОВОДА. К ВОПРОСУ О СПОСОБАХ З А Н И М А Н И Я ПРОСТРАНСТВА МОНГОЛЬСКИМИ СКОТОВОДАМИ Резюме Ц е л ь настоящей р а б о т ы — попытка изучить некий о б р а з ц о в ы й т и п личности, форми> ровавшийся в и с т о р и и М о н г о л и и . П р и н и м а я определение „ х о р о ш и й с к о т о в о д " , м ы с о з ­ н а е м , что в н е м заключается б о л е е широкий и б о л е е г л у б о к и й с м ы с л , ч е м т о л ь к о букваль­ ный. И б о в понятии х о р о ш и й с к о т о в о д — п о л ь з у ю щ и й с я у в а ж е н и е м ш и р о к о г о круга о б ­ щественности — кроется н е только фигура пастуха, у м е ю щ е г о у х а ж и в а т ь з а с т а д о м и д о ­ б и в а ю щ е г о с я э ф ф е к т о в б о л ь ш и х ч е м другие, н о также я человека с о п р е д е л е н н ы м и д у х о в ­ н ы м и и нравственными качествами. Э т и ценимые ж и т е л я м и с т е п е й качества, о б р а з у я и з ­ вестную м о д е л ь личности, и составляют п р е д м е т н а ш е г о интереса. Ф а к т о р о м , оказыва­ ю щ и м р е ш а ю щ е е влияние н а характер о б р а з а х о р о ш е г о C K O I о в о д а , является о т н о ш е н и е к пространству и с п о с о б н а х о д и т ь в н е м свое м е с т о . П о э т о м у о б р а з с к о т о в о д а интересует н а с не как отвлеченное, с а м о д о в л е ю щ е е ц е л о е , н о в отнесении л и ш ь к у с л о в и я м , в каких б ы т у ю т пастухи — к ш и р о к и м п р о с т о р а м с т е п е й . Кажется, что з д е с ь н а первое м е с т о н а д о выдвинуть о т н о ш е н и е к скотоводческим тра­ д и ц и я м и о п р е д е л е н н о м у о б р а з у ж и з н и , с и м в о л о м к о т о р о г о является в М о н г о л и и ю р т а . Н е с м о т р я н а коренные п р е о б р а ж е н и я с о ц и а л ь н о г о , хозяйственного и, н а к о н е ц , д е м о г р а ­ фического характера, ю р т а п р о д о л ж а е т оставаться ц е н н ы м д о м о м . Ю р т а и с п о с о б п о л ь ­ зования е ю представляют с о б о й в М о н г о л и и прочное м а т е р и а л ь н о е с в я з у ю щ е е з в е н о м е ж д у различными, п о с т о я н н о м е н я ю щ и м и с я и з м е р е н и я м и исторического в р е м е н и и, т е м с а м ы м , общественно-культурными у с л о в и я м и . П о ж а л у й , н а и б о л е е и з м е р и м ы м и в с о з д а н и и о б р а з а х о р о ш е г о с к о т о в о д а являются э л е м е ­ нты, связанные с б ы т о м и у м е н и е м обеспечить с е б е и с т а д а м н е т о л ь к о условия пережить, н о и д о б и т ь с я в м е р у в о з м о ж н о с т е й наилучших жизненных условий. З н а н и е свойств и п о л о ­ жительных качеств п а с т б и щ , составляющих р а й о н проживания и вьшаски скота д а н н о й с е м ь и , знание трав, запасов в о д ы и в о з м о ж н о с т е й обеспечить н е о о б х о д и м ы м с т а д о на з и м у предрешает экономические эффекты и вместе с т е м определяет степень п р о ф е с с и о н а л ь н о г о знания д е л а с к о т о в о д о м . Знания, относящиеся к ж и в о т н ы м , ж и в о т н о в о д с т в у , осуществле­ н и е п о д б о р а соответственных м е с т д л я вьшаски, з а б о т л и в о с т ь о ж и в о т н ы х и, наконец, и з ­ вестность, какую в с р е д е аратов приносят исключительно красивые ж и в о т н ы е — в о т те элементы, к о т о р ы е свидетельствуют о человеке, о п р е д е л я ю т е г о как х о р о ш е г о с к о т о в о д а . Р о л ь такого р о д а знаний о с о б е н н о з а м е т н а п р и сравнении высказываний пожилых л ю д е й и м о л о д е ж и — р я д с о б е с е д н и к о в среднего и с т а р ш е г о п о к о л е н и й подчеркивает, что м о л о ­ д е ж ь у ж е не так р а с п о л о ж е н а к скотоводству, как были о н и и и х отцы, и что н е с м о т р я на различные ф о р м ы п о о щ р е н и я ее интереса к скотоводству, о н з а м е т н о падает. Э т о н е о д н о ­ кратно является п р е д м е т о м критической оценки а р а т а м и , о с о б е н н о с т а р ш и м и , о т н о с я щ и ­ м и с я к с т а д а м с г о р а з д о б о л ь ш е й увлеченностью, э м о ц и о н а л ь н о , а н е л и ш ь исключительно у т и л и т а р н о . О т с ю д а также и о б р а з х о р о ш е г о с к о т о в о д а с е г о д н я и м е е т у ж е традиционный характер. Н е с м о т р я н а коренные цивилйзационные преображения, в и т о г е к о т о р ы х в М о н г о л и и п р о и з о ш л а д е м и ф о л о г и з а ц и я освященных скотоводческих р а б о т и , п р е ж д е всего, п р е д м е т а животноводства — с а м и х животных (низведение живых существ к категории т о л ь к о ве­ щ е й — п и щ е п р о м ы ш л е н н о г о сырья), сохранились некоторые д р е в н и е ф о р м ы поколения п е р е д животными и д а ж е стихийно распространились е г о новые проявления ( м о н у м е н т а л ь ­ ные изваяния фигур животных; такая ж е тематика в разных ж а н р а х х у д о ж е с т в е н н о г о т в о р ­ чества). �WIZERUNEK DOBREGO 281 PASTERZA Чрезвычайно с у щ е с т в е н н ы м н а б о р о м качеств, с о с т а в л я ю щ и х о б р а з х о р о ш е г о пастуха, являются духовные и нравственные достоинства. М о н г о л а м и с о з д а н а развернутая с и с т е м а форм поведения и н о р м , какие д о л ж н ы с о б л ю д а т ь с я к а ж д ы м ч л е н о м общества. Э т а с и с т е м а не вербализованных, ч а с т о символических поведений, осуществляется в м а н е р е д е р ж а т ь себя в отношениях с д р у г и м и . Э т о — у м е н и е определить свое м е с т о в о б щ е с т в е и в м и р е , умение вести с е б я п о о т н о ш е н и ю к л ю д я м , п р и р о д е и сверхъествественным с и л а м . С д е р ж а н ­ ность, у м е р е н н о с т ь и такт — в о т главные э л е м е н т ы , какие д о л ж н ы б ы т ь своейственны че­ ловеку и е г о п о в е д е н и ю . Э т о м о ж н о свести к д е в и з у : с а м о у в а ж е н и е и уважение к д р у г и м . О д н и м и з существенных проявлений п о з и ц и и , выражающейся в э т о м д е в и з е , является б е з ­ различие к б л а г а м , какими о б л а д а ю т другие (независимо о т и х привлекательности). Характерно, наконец, т о , что основные д о б р о д е т е л и д р е в н е г о нравственного кодекса (оптимизм, д у ш е в н о е спокойствие, а н е несдержанность и л и неукротимая жизнедеятельность) п р о д о л ж а ю т признаваться значительной частью исследованной общественности. Э т и д о ­ бродетели п о п у л я р и з у ю т с я п о ж и л ы м и л ю д ь м и , к о т о р ы е по-прежнему незыблемый, признанный, в с е о б щ и й авторитет. сохраняют свой � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/adafb881e48b1062c6b8715abfe4337e.pdf 97a3cf8a0c3e72dd33418838185d8417 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:586 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:536 Title A name given to the resource Społeczne funkcje Koranu / ETNOGRAFIA POLSKA 1966 t.10 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1966 t.10, s.422-444 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mrozek, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ANNA MROZEK SPOŁECZNE F U N K C J E KORANU I s l a m , który zrodził się na obszarze Hidżazu w V I I w . n.e., był w okresie swego powstania i r o z w o j u r u c h e m niewątpliwie postępo­ w y m . Główne znaczenie r e l i g i i i s l a m u polegało na t y m , że stworzyła ona podstawę dla polityczno-socjalnej jedności Arabów. Twórca t e j r e ­ l i g i i , M a h o m e t (571—632), wyrównał przeciwności między ludnością osiadłą a k o c z o w n i k a m i , nadał wspólny sens i c h dążeniom, w y e l i m i n o ­ wał spór o odrębnych przodków. Zburzył on także a u t o r y t a t y w n y p u n k t widzenia beduinów określając go j a k o pogański, co oznaczało, że był o n w r o g i w stosunku do p r a w formułowanych w Koranie i przestarzały w obliczu nowej r e l i g i i . Konkretność nowej wspólnoty opartej na r e l i g i i stała się bazą nowego społeczeństwa, a później pań­ stwa. Rozdrobnienie istniejące w przeszłości zostało przezwyciężone przez integrację, a na czele nowej g m i n y stanął p r o r o k j a k o widoczne c e n t r u m skupienia socjalnego. To ostatnie wyrosło wkrótce na samo­ dzielny organizm p o l i t y c z n y , przejawiający dążność do wchłonięcia wąskiej jedności szczepowej, na rzecz szerszej wspólnoty r e l i g i j n o - p o l i tycznej. 1 2 Eliminując odrębności plemienne na rzecz wspólnoty r e l i g i j n e j i s l a m 1 Paradoksalność s y t u a c j i osiadłej ludności a r a b s k i e j p r z e d wystąpieniem Ma­ h o m e t a polegała n a t y m , że górując n a d B e d u i n a m i pod wzlgędem p o z i o m u życia pozostawała o n a pod s i l n y m w p ł y w e m k u l t u r y Beduinów, zarówno w sferze pojęć ideałów i cnót człowieka, j a k i w o d n i e s i e n i u do a s p i r a c j i i n t e l e k t u a l n y c h i a r t y ­ stycznych. Mahomet, wiernych, niweluje wprowadzając w pewnym jednolite normy s e n s i e autorytet postępowania koczowników, w dla wszystkich pewnym sensie j e d n a k , ponieważ c z e r p i e dość obficie z w z o r ó w beduińskich dodając do n i c h t y l k o obudowę religijną. 2 Koran: święta księga i s l a m u . Słowo „ K o r a n " pochodzi od s y r y j s k i e g o i o z n a c z a lekcję, a w z n a c z e n i u c z a s o w n i k o w y m w s z e c h n i e a k c e p t o w a n a p r z e z muzułmanów w e r s j a Koranu Mahometa w 652 r. i o b e j m u j e qerjana czytanie. Jednolita, zbiorcza i po­ powstała już po śmierci 114 s u r , t j . rozdziałów, w układzie od najdłuższego do najkrótszego, z których każda d z i e l i się j e s z c z e n a w e r s e t y , t j . l i n i j k i . �SPOŁECZNA F U N K C J A 423 K O R A N U miał szersze możliwości jednoczenia l u d z i , a t y m s a m y m był poten­ cjalnie potężniejszy, silniejszy o d panującego dotąd systemu klanowego. Wreszcie Koran napisany w języku a r a b s k i m , stając się z biegiem czasu podstawą p r a w o d a w s t w a i wzorcem n o r m postępowania w e w s z y s t k i c h dziedzinach życia w i e r n y c h , był księgą cementującą jedność wszystkich Arabów, bazą państwa arabskiego okresu średniowiecznego. Jednolite przepisy r e l i g i j n e ustawiają wyznawców nowej w i a r y na równej pozycji w obliczu boga. Jak to chętnie podkreślają apologeci islamu, jedyną różnicą w i e r n y c h w obliczu boga jest stopień i c h po­ bożności. Podkreśla t o rzeczywiście orzeczenie Mahometa zamieszczone we wcześniejszej surze (rozdziale) Koranu: „Najszlachetniejszym w oczach boga jest t e n , k t o [góruje] w pobożności" . A l e równość w i e r ­ n y c h w obliczu boga nie m a nic wspólnego z równością socjalną. W istocie b o w i e m równość współwyznawców postulowana przez Koran b y n a j m n i e j nie wyrównuje nierówności socjalnej w społeczeństwie wiernych. We wczesnym okresie swej p r o f e t y c k i e j działalności Mahomet zwraca się do wszystkich współziomków ze s w y m posłannictwem r e l i ­ g i j n y m . Wczesne s u r y Koranu są pełne p o k o r y i obaw, a głównym ce­ l e m Mahometa było pozyskanie sobie j a k największej lic z b y z w o l e n n i ­ ków, których ranga społeczna nie odgrywała większej r o l i ; każdy n o w y wyznawca głoszonej przez niego w i a r y był n a b y t k i e m c e n n y m , M a h o ­ m e t o w i b o w i e m brakowało wówczas nawet niezbędnej ilości l u d z i , mogących zapewnić m u osobiste bezpieczeństwo w obliczu niechęci i gróźb Qurajszytów . W t y m okresie powstają nawet wersety odzwier­ ciedlające co n a j m n i e j niechętny stosunek Mahometa do rządzącej w a r s t w y M e k k i : „Bezbożni w d u m i e swej oskarżać będą o fałsz świętą naukę. B r a m y nieba zamknięte będą przed n i m i i prędzej wielbłąd przejdzie przez ucho igielne, n i m o n i do nieba dopuszczeni b ę d ą " . Podobną wymowę m a i n n y werset: „[Wśród potępionych] zawołają towarzysze na bogaczy, poznawszy i c h po m i n a c h : na cóż w a m się p r z y ­ dały wasze bogactwa, które gromadziliście i wasza p y c h a ? " . N i e m a jednak w Koranie — nawet w e wczesnych surach — potępienia boga3 4 5 6 Koran, XLIX, 13. W s z y s t k i e o z n a c z e n i a c y t o w a n y c h fragmentów Koranu (w których c y f r y r z y m s k i e oznaczają odpowiednią surą, a a r a b s k i e w e r s e t s u r y ) , pochodzą z a r a b s k i e j w e r s j i tej księgi, w y d . K a i r 1367 r. Hidżry (1947/1948 r. n.e.). 3 Q u r a j s z y c i , w a r s t w a panująca w M e k c e , n a której t e r e n i e żył i działał M a h o m e t , odnosząca się ze zrozumiałą niechęcią do i d e i głoszonych p r z e z M a h o ­ m e t a , w obawie, iż te ostatnie mogą podważyć i c h ustaloną już, przodującą n a t e r e n i e Hidżazu pozycję. 4 5 Koran, V I I , 40. 6 Koran, V I I , 48. �424 A N N A M R O Z E K czy dla samego bogactwa i t y m różni się Mahomet od i n n y c h r e f o r m a ­ torów r e l i g i j n y c h . W Koranie, czy też w ogóle w islamie, b r a k jest ha­ seł nawołujących do ascetyzmu czy świadomego wyrzeczenia się bo­ gactw, w celu zbliżenia się do boga. Posiadanie bogactw nie jest prze­ szkodą w wierze, jeśli nie dołączają się do tego e l e m e n t y p y c h y czy bezbożności, na co wskazują wyraźnie cytowane wyżej wersety. Świad­ czy o t y m również fakt, że Mahomet nie głosił hasła podziału bogactw między b i e d n y c h , lecz zalecał t y l k o i c h wspomaganie. B r a k zdecydowa­ nego odcięcia się o d l u d z i bogatych, b r a k ideologii a t r a k c y j n e j dla w a r s t w najbiedniejszych był prawdopodobnie główną przyczyną jego początkowego osamotnienia i niepowodzeń. Z d r u g i e j jednak s t r o n y t a k i właśnie charakter głoszonej przez Mahometa r e l i g i i u w a r u n k o w a ­ n y był ówczesną patriarchalną strukturą społeczeństwa arabskiego, w którym każda nowa idea wymagała uprzedniej akceptacji głowy r o d z i n y czy k l a n u , z a n i m zyskała w a l o r powszechności. Sam Mahomet podejmował n i e j e d n o k r o t n i e próby dotarcia do znaczniejszych osobi­ stości M e k k i z zasadami głoszonej przez siebie r e l i g i i , jednak w o g r o m ­ nej większości wypadków wywoływały one skutek p r z e c i w n y do zamie­ rzonego. Dopiero przeniesienie się Mahometa do M e d y n y i umocnienie swego a u t o r y t e t u na t y m gruncie jest m o m e n t e m z w r o t n y m dla gło­ szonej przez niego w i a r y , j a k również dla jego o r i e n t a c j i społecznej. Od tej c h w i l i M a h o m e t sam staje się f a k t y c z n y m władcą i wystę­ puje świadomie jako reprezentant w a r s t w y rządzącej, a władza jego jest t y m silniejsza, że sprawuje ją w i m i e n i u boga, w którego otaczający go A r a b o w i e ( w miarę postępującego powodzenia p r o r o k a i własnego) wierzą coraz silniej. I s l a m jako system p o l i t y c z n y przyniósł na początku p o w i e w nowości i zmian, zwalczał stare t r a d y c j e . A l e nowe idee, łącząc się z celami i zadaniami p o l i t y c z n y m i , szybko przeszły na usługi w a r s t w y panującej. Państwo arabskie, którego p o d w a l i n y stworzył jeszcze sam Mahomet, nie było państwem d e m o k r a t y c z n y m , j a k z n o w u utrzymują apologeci i moderniści i s l a m u , lecz organizmem o ściśle rozgraniczonym, d w u k l a s o w y m społeczeństwie, w którym niektórzy t y l k o b y l i zarządzają7 Nowości w n i e s i o n e p r z e z i s l a m do świata a r a b s k i e g o są dość znaczne. Jeśli b o w i e m r e l i g i a chrześcijańska wstąpiła w świat już uporządkowany, który r o z p o ­ rządzał określonymi z a s a d a m i p o l i t y c z n y m i , odpowiednią strukturą władzy i p o ­ rządkiem g o s p o d a r c z y m , i usankcjonowała go swoją ideologią — to i s l a m powołał do życia w g r u n c i e r z e c z y nową cywilizację, opartą n a n o w y c h p o d s t a w a c h p r a w ­ n y c h , z a s a d a c h zarządzania i g o s p o d a r o w a n i a i narzucił n a r o d o m p o d b i t y m język świętej księgi i s l a m u . Być może, w t y m f a k c i e należy doszukiwać się p r z y c z y n s i l ­ nego związku w s z y s t k i c h aspektów życia z i e m s k i e g o , j a k n a j b a r d z i e j świeckiego, z z a s a d a m i w i a r y n a g r u n c i e i s l a m u , a także p r z y c z y n trwałości tego związku. 7 �SPOŁECZNA F U N K C J A 425 K O R A N U c y m i , a znakomita większość społeczeństwa była podporządkowana i c h władzy. Działo się t a k nie ze względu na wyjątkowe zalety l u d z i , w rę­ k a c h których spoczywała władza, lecz ze względu na charakter i cel spełnianych przez n i c h f u n k c j i . Wymagane przez K o r a n wypełnianie właściwej służby bożej f i b a d a ) nie było możliwe bez zorganizowanej społeczności współwyznawców. Społeczność taka nie mogła istnieć bez władzy; stąd p i e r w s z y m obo­ wiązkiem i zadaniem władcy było wprowadzenie i egzekwowanie n a j ­ lepszej, najpełniejszej 'ibáda. Te funkcje kształtowały we wczesnym okresie i s l a m u a u t o r y t e t i znaczenie władców oraz posłuszeństwo pod­ danych. Rządzący i zarządzani z a m y k a n i b y l i w s t r u k t u r z e p r a w i obo­ wiązków (praw władców i obowiązków poddanych), usankcjonowanych przez „boskie" objawienie. Rozgraniczenie to, wprowadzone w życie już przez samego Mahometa, znajduje pełne odbicie w tekście K o r a n u . I. AKCEPTACJA NIERÓWNOŚCI SPOŁECZNEJ W KORANIE O d m o m e n t u faktycznego przejęcia władzy politycznej w Medynie, Mahomet w i e l o k r o t n i e podkreślał niezwykłą wagę swego posłannictwa, gdyż umacniało to powagę jego a u t o r y t e t u osobistego. W t e j mierze poważną pomocą dla niego był Koran, który „słowami boga" nawoły­ wał w i e r n y c h do posłuszeństwa i szacunku dla p r o r o k a : „ K t o jest po­ słuszny p r o r o k o w i , t e n jest posłuszny b o g u " ; „Ci, którzy obrażą boga l u b jego wysłannika, zostaną przeklęci przez boga w t y m i w przyszłym ż y c i u " . N a w e t podkreślane uprzednio „zrównanie" w i e r n y c h w o b l i ­ czu boga nie dotyczy samego p r o r o k a w okresie jego wzrastających wpływów p o l i t y c z n y c h : „[...] j a jestem p i e r w s z y m z w i e r n y c h " — mówi o sobie p r o r o k . P r i o r y t e t p r o r o k a odnosi się również do spraw j a k najbardziej ziem­ skich: „Gdy zapytają ciebie — mówi bóg do Mahometa — do kogo należą łupy wojenne, odpowiedz: należą do boga i jego wysłannika [...] Jeśli w i e r n i jesteście, bądźcie posłuszni bogu i p r o r o k o w i " . I w i n n y m miejscu: „[...] poprzestawajcie na t y m , co w a m daje p r o r o k , i więcej nie żądajcie" . Koran daje więc świadectwo w o l n e j , ale stale postępującej zmiany r o l i i pozycji Mahometa, o d natchnionego proroka, biernego przekazi­ ciela „woli bożej" (wczesne sury) do silnego, pewnego siebie władcy 8 9 10 u 12 8 3 10 11 12 Koran, I V , 80. Koran, Koran, Koran, X X X I I I , 57. V I , 163. V I I I , 1. Koran, L I X , 7. �426 A N N A M R O Z E K (sury późniejsze, z których pochodzą cytowane wyżej f r a g m e n t y Ko­ ranu), egzekwującego od współwyznawców w i m i e n i u boga posłuszeń­ stwo i szacunek oraz, co jest rysem c h a r a k t e r y s t y c z n y m dla Mahometa, roszczącego sobie prawo do osobistego decydowania i rozporządzania napływającymi bogactwami, z d o b y t y m i na wojnie. W istocie M a h o m e t ma niewiele wspólnego z sylwetką p r o r o k a opisywaną n a m przez apo­ logetów i s l a m u : człowiekiem więcej j a k s k r o m n y m , żyjącym nieledwie w ubóstwie, p o k o r n y m i d o b r o t l i w y m . W jednej z najpóźniejszych sur Koranu przypisuje on sobie cechy, odnoszone wcześniej t y l k o do boga: „Dostojny p r o r o k powstał między w a m i [...] Niech w i e r n i spodziewają się po n i m t y l k o łaski i miłosierdzia" . 13 O g r o m n y a u t o r y t e t osobisty, j a k i faktycznie zdobył sobie M a h o m e t w miarę wzrastającego powodzenia głoszonej przez siebie r e l i g i i , m a w o m a w i a n y m problemie dość zasadnicze znaczenie: 1) Mahomet za­ akceptował istniejące uprzednio rozwarstwienie społeczne, bo umacniało ono w w i e r n y c h poszanowanie d l a a u t o r y t e t u i władzy; 2) wywyższa­ jąc własną pozycję M a h o m e t stworzył podstawę dla przyszłego u p r z y ­ w i l e j o w a n i a kalifów, będących przecież następcami proroka. Pierwsza tendencja Mahometa jest dość silnie zaznaczona w Koranie: akceptuje on nierówność poszczególnych członków g m i n y muzułmań­ skiej i nawet uzasadnia je wolą boga: „[...] o n darów swoich udziela według upodobania, bo jest potężny i mądry" . Ubóstwo l u b nie­ szczęście człowieka określane jest często w Koranie j a k o a k t próby boga: „Nie każdy ze śmiertelnych na równi jest szczęśliwy, a t o [ d l a ­ tego], aby bóg mógł poznać w i e r n y c h i wybrać spomiędzy n i c h swoich świadków oraz, żeby doświadczyć w i e r n y c h " . A l e l u d z i o m b o g a t y m „próby" takie nie wydają się być potrzebne: „Staraj się obok bogactwa, które posiadasz, zasłużyć sobie na królestwo niebieskie [...] Bądź dobro­ c z y n n y m t a k , j a k bóg był wspaniałomyślnym względem ciebie" . W y ­ stępujące w ostatnio c y t o w a n y m fragmencie Koranu podkreślenie „bo­ skiego" pochodzenia dostatków ziemskich p r o w a d z i n i e k i e d y do utożsa­ mienia ubóstwa i nieszczęścia (także przecież u w a r u n k o w a n y c h przez boga w myśl zasad islamu) z rodzajem niełaski boga: „Bóg swoich względów udziela t y m , którzy m u się podobają" . Wskazuje na to również przestroga Mahometa skierowana do b i e d n y c h : „Nie żądaj być równym t y m , których bóg n a d ciebie wywyższył" , i w i n n y m miejscu: 14 15 16 17 18 13 Koran, I X , 128. 14 Koran, X L I I , 19. Koran, Koran, Koran, Koran, I I I , 140—141. X X V I I I , 77. I I I , 12. I V , 32. 15 l e 17 18 �SPOŁECZNA F U N K C J A 427 K O R A N U „Nie obracaj t w y c h oczu chciwie na cudze d o s t a t k i " . W ślad za t y m i przestrogami postępuje — znane n a m skądinąd — „pocieszenie" b i e d ­ n y c h : „[...] dobra, które bóg obiecuje, są trwalsze i droższe" . Wreszcie jeszcze jeden ustęp Koranu wskazuje dostatecznie w y ­ raźnie na akceptację nierówności społecznej: „[...] j a — mówi bóg usta­ m i Mahometa — podzieliłem dostatki ziemskie, ustanowiłem hierarchię między ludźmi, która podnosi i poniża: udziela j e d n y m panowania, d r u g i m [nakazuje] posłuszeństwo" . Czyż można wymagać bardziej jasnego sprecyzowania stanowiska w k w e s t i i społecznej? Bóg Mahometa jest również p r o t o t y p e m despoty na wzór wschodni: „On — mówi Mahomet o bogu —• jest w stanie zwalić nieszczęścia na wasze głowy, a p o d nogami otworzyć przepaść; posiać między w a m i n i e ­ zgodę i sprawić, aby j e d n i c i e r p i e l i za gwałty d r u g i c h " Zadziwiające, j a k często wzorzec t e n był ożywiany w p r a k t y c e przez średniowiecznych władców państwa arabskiego. Niepomierne wywyższenie t y c h ostatnich nad podstawową rzeszą w i e r n y c h l u b poddanych stwarzało n i e o g r a n i ­ czone możliwości nadużywania władzy. I t u t a j dochodzimy do d r u g i e j k o n s e k w e n c j i posunięć Mahometa. Podobnie j a k p r o r o k odpowiedzialny był t y l k o przed bogiem, stojąc poza zasięgiem k r y t y k i l u d z k i e j , t a k i późniejsi k a l i f o w i e i książęta s p r a w o w a l i władzę absolutną, nie ograniczoną żadnym a u t o r y t e t e m l u d z k i m . Konieczność bezwzględnego posłuszeństwa wobec boga i jego wysłannika — postulowana w Koranie — z chwilą śmierci p r o r o k a przeniesiona została automatycznie na jego następców, kalifów, a t r a ­ dycjonaliści i s l a m u , popierający istniejący system władzy, m i e l i isto­ t n i e ułatwione zadanie, nawołując w i e r n y c h do posłuszeństwa na p o d ­ stawie istniejących przepisów Koranu . 1S 20 21 2 2 23 " Koran, ° Koran, Koran, Koran, 2 21 22 X X , 131. X X , 131. X L I I I , 32. V I , 65. N a d e s p o t y c z n y c h a r a k t e r rządów władców muzułmańskich w m i n i o n y m o k r e s i e w s k a z y w a ł również zmarły w 1956 r. były p r e z y d e n t P a k i s t a n u , G h u l a m M u h a m m a d , w s w y m przemówieniu do p r a w n i k ó w w 1952 r. „Podczas ostatniego tysiąclecia i s l a m cierpiał pod władzą despotów. Stał on się narzędziem w i c h rękach, podczas gdy o n i s a m i p o d t r z y m y w a n i b y l i n i e t y l k o p r z e z feudałów, ale również s k o r u m p o w a n e duchowieństwo. C i ostatni m i e l i często wyłączny monopol n a wykładnie i interpretację p r a w i s l a m u , o i l e i j a k długo p o t r z e b n e to było despotom d l a osiągnięcia i c h celów" (cyt. za J . H a n s , Dynamie und Dogma im Islam, L e i d e n 1960, s. 38). P o r . również A. B o n n e , State and Econimics in the M i d d l e East, L o n d o n 1948, s. 8: „Przywódca państwa został w y n i e s i o n y p o n a d s w o i c h p o d d a n y c h , otoczony n i m b e m boskości i o d d z i e l o n y od zwykłych śmiertelni­ ków p r z e z o c h r o n n y m u r ceremoniału i d w o r z a n . W t y m s a m y m czasie pogłębiające się zubożenie k l a s niższych i wzrastająca n e g a c j a i c h p r a w p o l i t y c z n y c h były rao2 3 �428 ANNA M R O Z E K Omawiane wyżej tendencje znajdują pełne odbicie w t r a d y c j i isla­ m u : „Trzymajcie się [drogi] posłuszeństwa w stosunku do waszych zwierzchników — b r z m i orzeczenie t r a d y c j i a l - T i r m i d i — i nie sta­ wiajcie oporu, b o w i e m t y c h , którzy są i m [zwierzchnikom] posłuszni, bóg nazywa posłusznymi, a powstawanie p r z e c i w k o n i m jest powsta­ w a n i e m p r z e c i w k o bogu [...] Jeśli ktoś zarządza waszymi s p r a w a m i i popadnie w nieposłuszeństwo wobec [nakazów] boga, t o przyjdzie na niego k a r a boża ( t j . bóg będzie wiedział, j a k go ukarać), ale w y nie macie p r a w a odmawiać m u posłuszeństwa. K t o nisko ceni władzę boga na ziemi, tego bóg poniży ( M a n ahanu s u l t a n a l l a h i fí-1-ardi ahanáhh u ) " . C y t a t ten nie w y m a g a komentarza. 2 4 Zalecenia t r a d y c j i o podobnej w y m o w i e posiadają swe źródło w cy­ t o w a n y c h wcześniej orzeczeniach Koranu i — wyjąwszy i c h k o n k r e t ­ ność — nie różnią się one n i c z y m od swego p i e r w o w z o r u . T a k j a k w y ­ jątkowa pozycja i u p r z y w i l e j o w a n i e władców były z góry u s p r a w i e d l i ­ wiane na zasadzie uświęconej przez Koran h i e r a r c h i i , t a k i bezprzykład­ na samowola i despotyzm t y c h ostatnich były r e z u l t a t e m f a k t u , że władcy c i — postępując za przykładem Mahometa — k o r z y s t a l i z n i e ­ ograniczonej władzy, nie podlegając żadnym a u t o r y t e t o m , poza nie u c h w y t n y m bogiem. Co więcej, p r a w o d a w s t w o oparte na przepisach r e ­ l i g i j n y c h , ściśle Koranie — z n o w u sprowadzane f o r m a l n i e do a u t o r y t e t u boga — dawało jego twórcom i egzekutorom (właśnie władcom i sko­ r u m p o w a n e m u duchowieństwu) nieograniczone możHwości w y k o r z y s t y ­ wania go do własnych celów. Właśnie na podstawie zasad i s l a m u wszel­ kie a k t y bezprawia, gwałtu i despotyzmu mogły być uzasadniane „wolą boga" i tłumaczone chęcią doświadczenia w i e r n y c h . II. P R Z E P I S Y E T Y C Z N E K O R A N U I I C H W Y M O W A SPOŁECZNA I s l a m , a właściwie jego twórca Mahomet, m i m o iż nawiązywał sze­ r o k o do t r a d y c j i i zwyczajów przedmuzułmańskich Arabów, w p r o w a ­ dził również szereg cennych i n n o w a c j i w zakresie przepisów i zaleceń dotyczących sfery e t y k i i moralności. Z n a j d u j e t o m . i n . swoje odbicie w zakazie zabójstwa niemowląt, zwłaszcza płci żeńskiej, p r a k t y k o w a n e g o dość powszechnie w okresie przedmuzułmańskim, głównie wśród p l e m i o n koczowniczych, a w y n i ­ kającego ze szczególnie ciężkich i t r u d n y c h warunków życia t y c h ostatnich, co za t y m idzie małej użyteczności kobiet. „Nie zabijajcie żliwe p r z e z bezprzykładny s o j u s z między duchowieństwem i s l a m u , biurokracją p a ń ­ stwową i w i e l k i m i p o s i a d a c z a m i z i e m s k i m i " . M s. 94. C y t . za I. G o l d z i h e r e m , Muhammedanische S t u d i e n , t. 2, H a l l e 1890, �SPOŁECZNA F U N K C J A 429 K O R A N U własnych dzieci przez bojaźń ubóstwa — b r z m i jeden z wersetów Koranu — j a i c h i wasze potrzeby opatrzę. Zabijając je popełniacie śmiertelny g r z e c h " . Przepis t e n , p o d y k t o w a n y zmienioną sytuacją ekonomiczną Arabów (zwycięskie podboje dostarczają bogatych łupów) i k o n k r e t n y m i potrzebami ( w o j n y stwarzały rosnące zapotrzebowanie na bojowników), nie umniejsza zasług Mahometa w f a k t y c z n y m poło­ żeniu k r e s u p r a k t y k o w a n y m dotychczas zabójstwom niemowląt i sta­ n o w i jeden z pozytywów Koranu; z d r u g i e j s t r o n y sposób sformułowa­ nia tegOf zakazu: pozostawienie bogu t r o s k i o u t r z y m a n i e potomstwa, zrodziło s k u t k i ujemne w postaci beztroski i b r a k u odpowiedzialności za u t r z y m a n i e dzieci, a wynikający stąd o g r o m n y przyrost n a t u r a l n y w k r a j a c h i s l a m u jest dzisiaj jedną z najpoważniejszych przeszkód w usunięciu rezultatów opóźnienia gospodarczego. 25 Do i n n y c h pozytywów odnoszących się do życia rodzinnego zaliczyć należy podkreślany w i e l o k r o t n i e nakaz szacunku i pieczołowitości d l a rodziców i w ogóle starszych l u d z i : „Bóg nakazuje sługom s w o i m być d o b r o t l i w y m dla swoich bliźnich i rodziców, czy z n i c h jedno, czy oboje osiągnie w i e k sędziwy. Strzeż się, abyś i m pogardy nie okazał i n a ­ pomnień nie dawał, przemawiaj do nich zawsze z u s z a n o w a n i e m " . Nakaz t e n m a swoje źródło w społecznej, na wpół patriarchálněj s t r u k ­ turze ówczesnej A r a b i i . Zachował on swą wartość do c h w i l i obecnej i p r z y j e m n i e uderza cudzoziemca. U j e m n e s k u t k i , j a k i e za sobą pociąga, polegają j e d y n i e na u m o c n i e n i u nadmiernego poszanowania a u t o r y t e ­ tów i hołdowaniu t r a d y c j i , cech i t a k już silnie a k c e n t o w a n y c h w ideo­ logii islamu. 26 Nie b r a k również w Koranie zaleceń ściśle etycznych o równie do­ datniej w y m o w i e . Są t o : p o w t a r z a n y w i e l o k r o t n i e nakaz uczciwości k u p i e c k i e j (być może jest to następstwem f a k t u , że Mahomet, sam k u ­ piec z zawodu, doceniał wartość i znaczenie t a k i e j właśnie postawy w p r a k t y c e ) , przestrzeganie przed w y d a w a n i e m fałszywego, krzywdzą­ cego świadectwa o i n n y c h , akcentowanie cnót miłosierdzia, s p r a w i e d l i ­ wości, wzajemnej życzliwości i t p . A l e wszystkie te przepisy i napomnienia nie są j e d y n y m i a n i n a j ­ ważniejszymi zaleceniami Koranu w sferze e t y k i . O i l e przytoczone wyżej przepisy odwoływały się do dobrej w o l i i działania w i e r n y c h , co znajduje swe odbicie we wczesnych surach Koranu , o t y l e późniejsze 21 25 26 Koran, Koran, X V I I , 31. X V I I , 23. P o r . Koran: „Zesłałem z n i e b a tę księgę, w której p r a w d a p r z e m a w i a do l u d z i : k t o podług niej postępuje i kto się od niej oddala, każdy d l a siebie p r a c u j e " ( X X X I X , 42); „Każdy odpowie za s w o j e u c z y n k i " ( L X X I V , 38). 27 �430 A N N A M R O Z E K sury akcentują już t y l k o wartość biernego, ścisłego podporządkowania się muzułmanom w o l i i działaniu samego boga. Na zmianę stanowiska i o r i e n t a c j i Mahometa wpłynęło przede w s z y s t k i m jego postępujące znaczenie i wzrastający a u t o r y t e t p o l i t y c z ­ n y n a terenie A r a b i i , ale także początkowe k p i n y i sceptyczne u w a g i jego współziomków . Oba te f a k t y pociągają za sobą położenie więk­ szego niż dotychczas nacisku na wszechmoc i wszechdziałanie boskie, t j . predestynację. Broniąc się przed k p i n a m i i a t a k a m i swoich współziomków i pragnąc umocnić własny a u t o r y t e t , Mahomet, w coraz szerszym stopniu uzależ­ n i a s p r a w y i czyny l u d z i od w o l i i wyroków boga: „Ludzie nie zostaną oświeceni według t w o j e j [ t j . Mahometa] chęci — b r z m i tekst jednej z późniejszych sur Koranu — Bóg oświeca t y c h , którzy m u się podo­ bają i zna wszystkich, postępujących drogą z b a w i e n i a " . W t e n sposób Mahomet odsunął od siebie zarzut „niemocy" w w y p a d k u niepowodzeń p r z y n a w r a c a n i u n i e w i e r n y c h : jeśli ktoś n i e chce przyjąć zasad nowej w i a r y i podporządkować się i c h przepisom, dzieje się t o za sprawą sa­ mego boga: „[...] kogo bóg pogrąży w błędzie, t e n należy do straco­ n y c h " ; i w i n n y m m i e j s c u : „Bóg [...] kogo chce p r o w a d z i drogą zba­ wienia" . P o d wpływem zmienionej o r i e n t a c j i Mahometa ulega również zmia­ nie s t r u k t u r a samego i s l a m u . W miejsce wcześniejszego odwoływania się do w o l n e j w o l i człowieka, do jego uczynków, które miały w a r u n ­ kować zbawienie, pojawiają się teraz coraz częściej orzeczenia, p r z y p i ­ sujące t y l k o bogu decyzję w k w e s t i i zbawienia czy potępienia człowieka. Znajduje t o swoje odbicie w większości sur Koranu. Oto niektóre z n i c h : „[...] bóg daje posłuch t e m u , k t o m u się podoba; on mógłby 28 29 M 31 Świadectwem k r y t y c z n e g o s t o s u n k u A r a b ó w do M a h o m e t a w e w c z e s n y m o k r e s i e jego działalności j e s t z n o w u s a m t e k s t Koranu: „Oni (tj. n i e w i e r n i ) mówili do p r o r o k a : ty, który przyjąłeś Koran, jesteś szalony. Gdybyś n a m p r a w d ę p r z y ­ nosił, czyżbyś nie przyszedł w poczcie aniołów? ( X V , 6 — 7 ) ; „Nie m a innego życia n a d to, j a k i e g o używamy i n i g d y n i e z m a r t w y c h w s t a n i e m y — t a k a była i c h m o w a " ( C V I , 29); i j e s z c z e j e d e n f r a g m e n t : „Czyż p o r z u c i m y nasze bóstwa — mówili — d l a j e d n e g o szalonego w i e r s z o k l e t y ? " ( X X X V I I , 36). Świadczy o t y m również k r y ­ t y c z n a p o s t a w a A r a b ó w w o b e c treści l e g e n d p r z y t a c z a n y c h p r z e z M a h o m e t a . I t a k , występująca w Koranie ( X X X V I I , 139—144) przypowieść b i b l i j n a o J o n a s z u , który z a sprawą boga w y r z u c o n y ze s t a t k u , połknięty został p r z e z w i e l o r y b a , p r z y t o ­ czona słuchaczom wzbudziła ogromną wesołość, a j e d e n z n i c h rzekł: to n i e j e s t c u d , że w i e l o r y b połknął J o n a s z a ; byłby to c u d nierównie większy, g d y b y J o n a s z połknął w i e l o r y b a . 28 29 30 31 Koran, Koran, Koran, X X V I I I , 56. V I I , 177. X , 25. �SPOŁECZNA FUNKCJA 431 KORÁNO sprawić, że c i , co w grobie spoczywają, m o g l i b y słyszeć" ; „Kogo bóg p r o w a d z i , t e n prawą postępuje drogą; c i których o n obłąkał, nie znajdą ucieczki przed n i m " ; i jeszcze: „[...] o n może według upodobania przebaczać w a m l u b karać w a s " *. W ostatecznym r a c h u n k u w i a r a l u b n i e w i a r a nie zależy więc już od człowieka: o d jego w y b o r u , w o l i i postępowania. T o A l l a h obdarza łaską w i a r y , l u b też o d m a w i a t e j łaski, czyni serce wrażliwym dla przestróg l u b j e zamyka. Z t e o r i i predestynacji l u b przeznaczenia b o ­ skiego — sformułowanej przez Mahometa t a k stanowczo i bezwzględ­ nie — w y n i k a , że bóg przeznaczył człowieka z góry bądź do szczęśli­ wości, bądź do potępienia, że sparaliżował każdy o d r u c h woH i każdą inicjatywę, odebrał człowiekowi możność decyzji, uczynił bezskutecz­ n y m wysiłek do wzrastającej doskonałości. Z b i e g i e m czasu, wszelkie zjawiska otaczającego l u d z i świata, a szczególnie zjawiska dla n i c h uży­ teczne, są przedstawiane w Koranie j a k o a k t c u d u boskiego. Zasięg „twórczości boga" nie pozostawia miejsca na żadną a k t y w ­ ność samego człowieka. N a w e t b o w i e m ubranie, p o k a r m , napoje, dobro­ b y t czy nędza, szczęście czy nieszczęście pochodzą bezpośrednio od b o g a . Można więc postawić p y t a n i e : j a k w świetle wszechogarniającej aktywności boga na niebie i z i e m i wyglądają przepisy etyczne stawiane przed s a m y m człowiekiem? Pozostają one w ścisłej zgodności l u b lepiej zależności o d sformułowanych wyżej przymiotów boga. A b s o l u t n a wszechmoc boga m a wzbudzać podziw i strach w i e r n y c h i skłaniać i c h do ukorzenia się p r z e d majestatem b o s k i m : „Wierzący t o c i — orzeka tekst Koranu — w których sercach w z m i a n k a o bogu wzbudza lęk [...] i którzy pokładają w n i m jedyną nadzieję dla siebie" . Naturalnym następstwem wyeksponowanej na p l a n pierwszy wszechmocy boskiej jest formułowany w i e l o k r o t n i e postulat uciekania się t y l k o do pomocy boskiej w c h w i l a c h szczególnie ciężkich: „[...] ci, którzy chcą o b r o n y , niech j e j o d boga żądają" ; „Bóg jest w a s z y m opiekunem, któż lepiej o d niego może w a m pomóc?" ; „Jeśli bóg zsyła 32 3 S 3 35 36 37 38 '2 Koran, X X X V , 22. 33 Koran, X V I I , 97. 34 Koran, X V I I , 54.* 35 P o r . Koran: „On w d o b r o c i s w e j wyposaża w a s w p o k a r m y c z y s t e i z d r o w e " (XL, 64); „Dzieci A d a m a ! Daliśmy w a m odzież, abyście o k r y l i w a s z e n i e d o s t a t k i " (VII, 26); „Bóg jest dobrotliwy dla slug swoich i darów swoich udziela według p o d o b a n i a (dosłownie: k o m u c h c e ) " ( X L I I , 19); „Bez w o l i bożej l u d z i e n i e mogą k o ­ rzystać ze szczęścia a n i doznawać przeciwności" ( V I I , 188). 36 Koran, 3 7 K o r a n , X I V , 12. 88 Koran, V I I I , 2. I I I , 150. �432 ANNA MŘOZEK na ciebie utrapienie, o n t y l k o może cię uwolnić o d n i e g o " . Zgodnie z p r z y t o c z o n y m i wyżej orzeczeniami Koranu i s l a m w y k l u c z a możliwość uzyskania pomocy i wsparcia w potrzebie ze s t r o n y innego człowieka, podważa t y m s a m y m podstawy solidarności l u d z k i e j , wiarę w siły i wartość człowieka w ogóle. W rezultacie muzułmanin nie przypisuje większej w a g i do swego działania, nie zna radości płynącej z p o k o n y w a n i a trudności na t y m p o l u : jest b i e r n y , poddaje się b i e g o w i rzeczy. Bierność t a p r z e j a w i a się również w postawie wyczekującej człowieka w stosunku do otaczają­ cego go świata, w niechętnym stosunku do wszelkiego wysiłku, w b r a k u t r o s k i o własne, a t y m bardziej cudze j u t r o . N a bezpośrednią zależność tej właśnie postawy muzułmanów od zasad r e l i g i i przez n i c h w y z n a ­ wanej wskazują liczne w y p o w i e d z i teoretyków islamu w k w e s t i i w a r ­ tości i r o l i p r a c y w życiu człowieka. I t a k Wasija Abu H a n l f a — jeden z interpretatorów świętej księgi i s l a m u — stwierdza, że „wiara jest ważniejsza od pracy: praca może mieć p r z e r w y , ktoś może być o d n i e j u w o l n i o n y , od w i a r y zaś n i e " . Uzasadnieniem tego stanowiska jest właśnie absolutna wszechmoc boga: „Bóg stworzył człowieka łącznie z jego pracami, p r z e k o n a n i a m i i wiedzą, ponieważ człowiek nie m a zdolności do tworzenia, będąc słabym i p o z b a w i o n y m o d p o w i e d n i c h właściwości. Bóg t w o r z y człowieka i zaopatruje go, j a k to jest powie­ dziane w Koranie: Alláh t w o r z y i zaopatruje c i e b i e " . Dochodzą t u do głosu wszystkie e l e m e n t y r e l i g i i islamu, o których m o w a była wyżej: podkreślenie słabości człowieka, negacja wartości jego osobistego w y ­ siłku i „uwolnienie" go o d trosk o własne życie. 39 4 0 41 W y z n a w c a i s l a m u był j a k o człowiek wtłaczany w ściśle ograniczone r a m y szablonów, obracał się w zamkniętym świecie, w którym wszyst­ k i e zdarzenia były u j m o w a n e j a k o przejaw „cudu boskiego", a więc rodzić mogły t y l k o p o d z i w i trwogę, a nie ciekawość i dociekliwość. Jeśli jeszcze do tego dodamy w i e l o w i e k o w e odcięcie się świata i s l a m u od wpływu obcych k u l t u r , absorbujących wyobraźnię i wyzwalających a u t o k r y t y c y z m , t o f a k t akceptacji i respektowanie cnót muzułmańskich sformułowanych w Koranie, przez przygniatającą część wyznawców t e j r e l i g i i , nie będą budzić większego zdziwienia. III. C N O T Y MUZUŁMAŃSKIE Z A L E C O N E P R Z E Z K O R A N I TRADYCJĘ Najważniejszym obowiązkiem muzułmanina jest wierzyć w A l l a h a i żyć według ścisłego znaczenia słowa: i s l a m (poddanie, podporządkowa­ nie się). Pokorne poddanie się w o l i boga jest 'wewnętrzną istotą po39 Koran, 40 Szarh 41 Ibidem, V I , 17. Wasijat s. 80. Abu Hanifa, H y d e r a b a d 1903, s. 78. �SPOŁECZNA F U N K C J A K O R A N U 433 bożności. I s l a m jest d o b r o w o l n y m (i w t y m j e d y n i e przejawia się a k t „wolnej w o l i " człowieka) poddaniem się wierze oraz j e j zarządzeniom. Zgodnie z t y m ujęciem głównymi c n o t a m i muzułmańskimi s t a w i a ­ n y m i przed w y z n a w c a m i , nie t y l e jako wzór, ile w a r u n e k i sprawdzian i c h pobożności, są cierpliwość i pokora. T r u d n o nie dostrzec ścisłego związku t a k ujętych cnót etycznych z omawianą wcześniej, skrajnie ujmowaną teorią predestynacji boskiej: skoro wszelkie wydarzenia w świecie odnoszące się zarówno do zjawisk p r z y r o d y , j a k do człowieka są s k u t k i e m uprzedniego postanowienia boga, to człowiekowi nie pozo­ staje nic innego, j a k c i e r p l i w i e i z pokorą znosić przejawianie się w o l i bożej. N a ścisły związek n o r m etycznych z surową dogmatyką i s l a m u wskazuje również f o r m a i treść orzeczeń Koranu: „[...] znoś c i e r p l i w i e nieszczęścia zdarzające się tobie, bo wszystko jest s k u t k i e m wyroków b o s k i c h " ; „[...] c i , którzy cierpieć będą w y t r w a l e , odbiorą stosowną n a g r o d ę i jeszcze: „czekaj i znoś c i e r p l i w i e i wesoło" **. 4 2 43 W przytoczonych wyżej wersetach t r u d n o nie odczytać w y m o w y społecznej w t a k sformułowanych nakazach etycznych: ponieważ nic nie dzieje się w b r e w w o l i boga, żadne cierpienie ludzkie nie jest złem i n i e w a l k a z n i m , lecz c i e r p l i w e oczekiwanie na ewentualną zmianę zrządzenia boskiego jest postawą je d ynie słuszną. T ę „wartość" prze­ pisów Koranu docenili w pełni późniejsi teologowie i s l a m u , cierpliwość b o w i e m i pokora są c n o t a m i najszerzej t u t a j o m a w i a n y m i i u s i l n i e a k c e n t o w a n y m i . P r z y czym społeczny sens t y c h przepisów jest j a w n i e w y e k s p o n o w a n y na p l a n pierwszy. Przedstawiciel tego k i e r u n k u : a l - M a l a t i , stwierdza co następuje: „[Należy] wierzyć, że Koran jest mową boga i w to, że trzeba słuchać aktualnego władcy takiego, j a k i m o n jest [...] nie należy też osądzać żadnego muzułmanina niezależnie o d jego czynów, ponieważ n i e wiadomo, k t o jest przeznaczony do piekła, a k t o do n i e b a " . 45 O b u t y m cnotom, t j . pokorze i cierpliwości, poświęcone są w l i t e r a ­ t u r z e muzułmańskiej liczne opracowania, wiersze i przysłowia. D o b a r ­ dziej znanych należy zbiór stu przysłów 'Alí'ego, z których p r z y t o c z y m y k i l k a dla z i l u s t r o w a n i a omawianego przez nas zagadnienia. P r a g n i e m y p r z y t y m zwrócić uwagę na p r e f i k s „naj", dodany przez 'Alí'ego, w s k a ­ zujący na rangę wyszczególnionych przez niego cnót: „Najpiękniejszym stanem jest cierpliwość; najpiękniejszym ćwiczeniem r e l i g i j n y m jest Koran, X X X I , 17. Koran, X V I , 96. Koran, L X X , 5. C y t . za A Reader on Islam, passages from standart Arabic Writings illustra­ tive of the Beliefs and Practices of Muslim, ed. A . Jeffery, G r a v e n h a g e 1962, s. 367. 42 43 44 45 28 — Etnografia Polska, t. X �434 ANNA MROZEIĆ pokorna postawa; największa słuszność t k w i w stosunku służebnym człowieka w odniesieniu do boga" . Dość charakterystyczny jest p r z y t y m fakt, że w życiu codziennym muzułmanów przyjęły się i ugruntowały właśnie te elementy przepi­ sów Koranu, które podkreślały i c h słabość i bezsilność w obliczu w y ­ roków boskich. Umacniała je z jednej s t r o n y p r a k t y k a , przeciętny bo­ w i e m o b y w a t e l nie miał istotnie nic do powiedzenia w sprawach ogól­ n y c h większej czy mniejszej wagi, zobowiązany do bezwzględnego po­ słuszeństwa wobec władcy; z d r u g i e j strony umacniały je również t r a ­ d y c y j n e upodobania i n a w y k i Arabów: przyzwyczajenie do zdobywania środków u t r z y m a n i a n a drodze wojen (tradycje koczownicze) l u b w f o r m i e dotacji (pensje wypłacane l i c z n y m towarzyszom proroka i jego r o d z i n o m ze s k a r b u państwa), liczne i bogate łupy zdobywane na drodze w o j e n w początkowym okresie islamu. Usuwało to na p l a n dalszy przez długi okres wartość i znaczenie pracy jako drogi zdoby­ wania środków u t r z y m a n i a . A r a b o w i e chętnie w i e r z y l i we wszechdziałanie i łaskawość boga, który zaopatrzy i c h w podobne d a r y nie w y ­ magając o d n i c h dodatkowego wysiłku . 46 47 S k u t k i t a k sformułowanych n o r m etycznych, przejawiające się w daleko posuniętej bierności w i e r n y c h , doszły do głosu w pełni wtedy, k i e d y d o g m a t y k a i s l a m u , r o z w i j a n a i umacniana przez teologów m u ­ zułmańskich, coraz j a w n i e j broniła interesów władców, którym „poza­ ziemska" orientacja w i e r n y c h — t a k u s i l n i e zaszczepiana przez ideolo­ gów i s l a m u — stwarzała sprzyjające w a r u n k i do realizowania j a k n a j ­ bardziej ziemskich i doczesnych celów. Jeszcze w okresie życia Mahometa zasady przez niego głoszone w y ­ magały jakiegoś wysiłku o d współwyznawców, jeśli nie akceptacji, to p r z y n a j m n i e j i c h przyswojenia, słowem — myślenia. Przepisy Koranu i autentyczne w y p o w i e d z i Mahometa zamieszczane w t r a d y c j i w n a j ­ wcześniejszym okresie są jeszcze żywe, odnoszą się do spraw codzien­ nych, rozstrzyganych na gorąco, często w sposób giętki i wcale roz­ sądny . Również i muzułmanie tego okresu wyrażają swe wątpliwości, 48 4 6 A l - G h a z á 1 i, Uber Intention, Reine Absicht und Wahrhaftigkeit, H a l l e 1916, s. 82. 4 7 , T e n a w y k i Arabów wzmocnione i u z a s a d n i o n e p r z e z tradycję i religię sta­ nowią również jedną z p r z y c z y n z a s t o j u k u l t u r a l n e g o , ale także opóźnienia e k o n o ­ micznego. Stwierdza to również Bonne (op. cit., s. 157—158): „Przywiązanie do s t a r y c h , t r a d y c y j n y c h f o r m życia u Beduinów, ale także do wolności, j e s t j e d n y m z ważnych czynników utrudniających postęp. A r a b o w i e [...] pracują, k i e d y muszą, i to tak długo t y l k o , j a k długo n i e z a r o b i l i określonej s u m y pieniędzy a k t u a l n i e i m p o t r z e b n e j ; potem odchodzą l u b uciekają". 48 T r a d y c j a przekazała wielbłądzicę odpowiedź M a h o m e t a uwiązać, c z y pozwolić n a pytanie Beduina: j e j biegać w o l n o i zaufać bogu?". „Czy m a m Odpowiedź �SPOŁECZNA F U N K C J A 435 KORANU wahania, przejawiające się w licznych nieraz kłopotliwych d l a Maho­ meta p y t a n i a c h . Mahomet formułował również wiele słusznych i cen­ n y c h nakazów etycznych, j a k np. spełnianie d o b r y c h uczynków, spra­ wianie radości i n n y m , niesienie pomocy w potrzebie i t p . A l e w miarę rozprzestrzeniania się i umacniania w i a r y i s l a m u , w miarę r o z w o j u ortodoksji muzułmańskiej i pogłębiającej się nierówności społecznej muzułmanów na plan pierwszy wysuwają się t e nakazy Koranu, które nawołują do p o k o r y , posłuszeństwa i poddania się w o l i boga. Z n i k a t u już tendencja odwoływania się do dobrej w o l i i rozsądku człowieka. To, co początkowo M a h o m e t stawiał przed człowiekiem j a k o sprawę wymagającą jego akceptacji, z biegiem czasu stało się zbiorem m a r t ­ w y c h dogmatów, które muzułmanin musiał znać, z góry akceptując je. Wszystkie ujemne cechy przepisów Koranu, stanowiące t y l k o część n o r m etycznych nakreślonych przez Mahometa, były w późniejszym okresie szczególnie akcentowane i przedstawiane w i e r n y m j a k o jedynie obowiązujące. T a k więc Mahomet, ale w jeszcze większym s t o p n i u tradycjonaliści i s l a m u w sojuszu z warstwą rządzącą, osiągnęli swój cel: muzułmanie przyjmują pokornie wszelkie b r a k i , niedostatki i p r z e j a w y niespra­ wiedliwości jako p r z e j a w „doświadczenia boskiego". Są o n i istotnie w i e r n i nakazom Koranu: są c i e r p l i w i (sabr), wdzięczni bogu za wszelkie wydarzenia (szukr) i unikają wątpienia utożsamianego z niewiarą (kafr). Odsuwają się o d wszelkiej w a l k i , która wiąże się t y l k o ze spra­ w a m i świata doczesnego i o d p r o b l e m a t y k i , która n i e wypływa z i c h r e l i g i i . Wśród przeważającej części ludności muzułmańskiej, jeszcze do c h w i l i obecnej, żaden pogląd nie zyskuje aprobaty, jeśli n i e zapewnia p r z o d o w n i c t w a zasadom w i a r y . IV. O P O Z Y C J A P R Z E C I W K O W S Z E L K I M F O R M O M INNOWACJI NA GRUNCIE ISLAMU I w t e j k w e s t i i stanowisko Mahometa sformułowane w Koranie nie jest jednolite. W początkowym okresie swej działalności Mahomet, sam głosząc rzeczy nowe w porównaniu z t r a d y c j a m i i obyczajami przedmuzułmańskich Arabów, odwołuje się do i c h namysłu, r e f l e k s j i , w t a ­ k i m s a m y m stopniu, j a k do i c h dobrej w o l i . Z tego wczesnego okresu pochodzą też te f r a g m e n t y Koranu, które akcentują wartość zdobywa­ nej wiedzy, wyższość człowieka rozumnego n a d niepojętnym (czytaj wiernego n a d wątpiącym l u b kpiarzem) . 49 Mahometa brzmiała ,,uwiąż ją i zaufaj seinem mistiach-religiósen 49 P o r . Koran: Erleben, b o g u " (cyt. z a M . H o r t e n, D e r Islam in D u s s e l d o r f 1928, s. 6). „[...] mądry i n i e r o z u m n y nie mogą być p p r ó w n y w a n i " ( X X X I X , 9); „[...] bóg w y n i e s i e n a w y s o k i stopień w i e r n y c h , oświeconych w i e d z ą " [ L V I I I , 11]. �436 ANNA M R O Z E K Z chwilą jednak, k i e d y Mahomet zyskuje sobie pokaźną liczbę zwo­ lenników, a sława jego nieustannie wzrasta, metoda a r g u m e n t a c j i i perswazji ustępuje coraz częściej miejsca p o s t u l a t o m w a l k i zbrojnej jako d r o g i „nawracania" n i e w i e r n y c h , a co za t y m idzie hasłom akcep­ t a c j i ustalonych już zasad w i a r y oraz ostrzeżeniom przed w s z e l k i m i i n n o w a c j a m i . P r z y czym zasady islamu były jedne: t o , co było k o ­ nieczne w odniesieniu do a r m i i , d l a zachowania d y s c y p l i n y w j e j sze­ regach, rozciągnięte zostało również na ludność cywilną. Na straży n i e ­ zmienności ustalonych już zasad Koranu stał nie t y l k o Mahomet, a po jego śmierci k a l i f o w i e i teolodzy, ale również sami A r a b o w i e — Bed u i n i , których d a w n y t r a d y c j o n a l i z m i niechęć w stosunku do wszyst­ kiego co nowe, obce — z chwilą faktycznego zaakceptowania i s l a m u — skierowane zostały p r z e c i w k o wszystkiemu, co nie jest objęte „świętą księgą". K i e d y w okresie podbojów s p o t y k a l i się o n i na terenie państw pozaarabskich z krytyką zasad i s l a m u , z u w a g a m i wskazującymi na niekonsekwencje i b r a k i Koranu, „argumentowali" z pozycji siły, z p o ­ zycji zwycięzców. 50 A l e największą rolę w u m a c n i a n i u i rozszerzaniu z a w a r t y c h w Ko­ ranie zaleceń t r z y m a n i a się z dala od wszelkiego n o w a t o r s t w a , a więc myśli i dążeń nie mających swego p i e r w o w z o r u w świętej księdze i s l a m u , odegrali średniowieczni władcy państwa arabskiego w sojuszu z ortodoksją i s l a m u . Wskazuje na to wyraźnie t r a d y c j a i s l a m u , stwo­ rzona i systematycznie r o z b u d o w y w a n a przez teologów muzułmańskich na użytek własny i władców. I t u t a j przykłady można mnożyć w n i e ­ skończoność. Zgodnie ze świadectwem t r a d y c j i k a l i f Omar (634—644) p r z y z a w i e r a n i u t r a k t a t u pokojowego z każdym nowo z d o b y t y m m i a ­ stem stawiał w a r u n e k , a b y mieszkańcy nie d a w a l i schronienia żadnemu n o w a t o r o w i (Lá ju'wü laná m u h d i t h a n ) . A h d a t h a , j a k również biďa — t o t e r m i n y najczęściej używane w islamie dla określenia n o w a t o r s t w a , c z y l i działania l u b postępowania, które nie jest oparte na s t a r y c h o b y ­ czajach p a t r i a r c h a l n y c h i s l a m u . W e wczesnej t r a d y c j i przypisuje się również p r o r o k o w i następujące orzeczenie, potępiające n o w a t o r s t w o : „ K t o wprowadza n o w e zagadnienia w naszą sprawę [ t j . w sprawy w i a r y l u b szerzej w przyzwyczajenia ustalone przepisami Koranu] takie, j a k i e w niej nie występowały, t e n jest godzien potępienia" . D r u g a wypowiedź: „ K t o c z y n i coś, co nie jest (na miarę) naszych spraw, t e n 5 1 S2 P o r . Koran: „ W i e r n i l O g r a n i c z a j c i e waszą ciekawość; znajomość rzeczy, które c h c e c i e poznać, może w a m szkodzić. S t a r a j c i e się. prosić o tę wiedzę, którą w a m Koran o b j a w i ł " (V, 103); „Nie s t a r a j c i e się zgłębiać tego, czego n i e możecie wiedzieć: z d a c i e r a c h u n e k z w i d z e n i a , słyszenia i z s e r c w a s z y c h " ( X V I I , 40) itp. 5 0 5 1 52 C y t . za G o l d z i h e r e m , Ibidem. op. cit., s. 16. �SPOŁECZNA F U N K C J A 437 K O R A N U jest godzien potępienia" . Podsumowaniem t y c h orzeczeń p r o r o k a jest następujący wniosek: „Najgorszą ze w s z y s t k i c h rzeczy (czynów) jest innowacja" . T ę samą wymowę m a f r a g m e n t t e s t a m e n t u duchowego Mahometa przekazany przez tradycję: „Przestrzegam was przed i n n o w a c j a m i [biďa], b o każda i n n o w a c j a jest błędem" . Dalsze jeszcze zaostrzenie tego stanowiska wydaje się wskazywać na późniejsze pochodzenie t e k s t u t r a d y c j i , przypisywanego p r o r o k o w i : „Najgorszą z rzeczy jest i n n o ­ wacja, każda innowacja jest odstępstwem, każde odstępstwo błędem, a każdy błąd p r o w a d z i do piekła [ o g n i a ] " . T e n sam pogląd wyraża c y t o w a n y przez al-Ta'labí'ego w zbiorze t r a d y c j i tekst egzegezy do I s u r y Koranu, wers. 7, gdzie pod ludźmi, którzy wzbudzają g n i e w boga, rozumie się t y c h : „u których panuje bid'a [innowacja], a błądzącymi są c i , którzy odchodzą o d s u n n y [prze­ pisy, nakazy t r a d y c j i ] " . W rzeczywistości, człowiek n a z y w a n y sahib bid'a ( i n n o w a t o r ) , był w islamie od najdawniejszych czasów t r a k t o w a ­ n y z pogardą, n i e l e d w i e wstrętem. N a w e t jego p r a k t y k i r e l i g i j n e uzna­ wano za w pełni nieważne: n i e przynoszą m u korzyści m o d l i t w a i dobre u c z y n k i — mówiono — jeśli obciążył się bid'a . Tak pojęte zasady w i a r y islamu, skutecznie p o d t r z y m y w a n e przez ideologów r e l i g i j n y c h w podstawowych rzeszach wyznawców islamu, odegrały i odgrywają nadal rolę hamulca w r o z w o j u n a u k i i k u l t u r y . W t e j mierze zgadzamy się w pełni z wypowiedzią: L . I . K l i m o w i c z a , iż „świętość i s l a m u stoi na przeszkodzie poznania naukowego i po­ zostaje w sprzeczności z postępem" . 53 M и 56 5 7 M 59 V. SPOŁECZNE SKUTKI NORM I PRZEPISÓW KORANU Przedstawione w dotychczasowym t o k u wykładu zalecenia i prze­ pisy Koranu oraz t r a d y c j i , kształtujące przez t a k wiele wieków m e n ­ talność jego wyznawców, pozostawiły trwałe ślady w postawie i za­ c h o w a n i u współczesnych muzułmanów. O m a w i a n a ostatnio opozycja przeciwko w s z e l k i m f o r m o m i n n o w a c j i , n i e u f n y i niechętny stosunek do wszelkiej wiedzy pozakanonicznej, ale również wdrażane muzułmanom w sferze e t y k i bierność i p a s y w i z m 53 Ibidem. 54 Ibidem. 55 Ibidem. 5S Ibidem, s. 24. 57 Ibidem, s. 25. 58 59 Ibidem. L . I . K l i m o w i c z , Islam: oczerki, M o s k w a 1962, s. 89. �438 ANNA M R O Z E K dochodzą między i n n y m i do głosu w postawie współczesnych uczniów arabskich. A . Carleton, prowadzący badania n a d postawą i postępami uczniów arabskich, pisze o n i c h co następuje: „Zdumiewające jest, j a k w i e l u uczniów przychodzi do szkoły sądząc, że są czymś p u s t y m , co można napełnić wiedzą bez i c h wysiłku. F a k t y czy stwierdzenia są akceptowane przez n i c h po prostu dlatego, że są napisane w książce, l u b też wypowiedziane przez nauczyciela" . Zgadzamy się też w pełni z w n i o s k a m i tego samego autora, wskazującymi drogi usunięcia owej obojętności i bezwładu młodych Arabów. P o d s t a w o w y m i w a r u n k a m i efektywnego nauczania są zdaniem A. Carletona: „konieczność roz­ budzenia ciekawości uczniów i nakierowanie i c h na drogę celowego, uporządkowanego m y ś l e n i a " . O d siebie dodamy jeszcze d w a dalsze w n i o s k i l u b w a r u n k i : wzbudzenie szacunku i zaufania dla samego sie­ bie, a przede wszystkiem własnych zdolności poznawczych oraz wzrost odpowiedzialności osobowej i socjalnej. Właśnie b r a k odpowiedzialności osobowej i socjalnej, który można b y określić również b r a k i e m odpowiedzialności obywatelskiej muzuł­ manów, jest jeszcze jedną spuścizną zasad i przepisów formułowanych w Koranie, poszerzonych i r o z b u d o w a n y c h w okresie władzy k a l i f a t u . W islamie nie wykształciła się koncepcja czy teoria państwa w nowo­ czesnym znaczeniu tego słowa . Ścisłe powiązanie religijnego i politycznego aspektu państwa we wczesnym okresie i s l a m u znalazło w y r a z w całkowitej i d e n t y f i k a c j i w z a j e m n y c h interesów i sfer oddziaływania, prowadziło do r o z w o j u systemu p r a w a wspólnego dla obu sfer, wyprowadzonego jednak ze źródeł r e l i g i j n y c h (Koran). W islamie państwo, zarówno pod względem f o r m y , j a k i treści, utożsamiane było ze zbiorowością w i e r n y c h ('umma), z przywódcą r e l i ­ g i j n y m n a czele. W rezultacie państwo muzułmańskie nie wykształciło postawy obywatelskiej wśród swoich członków. Pojęcie postawy oby­ watelskiej jest obce i s l a m o w i t a k samo, j a k pojęcie państwa jako i n s t y ­ t u c j i politycznej. Państwo boże zastąpiło t a m na długi okres pojęcie państwa politycznego. Udział w rządzeniu uważany był nawet przez 60 61 62 6 0 A. C a r l e t o n , The Interaction of Education and public Responsibility, A l e p p o 1961, s. 87—89. 61 I b i d e m , s. 89. 6 2 Arabski język nie zna t e r m i n u oddającego treść wyrazu państwo. h a k i m i j a i d a u l a , używane d l a określenia państwa, oznaczają: p i e r w s z e — nie, władzę, suwerenność (a więc przemianę, dynastię, p a n o w a n i e Podobnie przymioty i dopiero władzy też n i e m a w języku a r a b s k i m p r e c y z y j n e g o obywatel czy obywatelstwo. kalifów), drugie — wśród d a l s z y c h znaczeń także Słowa: panowa­ zmianę, państwo. t e r m i n u oddającego pojęcie �SPOŁECZNA F U N K C J A K O R A N U 439 tradycję za niebezpieczny dla zbawienia. Upoważniony do sprawowa­ nia władzy był t y l k o k a l i f : naczelnik i przywódca w i e r n y c h . Człowiek wykształcony w obrębie i s l a m u był co p r a w d a szkolony w sztuce a d m i n i s t r o w a n i a , ale nie było to b y n a j m n i e j równoznaczne z kształtowaniem poczucia odpowiedzialności o b y w a t e l s k i e j . G d y b y po­ równać starożytnego Greka z Arabem-muzułmaninem, t o można b y powiedzieć, że jeśli starożytnemu G r e k o w i wpajało się pojęcie l u b n a ­ ukę o państwie, t o muzułmaninowi pojęcie służby bożej. Stąd wykształ­ cenie w obrębie i s l a m u nie obejmowało cnót c y w i l n y c h . Wśród a d m i n i s t r a c j i Wschodu b r a k również p r o t o t y p u urzędnika j a k o sługi państwa czy narodu. I n d y w i d u a l n y wyznawca i s l a m u nie jest zresztą wciągany w orbitę aktywności politycznej, n i e jest on rów­ nież odpowiedzialny za państwo t a k długo, j a k długo istnieje rząd. Rozwój myśli potítycznej w obrębie państw arabskich (i t o n i e wszystkich) zapoczątkowany został faktycznie na przestrzeni ostatnich k i l k u n a s t u l a t . W okresie wcześniejszym był on u d a r e m n i a n y przez o g r o m n y w p ł y w w a r s t w y k l e r y k a l n e j , która — w sojuszu z władzą polityczną — była zainteresowana w k o n s e r w a c j i r e l i g i j n e j t r a d y c j i i podejmowała stałe wysiłki, a b y uniemożliwić rozprzestrzenianie się n o w y c h zasad państwa i p o l i t y k i . Ciążące k u t r a d y c j i podstawowe rzesze wyznawców i s l a m u , z a j m u ­ jące w państwie pozycję poddanych, podporządkowały się w pełni schematowi r e l i g i j n e m u . Muzułmanin nie przeciwstawiał się państwu, lecz starał się trzymać o d niego t a k daleko, j a k t o t y l k o jest m o ­ żliwe . ез Tendencja t r z y m a n i a się z daleka o d spraw państwa i p o l i t y k i jest jednak n i e t y l k o r e z u l t a t e m skutecznych n a u k t r a d y c j i i s l a m u , ale również osobistego, gorzkiego doświadczenia najuboższych w a r s t w l u d ­ ności. Despotyzm władców k o l e j n o następujących po sobie d y n a s t i i ugruntował przekonanie muzułmanów, że władza jest czymś, czego należy unikać. Podstawowa część ludności trzymała się j a k najdalej od s p r a w p o l i t y k i , nie t y l k o w s k u t e k a p a t i i i i n e r c j i , j a k i e zaszczepiała w n i c h e t y k a i s l a m u , ale także z prostej o b a w y przed e w e n t u a l n y m i s k u t k a m i zetknięcia się z władzą czy j e j reprezentantami, które d l a niej z reguły kończyły się źle. Rząd kojarzył się poddanym z apara­ t e m do ściągania podatków, służbą wojskową, możliwością uwięzienia i w s z e l k i m i i n n y m i p r z e j a w a m i dla n i c h n i e k o r z y s t n y m i . P r z e j a w e m tego s t o s u n k u o b y w a t e l i do a k t u a l n y c h autorytetów p o l i t y c z n y c h jest W e w z a j e m n y m układzie stosunków między p o d d a n y m i a władcą oraz w o b o ­ jętności t y c h p i e r w s z y c h n a s p r a w y p o l i t y k i państwowej t k w i być może j e s z c z e j e d n a p r z y c z y n a f a k t u , że w a r s t w y średnie w obrębie i s l a m u nigdy n i e sięgnęły po władzę. 6 3 �440 A N N A M R O Z E K postawa i zachowanie się ludności w okresie j a k najbardziej współ­ czesnym, n a terenie T u r c j i . A. Carleton, przeprowadzający n a t y m terenie szereg badań o charakterze socjologicznym, pisze o s w y m za­ skoczeniu f a k t e m , że w okresie obowiązkowego spisu ludności na tere­ nie T u r c j i w i e l u mężczyzn znikało z domów, zanim mogło zostać po­ l i c z o n y m i l u b udzielić p o t r z e b n y c h i n f o r m a c j i * . W przeciwieństwie do A. Carle tona postawa i zachowanie się Turków n i e zaskakują nas b y ­ n a j m n i e j : są one l o g i c z n y m następstwem w i e l o w i e k o w y c h rządów de­ spotycznych władców, są rodzajem o d r u c h u w a r u n k o w e g o , j a k i mógł wykształcić się w t y m czasie. 6 Pielęgnowana przez tradycję n a gruncie i s l a m u obojętność n a spra­ w y państwa i p o l i t y k i , podobnie zresztą j a k świadome tłumienie o d ­ powiedzialności o b y w a t e l s k i e j wśród p o d s t a w o w y c h rzesz w y z n a w ­ ców t e j r e l i g i i , odbiło się również na specyficznej f o r m i e nacjonalizmu arabskiego. N a c j o n a l i z m arabski, rodzący się w okresie narastania t e n ­ dencji niepodległościowych, n i e miał cech wybujałego nacjonalizmu narodowego, lecz występował w silnej obudowie r e l i g i j n e j . 6 6 6 6 Dopiero ostatnie l a t a r o z w o j u młodych r e p u b l i k arabskich usuwają na p l a n dalszy religijną i zarazem fanatyczną postać n a c j o n a l i z m u arabskiego. Wpłynęły n a to zarówno różnice w polityce i f o r m a c h rządów poszczególnych państw arabskich, j a k i wciąż jeszcze a k t u a l n a w a l k a o zachowanie niezawisłości i samostanowienia. Ta d w u t o r o w a 6 4 P o r . C a r l e t o n , op. cit., s. 89. B r a k p a t r i o t y z m u n a g r u n c i e i s l a m u przejawiał się n i e t y l k o w o d n i e s i e n i u do s p r a w ogólnonarodowych c z y ogólnopaństwowych, a l e także d o s p r a w l o k a l n y c h , w y d a w a ł o b y się najbliższych l u d z i o m . C y t o w a n y już wcześniej B o n n e p r z y t a c z a dość charakterystyczną w y p o w i e d ź m u z u ł m a n i n a - A r a b a n a p y t a n i e podróżnika e u ­ r o p e j s k i e g o o wielkość, h a n d e l i tradycję historyczną m i a s t a , w którym z a m i e s z k i ­ w a ł t e n p i e r w s z y : „Mój z n a k o m i t y p r z y j a c i e l u — odparł A r a b w k w i e c i s t y m s t y ­ l u — radości m o j e j w ą t r o b y ! R z e c z , o którą m n i e p y t a s z , j e s t z a r a z e m t r u d n a i bezużyteczna. J a k k o l w i e k spędziłem całe życie w t e j właśnie miejscowości, n i e liczyłem a n i domów, a n i też n i e zadawałem pytań o liczbę mieszkańców [...]. A l e n a d e w s z y s t k o , jeśli chodzi o historię tego m i a s t a , bóg j e d e n z n a w y d a r z e n i a b r u d n e i z m i e n n e , które były dziełem n i e w i e r n y c h p r z e d nadejściem m i e c z a i s l a m u . N i e widzę żadnej korzyści [ d l a siebie] w d o w i a d y w a n i u się o to [...]" (op. cit., s. 354). 6 5 Rozwijający się n a c j o n a l i z m a r a b s k i , obciążony był wewnętrzną n i e k o n s e k ­ wencją, wynikającą z f a k t u ścisłego powiązania z tradycją religijną. Po I w o j n i e światowej A r a b o w i e walcząc w s o j u s z u z a l i a n t a m i p r z e c i w k o T u r k o m , których p a n o w a n i e od d a w n a ciążyło i upokarzało A r a b ó w , w t r a k c i e w a l k i p r z e j a w i a l i z b i e g i e m czasu coraz większą sympatię d l a Turków, wynikającą ze wspólnoty r e l i g i j n e j . J . Béraud-Villars pisze o A r a b a c h co następuje: „Niepokoił i c h każdy s u k c e s aliantów, każde zwycięstwo o d n i e s i o n e przez chrześcijan [...] n i e k i e d y l u d z i e z o t o c z e n i a W i e l k i e g o S z e r y f a (przywódca M e k k i ) , walczącego z Turcją, i emirów, mówili o T u r k a c h , którzy polegli n a Półwyspie S y n a j , a n a w e t w A r a b i i , j a k o o męczennikach za w i a r ę " (Pułkownik Lawrence, W a r s z a w a I960, s. 178). 66 �SPOŁECZNA F U N K C J A 441 K O R A N U w a l k a ( t j . w a l k a o n o w y układ sił p o l i t y c z n y c h wewnątrz państwa i zachowanie niepodległości) przyśpiesza proces k r y s t a l i z o w a n i a się świadomości narodowej w obrębie poszczególnych państw arabskich, a akcentowana obecnie jedność Arabów nabiera w n o w y m układzie nowego sensu: jest p r z e j a w e m wspólnoty dążeń i interesów w obliczu t y c h samych problemów, p r z y wzajemnej akceptacji cech różnych. Ostatnie u w a g i sprowadzają nas na g r u n t p r o b l e m a t y k i współczes­ n e j , sugerując powolne zachodzenie zmian w p r z e d s t a w i o n y m wyżej schematycznym m o d e l u n o r m i zaleceń Koranu. VI. PRZEPISY KORANU W KONFRONTACJI WSPÓŁCZESNEGO: MODERNIZM Z WYMOGAMI ŻYCIA ISLAMU Mówiąc o zmianach dokonujących się w sferze p o l i t y k i i e k o n o m i i , j a k również ideologii w niepodległych już dziś państwach z zasięgu i s l a m u , p r a g n i e m y podkreślić, że nigdzie nie dokonują się one w b r e w i s l a m o w i , nigdzie też działalność reformatorów nie podważa wręcz a u t o r y t e t u Koranu j a k o źródła zasad p r a w n y c h , e t y c z n y c h i socjal­ n y c h . W t y m więc sensie można powiedzieć, iż nie usunięto t u głównych hamulców r o z w o j u społecznego, o których mowa była wyżej. Można nawet powiedzieć, że z okresem w a l k narodowowyzwoleń­ czych państw trzeciego świata łączy się w dużej mierze renesans isla­ m u . Jest t o następstwem f a k t u , że ideologia i s l a m u odegrała w w a l ­ kach t y c h ważną i pozytywną rolę j a k o ideologia rodzima, pozostająca w opozycji do r e f o r m i zmian naniesionych na g r u n t i s l a m u przez państwa Zachodu. W y k w i t e m tego okresu były liczne u g r u p o w a n i a i b r a c t w a purytańskie głoszące hasła n a w r o t u do pierwotnego, „czyste­ go" i s l a m u w sferze ideologii i p r a k t y k i życia codziennego. P o z y t y ­ w e m tego r u c h u „odnowy" było rozbudzenie aktywności mas, co w po­ ważnym stopniu przyśpieszyło proces w y z w o l e n i a narodowego, a n a w e t wpłynęło na charakter i strukturę rządów niepodległych już państw; n e g a t y w n y m s k u t k i e m t a k silnego akcentowania wartości ideologii i s l a ­ m u jest orientacja na przeszłość w sferze ideologii i aż nadto częsta w dziełach modernistów i s l a m u apologia t e j r e l i g i i , absorbująca z b y t dużą część i c h u w a g i w stosunku do problemów i potrzeb współczes­ nego życia. A l e nawet apologetyczna w swej istocie l i t e r a t u r a modernistyczna zawiera nowe cechy i tendencje, które — nie burząc podstaw — p o d ­ ważają skutecznie społecznie n e g a t y w n y sens w i e l u orzeczeń i przepisów Koranu. W y n i k a to nie t y l k o z ustalonej już t r a d y c j i łączenia z zasadami islamu niektórych elementów n a u k i nowożytnej (np. w dziedzinie p r a - �442 ANNA M R O Z E K wodawstwa, przejmowano elementy niektórych kodeksów zachodnich, które dołączane do zasad p r a w a muzułmańskiego nie burzyły jego pod­ staw), ale głównie z prób odnajdywania w K o r a n i e orzeczeń dających możliwość uzasadnienia wysokiej r a n g i n a u k i , konieczności aktywności l u d z k i e j , haseł równości społecznej. Złożoność i sprzeczność orzeczeń i przepisów Koranu, na które wskazywaliśmy wcześniej, dają pełne uzasadnienie i podstawy t y m poczynaniom. P r o w a d z i to jednak dość często do p r z y p i s y w a n i a Koranowi — na drodze r e i n t e r p r e t a c j i — orze­ czeń i znaczeń, których księga t a n i g d y nie posiadała, już chociażby z, t e j prostej przyczyny, że okresowi, w którym działał M a h o m e t (wiek V I I ) , obce były p r o b l e m y n a m współczesne. Najczęściej s p o t y k a n y m stanowiskiem wśród modernistów i apolo­ getów i s l a m u jest przekonanie, że islam w ogólności, a Koran w szcze­ gólności, w istocie swej nie jest sprzeczny z w y m o g a m i współczesnego życia, więcej nawet, że i n i c j u j e najbardziej postępowe p r a g n i e n i a i dą­ żenia ludzkości. P r z y t o c z y m y t u t y l k o k i l k a c h a r a k t e r y s t y c z n y c h dla tego stanowiska w y p o w i e d z i . M u h a m m a d F a r i d W a g d y (India), moder­ nista starszego pokolenia, pisze o islamie, że jest to religia, która „po­ stuluje wolność sumienia, nakłania swoich wyznawców do namysłu i k o n t e m p l a c j i , zachęca do studiowania p r z y r o d y i umacnia dążenie do w i e d z y " '.' I n n y modernista, M u h a m m a d Naguib (Egipt), utożsamia n a ­ wet religię i s l a m u z nauką: „Islam j a k o religia n a u k o w a o p a r t y jest i w y p r o w a d z o n y z niezaprzeczalnych faktów i wydarzeń, dokładnie t a k samo j a k wszelka inna realna w i e d z a " . Jeszcze dalej idzie trzeci modernista, działający również na gruncie egipskim, Wadzi, który p r z y ­ pisuje Koranowi inspirację wiedzy nie t y l k o współczesnej, ale nawet przyszłej: „Islam wybiegł poza czas swego powstania — pisze W a d z i — Koran ustalił zasady [...] które w wiele wieków później o d k r y j e i uzna dopiero świat" . 61 68 69 Oceniając przytoczone wyżej w y p o w i e d z i trzech reprezentantów m o d e r n i z m u i s l a m u można z jednej s t r o n y żywić uzasadnione wątpli­ wości, czy j a k a k o l w i e k r e l i g i a daje się pogodzić z zasadami współczes­ nej n a u k i , nie mówiąc już o utożsamieniu t y c h d w u płaszczyzn; z d r u ­ giej j e d n a k strony nie sposób nie docenić s y m p a t i i , a nawet zaangażo­ wania modernistów i s l a m u w problematyce postępu i n a u k i współczes­ n e j . N a w e t jeśli jest t o jeszcze dość często zainteresowanie czysto d e k l a r a t y w n e , ślizgające się po p o w i e r z c h n i współczesnych problemów A l i , Islam in the World, 6 7 C y t . za: Z a k i 69 M. N a g u i b , The Scientific 69 P e r i o d y k : „Nur a l - I s l a m " , K a i r , R . 15: 1952 z. 428. Religion, L a h o r e 1947, s. 21. C a i r o 1956, s. 111. �SPOŁECZNA F U N K C J A K O R A N U 443 n a u k i , to jednak wysoka ranga, jaką przyznają moderniści islamu wiedzy, świadczy na i c h korzyść. Nigdzie, w żadnej książce modernisty i s l a m u nie napotkaliśmy stanowiska potępiającego współczesne osiąg­ nięcia wiedzy na zasadzie i c h sprzeczności z dogmatyką i s l a m u , prze­ c i w n i e : stanowisko c y t o w a n y c h wyżej reprezentantów tego k i e r u n k u wyrażane w różnym ujęciu i zasięgu jest s t a n o w i s k i e m powszechnie s p o t y k a n y m , a tego samego n i e można b y n a j m n i e j powiedzieć o moder­ nistach k a t o l i c k i c h . 7 0 Równie jednoznacznie (i powierzchownie) wyrażana jest przez przedstawicieli tego k i e r u n k u aprobata d l a haseł równości i s p r a w i e d l i ­ wości społecznej, oczywiście p r z y równoczesnym p r z y p i s y w a n i u isla­ m o w i i n i c j a t y w y w t e j mierze. C y t o w a n y już wyżej A b d o u l H a k i m wyraża tę myśl następująco: „Świat przed i s l a m e m n i e znał pojęcia bezklasowości. D o p i e r o społe­ czeństwo i s l a m u zrównało l u d z i społecznie, wyznaczając i m te same obowiązki i te same zaszczyty" . I w i n n y m m i e j s c u : „Islam szanuje życie l u d z k i e i głosi pokój" . A n i w p i e r w s z y m , a n i w d r u g i m w y p a d ­ k u A b d o u l H a k i m n i e m a r a c j i : historia i s l a m u b y n a j m n i e j nie u j a w ­ niła p a c y f i z m u tej r e l i g i i a n i też poszanowania życia ludzkiego; po­ dobnie także zrównanie w i e r n y c h w zakresie i c h obowiązków r e l i g i j ­ n y c h n i e było b y n a j m n i e j równoznaczne ze zrównaniem p r a w czy likwidacją klas w obrębie i s l a m u , na co wskazywaliśmy w p i e r w s z y m paragrafie niniejszego artykułu. A l e m i m o wszystkich t y c h zastrzeżeń k i e r u n e k dowodzeń A b d o u l H a k i m a wskazuje, że w y c z u w a o n t r a f n i e problematykę socjalną oraz dążenia ogólnoludzkie, skoro z n i m i właś­ nie próbuje powiązać zasady islamu. 71 72 Ten k i e r u n e k dowodzeń n a gruncie i s l a m u jest p r z y t y m również odbiciem r e f o r m i zmian socjalnych, j a k i e dokonują się w obrębie nie­ podległych dziś państw muzułmańskiego Wschodu. Islam, którego za­ sięg i znaczenie wybiega daleko poza zakres wierzeń r e l i g i j n y c h , który był i jest r e g u l a t o r e m i drogowskazem życia w i e r n y c h w sensie j a k najbardziej k o n k r e t n y m , podlega c h a r a k t e r y s t y c z n y m w a h a n i o m w m i a ­ rę zmieniającej się s y t u a c j i politycznej i społecznej. Najlepszym świa­ dectwem tego jest h i s t o r i a i k i e r u n k i r o z w o j u i s l a m u , sprzeczności Świadczy o t y m f a k t utożsamiania n a u k i z dogmatyką Koranu, n i e k i e d y p r z e z z e s t a w i e n i e poszczególnych tez n a u k i z o r z e c z e n i a m i Koranu. Por. w tej mierze ogólną wypowiedź A b d o u l H a k i m a : „Podobnie j a k w n a u c e określone zostały o s t a ­ tecznie zasady i p r a w a , j a k i m i posługuje się badacz, t a k i w r e l i g i i zasady są o d ­ w i e c z n e i n i e z m i e n n e " (Islamie Ideology. The Fundamental beliefs and Principles of Islam and their Application to practical life, L a h o r e 1961, s. 91). 70 7 1 72 H a k i m , op. cit., s. 159. Ibidem, s. 176. �444 A N N A M R O Z E K występujące w s a m y m Koranie, stanowiące odbicie zmienionej o r i e n ­ t a c j i i różnych celów Mahometa. W okresie władzy kalifów na czoło wysunęły się wszystkie te orzeczenia ,.świętej" księgi, które nawoły­ wały w i e r n y c h do bezwzględnego posłuszeństwa i uległości; były one r o z w i j a n e przez umiejętną interpretację i poszerzane przez tradycję, zawsze j e d n a k w interesie w a r s t w y panującej. Te same cele p r z y ­ świecają do dziś przywódcom niektórych państw muzułmańskich, współ­ pracujących z Zachodem, którzy w obawie przed „niebezpieczeństwem k o m u n i z m u " i w interesie własnym nadal silnie podkreślają wartość t r a d y c y j n y c h zasad i s l a m u , w których klasyczne c n o t y muzułmańskie odgrywają jedną z głównych ról. W odróżnieniu o d t y c h ostatnich czołowi przywódcy państw i s l a m u , zmierzających do r e f o r m socjalistycznych, j a k Naser (Egipt), a w szcze­ gólności Ben B e l l a (Alger), akcentując wzajemny związek socjalizmu z islamem nadają m u t y m s a m y m nową wymowę i — j a k należy p r z y ­ puszczać — nową, n i e znaną m u dotąd treść; ścisłe powiązanie prze­ m i a n ekonomicznych i socjalnych z zasadami r e l i g i i w sferze ideologii odbija się także drugostronnie na charakterze specyficznie pojętego socjalizmu. N i e ulega jednak wątpliwości, że f u n k c j a i s l a m u zależy w dużej mierze o d p r o g r a m u politycznego, a w szczególności społecznego, z j a ­ k i m jest łączony. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4dc88673be4c401b8b189c57c1e477b2.pdf 9cd086be026a020e51d6ec469aa536a9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:678 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:624 Title A name given to the resource Wybrane aspekty islamu sudańskiego / ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.2, s.133-170 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mrozek, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X I I I : ANNA 1969 z. 2 MROZEK WYBRANE ASPEKTY ISLAMU SUDAŃSKIEGO I s l a m afrykański jest religią mało u nas znaną, będącą rzadko przed­ m i o t e m opracowań n a u k o w y c h , m i m o iż właśnie ta r e l i g i a zyskuje w ostatnich latach w A f r y c e coraz większą liczbę n o w y c h z w o l e n n i ­ ków . I s l a m afrykański, nazywany również c z a r n y m islamem, różni się od klasycznego i s l a m u arabskiego b r a k i e m znamion o r t o d o k s y j n y c h z j e d ­ nej s t r o n y oraz s i l n y m wpływem t r a d y c y j n y c h kultów afrykańskich z d r u g i e j . Z r a c j i występowania w c z a r n y m islamie d a w n y c h obrzędów, a nawet niektórych elementów wierzeń afrykańskich o p a r t y c h często na t r a d y c j i l o k a l n e j , islam afrykański jest n i e j e d n o l i t y , zróżnicowany. W y m a g a on więc badań w i e l o k i e r u n k o w y c h , często drobiazgowych. 1 Artykuł niniejszy s t a n o w i próbę przedstawienia w y b r a n y c h aspek­ tów i s l a m u sudańskiego. Zawężenie t e m a t u zostało podyktowane zarówno niedostatkiem dostępnego m i materiału p r z y o p r a c o w y w a n i u tego za­ gadnienia, j a k i złożonością samej p r o b l e m a t y k i , której nie sposób w y ­ czerpać w j e d n y m a r t y k u l e . Głównym p r z e d m i o t e m rozważań jest spe­ c y f i k a i s l a m u sudańskiego oraz f o r m y jego przejawiania się. M i m o czę­ s t y c h d y g r e s j i na temat różnych f o r m i s l a m u w poszczególnych częściach Sudanu, występujących w rozważaniach szczegółowych, artykuł j a k o całość jest próbą syntetycznego przedstawienia głównych cech i s l a m u sudańskiego w aspekcie r o z w o j o w y m . WARUNKI PRZENIKANIA ISLAMU DO SUDANU W l i t e r a t u r z e zgromadzonej dó niniejszego artykułu b r a k jest j e d n o ­ myślności co do warunków i sposobu przenikania i s l a m u na obszar S u 1 Por. J . K r i t z e с к: „Jeden Afrykańczyk na trzech jest muzułmaninem. I s t n i e j e dzisiaj 9—10 Afrykańczyków nawróconych n a i s l a m , w o b e c 1 nawróconego na chrześcijaństwo. 1 5 % muzułmanów we francuskiej n y c h n a tę w i a r ę w o s t a t n i c h 20 l a t a c h " (Vislám Saharze en Afrique, F r a n c a i s e , A r t i c l e s et D o c u m e n t s " , n r 1027:1960, 29 Nov.). zostało „La nawróco­ Documentation �134 ANNA MROZEK d a n u . W zakresie omawianego zagadnienia a u t o r z y poszczególnych opracowań zajmują odmienne stanowisko zarówno w odniesieniu do m e ­ tod islamizacji Sudanu, j a k źródeł i okresu przenikania nowej w i a r y na ten obszar. I tak, J . C. F r o e l i c h stwierdza, iż: „Islam arabski dotarł na obszar Sudanu na drodze podbojów" . W. M . W a t t natomiast, n a j ­ ważniejszy c z y n n i k rozprzestrzeniania się i s l a m u u p a t r u j e w p e n e t r a c j i kupców . Stanowisko to podziela I . M . Lewis, dołączając doń jednak ważną rolę m i s j o n a r z y i s l a m u w rozprzestrzenianiu t e j r e l i g i i w Suda­ nie: „Niełatwo jest rozdzielić rolę kupców muzułmańskich w rozprze­ strzenianiu i s l a m u [...] od działalności nauczycieli i świętych mężów islamu, ponieważ często spełniali o n i obie te f u n k c j e w jednej osobie" . Najpełniejsze określenie sposobów i dróg przenikania i s l a m u do Sudanu daje jeden z najlepszych znawców i s l a m u sudańskiego J . S. T r i m i n g h a m : „rozpowszechnianie się islamu w Sudanie było r e z u l t a t e m : prze­ n i k a n i a , małżeństw mieszanych, p o l i t y k i przywódców, h a n d l u i n a b o r u niewolników" . To zwięzłe sformułowanie w y m a g a p e w n y c h objaśnień. Otóż „przenikanie" oznacza napływ jednostek l u b g r u p ludności w y z n a ­ jącej islam, które napływały na obszar Sudanu głównie z E g i p t u . Ta ludność napływowa nawiązywała k o n t a k t y z m i e j s c o w y m i przywódca­ m i , którzy najwcześniej p r z e j m o w a l i zasady nowej w i a r y , wchodziła w związki małżeńskie z p r z e d s t a w i c i e l k a m i w y b i t n i e j s z y c h rodzin, za pośrednictwem których i s l a m zyskiwał n o w y c h zwolenników. Ludźmi chętnie przyjmującymi zasady i s l a m u b y l i również n i e w o l n i c y p r z y b y ­ szów arabskich rekrutujący się spośród ludności miejscowej, których f a k t przejęcia nowej w i a r y — zgodnie z zasadami i s l a m u — czynił teo.retycznie ludźmi w o l n y m i . Przytoczone wyżej, sumaryczne określenie dróg przenikania i s l a m u na obszar Sudanu jest pełniejsze od stanowisk autorów c y t o w a n y c h w y ­ żej i zasługuje na t y m większą uwagę, że i s l a m docierał n a obszar S u ­ danu w sposób n i e t y p o w y : nie drogą bezpośredniego podboju, lecz różno­ rodnej i n f i l t r a c j i elementów islamistycznych na przestrzeni w i e l u w i e ­ ków. Nic dziwnego więc, że d r o g i i sposoby przenikania i s l a m u na t e n 2 3 4 5 6 7 2 Terminu Sudan używam w całym artykule d l a określenia terytorium po­ wstałej w 1956 r. R e p u b l i k i Sudańskiej., 3 J . C. * W. 5 I. Froelich, M. W a t t , M. Lewis, L e s Musulmans d'Afrique I s l a m and the Integration Introduction, [w:] Noir, of Society, Islam in Paris 1962, s. 17, L o n d o n 1961, s. 127—129. Tropical Africa, L o n d o n 1964, S. 20. 6 J . S. Trimingham, The Islam in the Sudan, London—New York—To­ ronto 1949, s. 99. 7 W e d ł u g świadectwa T r i m i n g h a m a, w e w c z e s n y m o k r e s i e napływu zasad i s l a m u do S u d a n u : „nowo nawrócony n a i s l a m n i e w o l n i k , włączany był do t r y b a l nego s y s t e m u n a p r a w a c h m a w i a [ k l i e n t a ] " (op. cit., s, 99), �ISLAM 135 SUDAÑSKI obszar są złożone. N i e sądzimy nawet, aby sformułowanie J . S. T r i m i n g hama w pełni oddawało złożoność tego p r o b l e m u , ponieważ nie w y m i e n i a on — p r z y n a j m n i e j w t y m miejscu — r o l i misjonarzy-/a/<:i w Sudanie, którzy odegrali ogromną rolę w kształtowaniu się f o r m pobożności l u b s e n t y m e n t u religijnego w r a m a c h i s l a m u na terenie Sudanu. N i e moż­ na również zupełnie odrzucić tezy przytoczonego wyżej J . C. Froelicha 0 docieraniu i s l a m u na obszar dzisiejszego Sudanu na drodze podbojów. M i m o że obszar Sudanu nie został podporządkowany na drodze zbrojnej żadnemu z władców muzułmańskich w okresie ekspansji islamu, t o j e d ­ nak d w u k r o t n e i n t e r w e n c j e zbrojne muzułmańskiego już E g i p t u : pierwsza w 641 г., druga w 651 r. zapoczątkowały układ zależności N u b i i , zobo­ wiązując ją do płacenia określonego p o d a t k u na rzecz E g i p t u przez z gó­ rą 6 wieków. Zapoczątkowało to również swobodny napływ kupców, a z czasem również osadników arabskich, wprowadzających na obszar chrzęścijańskiej N u b i i zasady i s l a m u . Liczne próby u w o l n i e n i a się od obowiązku płacenia p o d a t k u przez poszczególne plemiona Królestwa N u b i i , tłumione były nierzadko przez ingerencję zbrojną, j a k n p . w w y p a d k u oporu Bedża stłumionego m . i n . w 869 r. przez arabskie plemiona Dżuhajna i Rabia' z Górnego E g i p t u . Przedstawiciele d w u ostatnich szczepów osiedlali się masowo wśród B e ­ dża, z a w i e r a l i małżeństwa z k o b i e t a m i m i e j s c o w y m i i — m i m o ulegania z biegiem czasu wpływom k u l t u r y miejscowej — b y l i również i s t o t n y m c z y n n i k i e m rozprzestrzeniania islamu. 8 Wszystkie i n t e r w e n c j e zbrojne E g i p t u , aż do a t a k u Mameluków w 1275 г., nie miały jednak na celu nawracania n i e w i e r n y c h , lecz t y l k o w y e g z e k w o w a n i e p o d a t k u na mocy u m o w y zawartej w V I I w . Uznanie niezależnego b y t u królestwa chrześcijańskiego graniczącego z państwem islamu, a co ważniejsze zawarcie z n i m p a k t u pokojowej koegzystencji, którego znaczenie utrzymało się przez 6 wieków, było w okresie potęgi 1 ekspansji i s l a m u f a k t e m bez precedensu. Tej wyjątkowej pozycji zaw­ dzięcza też N u b i a specyficzną i w przeważającej mierze pokojową f o r ­ mę p r z e n i k a n i a i s l a m u . A u t o r z y opracowań specjalistycznych, którzy przyjmują, że nosicie­ l a m i ideologii i s l a m u na t y m obszarze b y l i muzułmańscy k u p c y , osadni­ cy l u b misjonarze pochodzenia arabskiego, egipskiego, a nawet berber y j s k i e g o , ustalają początek okresu i c h działalności w granicach o d 9 10 8 Por. Cambridge 9 szych H. A. Ma сMichael, The History of the Arabs in the Sudan, t. 1, 1922, s. 155. Królestwo N u b i a powstało w królestw chrześcijańskich: V I I w . j a k o r e z u l t a t połączenia t r z e c h 'Aiwa, Muqarra i Maris lub Nobadia. mniej­ Stolicą Królestwa N u b i i została D o n g o l a . 10 Lewis wskazuje n a napływ elementów muzułmańskich z Egiptu (op. cit., �136 ANNA MROZEK V I I do X I V w . . Wszystkie te stanowiska, cenne d l a zrozumienia p o ­ szczególnych etapów przenikania i s l a m u , zaciemniają j e d n a k obraz ca­ łości. W y c h o d z i m y z założenia, że napływ i s l a m u do Sudanu zaznacza się od m o m e n t u dotarcia t e j r e l i g i i na obszar E g i p t u (641 г.). W t y m w y ­ p a d k u opieramy się nie t y l k o na świadectwie ogólnie cenionego h i s t o ­ r y k a H . A . M a c M i c h a e l , ale również na świadectwie zachowanego do­ k u m e n t u t r a k t a t u pokojowego między E g i p t e m a Sudanem z 651/652 r . J e d n y m z punktów tego t r a k t a t u był w a r u n e k zapewnienia swobody p r a k t y k r e l i g i j n y c h muzułmanom, przebywającym na obszarze chrześci­ jańskiej N u b i i oraz o c h r o n y i c h świątyń, wysunięty przez E g i p t . T e n p u n k t u m o w y między oboma państwami wskazuje na f a k t istnienia w y ­ znawców i s l a m u na terenie N u b i i już w I w . e r y muzułmańskiej, co m o ­ gło być t y l k o r e z u l t a t e m napływu jednostek l u b g r u p l u d z i wyznają­ c y c h tę religię. W t y m wczesnym okresie b y l i to prawdopodobnie A r a b o ­ wie, pozostający wcześniej w b l i s k i m k o n t a k c i e z gminą muzułmańską założoną przez Mahometa, którzy na teren Sudanu d o t a r l i z E g i p t u l u b Abisynii . 1 1 12 1 3 1 4 Początkiem drugiego etapu islamizacji S u d a n u w w y n i k u dalszego, liczniejszego już napływu osadnictwa arabskiego, jest I X w . W t y m czasie przybywają t u zarówno uchodźcy p o l i t y c z n i z obszaru E g i p t u , w w y n i k u p r z e m i a n p o l i t y c z n y c h zachodzących w t y m k r a j u , j a k również uczestnicy k a r n y c h ekspedycji w o j s k egipskich przeciwko poszczegól­ n y m g r u p o m ludności Sudanu, odmawiającym płacenia p o d a t k u prze­ widzianego w u m o w i e z V I I w . W X — X I I I w . kolejno upadające dynas­ tie muzułmańskiego E g i p t u (Fatymidów 1171 i Ajjubidów 1250) p r z y ­ czyniły się bezpośrednio do napływu dalszych emigrantów p o l i t y c z n y c h na obszar N u b i i . Ta ostatnia nie utraciła jednak swej niezależności p o l i ­ tycznej. s. 4); M a c M i c h a e l napływ plemion A r a b ó w (op. cit., s. 163) A . n a osadnictwo Rabi'a i Dżuhajna (History of the Sudan, J. A r k e l l London na 1966, s. 189); T r i m i n g h a m n a w p ł y w B e r b e r ó w z Z a c h o d u (op. cit., s. 99). 11 Lewis Sudanu of the ustala początek przenikania elementów muzułmańskich islam penetration s. 208); A r k e l l to the Nuba Mountains, na n a X I V w. (Some n a V I I w . (op. cit., s. 4); R . C . S t e v e n s o n [w:] Islam in Tropical n a I X w . (op. c i t , s. 189), M a c M i c h a e l obszar aspects Africa, n a I X w . (op. cit., s. 163). 12 MacMichael: „Ten napływowy, docierał s a m element, wpierw ciągle i n i e p r z e r w a n i e egipski, n a obszar a potem egipsko-arabski, północnego S u d a n u . . . " (op. cit., s. 14). Lewis, op. cit., s . 147; M a c M i c h a e l , op. cit., s. 157—158. 13 Por. 1 4 A b i s y n i a była m i e j s c e m uchodźstwa A r a b ó w - m u z u ł m a n ó w w o k r e s i e dzającym s u k c e s y p o l i t y c z n e twórcy i s l a m u , M a h o m e t a (571—632). poprze­ �ISLAM 137 SUDAŃSKI Od c h w i l i objęcia władzy przez Mameluków w Egipcie zmienia się również pozycja chrześcijańskiej N u b i i . Po raz pierwszy od c h w i l i za­ warcia układu pokojowego z przedstawicielami świata i s l a m u N u b i a staje się obiektem świętej w o j n y . Jest to początek nowego etapu islamizacji N u b i i , t y m skuteczniejszego, że chrześcijańska N u b i a znajdowała się w s t a d i u m u p a d k u . W latach 1287—1289 oraz 1315—1317 M a m e l u c y po­ d e j m o w a l i szereg w y p r a w w o j s k o w y c h przeciwko N u b i i , zakończonych j e j ostatecznym u p a d k i e m p o l i t y c z n y m . F o r m a l n e u t r z y m y w a n i e się władców n u b i j s k i c h do X V I w . nie miało większego znaczenia d l a n i e ­ podległego b y t u N u b i i t y m bardziej, że począwszy od X I V w . władcy nubijscy b y l i muzułmanami. M a m e l u c y po opanowaniu N u b i i zachęcali muzułmanów do osiedla­ n i a się na terenie Sudanu, co dało początek masowemu napływowi k o ­ czowników arabskich na ten obszar. K o c z o w n i c y c i , wkraczając na t e ­ r e n Sudanu od północy, podążali wzdłuż N i l u do Dongoli, a stamtąd do Białego N i l u oraz w k i e r u n k u południowo-zachodnim do K o r d o f a n u . I n n e g r u p y osadników arabskich, również napływające od s t r o n y E g i p ­ t u , przenikały do D a r f u r u w zachodniej części Sudanu, gdzie spotkały się z muzułmańską ludnością napływową pochodzenia berberyjskiego. Ten nowy, masowy napływ ludności arabskiej wywarł duży wpływ na ludność miejscową w k i e r u n k u j e j arabizacji i islamizacji. W X I I I w . zapoczątkowany został na terenie Sudanu n o w y k i e r u n e k i n f i l t r a c j i ideologii i s l a m u z północno-zachodniej A f r y k i . W 1240 r. władca zislamizowanego Królestwa K a n e m , znajdującego się wówczas u szczytu swej potęgi, obejmuje kontrolę n a d szlakiem h a n d l o w y m , biegnącym przez D a r f u r aż do w y s p y Sai w N u b i i . Dało to początek napływowi kupców b e r b e r y j s k i c h na obszar Sudanu, a także p i e l g r z y ­ mów z zachodniej i północnej A f r y k i udających się tą drogą do M e k k i , wreszcie, począwszy od X I V w . osadnictwu g r u p b e r b e r y j s k i c h . Odtąd specyficzne f o r m y i s l a m u północnoafrykańskiego zajmują stałą i pewną pozycję w islamie sudańskim. 1 5 W i e k X V — X V I to etap szybko postępującej islamizacji Sudanu. Co­ raz częstsze i liczniejsze przejmowanie zasad i s l a m u przez podstawową ludność Sudanu było t y m łatwiejsze, że chrześcijaństwo w N u b i i , jako r e l i g i a k l a s y panującej n i g d y nie stało się religią ludową. Przyjęcie i s l a ­ m u , dające realne możliwości uzyskania wyższej p o z y c j i społecznej, nie stwarzało poważniejszych s y t u a c j i k o n f l i k t o w y c h , ponieważ p o w i e r z ­ chownie przyswajane przez Sudańczyków zasady nowej w i a r y stwarzały możliwość nasycenia i c h treścią t r a d y c y j n y c h wierzeń i obyczajów a n i ­ m i s t y c z n y c h . M i m o to proces islamizacji nie przebiegał t u bez oporów. 1 5 Por. A r k e 11, op. c i i . , s. 198, 201, �138 ANNA MROZEK P l e m i o n a m i n a j w o l n i e j podlegającymi wpływom islamizacji, wśród któ­ r y c h do dzisiaj istnieją pokaźne g r u p y pogan, są Bedża i Nuba. Teren dzisiejszego Sudanu południowego, pozostający poza zasięgiem e m i g r a c j i arabskiej, jest nadal animistyczny, z nieznacznymi wpływami chrześci­ jaństwa począwszy od w i e k u X I X . W 1517 r . n o w y m władcą E g i p t u zostaje t u r e c k i sułtan S e l i m I . F a k t ten zapoczątkował nowe ożywienie hasła w a l k i z n i e w i e r n y m i , co nie mogło pozostać bez wpływu na dalszy proces islamizacji S u d a n u . O d b i ­ ciem wzrastających wpływów i s l a m u w Sudanie w t y m czasie było powstanie pierwszej d y n a s t i i islamistycznej na początku X V I w., d y n a s t i i F u n g . Powstała ona na gruzach dawnego, chrześcijańskiego Królestwa N u b i i , dokładnie jednej z jego p r o w i n c j i , zwanej Królestwem ' A i w a . Stolicą F u n g stało się miasto Sennar. N i e jest jasne pochodzenie etnicz­ ne t e j d y n a s t i i . H . A . M a c M i c h a e l zalicza F u n g do g r u p y Nuba, którą z k o l e i w y p r o w a d z a od predynastycznyćh Egipcjan . W większości o p r a ­ cowań określa się przedstawicieli d y n a s t i i F u n g jako czarnych władców muzułmańskich, którzy w początkowym okresie swej władzy p o k o n a l i nie t y l k o Królestwo ' A i w a (1504), ale także plemiona arabskie, wystę­ pujące na t y m terenie . Okres władzy d y n a s t i i F u n g ma dość ważne znaczenie dla i s l a m i ­ zacji Sudanu, ponieważ pierwszy muzułmański władca t e j d y n a s t i i , 'Orna­ ra Dunqas, zapoczątkował proces nauczania i s l a m u , różny od nieskoordy­ nowanego poprzednio procesu przenoszenia poszczególnych pojęć i s l a m u przez przedstawicieli muzułmańskiej ludności napływowej. Na zaprosze­ nie tego władcy p r z y b y w a l i n a obszar państwa F u n g m i s t r z o w i e l u b nauczyciele różnych ugrupowań i s l a m u z Hidżazu, E g i p t u oraz północ­ no-zachodniej A f r y k i . W n o s i l i o n i t u t a j różne poglądy i k i e r u n k i u m y ­ słowe rozwijające się w różnych częściach świata islamistycznego, o d o r t o d o k s y j n y c h zasad tej r e l i g i i (Hidżaz, częściowo Egipt), do mistycznopanteistycznych. Napływ nauczycieli i s l a m u z t a k różnych ośrodków, reprezentujących nierzadko przeciwstawne k i e r u n k i nauczania, u w a r u n ­ kował również w i e l o w a r s t w o w y , złożony charakter i s l a m u sudańskiego, 0 czym m o w a będzie w dalszej części artykułu. W okresie władzy d y n a ­ s t i i F u n g rozszerzają się także k o n t a k t y Sudańczyków z i n n y m i ośrodka­ m i i s l a m u . Zwłaszcza E g i p t był k r a j e m , do którego w y r u s z a l i Sudańczycy w celu podjęcia studiów islamistycznych, ale w i e l u z n i c h podejmo­ wało pielgrzymkę do M e k k i , c z y m z d o b y w a l i sobie powszechne uznanie. W t y m s a m y m czasie, k i e d y i s l a m rozprzestrzeniał się w e wschodniej 1 środkowej części Sudanu w zasięgu d y n a s t i i F u n g , podobny proces dol e 17 16 1 7 P o r . M a c M i c h a e l , op. cit., s. 31, 197. F r o e l i c h , op. cit., s. 54. �I S L A M S U D A N S K I 139 konywał się w zachodniej części Sudanu w Darfurze, gdzie zasady nowej r e l i g i i napływały z muzułmańskiego Królestwa B o r n u począwszy od X V I w . W t y m właśnie czasie B o r n u znajdowało się w okresie szczyto­ wego r o z w o j u , a władca tego k r a j u M u h a m m a d ' I d r i s (1526—1545), p r o ­ wadził w o j n y rozszerzające znacznie obszar państwa. Jest prawdopodo­ bne, że wojska jego dotarły do D a r f u r u . W każdym razie nie ulega wątpliwości, że tą drogą przenikały do Sudanu w p ł y w y i s l a m u z za­ chodniej i północnej A f r y k i . Około 1603 r. nastąpił upadek Królestwa B o r n u . Począwszy od tego okresu na obszarze D a r f u r zaczęły rozwijać się dynastie lokalne, a począwszy od X V I I w . do władzy doszła m u ­ zułmańska dynastia F u r . 18 19 B r a k jest dokładniejszych d a n y c h o sposobie i zasięgu rozprzestrze­ niania i s l a m u przez władców d y n a s t i i F u r . Zapewne w z o r e m wcześniej­ szych władców d y n a s t i i F u n g , przyciągali o n i na swój dwór nauczycieli islamu. B y l i to j e d n a k reprezentanci nurtów o s i l n y m z a b a r w i e n i u m i s ­ t y c z n y m , wywodzący się głównie z zachodniej i północnej A f r y k i , znacz­ nie luźniej powiązani z o r t o d o k s y j n y m i zasadami t e j w i a r y . Wskazuje na to charakter wierzeń F u r , poddanych m n i e j s z y m wpływom arabizacji i silniej niż na wschodzie i północy Sudanu, powiązanych z t r a d y c j a m i miejscowymi, animistycznymi. Objęcie władzy w Egipcie przez Turków Ottomańskich daje początek nowej ekspansji E g i p t u na Sudan. W okresie panowania K h e d i w y I s m a ' i l y (1863—1879) cały obszar dzisiejszego S u d a n u pozostawał już w za­ sięgu władzy a d m i n i s t r a c j i turecko-egipskiej, która wprowadziła do isla­ m u sudańskiego d w a nowe aspekty. Przede w s z y s t k i m przybliżone zostały Sudańczykom zasady ortodoksyjnego i s l a m u i jego i n s t y t u c j e . W o k r e ­ sie władzy a d m i n i s t r a c j i turecko-egipskiej na terenie Sudanu założone zostały szkoły r e l i g i j n e i prawnicze, a sądownictwo oparte zostało na przepisach p r a w a koranicznego. D r u g i m aspektem p o l i t y k i władz w t y m okresie, było w y k o r z y s t a n i e przywódców r e l i g i j n y c h działających n a t e ­ renie S u d a n u do celów a d m i n i s t r a c y j n y c h , poprzez akceptację, a nawet W e d ł u g świadectwa А г к e 11 istnieją w D a r f u r z e ślady i n s t y t u c j i B o r n u występujących n a t y m t e r e n i e ; n p . n a z w a pałacu e l - f a s z e r , pochodząca z B o r n u , jest do dziś nazwą m i a s t a w D a r f u r z e , byłej stolicy d y n a s t i i F u r ; podobne j e s t pochodzenie tytułu księżniczki: m e i r a m . Z d a n i e m a u t o r a f a k t y te „wskazują n a d a w n e powiązanie D a r f u r z B o r n u w o k r e s i e drugiej połowy w. X V I " (op. cit., s. 212—213). 18 O d p l e m i e n i a o tej n a z w i e b i e r z e nazwę p r o w i n c j a D a r f u r ( K r a i n a F u r ) . A l e F u r zawdzięczają s w ą s ł a w ę i pozycję j e d n e m u odgałęzieniu: s z c z e p o w i K u n g a r a , stanowiącego r e z u l t a t w y m i e s z a n i a się F u r z A r a b a m i . Właśnie K u n g a r a zapoczątkowali władzę d y n a s t i i F u r n a z n a c z n y c h o b s z a r a c h S u d a n u . P o r . także M a c M i c h a e l , op. cit., s. 91. 19 �140 ANNA MROZEK rozszerzenie zasięgu i c h władzy. Proces ujednolicania zasad a d m i n i s t r a ­ c j i i p r a w o d a w s t w a na obszarze S u d a n u przygotował w dużej mierze g r u n t d l a późniejszego powstania mahdystów. Ekspansja K h e d i w y Isma'ila na wschodzie doprowadziła do z b r o j ­ nego k o n f l i k t u z Abisynią, a w rezultacie do klęski K h e d i w y w 1879 r . W d w a l a t a później w Sudanie w y b u c h a powstanie mahdystów. Był to r u c h o podłożu r e l i g i j n y m , któremu towarzyszyły j e d n a k poważne p r z e ­ m i a n y polityczne, społeczne i ekonomiczne. J e d n y m z najważniejszych osiągnięć przywódcy tego r u c h u — Mahdi'ego, było skupienie przewa­ żającej części ludności dzisiejszego Sudanu północnego we wspólnej w a l ­ ce przeciwko obcej a d m i n i s t r a c j i , pod hasłem świętej w o j n y . M i m o f o r ­ malnego zaprzepaszczenia osiągnięć r u c h u mahdystów w Sudanie po klęsce w 1899 г., wobec ponownego ożywienia się w a l k i r y w a l i z a c j i międzyplemiennej, a nierzadko n a w r o t u do s t a r y c h obyczajów i wierzeń, sam f a k t wystąpienia i działalności Mahdi'ego wywarł ważny, choć nie bezpośredni wpływ na psychikę Sudańczyków; przede w s z y s t k i m i s l a m — niezależnie od tego, j a k i e treści pod niego podkładano — urósł w świado­ mości Sudańczyków do siły zdolnej przeciwstawić się zjednoczonym s i ­ łom wroga, kojarzył się odtąd z okresem potęgi i chwały. N i c też d z i w ­ nego, że późniejszy r u c h narodowowyzwoleńczy łączony był na gruncie Sudanu z ideologią i s l a m u , a p o t o m k o w i e Mahdi'ego otaczani są do d z i ­ siaj powszechną czcią i uchodzą za świętych. Od 1899 r. Sudan przechodzi pod władzę k o n d o m i n i u m egipsko-angielskiego, co w p r a k t y c e oznaczało jednak pełną autonomię p r a w i rzą­ dów Brytyjczyków. W okresie rządów b r y t y j s k i c h w Sudanie nastąpiło dalsze umocnienie się wpływów i s l a m u na t y m obszarze. Było to r e z u l ­ t a t e m zarówno r o z w o j u i bezpieczeństwa dróg w t y m czasie, co sprzy­ jało szerszej i głębszej p e n e t r a c j i propagatorów tej r e l i g i i , nierzadko k u p ­ ców, ale także napływu ludności w i e j s k i e j do miast, stanowiących r o ­ dzaj ośrodków propagandy islamistycznej. Zasady i s l a m u w i c h szerokim, zarówno r e l i g i j n y m , j a k i k u l t u r a l ­ n y m sensie, stanowią również teoretyczną podstawę ugrupowań i p a r t i i p o l i t y c z n y c h w niepodległym już Sudanie (od stycznia 1956 r . ) . M i m o akcentowanej przez niektóre g r u p y Sudańczyków wspólnoty, a nawet tożsamości z islamem arabskim, i s l a m sudański nosi silne znamiona k u l ­ t u r y i obyczajów afrykańskich, co postaramy się wykazać w dalszej części niniejszego artykułu. 2 0 20 Dotyczy nikaniu to r z e c z j a s n a o b s z a r u północnego S u d a n u , podczas i w p ł y w a c h tej r e l i g i i n a obszarze południowym w i e m y w o b e c b r a k u wiadomości p r a s o w y c h z tego t e r e n u . kiedy bardzo o prze­ niewiele, �ISLAM CECHY Rola i charakter SZCZEGÓLNE przywódców 141 SUDAÑSKI ISLAMU religijnych SUDAŃSKIEGO działających w Sudanie W okresie władzy d y n a s t i i F u n g napływali na obszar S u d a n u p i e r w s i nauczyciele islamu, wnosząc t u zasady systematycznej teologii. Przede w s z y s t k i m zasady p r a w a muzułmańskiego: f i q h , k a l a m l u b ' i l m a l - t a w h i d , t j . zasady teologii n o r m a t y w n e j i s l a m u , tadżwid (metody r e c y t a c j i K o ­ ranu), a także podstawy g r a m a t y k i języka arabskiego, niezbędnej p r z y s t u d i o w a n i u t e k s t u K o r a n u . Wszyscy c i nauczyciele, przybywający do Sudanu na zaproszenie władców F u n g z obszaru Półwyspu Arabskiego, Bagdadu) ale również z E g i p t u , k o r z y s t a l i z wszechstronnej pomocy t y c h ostatnich i cieszyli się powszechnym szacunkiem ludności miejscowej. W i e l u z n i c h zakładało t u szkoły, w których uczniowie zaznajamiali się z p o d s t a w a m i p r a w a i teologii muzułmańskiej. Szkoły te często działały p r z y nowo o t w a r t y c h meczetach. M i m o t a k sprzyjających warunków do rozprzestrzeniania podstawo­ w y c h zasad teologii muzułmańskiej te ostatnie nie zapuściły z b y t głębo­ ko k o r z e n i na gruncie sudańskim. Jest to najbardziej widoczne na p r z y ­ kładzie f i q h , p r a w o d a w s t w a muzułmańskiego, które jest podstawą akcep­ t a c j i teologii n o r m a t y w n e j i s l a m u . Stosunek do kodeksu p r a w a muzuł­ mańskiego szari'a, związanego ściśle z dogmatyką i s l a m u , jest odbiciem stopnia zaangażowania w dogmatykę tej r e l i g i i . Otóż stosunek Sudań­ czyków do szari'a każe n a m zaliczyć i c h do nieortodoksyjnego, afrykań­ skiego odłamu i s l a m u . Wśród ludności podstawowej Sudanu do dzisiaj przeważa p r a w o zwyczajowe, plemienne. Niektóre szczepy sudańskie, m i m o f o r m a l n e j akceptacji islamu, nie przyjęły wysłanego do n i c h sę­ dziego, który miał wykonywać swój urząd na podstawie szari'a. P r z e ­ waża j e d n a k częściowa akceptacja zasad szari'a głównie w zakresie p r a ­ wa rodzinnego, p r z y równoczesnym u t r z y m a n i u p r a w szczepowych . 21 W każdym razie nie zasadom teologii n o r m a t y w n e j zawdzięcza islam swą niewątpliwą popularność n a gruncie Sudanu. Emocjonalny związek Sudańczyków z tą religią zapoczątkowali n i e znawcy teologii i p r a w a , lecz m i s t r z o w i e suficcy (mistyczni), rozpowszechniający zasady tego k i e ­ r u n k u w f o r m i e p o p u l a r n e j . Właśnie c i misjonarze, z w a n i t u t a j jaki, wywodzący się z różnych szkół sufizmu, przenosili swoje wierzenia i p r a k ­ t y k i na g r u n t Sudanu. Z y s k i w a l i o n i posłuch n i e t y l k o wśród istniejąP o r . T r i m i n g h a m : , , Życie s o c j a l n e i r o d z i n n e , oparte n a p r a w a c h i s l a ­ m u p o w i e r z c h o w n i e , przeniknięte j e s t l u b powiązane z z a s a d a m i a n i m i z m u , a p r a ­ w i e w s z y s t k i e p r a k t y k i z n i m związane są p o c h o d z e n i a pogańskiego. P r a k t y k i te są różne w ś r ó d poszczególnych szczepów, r a s i regionów, ponieważ i s l a m zyskał t u popularność p o p r z e z k o m p r o m i s z r e l i g i a m i t r a d y c y j n y m i " (op. cit., s. 111). 21 �142 ANNA MROZEK cych już na t y m terenie wyznawców i s l a m u , ale również wśród ludności pogańskiej w w i e l u p r o w i n c j a c h Sudanu. Faki, cieszący się szczególną popularnością i uznaniem, u z y s k i w a l i tytuł wali, t j . świętych. T e r m i n t e n (dosłownie błogosławieństwo — domyślnie Boga) oznaczał pewną moc charyzmatyczną w y b r a n y c h jednostek, cnotę l u b rodzaj f l u i d u m a ­ gnetycznego przekazywanego w i e r n y m . Wierzono, że moc świętości ba­ raka może być przekazywana na zasadzie k o n t a k t u bezpośredniego i że jest dziedziczna. Stąd g r o b y wali stawały się miejscem p i e l g r z y m e k , a p r z e d m i o t y przez n i c h użytkowane nabierały wartości r e l i k w i i . K i e ­ r o w n i c t w o u g r u p o w a n i a założonego przez faki obdarzonego mocą baraka było dziedziczne. W p ł y w t y c h świętych r o d z i n na w i e r n y c h był ogromny, a zakres i c h władzy wykraczał często poza zakres spraw r e l i g i j n y c h . Czemu zawdzięczają faki swoją ogromną popularność i prestiż na tere­ nie Sudanu? P r z y c z y n t y c h jest wiele. Jedną z głównych w y d a j e się potrzeba nawiązania bliskiego, codziennego k o n t a k t u z m o c a m i n a d n a ­ t u r a l n y m i , które w p r z e k o n a n i u Afrykańczyka wywierały decydujący wpływ na jego życie. A b s t r a k c y j n a koncepcja odległego Boga-stwórcy zawarta w islamie o r t o d o k s y j n y m nie zaspokajała potrzeby bliskiego k o n ­ t a k t u z siłą nadnaturalną, nie angażowała serca a n i wyobraźni Afrykań­ czyka. Tę lukę tkwiącą w islamie wypełnili dopiero faki, wprowadzając na g r u n c i e sudańskim koncepcję wali, pośrednika między człowiekiem, a odległym Bogiem . Właśnie k u l t świętych czyni dla Sudańczyka i s l a m religią żywą. K u l t ten,' podobnie j a k w i a r a w możliwość uczestniczenia w n a d n a t u r a l n e j mocy baraka związanej z faki, wypełnia życie Sudań­ czyka. Przyczyna popularności faki na gruncie S u d a n u t k w i także w treści zasad przez n i c h głoszonych, wychodzących na przeciw mentalności i przyzwyczajeniom Afrykańczyków. Wspominaliśmy już uprzednio o p r z e n i k a n i u ná g r u n t S u d a n u zasad i s l a m u w obudowie m i s t y c z n e j . Z r a c j i t y c h ostatnich powiązań zasady i s l a m u rozpowszechniane przez faki w Sudanie odbiegały znacznie o d dogmatów i s l a m u ortodoksyjnego. A l e zasady s u f i z m u nanoszone na g r u n t Sudanu odbiegały również od założeń twórców tego k i e r u n k u , bazujących na ascetyzmie i gnostycyz22 22 Faki arabskiego l u b feki może być formą d i a l e k t u sudańskiego od k l a s y c z n e g o faąih, oznaczającego osobę wykształconą w skiego. W o b e c tego j e d n a k , że tytuł faki prawa muzułmańskiego, niektórzy wyrazu muzułmań­ o d n o s i się w S u d a n i e do osób przypisują­ c y c h sobie m o c świętości, co w y n i k a z p o d s t a w norm zakresie prawa s u f i z m u , r a c z e j odbiegających badacze łączą termin faki ze od słowem faąir, a r a b s k i m e k w i w a l e n t e m p e r s k i e g o d e r w i s z a . J e s t to j e d n a k s k o j a r z e n i e c z y s t o etymologiczne, ponieważ w działalności faki sudańskich n i e o d n a j d u j e m y średnich w p ł y w ó w s u f i z m u p e r s k i e g o . P o r . artykuł a u t o r k i : Obrona czenia jednostki t. 11:1967. w poglądach sufików (mistyków) islamu, wartości „Etnografia bezpo­ i zna­ Polska, �ISLAM 143 SUDAÑSKI mié i stanowiły w istocie przetworzenie s u f i z m u z t e o r i i ezoterycznej, u p r a w i a n e j przez nieliczne j e d n o s t k i , w formę popularną, ludową. Było to równoznaczne ze spłyceniem, a nawet wypaczeniem pojęć s u f i z m u , p r z y czym proces t e n pogłębiał się w miarę rozszerzania się p o p u l a r ­ ności i a u t o r y t e t u faki t a k dalece, że k u l t dla świętych i jego f o r m y przesłoniły z czasem teoretyczne podstawy tego k u l t u . 23 Początkowo m i s t y c y , opierając się bardziej na i n t u i c j i i odczuciach niż na wiedzy, wędrowali pojedynczo. Z czasem do bardziej sławnych zaczęły dołączać się g r u p k i l u d z i młodych, szukających pośrednictwa starszych pustelników. B y l i to kandydaci, pragnący wstąpić na mistycz­ ną ścieżkę tariqa. W t e n sposób powstawały u g r u p o w a n i a mistyczne, kierowane przez powszechnie szanowanego p u s t e l n i k a . Początkowo była to więź luźna, urywająca się po śmierci mistrza. Dopiero począwszy od X I I I w . powstają pierwsze u g r u p o w a n i a mistyczne r o z w i j a n e już po śmierci mistrza (np. Q a d a r i j j a ) . Niektórzy w y b i t n i e j s i uczniowie nazy­ w a l i siebie z w o l e n n i k a m i n a u k i mistrza, przekazując ją i n n y m nawet po śmierci patrona. O d t e j pory zmienia się również charakter tariqa: m i s t r z szkoli uczniów w określonym k i e r u n k u , co daje początek k u l t o w i dla jego osoby; uczniowie, wypełniając przykazania swojego mistrza, obierają określoną tariqa, ale poza t y m żyją n o r m a l n y m życiem wśród społeczeństwa, a nie w miejscach odosobnienia. Daje to początek nowej organizacji r e l i g i j n e j . Tariqa oznaczą, teraz specjalny system d o k t r y n i ćwiczeń zapoczątkowanych przez założyciela. Powszechna jest tendencja w y p r o w a d z a n i a pochodzenia mistrza od potomków p r o r o k a i s l a m u , co czyni tego pierwszego spadkobiercą n a u k i p r o r o k a . K i e r o w n i c t w o tariqa, przechodzi po śmierci przywódcy na jego potomków, co jest równoznacz­ ne z p r z e n i k a n i e m siły baraka na aktualnego przywódcę. Okres narasta­ nia organizacyjnych f o r m tariqa znamionuje również przejście o d d u ­ chowego, i n d y w i d u a l n e g o k o n t a k t u ucznia z m i s t r z e m , do płaszczyzny kontaktów ogólnych, r e g u l o w a n y c h przez o d p o w i e d n i rytuał i o r g a n i ­ zację. W Sudanie t r u d n o jest przeprowadzić ścisłą granicę między faki — m i s t r z a m i s u f i c k i m i , a przywódcami tariqa. I p i e r w s i , i d r u d z y d a w a l i początek u g r u p o w a n i o m bądź rdzennie sudańskim, j a k n p . M i r g h a n i j a l u b M a h d i j a , bądź też nawiązywali do znanych już wcześniej na i n n y c h terenach A f r y k i tariqa, j a k n p . Tridżanija, A h m a d i j a i t p . I s l a m sudański " T r i m i n g h a m , wspominając o n i s k i m poziomie s u f i z m u w o k r e s i e jego p r z e n i k a n i a do S u d a n u , s t w i e r d z a co następuje: „Sufizm sudański stał się u z e ­ wnętrznieniem k u l t u u k r y t y c h sił z i s l a m i z o w a n y c h teraz pod postacią baraka, stąd s o j u s z i cześć d l a faki stała się rzeczą najważniejszą [...] Z y s k i w a l i oni łatwo posłuch wśród ludności osiadłej [ S u d a n u ] w s k u t e k gotowości t y c h o s t a t n i c h do o k a z y w a n i a c z c i l u d z i o m w y j ą t k o w y m , działającym c u d a " (op. cit., s. 195). �144 ANNA MROZEK zachował elementy naniesione t u przez wczesnych mistrzów (związek emocjonalny z zasadami nowej r e l i g i i ) i połączył j e ze z n a m i o n a m i póź­ niejszych tariqa (zrytualizowana l i t u r g i a ) . Organizacja poszczególnych tariqa sudańskich jest bardzo podobna. Różnią się one najczęściej d r u ­ gorzędnymi szczegółami w zakresie l i t u r g i i . Zresztą b r a k jest najczęściej systematycznej d o k t r y n y , ponieważ nie zawsze jest ona formułowana . Odróżnienie poszczególnych tariqa sudańskich w y n i k a z formułowanych odmiennie zasad l i t u r g i i i organizacji. 2 i Przywódca u g r u p o w a n i a z w a n y jest także szaikh as-sijada, ponie­ waż dziedziczy matę modlitewną od założyciela j a k o s y m b o l władzy. Z a ­ stępca szejka z w a n y jest khalifa, dosłownie następca; może i c h być więcej w większym u g r u p o w a n i u . K a l i f o w i e są bezpośrednimi r e p r e z e n t a n t a m i szejka w różnych okręgach, znajdujących się w zasięgu u g r u p o w a n i a . Członkowie tariqa dzielą się na d w i e kategorie: towarzyszy szejka p o ­ zostających w bliskim z n i m kontakcie oraz pozostałą grupę członków, akceptujących a u t o r y t e t i władzę szejków w f o r m i e zbliżonej do czci. Jest to cześć oddawana i m ze względu na siłę baraka, j a k a przysługuje i m na mocy pokrewieństwa z p r o r o k i e m . Pojęcie baraka m a t u znacznie większe znaczenie niż błogosławieństwo. O b e j m u j e ono wszelkie c u d o w ­ ne działanie i w s t a w i e n n i c t w o , co łączone jest z pojęciem świętości — wali. Członkowie ugrupowań mają.udział w baraku swego przywódcy przez inicjację akhad al-wird dokonywaną przez szejka l u b k a l i f a . U r o ­ czystość i n i c j a c j i sprowadza się do faktycznego podporządkowania adepta szejkowi-^aki. Wszelkiego rodzaju i n s t r u k c j e dla w i e r n y c h łączone z u r o ­ czystością i n i c j a c j i głoszą, iż na p i e r w s z y m etapie swej n a u k i uczeń p o ­ w i n i e n kochać szejka i upatrywać w n i m sens swego życia. W i n i e n on dążyć do pełnego duchowego utożsamienia się z m i s t r z e m , co jest równo­ znaczne z duchową prezentacją adepta p r o r o k o w i . Stąd też s u f i z m sudań­ s k i ogniskuje się wokół idealizowanej postaci przywódcy u g r u p o w a n i a . Dopiero dalsze d w a etapy wtajemniczenia adeptów w zasady tariqa stawiają przed n i m nakaz zrozumienia założeń mistrza, stopniowe osią­ ganie stanów w i z j i , k o n t e m p l a c j i — aż do pełnego usamodzielnienia się. Podstawowy, l u d o w y t r z o n tariqa rzadko k i e d y w y c h o d z i poza etap pierwszy. 2 4 Wśród świętych mężów i s l a m u działających co p r a w d a byli mistrzowie przedstawicielom z y s k i w a l i większej reprezentanci s u f i c c y , którzy sufizmu głosząc wiedzy k l a s y c z n e g o . A l e należeli popularności n a g r u n c i e Malamija n a terenie S u d a n u zasady (kierunku bliscy oni do w y j ą t k ó w i nie Sudanu, a nawet godnego n a g a n y ) . W występowali ezoterycznej potępiani b y l i przeciwieństwie do jako nich przywódcy ugrupowań i b r a c t w muzułmańskich w S u d a n i e , akcentując ścisły z w i ą ­ zek z s y s t e m e m e z o t e r y c z n y m p r z e z pokrewieństwo z p r o r o k i e m , w y k a z y w a l i znajomości p o d s t a w o w y c h terminów i pojęć s u f i c k i c h . brak �ISLAM SUDAŃSKI 146 Najważniejszym elementem k u l t u religijnego sudańskich tariqa, w y ­ kazującym zewnętrzne cechy podobieństwa z sufizmem k l a s y c z n y m , jest dhikr (przypominanie). Dhikr w k l a s y c z n y m sufizmie a r a b s k i m było formą oddawania czci Bogu, polegającą na w i e l o k r o t n y m p o w t a r z a n i u słów K o r a n u l u b poszczególnych atrybutów boskich, aż do osiągnięcia stanu duchowej ekstazy. Dhikr oznaczało t u zarówno milczące p o w t a r z a ­ nie określonych słów: d h i k r khafi, j a k i głośne w y m a w i a n i e : dhikr dżali, z t y m jednak, że to ostatnie uważane było za metodę bardziej p r y m i t y w ­ ną. Milczące dhikr cenione było przez w y b i t n i e j s z y c h reprezentantów s u ­ f i z m u j a k o środek prowadzący do duchowej k o n t e m p l a c j i , a w p e r s p e k t y ­ w i e — duchowej jedności z Bogiem. A l e dhikr p r a k t y k o w a n e przez członków sudańskich tariqa występowało w f o r m i e p o p u l a r n e j , spłyco­ nej, dość dalekiej od m e t o d k o n t e m p l a c j i d u c h o w e j . Powszechna jest t u metoda głośnego d h i k r , zarówno i n d y w i d u a l n a , j a k i zbiorowa. Zwłaszcza ta ostatnia m a t u duże znaczenie: zaspokaja ona potrzebę emocjonal­ nego związku z religią, jest praktyką wiążącą grupę przez wspólne prze­ życia. Z b i o r o w a f o r m a dhikr, mająca różny przebieg w różnych tariqa sudańskich, posiada w większości wypadków wiele cech zbieżnych z o b ­ rzędami rdzennie afrykańskimi. Właściwy m o m e n t ekstazy poprzedzony jest najczęściej m o n o t o n n y m p o w t a r z a n i e m t y c h samych słów l u b z w r o ­ tów oraz śpiewami i tańcami p r z y akompaniamencie r y t m i c z n y c h uderzeń w bębny. W t e n sposób członkowie tariqa w p r o w a d z a n i są w rodzaj t r a n s u , w którym, j a k sądzą, osiągają rzeczywisty k o n t a k t ze s w y m przywódcą l u b p r o r o k i e m i s l a m u . W zastosowaniu sudańskich b r a c t w r e l i g i j n y c h dhikr m a niewiele wspólnego z m i s t y c y z m e m . Duchowe elementy m i s t y c y z m u tkwiące w dhikr, w p o p u l a r n y m m i s t y c y z m i e sudańskim, zastąpione zostały ele­ m e n t a m i psychofizycznego entuzjazmu. Główna różnica między sufizmem k l a s y c z n y m a a r a b s k i m polega t u na t y m , że w p i e r w s z y m dhikr było środkiem — i to nie najważniejszym — do osiągnięcia duchowego k o n ­ t a k t u z Bogiem, w d r u g i m natomiast środek ten stał się celem s a m y m w sobie. Z d r u g i e j j e d n a k s t r o n y t r u d n o oczekiwać o d sudańskich tariqa, aby przygotowywały one liczną rzeszę mistyków o d e r w a n y c h od życia. Popularność i c h , a nawet powszechność, jest charakterystyczną cechą s u ­ f i z m u sudańskiego. W przeciwieństwie b o w i e m do i n n y c h krajów A f r y k i , gdzie członkowie b r a c t w r e l i g i j n y c h stanowią t y l k o znikomą część l u d ­ ności, w Sudanie p r a k t y c z n i e cała ludność należy do jakiegoś tariqa. Właśnie powszechność tariqa na gruncie sudańskim wyłania p r o b l e m znaczenia i c h przywódców i r o l i , j a k i e spełniają w życiu s w y c h z w o l e n ­ ników. Wiele i c h cech omówionych zostało już wcześniej. Obecnie p r a ­ g n i e m y j e d y n i e zatrzymać się n a d oceną i c h działalności, przedstawianą bardzo różnie w l i t e r a t u r z e specjalistycznej. N i e b r a k t u ocen zdecydowa­ ło — E t n o g r a f i a P o l s k a t. X I I I / 2 �146 A N N A M R O Z E K nie n e g a t y w n y c h , określających faki j a k o l u d z i często p r y m i t y w n y c h i bezwzględnych, wykorzystujących naiwność i łatwowierność l u d z i . Stanowisko to jest w dużej mierze uzasadnione c h a r a k t e r e m działalności feki. W i e l u z n i c h wykorzystywało p r z y p i s y w a n e i m znamiona świętości dla własnych interesów. I c h a u t o r y t e t i władza p o d t r z y m y w a n e były na przestrzeni wieków m e t o d a m i nierzadko sprzecznymi z zasadami etycz­ n y m i , j a k i e p r z y p i s y w a l i s w y m przywódcom i c h zwolennicy. Możliwości nadużywania a u t o r y t e t u i władzy przez przywódców r e l i g i j n y c h na g r u n c i e afrykańskim sprzyja również f a k t , że wszyscy o n i są absolutnie samodzielni, nie posiadają zwierzchnika, są a u t o r y t e t e m ostatecznym dla członków u g r u p o w a n i a , którym kierują. Z d r u g i e j s t r o n y c i ostatni, akceptując świętość swego przywódcy j a k o p e w n i k nie wymagający sprawdzenia, akceptowali t y m s a m y m nawet najbardziej niekonsekwentne posunięcia faki, t y m bardziej że przywódcy tariqa nie p r e c y z o w a l i zbyt jasno założeń teoretycznych zakładanych przez siebie ugrupowań . 2 3 26 A l e wszystkie te ujemne cechy przywódców r e l i g i j n y c h A f r y k i , do których w y p a d a jeszcze dołączyć i c h współczesny k o n s e r w a t y z m , nie p o w i n n y przesłaniać f a k t u , iż ogromna i c h większość odegrała rolę po­ zytywną. Polegała ona między i n n y m i na s t w o r z e n i u szerszych, ponadp l e m i e n y c h wspólnot r e l i g i j n y c h , co w każdym razie stanowiło k r o k n a ­ przód w porównaniu z wąskimi, nierzadko zwaśnionymi związkami p l e ­ m i e n n y m i . Nie jest p r z y p a d k i e m , że jedną z ważnych f u n k c j i faki od początku i c h pojawienia się w Sudanie była f u n k c j a mediatora w sporach międzyplemiennych. W t y m czasie i na t y m etapie r o z w o j u społeczno-ekonomicznego funkcję tę mógł z powodzeniem pełnić t y l k o przywódca r e ­ ligijny. Ideologia b r a c t w mistycyzujących, przeniesiona na g r u n t afrykański, jest dostatecznie a t r a k c y j n a d l a mieszkańców tego k o n t y n e n t u : ezoterycz­ na wiedza przywódcy łącznie z przysługującą m u siłą baraka daje g w a ­ rancję skutecznego przeciwdziałania złym mocom i d u c h o m ; specjalne zabiegi r y t u a l n o - m a g i c z n e zmniejszają stan napięcia psychicznego A f r y - 2 5 torzy Por. F r o e l i c h : islamu, łatwowierności na gruncie ludzkiej, m i e n n i . N i e wahają pozycji" Sudanu (op. w cit., okresie „Marabuci, czarnej rzadziej a więc Afryki, ludzie pośrednicy, to często bardziej nauczyciele zwykli świadomi swych się używać arsenału m a g i c z n o r e l i g i j n e g o s. 157). Również dynastii F u n g : T r i m i n g h a m „Feki mieli w świetne i propaga­ oszuści, żerujący zadań, dla umocnienia odniesieniu warunki do do na półpiśswej obszaru całkowitego p a n o w a n i a n a d przesądnymi ludźmi d a w n e j N u b i i " (op. cit., s. 108). 2 6 P o r . L . С. В r i g g s , T r i b e s of the Sahara, Cambridge 1960, s. 98: „Marabut n i e czuje się związany z jakąś określoną religią i dlatego podważa z a s a d y ortodoksji; n i e uważa się za związanego podlegania rygorom moralnym i w z żadnym t e n sposób staje prawem...; neguje się a b s o l u t n y m własnej możliwość anarchistą". �ISLAM 147 SUDAÑSKI kańczyka w w y p a d k a c h niepowodzeń życiowych; możliwość uczestnicze­ nia w świętości czczonego przywódcy przez k o n t a k t l u b inicjację daje również poszczególnym członkom u g r u p o w a n i a poczucie bezpieczeństwa, a także świadomość własnej wartości. P o z y t y w n e cechy działalności przywódców r e l i g i j n y c h ujawniły się w pełni w r u c h u mahdystów w Sudanie. Powstanie mahdystów nosiło cechy świadomego r u c h u narodowego w obudowie r e l i g i j n e j . O g r o m n y szacunek, j a k i p r z e j a w i a l i Sudańczycy od początku p o j a w i e n i a się faki dla nauczycieli, a potem przywódców r e l i g i j n y c h , stanowił w p e w n y m sensie przygotowanie dla a u t o r y t e t u M a h d i ' e g o . M u h a m m a d A h m a d działał w okresie silnego k r y z y s u wewnętrznego w Sudanie. W okresie ogólnego zniechęcenia będącego r e z u l t a t e m sprawowania władzy przez administrację turecko-egipską idea M a h d i ' e g o - w y b a w i c i e l a była w S u ­ danie szczególnie silna. A l e okres r e p r e s y j n y c h rządów n i e połączył S u ­ dańczyków w e wspólnym działaniu. Dokonał tego dopiero M a h d i na bazie r e l i g i j n e j . W czasie działalności Mahdi'ego Sudan przeszedł poważne przeobrażenia wewnętrzne t a k pod względem r e l i g i j n y m , j a k i p o l i t y c z ­ n y m , których nie zatarła n a w e t klęska powstania mahdystów i nawrót do rozdrobnienia politycznego Sudańczyków istniejącego przed wystą­ p i e n i e m Mahdi'ego. Doraźne z m i a n y wprowadzone przez Mahdi'ego do codziennego życia Sudańczyków były istotnie poważne. Uczestnictwo różnych g r u p ludności Sudanu w p o w s t a n i u mahdystów osłabiło p o ­ ważnie więzy plemienne, ale także a u t o r y t e t l o k a l n y c h przywódców r e l i g i j n y c h : lojalność w stosunku do n i c h kolidowała z lojalnością w sto­ s u n k u do Mahdi'ego. Zresztą istnienie odrębnych ugrupowań w okresie uznawanego powszechnie a u t o r y t e t u Mahdi'ego nie miało sensu, ponie­ waż t e n o s t a t n i wprowadził j e d n o l i t y rytuał r e l i g i j n y , obejmujący w okresie jego działania przytłaczającą większość ludności Sudanu pół­ nocnego. 21 W sferze życia codziennego i obyczajowego M a h d i wprowadził m a ­ ksymalną puryfikację i ostre r y g o r y . Wymagał on o d w i e r n y c h w y r z e - T e r m i n M a h d i (dosłownie t e n , który j e s t k i e r o w a n y ) nie p o s i a d a s w o j e g o p i e r w o w z o r u a n i w K o r a n i e , a n i w t r a d y c j i p r o r o k a . P o j a w i a się on dopiero w t r a d y c j i X - w i e c z n e j , gdzie p r z e d s t a w i a n y jest j a k o potomek p r o r o k a , który p o j a w i się p r z e d końcem świata. I d e a m a h d y z m u j e s t p r a w d o p o d o b n i e bezpośred­ n i m zapożyczeniem od m e s j a n i s t y c z n y c h k o n c e p c j i j u d a i z m u i chrześcijaństwa. N a g r u n c i e i s l a m u idea m a h d y z m u była dość szeroko r o z p o w s z e c h n i o n a , zwłaszcza w w i e r z e n i a c h l u d o w y c h . T e r e n e m , n a którym popularność tej idei była s z c z e ­ gólnie duża, była właśnie A f r y k a . W A f r y c e p r z y n a j m n i e j dwóch założycieli d y ­ n a s t i i muzułmańskich: F a t y m i c k i e j (w. X ) i A l m o r a w i c k i e j (w. X I I ) oparło swój a u t o r y t e t n a p o p u l a r n e j t u i d e i m a h d y z m u . W S u d a n i e , p r z e d wystąpieniem M u ­ h a m m a d A h m a d a , M a h d i m ogłosił się W a d - a l - T u r a b i , a l e n i e zyskał popularności. 2 7 �148 ANNA MROZEK czenia się myśli o doczesnym życiu i w s z e l k i c h przyjemności, w t y m także m u z y k i , stosowania m a g i i , używania amuletów, odwiedzania g r o ­ bów świętych — a więc tego wszystkiego, co s t a n o w i istotę i sens życia Sudańczyka. Umiejętność skupienia wokół siebie t a k dużej liczby o d ­ d a n y c h zwolenników m i m o t y c h t a k o s t r y c h wymogów daje świadectwo 0 randze Mahdi'ego jako przywódcy i p o l i t y k a . Sądzimy p r z y t y m , że j e d n y m z czynników sprzyjających procesowi jednoczenia się ludności Sudanu był f a k t , że n o w y porządek — p r z y n a j m n i e j w początkowym s t a d i u m r u c h u mahdystów -— niwelował różnice społeczne między jego uczestnikami. Wszystkie te z m i a n y wprowadzone przez Mahdi'ego w Sudanie były zbyt nagłe i zbyt r a d y k a l n e , aby mogły się długo utrzymać. Nic więc dziwnego, że klęska r u c h u mahdystów spowodowała nawrót do t r a d y ­ c y j n y c h f o r m k u l t u religijnego nadal i n i c j o w a n y c h przez faki, którzy po u p a d k u powstania mahdystów podjęli ponownie swoje dawne f u n k c j e przywódców r e l i g i j n y c h . Nawrót do d a w n y c h f o r m k u l t u religijnego, w t y m również do p r a k ­ t y k magicznych i a n i m i s t y c z n y c h , zakazanych przez Mahdi'ego, świad­ czyłby o odejściu od w p r o w a d z o n y c h przez niego i n n o w a c j i . A l e obok tego zachowały się m n i e j l u b bardziej bezpośrednie ślady działalności Mahdiego. W p ł y w r u c h u mahdystów p r z e j a w i a się przede w s z y s t k i m w u j e d n o l i c e n i u założeń i p r a k t y k poszczególnych ugrupowań r e l i g i j ­ n y c h w porównaniu z okresem p r z e d r n a h d y j s k i m . Również szereg cech i właściwości, j a k i e przypisywał sobie M a h d i , przeniesione zostały na a k t u a l n y c h przywódców r e l i g i j n y c h , w t y m również potomków M a h ­ di'ego . Wreszcie odwoływanie się do l u d o w y c h f o r m wierzeń i senty­ mentów, nieobce również M a h d i ' e m u , o d g r y w a poważną rolę w dzia­ łalności współczesnych faki, pragnących ugruntować swój a u t o r y t e t 1 popularność. Właśnie ten ostatni element: ciążenie k u t r a d y c y j n y m f o r m o m wierzeń l u d o w y c h i l o k a l n y c h , nadaje specyficzny c h a r a k t e r i s l a m o w i sudańskiemu, różny o d klasycznego i s l a m u arabskiego. 2S 2 9 28 M a h d i podkreślał w i e l o k r o t n i e wysoką rangę swego posłannictwa, podobień­ s t w a między sobą a p r o r o k i e m i s l a m u , M a h o m e t e m , i w y m a g a ł od s w y c h z w o l e n ­ ników bezwzględnego w postawie posłuszeństwa d z i s i e j s z y c h faki, i czci. j a k również Wszystkie te elementy odnajdujemy w s t o s u n k u członków t a r i q a do s w y c h przywódców. 2 3 jących Mahdi wychodził pojawienie się z imieniem proroka słannictwa; wreszcie naprzeciw ludowym Mahdi'ego. Mahometa; ustala I wyobrażeniom t a k np. a k c e n t u j e o znakach poprzedza­ zbieżność swego w y k o r z y s t u j e znamię n a p o l i c z k u j a k o hadżdż (pielgrzymkę) do Dżabal Massa imienia znak po­ (w paśmie Gór N u b a , p r z e d t e m noszących nazwę Dżabel Q a d i r ) pozostając w zgodności z w i a r ą popularną, że M a h d i p r z y j d z i e o d strony góry o tej n a z w i e , gdzie l u d z i e z a p r z y ­ sięgną m u s w e p o p a r c i e (por. T r i m i n g h a m , op. cit., s. 151). �ISLAM Islam 149 SUDAŃSKI sudański a klasyczny islam arabski D a w n i założyciele sudańskich tariqa, a w jeszcze większym stopniu dzisiejsi i c h przywódcy, b y n a j m n i e j nie odcinają się od podstawowych zasad o r t o d o k s j i i s l a m u , czego można b y oczekiwać, n a podstawie tego, co powiedziano o n i c h dotychczas. Działające na terenie Sudanu u g r u ­ powania 'ulama (uczonych, znawców teologii muzułmańskich) i ściśle z n i m i związanych f u n k c j o n a r i u s z y szari'a (prawa muzułmańskiego) w y ­ w i e r a l i nacisk na przywódców ugrupowań r e l i g i j n y c h , którzy w obawie przed z a r z u t a m i heterodoksyjności a k c e n t o w a l i zgodność swoich założeń z zasadami o r t o d o k s j i muzułmańskiej. Każde z t y c h ugrupowań próbuje udowodnić, że jest ortodoksyjne l u b p r z y n a j m n i e j niesprzeczne z ortodoksją. Uzasadnienie o r t o d o k s y j ności sprowadza się najczęściej do potępienia i zakazu wszelkiej i n n o ­ w a c j i : bid'a, w stosunku do przyjętych przez przywódcę danego tariqa zasad, zapoczątkowanych przez s u f i k a uznawanego również przez o r t o ­ doksję. A l e zgodnie z p r z e k o n a n i a m i faki, pełne poglądy zmarłego już, powszechnie cenionego m i s t r z a sufickiego, zostały przekazane twórcy danego u g r u p o w a n i a przez samego p r o r o k a Mahometa. W t y m kontekś­ cie a u t o r y t e t p r o r o k a wspiera również idee i założenia przywódców ugrupowań, mające niewiele wspólnego z p o s t u l o w a n y m wzorcem. I n n y m znamieniem zbieżności tariqa z zasadami o r t o d o k s j i jest w y ­ suwana przez przywódców t y c h ostatnich akceptacja szari'a j a k o p o d ­ stawa ścieżki sufi. Akceptacja ta jest zresztą w a r u n k i e m zasadniczym o b r o n y przed zarzutem heterodoksyjności. Właśnie podważanie wartości przepisów szari'a przez najbardziej r a d y k a l n y c h przedstawicieli sufizmu klasycznego było główną przyczyną i c h potępienia, a nawet wyroków skazujących ze s t r o n y o r t o d o k s y j n y c h ugrupowań i s l a m u . O d czasu f r o n ­ talnego a t a k u na k i e r u n e k sufi, podjętego przez al-Ghazali'ego, prze­ strzeganie nakazów szari'a przez wszystkie k i e r u n k i mistycyzujące było p o d s t a w o w y m w a r u n k i e m i c h działalności . M i m o t o akceptacja t y c h zasad przez niektóre u g r u p o w a n i a r e l i g i j n e w Sudanie nie jest akcep­ tacją pełną. Posłużymy się t u przykładem u g r u p o w a n i a M i r g h a n i j a , którego przywódca w następujący sposób poucza swoich zwolenników: so „Trzymajcie się ściśle b r a c i a m o i s z a r i ' a , ponieważ n i e możecie zbliżyć się do tariqa inaczej, j a k przez s z a r i ' a , j a k też n i e możecie poznać h a q i q a [prawdy; tu J a k k o l w i e k t e o r e t y c z n i e t y l k o i n n o w a c j e w z a k r e s i e p r a w a religijnego u w a ­ żane były za herezję, to j e d n a k k i l k u przywódców ugrupowań r e l i g i j n y c h w S u d a ­ n i e zostało potępionych w y r o k i e m z g r o m a d z e n i a 'ulema, m i m o iż i n n o w a c j i t a k i c h n i e w p r o w a d z a l i . I t a k J a ' q u b ben a l - M u r s z i d i z u g r u p o w a n i a S z a d h i l i j a został - s t r a c o n y w 1886 r. S z a i k h A h m a d ben I d r i s został z m u s z o n y do u c i e c z k i ; I b r a h i m a r - R a s z i d bronił się d w u k r o t n i e p r z e d z a r z u t a m i h e r e z j i (por. także T r i m i n g ­ h a m , op. cit., s. 208). 30 �150 ANNA bezpośrednia w i z j a jest tego c o b o s k i e — korzeniem, tariqa szari'a. a n i e podąża — MROZEK A.M.] gałęzią, a h a q i q a inaczej, j a k przez tariqa — owocem. [...] [...] za t a r i q a , j e s t zepsuty, skażony. T e n k t o podąża a n i e s t a j e p r z y s z a r i ' a jest h e r e t y k i e m [ z i n d i q ] " 31 Szari'a T e n , kto t r w a przy z a ścieżką, . W cytowanej wyżej w y p o w i e d z i przywódcy u g r u p o w a n i a M i r g h a n i j j a p r a w o muzułmańskie zajmuje pozycję co najwyżej równoważną z teo­ r e t y c z n y m i założeniami tariqa. Pozycję szari'a osłabia j e d n a k f a k t , że ogromna większość członków sudańskich t a r i q a t r w a wciąż jeszcze p r z y s w y c h p r a w a c h zwyczajo­ w y c h , przejmując t y l k o niektóre przepisy szari'a, i to często w obudowie własnych, t r a d y c y j n y c h f o r m obyczajowych . Wreszcie zasady, a szcze­ gólnie p r a k t y k i sudańskie tariqa, odbiegają dość znacznie od n o r m prze­ w i d z i a n y c h w szari'a. W zakresie p r a k t y k r e l i g i j n y c h podstawowe obo­ wiązki egzekwowane przez p r a w o d a w s t w o szari'a, w istocie swej r e l i ­ gijne, n i e są t u w y k o n y w a n e w całej rozciągłości l u b też uzyskują i n n y odcień znaczeniowy. T a k na przykład jeden z pięciu obowiązków muzuł­ m a n : al hadżdż — p i e l g r z y m k a do M e k k i , często poprzedzana jest l u b zastępowana m a s o w y m i p i e l g r z y m k a m i do grobów l i c z n y c h świętych s u ­ dańskich, którym to grobom p r z y p i s u j e się właściwości p r z y n a j m n i e j równie cudowne, j a k Mekce. Sądzę więc, że istnieje podstawa do p r z y ­ puszczeń, iż głoszona przez przywódców sudańskich tariqa teza o zgod­ ności z o r t o d o k s y j n y m i zasadami i s l a m u jest — niezależnie od osobis­ t y c h przekonań t y c h przywódców — tezą czysto powierzchowną. D l a uzasadnienia wysuniętego przypuszczenia p o d e j m i e m y próbę analizy podstawowych dogmatów i s l a m u , głównie w aspekcie wzajemnego sto­ s u n k u Boga i człowieka, w porównaniu z t e o r e t y c z n y m i założeniami s u ­ dańskich b r a c t w r e l i g i j n y c h . 32 Największe różnice występują chyba w u j m o w a n i u i s t o t y Boga. W niezbyt s k o m p l i k o w a n e j dogmatyce i s l a m u podkreślenie absolutnej jedności i wyłączności A l l a h a zajmuje pozycję centralną. W y p o w i e d z e n i e formułki szahada: „nie ma Boga n a d A l l a h a , a M a h o m e t jest jego p r o r o ­ k i e m " , było w początkowym okresie istnienia tej r e l i g i i w a r u n k i e m w y ­ starczającym d l a przyjęcia kogoś w poczet wyznawców i s l a m u . M a h o ­ met, twórca t e j r e l i g i i , ze szczególną konsekwencją podkreślał, że Bóg 31 Cytuję za T r i m i n g h a m e m , 'op. cit., s. 207. 32 N a przykład plemię Tedżali, zamieszkujące północno-wschodnim ludności S u d a n u wprawdzie krańcu Kordofanu należące (od połowy X I V w. p a n o w a n i e obyczaje wzgórze o t,ej s a m e j do najwcześniej rodziny a r a b s k o - i s l a m i s t y c z n e <w z a k r e s i e nazwie na zislamizowanej muzułmańskiej) obrzędów przejęło zaślubin i po­ grzebów, a l e połączyło j e z własnymi obrzędami. T a k n p . w c z a s i e pogrzebu ciało zmarłego składane j e s t w g r a b a c h t y p u a r a b s k i e g o , a l e u m i e s z c z o n e jest n i e w k i e ­ runku Mekki, j a k wymagają tego przepisy Koranu, lecz »• t r a d y c y j n y m i obrzędami p l e m i e n n y m i . P o r . S t e v e n s o n , w kierunku zgodnym op. cit., s. 225. �ISLAM 151 SUDAŃSKI jest jeden, wszechmocny, jest stwórcą wszechświata i nie ma żadnych pośredników. Takie ujęcie istoty Boga wykluczało k u l t świętych, p o ­ dobnie j a k i k u l t w s z e l k i c h i n n y c h bytów wyposażonych w siły n a d ­ naturalne. T e n s u r o w y dogmat islamu, stanowiący do dziś podstawę o r t o d o k s y j ­ n y c h zasad tej r e l i g i i , n i e był przestrzegany w islamie l u d o w y m a n i wśród ugrupowań sufickich, a t y m bardziej nie przyjął się na gruncie afrykańskim. Być może właśnie w istocie i treści tego podstawowego d o g m a t u r e l i g i i muzułmańskiej należy doszukiwać się p r z y c z y n p o w o l ­ nego p r z e n i k a n i a zasad i s l a m u do Sudanu, aż do czasu napływu na t e n obszar przedstawicieli ugrupowań m i s t y c z n y c h , którzy w f o r m i e p o p u ­ l a r n e j , choć dalekiej od ujęć o r t o d o k s y j n y c h , rozprzestrzeniali pojęcia i zasady i s l a m u bliskie Sudańczykom. P o d s t a w o w y dogmat i s l a m u ulega na gruncie afrykańskim zasadni­ czemu p r z e t w o r z e n i u . W p r a w d z i e a b s o l u t n y b y t i a u t o r y t e t A l l a h a nie jest k w e s t i o n o w a n y przez Afrykańczyka, ale podobnie j a k nadrzędne bóstwa animistyczne, z którymi zresztą A l l a h jest łączony l u b utożsa­ m i a n y , nie w y w i e r a o n w istocie żadnego wpływu na codzienne życie l u d z i . Obok niego występują liczne d u c h y lokalne, odgrywające nadal dominującą rolę w życiu ludności afrykańskiej, w szczególności zaś wśród ludności r o l n i c z e j . 33 Podobnie kształtuje się sytuacja w Sudanie, gdzie dogmat o absolut­ nej jedności Boga nie jest podważany f o r m a l n i e , lecz gdzie k u l t dla A l l a h a został w istocie zastąpiony k u l t e m pośredników boskich, ze świę­ t y m i sudańskimi na czele. D l a Sudańczyka, przywykłego do codziennego k o n t a k t u z w i e l o m a o b i e k t a m i k u l t u animistycznego, rygorystyczne po­ jęcie jedności Boga jest nie do przyjęcia. Szuka on bezpośredniego, z i e m ­ skiego k o n t a k t u z b y t e m n a d n a t u r a l n y m i odnajduje go w mocy świętości ujawniającej się najpełniej w osobie p r o r o k a i s l a m u , ale rów­ nież w jego p o t o m k a c h na mocy dziedziczenia. Jest to rodzaj p a n t e i z m u , który u sudańskich muzułmanów wyraża się w p r z e k o n a n i u , iż M a h o m e t uczestniczy w bycie Boga, ponieważ s t w o r z o n y został ze światła b o ­ skiego . Sam M a h o m e t u j a w n i a się z k o l e i w każdej epoce w postaci S4 33 z T r a d y c y j n e , nadrzędne bóstwa l u b d u c h y afrykańskie są często utożsamiane Alláhem, szczególnie w tych wypadkach, kiedy nadrzędne bóstwa tradycyjne miały c h a r a k t e r b a r d z i e j a b s t r a k c y j n y . I m i o n a s t a r y c h bóstw są wówczas używane •wymiennie z i m i e n i e m A l l a h a , l u b też właściwości t y c h bóstw u j m o w a n e a k c y d e n s y A l l a h a . I t a k np. imię s t a r o k u s z y c k i e g o B o g a złożeniach określających s t o s u n e k muzułman d o A l l a h a , j a k np. w a q da'in wanie 34 rangi są W a q występuje w jako wielu (ofiaro­ Bogu). E l e m e n t światła bożego, z którego powstał M a h o m e t , nabierając t y m s a m y m bytu nieledwie mańskich, w równej Bogu, występuje u wielu s t a r y c h mistyków szczególności j e d n a k u I b n ' A r a b i ' e g o (w. X I V ) . Utożsamienie muzuł­ Maho- �152 ANNA MROZEK świętego, najchętniej swego dalekiego potomka, wyposażonego w n a d ­ naturalną siłę baraka. W sile tej uczestniczą wszyscy czciciele owego świętego przez próbę utożsamienia się z n i m , ale także zwierzęta, a n a ­ w e t m a r t w e p r z e d m i o t y na drodze k o n t a k t u mechanicznego. W t e n sposób przerzucony został pomost między odległym Alláhem a czło­ w i e k i e m na zasadzie niepomiernego rozbudowania r o l i i znaczenia świętych. Już t o pobieżne omówienie wskazuje na zasadnicze różnice między i s l a m e m sudańskim a o r t o d o k s y j n y m . Można b y t u mówić nawet o odej­ ściu Sudańczyków od islamu, g d y b y n i e f a k t , że zasady t e j r e l i g i i przez n i c h p r z y j m o w a n e były j e d y n y m i , j a k i e poznali i zaakceptowali. Jest to r e z u l t a t e m zarówno giętkości zasad i s l a m u , j a k i niekonsekwencji poglądów samego Mahometa, o c z y m m o w a będzie jeszcze dalej. Wresz­ cie emocjonalny związek Sudańczyków z tą religią, nawet p r z y j e d y n i e zewnętrznej akceptacji j e j zasad, jest wystarczającym powodem do za­ liczenia i c h w poczet wyznawców islamu. Założenia tego nie podważa naszym zdaniem również f a k t drugostronnego powiązania Sudańczyków z t r a d y c y j n y m i w i e r z e n i a m i i k u l t a m i afrykańskimi. Miejsce animizmu w islamie sudańskim Podstawowe e l e m e n t y p r a k t y k i s l a m u sudańskiego tkwią s w y m i k o r z e n i a m i w s t a r y c h wierzeniach i obyczajach a n i m i s t y c z n y c h , a n a w e t przedanimistycznych. Uznając w p e w n y m uproszczeniu za główne cechy i s l a m u sudańskiego k u l t świętych i i c h grobów, możemy z dużym prawdopodobieństwem wskazać na wcześniejsze obyczaje ludności S u ­ danu, z których one wynikają. I t a k w i a r a w siłę, która w a r u n k u j e zdolność czynienia rzeczy niezwykłych u l u d z i obdarzonych mana, przekształca się po przyjęciu i s l a m u w baraka, którego Bóg l u b p r o r o k udziela w y b r a n y m l u d z i o m . Baraka, podobnie j a k mana, może być prze­ kazane przez r e l i k t y , k a m i e n i e , drzewa l u b k o n t a k t bezpośredni. Poza t y m zewnętrznym podobieństwem o b u t y c h sił istnieją ślady i c h bardziej bezpośredniego związku n a gruncie Sudanu. Właściwości i f u n k c j e feki przypominają w dużej mierze cechy, j a k i e wcześniej p r z y p i s y w a n o cza­ r o w n i k o m wyposażonym w mana. Zakres działalności faki uzależniony od zakresu siły baraka, w jaką jest wyposażony, przebiega według n a ­ stępujących s t o p n i : leczenie chorych, przepowiadanie przyszłości, z d o l ­ ność do metamorfozy, władza nad p o d s t a w o w y m i e l e m e n t a m i w p r z y ­ rodzie i wreszcie ożywianie zmarłych. Takie same cechy p r z y p i s y w a n o m e t a ze światłem B o g a pozwala n a maksymalną f o r m a l n e g o n a r u s z a n i a d o k t r y n y o jedności B o g a . idealizację p o s t a c i p r o r o k a , bez �ISLAM SUDAŃSKI 153 wcześniej c z a r o w n i k o m . I n n y m elementem zbieżnym jest łączona z ba­ raka moc działania nie t y l k o pozytywnego, ale również negatywnego, zwłaszcza w s t o s u n k u do wrogów. F a k i wzbudza nie t y l k o szacunek i cześć, ale także lęk. Współcześni przywódcy większych ugrupowań r e l i g i j n y c h są ludźmi wykształconymi, a i c h powiązanie z k u l t a m i a n i m i s t y c z n y m i jest m n i e j j a w n e , t y m bardziej że bezpośrednie k i e r o w n i c t w o n a d podstawową rzeszą zwolenników danego u g r u p o w a n i a sprawują nie o n i sami, lecz ich reprezentanci. A l e l o k a l n i reprezentanci władzy tariqa ciążą bardzo silnie do t r a d y c y j n y c h kultów miejscowych, a proces t e n jest t y m głębszy, i m silniejsze są w p ł y w y animistyczne na d a n y m terenie, i m bardziej p o w i e r z c h o w n y był proces islamizacji. Feki na wsiach biorą c z y n n y udział w e w s z y s t k i c h uroczystościach i świętach l o k a l n y c h . P r z e ­ wodniczą w obrzędach ślubnych i pogrzebach o d p r a w i a n y c h w g wzorów islamistycznych, ale obok tego odprawiają egzorcyzmy, leczą choroby zaklęciami i sporządzają a m u l e t y , w których skuteczność często wierzą sami. Sporządzanie amuletów jest jedną z ważniejszych i dość i n t r a t ­ n y c h f u n k c j i feki. T e n zakres i c h działalności jest w y n i k i e m powszech­ nej w i a r y Sudańczyków w skuteczność amuletów j a k o ochrony przed czarami, co zresztą w y n i k a również z d a w n y c h kultów a n i m i s t y c z n y c h . Niezliczoną ilość amuletów używanych przez Sudańczyków można b y podzielić na d w a rodzaje: t r a d y c y j n e oparte na wzorach a n i m i s t y c z n y c h oraz te, które naniesione zostały przez islam. D o p i e r w s z y c h należą kości zwierząt l u b r y b , w y c i n k i z u b r a n i a zmarłego wali l u b g r u d k i z i e m i z jego g r o b u ; do d r u g i c h należą zapisy wersetów K o r a n u , n i e ­ rzadko z d o d a t k i e m znaków kabalistycznych. Bezpośredni związek z w i e r z e n i a m i a n i m i s t y c z n y m i posiada wspo­ m n i a n y już wyżej f a k t używania j a k o amuletów przedmiotów, a nawet ziemi, pozostających w bezpośredniej styczności ze świętymi. U podstaw tego zwyczaju leży przekonanie, iż przedmiot pozostający w bezpośred­ n i m kontakcie z wali zawiera część substancji jego duszy. T a sama w i a r a jest również podstawą postępowania odwrotnego: Sudańczyk składa p r z y o d w i e d z a n y m przez siebie grobie świętego w o t a i o f i a r y z żywności, ale także w y c i n k i własnych włosów l u b paznokci, w celu zapewnienia sobie ochrony świętego przed działaniem złych mocy. Przytoczone wyżej przykłady wskazują na istniejące powiązania sił starych ( k u l t duchów) z nową formą świętości opartej na islamie. Wśród p l e m i o n Bedża i F u r n p . nadal czczone są takie święte o b i e k t y , j a k drzewa, wzgórza, k r z e w y i t p . niegdyś miejsca kultów pogańskich, a obec­ nie łączone l u b i d e n t y f i k o w a n e ze świętymi i s l a m u . Nierzadkie są rów­ nież w y p a d k i umieszczania grobów świętych islamistycznych na bazie starego g r o b u czczonego niegdyś przodka. �154 ANNA MROZEK Określenie ,,grupy powierzchownie zislamizowane" l u b „o s i l n y c h przeżytkach a n i m i s t y c z n y c h " sugeruje zróżnicowanie ludności S u d a n u w zakresie stopnia adaptacji wierzeń islamistycznych. T a k też jest w istocie. Ludność pochodzenia arabskiego jest d u m n a ze swego pocho­ dzenia i znacznie silniej powiązana z obyczajami a r a b s k i m i , a więc również z samą wiarą i s l a m u . Odróżnia się ona od pozostałej części ludności Sudanu, m n i e j związanej z kulturą arabską, bardziej l i b e r a l n e j w zakresie spraw w i a r y i w każdym w y p a d k u ciążącej k u t r a d y c y j n y m k u l t o m afrykańskim. J . S. T r i m i n g h a m w następujący sposób określa różnice między t y m i d w i e m a g r u p a m i : „ O a n i m i z m i e powierzchownie z i s l a m i z o w a n y m można mówić t y l k o w w y p a d k u g r u p n e g r o i d a l n y c h : D a r f u r i D a r f u n g . Z a r a b i z o w a n i chamici l u b negroidzi północnego S u ­ d a n u są b e z k o m p r o m i s o w y m i muzułmanami, namiętnie l o j a l n y m i w sto­ s u n k u do i s l a m u . I c h niekonsekwencja w w i e r z e jest czysto p o ­ wierzchowna" . 35 Pogląd t e n wydaje się z b y t kategoryczny i w s k u t e k tego b u d z i pewne zastrzeżenia. N i e negując występowania dość znacznych różnic między d w i e m a g r u p a m i ludności Sudanu, nie sądzimy jednak, aby były one tak zasadniczej n a t u r y , j a k określa to c y t o w a n y wyżej fragment J . S. T r i m i n g h a m a . Przecież napływowa ludność arabska na obszarze Sudanu pozostaje od wieków w b l i s k i m kontakcie z ludnością miejscową, tak chamicką, j a k i negroidalną. Współcześni przywódcy ugrupowań r e l i g i j n y c h , a także p o l i t y c z n y c h w północnym Sudanie, wykazują n i e ­ rzadko wszelkie znamiona rasy negroidalnej, m i m o iż mienią się A r a ­ b a m i . N i e jest więc możliwe, aby w procesie a s y m i l a c j i z ludnością miejscową nie przejęli o n i elementów obyczajów i wierzeń miejscowych, co musiało z k o l e i zaważyć na charakterze i c h wierzeń i s l a m i s t y c z n y c h . Zresztą określana dotąd f o r m a i s l a m u sudańskiego, oparta na k u l c i e świętych i i c h grobów, odnosi się do wszystkich wyznawców t e j r e l i g i i w t y m k r a j u , różnice występują j e d y n i e w zakresie powiązań tego k u l t u z t r a d y c y j n y m i obrzędami a n i m i s t y c z n y m i . Jest to j e d n a k raczej różnica ilościowa niż jakościowa, różnica stop­ nia zaangażowania w s p r a w y nowej w i a r y . Opierając się na trójczłon o w y m podziale stopnia a s y m i l a c j i i s l a m u przez plemiona afrykańskie, p r z y t o c z o n y m przez R. G r a y a , skłonna jestem twierdzić, że żadna 36 3 7 T r i m i n g h a m, op. cit., s. 109. T r i m i n g h a m w i n n y m m i e j s c u s w e j książki, mówiąc o s t a n o w i s k u effendi (ludzie wykształceni n a w z o r a c h z a c h o d n i c h wywodzący się najczęściej spośród A r a b ó w ) do s p r a w w i a r y , s t w i e r d z a co następuje: „Lojalni muzułmanie skłaniający się do m o d e r n i z m u , ale w potrzebie szukają p o m o c y u f e k i ; w y ś m i e ­ wając przesądy m a s , s a m i używają a m u l e t ó w " (op. cit., s. 112). 35 36 37 1., P r z e j m o w a n i e pewnych elementów kultury materialnej arabsko-islami- �ISLAM 155 SUDAÑSKI z d w u g r u p ludności Sudanu nie osiągnęła jeszcze stopnia trzeciego, chociażby z tego względu, że żadna nie zarzuciła dotąd p r a k t y k zaka­ zanych przez islam, stanowiących do dziś część składową i s l a m u sudań­ skiego j a k o całości. N i e ulega jednak wątpliwości, że do ostatniego stop­ n i a zbliżyły się w większej mierze szczepy l u b plemiona zarabizowane niż pozostałe plemiona Sudanu północnego, w s k u t e k szerszych i głęb­ szych powiązań emocjonalnych t y c h pierwszych z arabską kulturą i religią. W niektórych opracowaniach do głosu dochodzi również tendencja do wyrównywania różnic między islamem k l a s y c z n y m , a c z a r n y m isla­ m e m afrykańskim powiązanym z a n i m i z m e m , przez utożsamianie a n i m i z m u z monoteizmem. Opierając się na fakcie, że dawne bóstwa naczelne Afrykańczyków utożsamiane są często z Alláhem, p r z y n a j m n i e j dwaj a u t o r z y : E. Benz i J . C. Froelich, wyciągają stąd wniosek, iż jest to przejście od jednej f o r m y m o n o t e i z m u do d r u g i e j . Przeciwstawiając się t a k i e m u ujęciu zagadnienia podkreślamy raz jeszcze, że wywodzące się z d a w n y c h kosmologii afrykańskich bóstwa naczelne nie odgrywały żadnej r o l i w życiu i sprawach l u d z i , n i e wzbudzały czci a n i l ę k u . Właściwe wierzenia i obrzędy Afrykańczyków związane były z wielością duchów rozsianych w przyrodzie, którym mieszkańcy A f r y k i składali ofiary, zawierzali swe kłopoty i radości i przed których nadmierną ingerencją l u b złym działaniem b r o n i l i się p r z y pomocy p r a k t y k m a ­ gicznych. A n i m i z m s t a n o w i więc t y p o w y przykład p o l i t e i z m u , w sto­ s u n k u do którego i s l a m — szczególnie silnie akcentujący jedność i a b ­ s o l u t y z m boski — jest zasadniczo nową r e l i g i ą . Sądzę również, że 3 8 39 40 stycznej; 2. stopniowe nych z modelami do wierzeń przenikanie tradycyjnymi; islamu, charakteryzujące zakazanych przez islam. Por. R. —1889, 38 religijnych się m . i n . s t o p n i o w y m A History Gray, op. cit., s. 130; E . B e n z , Por. F r o e l i c h , [w:] Religion Culture and Society. przyswajal­ i stopniowe przejście zarzucaniem of the Southern praktyk Sudan Takim bóstwem południowego naczelnym Sudanu, gdzie jest On Understanding A Reader ed. L . S c h n e i d e r , N e w Y o r k — L o n d o n — S y d n e y 39 i s l a m u , łatwo tradycyjnej 1839— O x f o r d 19611, s. 143. Religions, z praktyk 3. u t r a t a w i a r y of Religion, 1964, s. 4. m . i n . Dżuok przeważają Nonchristian in the Sociology wśród wierzenia plemienia animistyczne. Szylluków Dżuok jest nadrzędnym b y t e m , największym d u c h e m , u c h o d z i z a stwórcę świata. A l e z D ż u o k -Bogiem Njakang nie są łączone żadne z a n o s i się modły i któremu również stwórcą znanych Szyllukom, w of the Social 40 kategorie moralne, które wyprowadzane są od — l e g e n d a r n e g o p r z o d k a , któremu p r z y p i s u j e się c e c h y boskie, do którego Upper Values Por. świata. Nile, [w:] of African składa Termin t y m również African Poeples, MacMichael: się ofiary. dżuok jest Niekiedy również chorób. P o r . Worlds Studies G. in Njakang określany określeniem Leinhard, the Cosmological zjawisk The jest nie Shilluk Ideas and e d . D . F o r d e , O x f o r d U n i v . P r e s s 1963, s. 142—163. „Wiara w jedynego Boga, będąca centralnym ele- �156 ANNA MROZEK dzisiejsza, s y n k r e t y c z n a f o r m a czarnego i s l a m u , u w a r u n k o w a n a s i l n y m i wpływami t r a d y c y j n y c h wierzeń a n i m i s t y c z n y c h , stoi wciąż jeszcze na pograniczu między p o l i t e i z m e m a monoteizmem, z przewagą tego p i e r w ­ szego. N i e zmienia to zresztą f a k t u , że i s l a m sudański, j a k cały i s l a m czarny, jest — w porównaniu ze skostniałymi zasadami i s l a m u o r t o ­ doksyjnego — religią żywą i skomplikowaną, stanowiącą wdzięczny temat dla w i e l o k i e r u n k o w y c h badań n a u k o w y c h . PRZYCZYNY Wspólne POPULARNOŚCI elementy wierzeń ISLAMU afrykańskich W SUDANIE i islamu ludowego Mahomet, twórca r e l i g i i i s l a m u , powstałej w V I I w., wystąpił ze s w o i m posłannictwem dopiero w czterdziestym r o k u swego życia i n i g d y nie uwolnił się w pełni od s t a r y c h elementów wierzeń swoich rodaków. Ślady d a w n y c h wierzeń, a w niektórych w y p a d k a c h włączanie s t a r y c h obrzędów do zasad nowej w i a r y monoteistycznej — to p r z e j a w y zrozu­ miałych wahań i niekonsekwencji Mahometa, które znalazły swoje o d ­ bicie w świętej księdze i s l a m u : K o r a n i e . Rezygnując z bardziej w y c z e r ­ pującego omówienia tego zagadnienia, które jest p r o b l e m e m o d d z i e l n y m , o g r a n i c z y m y się t y l k o do omówienia niektórych elementów d a w n y c h wierzeń arabskich występujących w K o r a n i e , które później, w f o r m i e , jaką nadał i m islam l u d o w y , przeniknęły również na obszar afrykański. Najważniejszym elementem politeistycznych, a n a w e t pogańskich wierzeń Arabów, włączonym do zasad nowej w i a r y , jest k u l t k a m i e n i a K a a b y w Mekce, sięgający s w y m i k o r z e n i a m i do p r a k t y k fetyszystyczn y c h na t y m o b s z a r z e . Również nowe uzasadnienie tego k u l t u , j a k i e daje M a h o m e t w K o r a n i e — powiązanie K a a b y z miejscem spoczynku legendarnego przodka Arabów, I z m a e l e m , jest sprzeczne z s u r o w y m 41 12 meritem i dogmatem islamu, nie została w istocie n i g d y zaakceptowana Afrykańczyków wyznających tę religię. I c h k o n c e p c j a B o g a była koncepcją bezosobowego, beznamiętnego; i c h codzienne życie było u w a r u n k o w a n e bowe, określone d u c h y przodków, o których pośrednictwie przez bóstwa przez Oso­ i s l a m n i e wspominał. A k c e p t a c j a A l l a h a j e s t t u nową religią" (op. cit., s. 213). 4 1 Najdawniejszą formą k u l t u religijnego n a o b s z a r z e Hidżazu był k u l t świętych kamieni — f e t y s z y . K a m i e n i e t a k i e otaczano świętym kręgiem (hima), w znajdowało się źródło, oaza obrzędy religijne: święte kamienie, składano w ofierze itp. T u t a j zwierzęta domowe odbywały się właściwe i i c h krwią smarowano którym które całowano i głaskano, a b y w ten sposób spowodować przejście n a siebie siły, która — j a k sądzono •— t k w i w k a m i e n i u . 4 2 P o r . Koran: n i e n i e m i ucieczką „Postawiłem dom święty [w Mekce — A . M.], a b y był s c h r o ­ d l a l u d z i ; rzekłem: n i e c h m i e j s c e A b r a h a m a będzie m i e j s c e m m o d l i t w y . Z a w a r ł e m p r z y m i e r z e z A b r a h a m e m i I z m a e l e m " ( I I , 1,19). �ISLAM 157 SUDAÑSKI zakazem oddawania czci k o m u k o l w i e k poza Alláhem, formułowanym w i e l o k r o t n i e , w K o r a n i e . W istocie k u l t k a m i e n i a K a a b y włączony w za­ kres p r a k t y k islamistycznych był f o r m a l n i e ustępstwem M a h o m e t a n a rzecz przyzwyczajeń Arabów, dla których coroczne p i e l g r z y m k i do M e k k i i związane z t y m obrzędy miały ogromne znaczenie; w p r a k t y c e jednak ustępstwo to miało znaczenie szersze, ponieważ dawało podstawę d l a dalszej k o n t y n u a c j i k u l t u przodków wśród Arabów, a w dalszym roz­ w o j u l u d o w y c h wierzeń i s l a m i s t y c z n y c h — do k u l t u grobów świętych islamu. Obie konsekwencje znalazły pełne odbicie w islamie afrykań­ s k i m , w t y m także sudańskim. I n n y m elementem s t a r y c h wierzeń arabskich występującym w K o ­ r a n i e jest uznanie poza Alláhem wielości sił d u c h o w y c h , j a k aniołowie, diabły i dżiny (duchy rozsiane w przyrodzie) . Co p r a w d a K o r a n p o d ­ kreśla jedność i wyłączność Boga oraz służebność i znikomość wszelkich bytów d u c h o w y c h w obliczu A l l a h a na równi z człowiekiem . A l e samo stwierdzenie i c h istnienia ożywiało w w i e k a c h późniejszych fantazję ludową dostrzegającą dżiny w całym otaczającym l u d z i świecie, co prowadziło do p r z y p i s y w a n i a i m różnorodnych cech i czynności. A n i o ­ łowie, dżiny i diabły, o których w i e l o k r o t n i e jest m o w a na stronach K o r a n u , a p o t e m w zbiorach t r a d y c j i muzułmańskiej, stanowią świetną pożywkę d l a t r a d y c y j n y c h duchów d o b r y c h i złych na gruncie afrykań­ s k i m . T a m też, od c h w i l i przyjęcia i s l a m u , d u c h y t r a d y c y j n e łączone są l u b utożsamiane z d u c h a m i i s l a m i s t y c z n y m i . i S 44 Wreszcie trzeci element t r a d y c y j n y c h wierzeń Arabów występujący w K o r a n i e , a p o t e m występujący w islamie l u d o w y m , wyszedł na p r z e ­ c i w obyczajom i w i e r z e n i o m Afrykańczyków przejmujących i s l a m . T y m ważnym elementem są występujące w K o r a n i e ślady m a g i i i czarów. W p r a w d z i e i s l a m klasyczny nigdzie nie formułuje swego poparcia d l a p r a k t y k magicznych i czarów: f o r m a l n i e rzecz biorąc podważałoby to wszechmoc i wszechdziałanie j e d y n e j siły a k t y w n e j A l l a h a ; ale sam K o r a n zawiera sformułowania przypominające te p r a k t y k i , nigdzie 4 S 4 3 P o r . Koran: „Powiedz Mahomecie, że przyszła do ciebie wiadomość przez d u c h a [Anioła G a b r i e l a , zajmującego pozycję nadrzędną wśród aniołów — A . M.], że wiele cudownego w Allaha dżinów, słysząc czytanie i n i e będziemy n i k o g o Koranu z n i m porównywać" zawołało: uwierzyliśmy ( L X X I I , II); „Ile je,st dusz, t y l e jest aniołów stróżów" ( L X X X V , 4); „Szatani p o d d a n i są jego [chodzi o S a l o ­ m o n a — A . M.] w o l i " ( X X X V I I I , 35). 4 4 są Por. K o r a n jego [Allaha] o najdoskonalszych gońcami..." stworzeniach (XXXV, 4); Allaha-aniołach: „...aniołowie drżą w „... jego aniołowie obecności" ( X I I I , 14). 4 5 przez P o r . l i c z n e zaklęcia M a h o m e t a Arabów: w K o r a n i e n a siły p r z y r o d y , niegdyś czczone „Przysięgam n a słońce i jego świecące za n i m postępujący" się p r o m i e n i e , n a księżyc ( X C I , 1—2); oraz ślady czarów: „ M ó w M a h o m e c i e ! Uciekam �158 ANNA MROZEK natomiast nie k w e s t i o n u j e się i c h skuteczności, nigdzie też nie potępia się i c h wyraźnie. Świadectwem dalszego stosowania t y c h p r a k t y k w okresie r o z k w i t u i s l a m u są zbiory t r a d y c j i , a pełny rozwój specy­ f i c z n y c h f o r m m a g i i islamistycznej d a t u j e się od c h w i l i r o z w o j u k i e ­ r u n k u sufistycznego. Jak już wspominaliśmy poprzednio, j e d n y m z p o d s t a w o w y c h ele­ mentów p r a k t y k suficznych było dhikr, to jest w i e l o k r o t n e , monotonne powtarzanie pięknych i m i o n A l l a h a , aż do wpadnięcia w t r a n s i osiąg­ nięcia mistycznej u n i i z Bogiem. W islamie l u d o w y m p r a k t y k a d h i k r nabrała znaczenia szerszego, b l i s k o spokrewnionego z przedmuzułmańs k i m i p r a k t y k a m i m a g i c z n y m i . A t r y b u t y boskie, w i e l o k r o t n i e p o w t a ­ rzane w dhikr, nabierają zwolna cech wartości samoistnych; określa się j e 'ism al-azam, to jest słowami o b d a r z o n y m i mocą, i sądzi się, że mają one moc zniewalania duchów. Dochodzą t u do głosu dawne e l e m e n t y m a g i i słowa i i m i e n i a , które do dzisiaj odgrywają ważną rolę na gruncie afrykańskim . W arabskiej m a g i i islamistycznej głównego znaczenia nabierało imię A l l a h a , które zwolna stawało się e k w i w a l e n t e m wszech­ mocy Boga. Wobec w i e l u pięknych i m i o n A l l a h a najwyższą moc p r z y ­ p i s y w a n o nienazwanemu, najwyższemu i m i e n i u Boga, które utoż­ samiane było z jego istotą. I tak, jeden z uznanych autorytetów muzuł­ mańskich nie t y l k o w zakresie p r a k t y k magicznych, ale również w kwestiach w i a r y — a l - B u n i — stwierdza, co następuje: „Byłem sam i zobaczyłem wówczas obraz, którym było koło zawarte w d r u g i m k o l e ; był to obraz m a j e s t a t u A l l a h a ; było t o najwyższe jego i m i ę " . Krąg Buni'ego miał być s k u t e c z n y m a m u l e t e m p r z e c i w k o w s z e l k i m chorobom i nieszczęściom. 46 47 4 8 A m u l e t y , dość powszechnie używane przez Arabów, składają się najczęściej z różnych pięknych i m i o n A l l a h a , na przykład: al jard (sa­ m o t n y ) , dżabbar (silny). Występują one pojedynczo l u b łącznie, w p e w - się pod obronę P a n a J u t r z e n k i , wystrzegając się złośliwości n i e d o b r y c h stworzeń, n o c n y c h p r z y p a d k ó w i nieszczęść, które spotykają r o d z a j l u d z k i oraz czarów b a b s ­ k i c h i zawiązanych w ę z ł ó w " ( С Х Ш , 1—4); „ M ó w M a h o m e c i e : ufność pokładam w P a n u Ludów... strzegąc się, napaści złych d u c h ó w " ( C X I V , 1—6)./ L e g e n d a z a w a r t a w t r a d y c j i głosi, że d w a anioły: H a r u t i M a r u t , nauczyły się m a g i i i przekazały swoją wiedzę l u d z i o m . T a w i e d z a m a być podstawą m a g i i a r a b s k i e j . Podobną rolę spełniać miały dżiny. P o r . Sayed Idris Shah, Oriental Magic, N e w Y o r k 1957, s. 77. 4 6 4 7 N a przykład wśród p l e m i e n i a D i n k a z południowej części S u d a n u sporządza się p o d o b i z n y bóstw l u b duchów, p r z y c z y m t e ostatnie n i e mają m o c y działania D a s Doppelte Gesicht t a k długo, j a k długo n i e zostaną n a z w a n e . P o r . G . des Sudan, 4 S berei, H. Bonn, W i e s b a d e n 1961, s. 182, A. Winkler, Siegel B e r l i n — L e i p z i g 1930, s. 45. und Charaktere in der Muhammedanischer Zau- �ISLAM 159 SUDAŃSKI n y m określonym zestawie i o d p o w i e d n i m układzie. Często też a m u l e t y zawierają zapis jakiegoś f r a g m e n t u K o r a n u . A m u l e t y są o s t a t n i m o g n i w e m zamykającym omawiane przez nas podobieństwo między p o p u l a r n y m islamem a r a b s k i m a islamem czar­ n y m . Zapewne zbieżności t y c h p r z y bardziej szczegółowym o m a w i a n i u tego p r o b l e m u byłoby znacznie więcej. A l e już na podstawie tego, co powiedziano, można mieć wątpliwości, czy istnieje podstawa do akcen­ towania s p e c y f i k i i s l a m u czarnej A f r y k i w porównaniu z p o p u l a r n y m i s l a m e m a r a b s k i m . Otóż naszym zdaniem specyfika taka istnieje. Przede w s z y s t k i m p r a k t y k i magiczne i s l a m u arabskiego, rozbudowane w opar­ c i u o niekonsekwencje samego K o r a n u , nie stanowią — w przeciwień­ stwie do czarnego i s l a m u — głównej domeny w i a r y , lecz są j e j m a r g i ­ nesem, n u r t e m ubocznym, podobnie j a k sufizm. Podstawowe rzesze arabskich wyznawców i s l a m u związane są ściśle z o r t o d o k s y j n y m n u r ­ t e m tej r e l i g i i , co znajduje swoje odbicie w podporządkowaniu się cen­ t r a l n e m u k i e r o w n i c t w u r e l i g i j n e m u (do 1924 r. k a l i f o w i , a po u p a d k u tej i n s t y t u c j i W i e l k i e m u S z e r y f o w i M e k k i l u b orzeczeniom miejscowego zgromadzenia 'ulemów), t a k w zakresie d o g m a t y k i , j a k i u j e d n o l i c o n y c h t u p r a k t y k r e l i g i j n y c h . Dochodzące do głosu odchylenia od prawideł powszechnie akceptowanych, na przykład wśród reprezentantów sufiz­ m u , nie miały t u n i g d y c h a r a k t e r u masowego, j a k w Sudanie; zresztą i t e n k i e r u n e k , poważnie spłycony od czasu a t a k u al-Ghazali'ego, w y ­ stępuje w większości wypadków na zasadzie pełnego podporządkowania kierunkom ortodoksyjnym. 4 9 W porównaniu z islamem sudańskim k u l t świętych w obrębie p o p u l a r ­ nego i s l a m u arabskiego nie nabrał również n i g d y cech powszechności, a n i też nie podważył w zasadniczy sposób jedyności czy wyłączności A l l a h a . 0 ile w odniesieniu do i s l a m u sudańskiego można z p e w n y m w a h a n i e m sformułować wniosek, iż k u l t dla przywódców ugrupowań przesłonił l u b zastąpił k u l t jedynego Boga, o t y l e w p o p u l a r n y m islamie a r a b s k i m za­ równo k u l t świętych — przejawiający się zresztą głównie w k u l c i e g r o ­ bów świętych — j a k i r o z b u d o w a n y t u k u l t p r o r o k a Mahometa, łączony jest z wszechmocą i absolutyzmem Boga. Baraka, łączone ze świętymi, jest t u bliższe bezpośredniemu znaczeniu tego słowa: błogosławieństwo, 1 udzielane jest przez A l l a h a t y m l u d z i o m , których sam w y b i e r a . Baraka na gruncie a r a b s k i m nie nabrało więc c h a r a k t e r u siły niezależnej, a u t o­ matycznie dziedziczonej przez pokrewieństwo l u b k o n t a k t mechaniczny, lecz było siłą ściśle związaną z Alláhem i przez niego warunkowaną. 49 Por. F . R. Earp: „Tam, gdzie n i e może być d o k t r y n y o r t o d o k s y j n e j " Society, s. 87). nie m a centralnego (Greek Religion, [w:] autorytetu Religion religijnego, Culture and �ANNA 160 MROZEK Z n a m i e n n y jest również fakt, iż w przeciwieństwie do i s l a m u sudańskiego M a h o m e t , który na gruncie a r a b s k i m także nabiera cech pośrednika mię­ dzy B o g i e m a człowiekiem ( w b r e w poglądom samego Mahometa w y r a ­ żonym w Koranie), czczony jest n i e ze względu na własne cechy świę­ tości, lecz ze względu na znamiona świętości udzielone m u przez A l l a h a . N a w e t najbardziej r a d y k a l n i prezdstawiciele s u f i z m u m n i e m a l i , iż osią­ gnęli stan duchowej jedności nie z M a h o m e t e m , lecz Alláhem. Z n a m i e n i e m s p e c y f i k i czarnego i s l a m u afrykańskiego są również o d ­ mienne cechy r e f o r m a t o r s k i c h ruchów w okresie nowożytnym na terenie afrykańskim i a r a b s k i m . W t e j mierze w y s t a r c z y porównać r u c h w a h h a b i c k i , powstały w X V I I I w . w A r a b i i Saudyjskiej oraz rozwijający się w p e w n y m sensie pod jego wpływem r u c h mahdystów w Sudanie. I pierwszy, i d r u g i k i e r u n e k postulował nawrót do źródeł i s l a m u , o d r z u ­ cenie wszelkich późniejszych nawarstwień t a k ideologicznych, j a k i w dziedzinie postępu materialnego: w w y n i k u tego przywódcy o b u t y c h ruchów o d n o w y p o s t u l o w a l i s k r a j n y p u r y t a n i z m , a w sensie ideologicz­ n y m przywrócenie b l a s k u d a w n y m zasadom i s l a m u , p o s t u l o w a n y m przez Mahometa. A l e w a h h a b i t y z m poprzestał na w y m i e n i o n y c h wyżej p o s t u ­ latach, przenosząc główny akcent na k u l t s t a r y c h autorytetów, podczas k i e d y M a h d i podniósł znaczenie swego posłannictwa do r a n g i oczekiwa­ nego w y b a w i c i e l a — Mahdi'ego, a porównując się z p r o r o k i e m M a h o m e ­ t e m stworzył podstawę d l a k u l t u własnej osoby, zmieniając w t y m celu n a w e t szahadą, t j . wyznanie w i a r y , dodając do t r a d y c y j n e j formułki: „ N i e m a Boga n a d A l l a h a , a M a h o m e t jest jego p r o r o k i e m " następujący dodatek: „a M u h a m m a d A h m a d i b n ' A b d A l l a c h jest M a h d i m A l l a h a " . O m a w i a n e wyżej podobieństwa i różnice między p o p u l a r n y m isla­ m e m a r a b s k i m a i s l a m e m c z a r n y m nie wyczerpują oczywiście tego za­ gadnienia. Pobieżne i c h omówienie stwarza również niebezpieczeństwo zbytniego uproszczenia n i e z w y k l e s k o m p l i k o w a n e j s t r u k t u r y i s l a m u t a k arabskiego, j a k i afrykańskiego. N i e m n i e j przytoczone wyżej przykłady stwarzają w p e w n y m sensie podstawę do wysunięcia tezy, iż właśnie islam — dzięki swej z pozoru prostej, a jednocześnie złożonej i giętkiej s t r u k t u r z e — jest religią bliższą Afrykańczykom niż chrześcijaństwo. T e n p r o b l e m stanowić będzie p r z e d m i o t dalszych rozważań. Islam a chrześcijaństwo w Afryce Znaczny wzrost l i c z b y wyznawców i s l a m u na gruncie afrykańskim zaczyna się o d e r y k o l o n i a l n e j i p r z y b i e r a wciąż na sile w okresie p o k o l o n i a l n y m . P r z y c z y n y tego zjawiska są dość złożone. Do najczęściej w y ­ m i e n i a n y c h w l i t e r a t u r z e specjalistycznej należą p r z e m i a n y socjalno-ekonomiczne, j a k i e zachodzą na k o n t y n e n c i e afrykańskim począwszy od prze- �ISLAM 161 SUĎANSKI łomu w X I X / X X , t j . początków panowania kolonialnego. Oto j a k f o r m u ­ łuje t e n pogląd I . M . L e w i s : " W okresie p r z e m i a n socjalnych, przemiesz­ czania się szczepów, postępu ekonomicznego i w a l k p o l i t y c z n y c h , a nade wszystko liczniejszych i bezpieczniejszych szlaków h a n d l o w y c h — i s l a m rozprzestrzeniał się szybciej niż k i e d y k o l w i e k " . T e n pogląd formułowa­ n y w i e l o k r o t n i e w różnym układzie w i n n y c h p u b l i k a c j a c h specjalistycz­ n y c h jest niewątpliwie t r a f n y , chociaż nie precyzuje naszym zdaniem nowej s y t u a c j i Afrykańczyków w obliczu poważnego zachwiania się sta­ r y c h wartości p l e m i e n n y c h w zetknięciu z nową, nie znaną dotąd c y w i l i ­ zacją zachodnioeuropejską. W wierzeniach a n i m i s t y c z n y c h religia nie jest oddzielona od życia, od codziennych przyzwyczajeń i prac, p r z e c i w ­ nie: jest przez nie uzasadniana. W życiu społecznym animistów b r a k jest oddzielenia tego, co święte, od tego, co laickie. Dopiero okres k o l o n i a l n y wprowadził na t e n obszar pierwsze f u n k c j e i t e c h n i k i zdesakralizowane. Wywołało to n a t u r a l n y wstrząs w świadomości Arfykańczyków, rodziło wątpliwości w skuteczność i c h dotychczasowych p r a k t y k i zabiegów m a ­ gicznych. Wątpliwości te były t y m większe, iż dotychczasowi przywódcy szczepów i czarownicy, będący dotąd najwyższymi a u t o r y t e t a m i d l a A f r y ­ kańczyka członka szczepu, t r a c i l i swą nadrzędną pozycję pod wpływem ingerencji władz c e n t r a l n y c h . T e n stan niepewności, b r a k przekonania o skuteczności ochrony dotychczasowych bóstw, prowadził Afrykańczy­ ków do poszukiwania nowego bóstwa o zasięgu szerszym, p o n a d p l e m i e n n y m . W t y m w y p a d k u wychodziły i m naprzeciw i s l a m i chrześcijaństwo z koncepcją jedynego, uniwersalnego Boga. Większa popularność i s l a m u w porównaniu z chrześcijaństwem w y ­ n i k a z tego, że i s l a m jest bliższy Arfykańczykom, nie b u r z y i c h d o t y c h ­ czasowych przyzwyczajeń, lecz nadaje i m n o w y sens. D l a Afrykańczyka chrześcijaństwo jest religią sformalizowaną i zinstytucjonalizowaną, do­ gmatyczną i pozbawioną giętkości; opiera się ono na małżeństwie m o n o g a m i c z n y m , występuje p r z e c i w k o fetyszom p l e m i e n n y m , laicyzuje w i e l e dziedzin r e g u l o w a n y c h dotychczas przez religię i rozróżnia a u t o r y t e t y świeckie i r e l i g i j n e . W przeciwieństwie do chrześcijaństwa islam, podob­ nie j a k t r a d y c y j n e religie afrykańskie, nie odróżnia elementów l a i c k i c h od r e l i g i j n y c h : obejmuje o n wszystkie dziedziny życia w i e r n y c h . I s l a m nie w y m a g a uczenia się długich tekstów k a t e c h i z m u a n i i n s t y t u c j i k a t e ­ chetów: jest o n p r o s t y i n i e s k o m p l i k o w a n y . D l a przyjęcia nowej w i a r y wystarcza krótkie wyznanie w i a r y i k i l k a u m o w n y c h gestów. Wreszcie wielowarstwowość i giętkość i s l a m u pozwala na łączenie zasad tej r e l i g i i z m i e j s c o w y m i k u l t a m i , w c z y m niebagatelną rolę o d g r y w a akceptacja małżeństw poligamicznych. I n n y m znamieniem giętkości i s l a m u jest łat50 L e w i s , I n t r o d u c t i o n , s. 81. 11 — E t n o g r a f i a P o l s k a t . ХШ/2 �162 A N N A M R O Z E K wość, z jaką akceptuje on, a p r z y n a j m n i e j toleruje, światopogląd i oby­ czaje Afrykańczyków, i c h poczucie b l i s k i e j więzi z w i e l o m a p r z o d k a m i i k r e w n y m i , zarówno żywymi, j a k i zmarłymi. Ponieważ w i e l u m i s j o n a ­ r z y chrześcijańskich odmawia akceptacji ceremonii miejscowych, islam zyskuje p r i o r y t e t . Wreszcie jeszcze jeden element sprzyjający rozszerzaniu się i s l a m u na gruncie afrykańskim zasługuje na uwagę: ranga i pozycja i s l a m u . Jest ona równie wysoka w oczach Afrykańczyka, j a k chrześcijaństwo. Jest religią monoteistyczną i uniwersalną o zasięgu nie m n i e j s z y m niż chrześcjaństwo; jest religią piśmienną, to jest opartą na świętej księdze, co również podnosi a u t o r y t e t tej r e l i g i i . Ponadto i s l a m w okresie narasta­ nia ruchów narodowowyzwoleńczych stanowił i c h ważną podporę ideolo­ giczną. Oparcie się na islamie wynikało nie t y l k o z f a k t u różnic i r y w a ­ l i z a c j i istniejącej od wieków między cywilizacją zachodu a cywilizacją opartą na islamie — co t e m u ostatniemu nadawało specyficzny sens w walce p r z e c i w k o k o l o n i a l i z m o w i — ale również z tego, że i s l a m czarny zawiera także elementy k u l t u r y rdzennie afrykańskiej, które teraz, w obudowie islamistycznej, przeciwstawiane były E u r o p e j c z y k o m na p l a t f o r m i e t a k religijno-ideologicznej, j a k i p o l i t y c z n e j . Właśnie okres narastania w a l k a n t y k o l o n i a l n y c h w A f r y c e sprzyjał rozszerzaniu się i pogłębianiu wpływów i s l a m u n a t y m obszarze: hasłom panafrykańs k i m towarzyszyły często hasła p a n i s l a m i z m u . Popularność i s l a m u nie zmniejszyła się również o d m o m e n t u uzyskania niepodległości przez młode państwa afrykańskie, j a k k o l w i e k zasięg i f o r m y i s l a m u podlegają dość poważnemu zróżnicowaniu. 5 1 52 W Sudanie powiązanie ruchów narodowowyzwoleńczych z i s l a m e m było t y m silniejsze, że pamięć o zwycięskich w a l k a c h Mahdi'ego była t u ciągle żywa. Świadectwem tego powiązania są między i n n y m i działające na t y m terenie p a r t i e polityczne, powstałe na bazie istniejących t u , waż­ niejszych ugrupowań r e l i g i j n y c h . Odnosi się t o j e d n a k wyłącznie do północnej części Sudanu, akcentującej silnie swój związek z islamem, 5 S 5 1 W e d ł u g świadectwa I . M. L e w i s a n a w i e l u obszarach A f r y k i Koran się dużym s z a c u n k i e m i j e s t tą księgą, n a którą Afrykańczycy składają przysięgę w sądzie: „Kiedy Afrykańczykom — n i e będącym cieszy najchętniej muzułmanami — d a w a n o do w y b o r u : K o r a n , Biblię lub w ł a s n y f e t y s z j a k o podstawę złożenia p r z y ­ sięgi n a prawdomówność, w y b i e r a l i najchętniej K o r a n " , tamże. 5 2 su — T r a d y c y j n e hasło i s l a m u : dżihad (święta w o j n a ) nabrało t e r a z nowego s e n ­ walki przeciwko kolonializmowi i neokolonializmowi. Dar al-islam i s l a m u ) to o b s z a r s u w e r e n n y c h państw i s l a m u , a D a r a l - h a r b się o b s z a r e m w a l k z k o l o n i a l i z m e m . P o r . L e w i s , 5 3 Powstałe w 1943 p a r t i e : Asziqqa' (Bracia (obszar (obszar walki) Rodacy) oraz 'Umma (Gmina, Z g r o m a d z e n i e w i e r n y c h ) , wyrosły w S u d a n i e n a b a z i e dwóch najważniejszych powań r e l i g i j n y c h : p i e r w s z e staje op. cit., s. 89. K h a t m i j j a lub Mirghanijja, drugie Mahdystów. ugru­ �I S L A M S U D A Ń S K I 163 a w r a z z n i m przynależność do świata arabskiego. Południowa część S u ­ d a n u w przeważającej mierze animistyczna, przeciwstawia się d o m i n a c j i Północy, a w ślad za t y m również wpływom i s l a m u . Pomijając zagadnie­ nie różnic i k o n f l i k t u między północną a południową częścią Sudanu, nie wchodzące w zakres niniejszego artykułu, p r a g n i e m y na zakończenie za­ jąć się po krotce p e r s p e k t y w a m i i s l a m u sudańskiego. PERSPEKTYWY ISLAMU SUDAŃSKIEGO Mówiąc o p e r s p e k t y w a c h i s l a m u sudańskiego p r a g n i e m y się zastrzec, iż możliwości sformułowania u d o k u m e n t o w a n y c h wniosków w tej mierze są nader ograniczone. W y n i k a to nie t y l k o z f a k t u , że wszystkie młode państwa afrykańskie są wciąż jeszcze n a etapie b u d o w y podstaw n i e p o d ­ ległego b y t u , t a k w sferze e k o n o m i k i , j a k i ideologii, ale również z tego, że Sudan posiada dodatkowe p r o b l e m y w zakresie p o l i t y k i wewnętrznej, co sprawia, że informacje nasze o współczesnych przemianach i przeobra­ żeniach w t y m k r a j u są znikome. Poniższe rozważania na temat perspek­ t y w i s l a m u sudańskiego będą więc z konieczności ogólne i niekompletne, oparte wyłącznie na teoretycznej znajomości p r z e d m i o t u . I s l a m sudański zajmuje dość szczególną pozycję w A f r y c e , ponieważ stoi na pograniczu między islamem a r a b s k i m a afrykańskim. W p r z e c i ­ wieństwie do większości przywódców r e l i g i j n y c h czarnego i s l a m u akcen­ tujących swą przynależność do świata afrykańskiego, przywódcy r e l i g i j ­ n i S u d a n u podkreślają z dumą swoje arabskie pochodzenie. Czy w świetle tego można upatrywać p e r s p e k t y w y i s l a m u sudańskiego w s t o p n i o w y m oczyszczaniu tego ostatniego od nawarstwień afrykańskich? Raczej nie. Przede w s z y s t k i m t e r m i n „ A r a b " w Sudanie nie koniecznie określa j e d ­ nostkę mogącą udokumentować swoje arabskie pochodzenie. J a k s t w i e r ­ dza J . S. T r i m i n g h a m : „Termin A r a b , będący określeniem przynależnoś­ ci etnicznej, jest w Sudanie złudny. W i e l u Nubijczyków i Bedża, którzy określają siebie A r a b a m i , t a k samo zresztą j a k szczepy czysto negroidalne (np. Fung), nie mają do tego większych podstaw. A r a b e m dzisiaj może być określany często Afrykańczyk, n i e mający śladów pochodzenia a r a b ­ skiego" . Jeśli więc nie m a podstaw do przyjęcia etnicznej przynależności północnego Sudanu j a k o całości do świata arabskiego, to wydaje się, iż poczucie wspólnoty t e j części ludności Sudanu ze światem a r a b s k i m może stanowić podstawę do dalszych przeobrażeń i s l a m u sudańskiego w sensie jego przybliżenia do klasycznych wzorów arabskich. Pogląd ten formułuje niebezpośriednio J . S. T r i m i n g h a m , który, określając liczbę arabskiej ludności napływowej na obszar S u d a n u na około 5 — 1 0 % ogółu 54 5 4 T r i m i n g h a m , op. cit., s. 16. �164 A N N A M R O Z E K ludności północnego Sudanu stwierdza, iż: „ich oddziaływanie k u l t u r a l n e wywarło t a k s i l n y wpływ przekształcający na ludność miejscową, że moż­ na mówić o udziale 2 5 — 5 0 % czynnika semickiego wśród ludności sudańs k i e j " . Przede w s z y s t k i m arabska ludność napływowa nie wywierała z b y t w i e l k i e g o wpływu k u l t u r a l n e g o , a nawet religijnego na ludność S u ­ d a n u z tej prostej przyczyny, że j e j poziom k u l t u r a l n y nie różnił się zbytnio o d poziomu k u l t u r y miejscowej, czego najlepszym dowodem było częste przejmowanie obyczajów miejscowych przez przybyszów arabskich. Wspomina o t y m zresztą również c y t o w a n y wyżej autor w i n n y m miejscu swej książki . W p r a w d z i e rozprzestrzeniający się t u i s l a m wywarł nie­ wątpliwie duży wpływ na ludność Sudanu, ale proces t e n dokonywał się za pośrednictwem propagatorów i m i s j o n a r z y r e l i g i j n y c h , a n i e całej arabskiej ludności napływowej. A l e nawet szczytowy m o m e n t w z r o s t u r a n g i i s l a m u w Sudanie, przejawiający się w s t w o r z e n i u państwa muzuł­ mańskiego kierowanego przez Mahdi'ego, nie wytworzył poczucia wspól­ n o t y narodowej nawet wśród g r u p arabskich . 55 56 37 Usilne podkreślanie arabskiego pochodzenia przez niektóre g r u p y l u d ­ ności północnego S u d a n u m a j e d n a k swój głęboki sens, chociaż leży on poza sferą poczucia wspólnoty narodowej czy etnicznej. A r a b s k i e pocho­ dzenie torowało drogę do władzy p o l i t y c z n e j , arabska k r e w znamionowała arystokrację zwłaszcza w Sudanie, gdzie w i e l o w i e k o w y wpływ i nacisk muzułmańskiego E g i p t u sprawiał, że pojęcia arabskości i i s l a m u były s y n o n i m a m i władzy. A u t o r y t e t pierwszych przywódców r e l i g i j n y c h , twórców sudańskich tariqa, b u d o w a n y był właśnie na t y c h podstawach. Dziedziczna władza przywódców tariqa umacniała panowanie rodzin, w y ­ prowadzających swe pochodzenie od potomków l u b k r e w n y c h Mahometa. Rzeczywiste l u b domniemane arabskie pochodzenie poszczególnych r o d z i n l u b g r u p p l e m i e n n y c h Sudanu odegrało raz jeszcze pozytywną r o ­ lę w okresie narastania w a l k narodowowyzwoleńczych na t y m obszarze. Wówczas w z o r y i idee napływające do Sudanu z E g i p t u — podobnie j a k w czasach Mahdi'ego — jednoczyły Arabów pod sztandarem wspólnej w a l k i , mającej c h a r a k t e r świętej w o j n y . Tendencje te były t y m s i l n i e j ­ sze, że p r z y n a j m n i e j jedno z ważniejszych ugrupowań p o l i t y c z n y c h tego okresu, p a r t i a Asziqq'a, głosiło hasło u n i i z E g i p t e m . W miarę zbliżania się m o m e n t u uzyskania niepodległości przez Sudan hasło u n i i z E g i p t e m 55 Tamże, s. 17. 56 Tamże, s. 7. " T r i m i n g h a m : narodowej. „Arabowie N i e współdziałali w Sudanie oni n i g d y poza n i e posiadają powstaniem poczucia Mahdystów. wspólnoty Jakkolwiek wydają się jednością n a z a s a d z i e używania wspólnego języka, n i e łączy i c h wspólna troska o dobro k r a j u , c z y choćby (op. cit., s. 18). tylko wspólne dobro p o k r e w n y c h sobie grup" �ISLAM 165 SUDAÑSKI stawało się coraz m n i e j popularne, a dawne rozróżnienie A r a b — A f r y ­ kańczyk, akcentowane przez t y c h pierwszych m i m o częstego b r a k u róż­ nic antropologicznych „obu" t y c h ras, nabrało nowego sensu po połącze­ n i u oddzielonych dotąd części Sudanu: północy i południa. Dążność do supremacji politycznej, k u l t u r a l n e j , a także r e l i g i j n e j „arabskiej" Pół­ nocy w stosunku do Południa Sudanu, p r z y zadawnionej niechęci tego ostatniego do Arabów, starannie pielęgnowanej przez Anglików, dopro­ wadziło do s y t u a c j i k o n f l i k t o w e j . O m a w i a n y t u dość szeroko p r o b l e m arabskości północnej części S u ­ danu jest dość i s t o t n y w k w e s t i i p e r s p e k t y w i s l a m u sudańskiego, w y ­ w i e r a b o w i e m i s t o t n y wpływ na kształt i s l a m u w t y m k r a j u w c h w i l i o b e c n e j , a może mieć także wpływ na strukturę i s l a m u sudańskiego w przyszłości. Według zgodnych o p i n i i w i e l u różnych opracowań n a u k o w y c h , współ­ czesny i s l a m afrykański poddany jest oddziaływaniu trzech różnych t e n ­ dencji: m o d e r n i z m u zachodniego, t r a d y c j o n a l i z m u afrykańskiego i r e f o r m i z m u arabskiego. Na obszarze Sudanu układ t y c h trzech tendencji jest dość szczególny. T a k silnie eksponowane arabskie pochodzenie niektórych g r u p ludności północnego Sudanu, sugerowałoby szerokie nawiązywanie do ostatniej tendencji na t y m obszarze. J a k już jednak wspominaliśmy wcześniej, A r a b o w i e są t u t a k silnie z i n t e g r o w a n i z ludnością autochto­ niczną, że często z a t r a c i l i już cechy odrębności rasowej. 58 A r a b o w i e , a raczej Sudańczycy wyprowadzający swe pochodzenie od Arabów, dzięki swej od wieków u p r z y w i l e j o w a n e j pozycji zajmują cen­ t r a l n e miejsce w rządach R e p u b l i k i Sudańskiej, ale także stanowią t r z o n k i e r o w n i c t w a ugrupowań r e l i g i j n y c h . Ponieważ zasięg i c h władzy i auto­ r y t e t u zależy od popularności wśród członków tariqa, którym kierują, w i c h własnym interesie leży zachowanie t r a d y c y j n y c h , a więc w isto­ cie afrykańskich f o r m wierzeń islamistycznych. Reprezentantami r e f o r m i z m u arabskiego są na gruncie Sudanu absol­ w e n c i współczesnych szkół islamistycznych, często arabskich. Reprezen­ tują o n i j e d n a k raczej stanowisko ortodoksyjne nie modernistyczne w za­ kresie i s l a m u , a głównym obiektem i c h a t a k u są właśnie faki. A r a b s k i n u r t i s l a m u , a w szczególności ortodoksyjne zasady tej r e l i g i i , mogą w y ­ wrzeć pewien wpływ na centralne władze ugrupowań r e l i g i j n y c h współ- 58 Z a o s t r z e n i e k o n f l i k t u między północą a południem S u d a n u , ale także w y ł o ­ n i e n i e się różnic arabskimi n a obszarze a arabskimi północnej części tego k r a j u między religij­ n y c h — niegdyś postępowe — uwsteczniły się. W 1956 r. k o a l i c j a ' U m m a i Khat- mijja obecnym pierwszy laicki rząd Sudanu. oparte szczepami n i e - na ugrupowaniach utrąciła spowodowało, iż p a r t i e W rządzie Mah'dzubi'ego p a r t i e te zajmują dość ważną pozycję, a r e z u l t a t e m i c h n a c i s k u była m i n . d e l e g a ­ lizacja Komunistycznej Partii Sudanu. �166 ANNA MROZEK działających w rządzie Sudanu; nie sądzimy jednak, aby zyskały one akceptację podstawowej ludności S u d a n u , związanej ściśle z r o d z i m y m i t r a d y c j a m i afrykańskimi, d l a których zasady islamu są często t y l k o zew­ nętrzną obudową. Z t y c h względów sądzimy, że w islamie sudańskim najważniejszą rolę odgrywać będzie jeszcze w najbliższym czasie t r a d y ­ c j o n a l i z m afrykański, n a w e t p r z y postępującej arabizacji i islamizacji dotąd animistycznej ludności zachodniej i wschodniej części Sudanu pół­ nocnego, ponieważ oznacza to podkładanie pod szyld i s l a m u w i e l u obrzę­ dów i p r a k t y k t r a d y c y j n y c h ludności przejmującej islam, a co za t y m idzie obniżenie ogólnego poziomu i s l a m u sudańskiego w porównaniu z k l a ­ s y c z n y m i zasadami tej r e l i g i i . Proces dalszej a f r y k a n i z a c j i i s l a m u sudań­ skiego może także ulec pogłębieniu w w y p a d k u p r z e j m o w a n i a zasad tej r e l i g i i przez przybyszów z Południa, napływających do północnej części Sudanu w p o s z u k i w a n i u pracy. Pomijając j e d n a k te p e r s p e k t y w y i bazując t y l k o na obecnej f o r m i e islamu sudańskiego, nie podzielamy poglądu I . M . Lewisa, że „współ­ czesny s y n k r e t y z m i s l a m u afrykańskiego jest etapem przejściowym [...] po którym m u s i dojść do oczyszczenia t e j r e l i g i i " . Możliwość w y k r y s t a ­ lizowania się czystych f o r m i s l a m u na terenie Sudanu, po k i l k u w i e k o w e j działalności b r a c t w mistycyzujących j a k o j e d y n y c h propagatorów myśli islamistycznej, p r z y stałym nacisku t r a d y c y j n y c h wierzeń afrykańskich, jest raczej n i e w i e l k a . To p r a w d a , że wartość r e l i g i i i k u l t u r y , jaką niesie islam d l a współczesnego życia, jest na gruncie Sudanu raczej znikoma. Wśród w i e l u argumentów przytaczanych przez autorów opracowań do­ tyczących tego zagadnienia na p l a n p i e r w s z y w y b i j a się b r a k e f e k t y w ­ ności ugrupowań i s l a m i s t y c z n y c h S u d a n u w t w o r z e n i u p r o g r a m u życia politycznego, a w szczególności ekonomicznego, niepodległego już pań­ stwa . W t y m w y p a d k u znacznie więcej do powiedzenia miały państwa arabskie o wyższym poziomie nauczania islamistycznego, gdzie rodzące się prądy modernistyczne, a n a w e t reformistyczne wychodziły na prze­ c i w w y m o g o m współczesności. Sudańskie tariqa bazowały i bazują na e m o c j o n a l n y m kontakcie w i e r n y c h z religią, a dominujący k u l t świętych wyłącza aktywność czy inicjatywę i c h czcicieli. N e g a t y w n a ocena w a r ­ tości ideologicznych i s l a m u na gruncie A f r y k i w aspekcie j e j przystoso­ w a n i a do wymogów współczesności p r o w a d z i n i e k i e d y autorów opraco­ wań specjalistycznych do formułowania w n i o s k u , iż je d ynie dotarcie do k u l t u r y zachodnioeuropejskiej i j e j przyswojenie może dać gwarancję postępu w t y c h k r a j a c h . Jest to stanowisko tyleż r a d y k a l n e , co t e n 5e 60 6 1 59 Lewis, op. cit., s. 67. 60 Tamże, s . 87. 51 F r o e l i c h , op. cit, s. 351, �ISLAM 167 SUDAŃSKI dencyjne. Rozwój wydarzeń w k r a j a c h Trzeciego Świata, pozostających w zasięgu w p ł y w ó w i s l a m u wskazuje, iż k r a j e te obierają własne różno­ rodne d r o g i r o z w o j u politycznego i ideologicznego. I c h wspólną cechą jest j e d n a k uczulenie na krytykę i w p ł y w y k u l t u r y zachodnioeuropej­ skiej, co znajduje swoje odbicie w eksponowaniu własnych, r o d z i m y c h t r a d y c j i , często łączonych z islamem . Z tego — określając łagodnie — ostrożnego i podejrzliwego stanowiska Afrykańczyków wobec k u l t u r y europejskiej w y n i k a , że m o d e r n i z m zachodni n i e zapuścił w Sudanie z b y t głębokich korzeni, m i m o iż w a r s t w a f u n k c j o n a r i u s z y a d m i n i s t r a c y j n y c h , szkolona na w z o r a c h zachodnich, była t u dość znaczna. Zgadzając się z J . S. T r i m i n g h a m e m , że nowa elita sudańska, j a k a wykształciła się w okresie panowania kolonialnego, przejmowała t y l k o formę k u l t u r y europejskiej, a n i e j e j treść , nie zgadzamy się z p r z y t o c z o n y m przez tegoż autora uzasadnieniem tego f a k t u , wskazującym na b r a k d y s c y p l i n y wewnętrznej (również w sferze i n t e l e k t u ) oraz b r a k wykształcenia etycz­ nego Sudańczyków . To, co w oczach J . S. T r i m i n g h a m a uchodzi za b r a k dojrzałości Sudańczyka, byłabym skłonna uważać za p r z e j a w i n t e ­ gralnego związku nawet najbardziej wykształconych i pozornie zeurope­ i z o w a n y c h o b y w a t e l i tego k r a j u z tradycyjną kulturą, a nade wszystko religią, t a k różną i trudną do pogodzenia z cywilizacją zachodu. 62 63 61 Te same p r z y c z y n y leżą u podstaw słabości l u b może t y l k o złożoności l e w i c o w y c h ugrupowań p o l i t y c z n y c h A f r y k i adoptujących podstawy ideo­ logii m a r k s i s t o w s k i e j . W ideologii afrykańskich p a r t i i k o m u n i s t y c z n y c h , w t y m również sudańskiej, b r a k jest p r e c y z y j n y c h programów laicyzacji, stanowiących d l a nas jedno z głównych założeń p r o g r a m o w y c h . Wspo­ minaliśmy już poprzednio, że obrzędy r e l i g i j n e stanowią ważny c z y n n i k życia społecznego Sudańczyków, t y m ważniejszy, że r e l i g i a j a k o c z y n ­ n i k integrujący g r u p y społeczne nie miała t u n i g d y k o n k u r e n c j i . B r a k a k t y w n y c h f o r m w a l k i z religią w p r o g r a m i e K o m u n i s t y c z n e j P a r t i i Sudanu jest więc p r z e j a w e m doceniania r o l i , jaką r e l i g i a wciąż jeszcze spełnia w życiu społecznym i p o l i t y c z n y m tego k r a j u . Nasze w n i o s k i końcowe dotyczące p e r s p e k t y w i s l a m u sudańskiego nie obejmują więc p e r s p e k t y w stopniowego osłabiania zasięgu jego oddziały­ w a n i a pod wpływem rozwijających się ośrodków l a i c k i e j myśli p o l i t y c z ­ n e j : są to p e r s p e k t y w y zbyt odległe. Możliwość złagodzenia anachronicz­ n y c h , sprzecznych z w y m o g a m i współczesności f o r m wierzeń i obycza- 6 3 F r o e l i c h : chodnioeuropejskimi „Niektórzy głosząc przyjmują hasła islam jako tarczą p r z e d wpływami z a ­ nacjonalizmu lub emancypacji Afryki. Wyraża się to w a k c e n t o w a n i u odrębności obyczajów i strojów w porównaniu z E u r o p e j ­ c z y k a m i (op. cit., s. 269). 6 3 T r i m i n g h a m , 64 Tamże; op. cit., s. 253. por. również s t r o n y 259—261. �168 ANNA MROZEK j ó w r e l i g i j n y c h Sudańczyków akceptujących islam w i d z i m y raczej w po­ wiązaniu tego ostatniego z p r o g r a m e m r e f o r m społecznych i socjalnych, co p r z y ogromnej giętkości i wielowarstwowości tej r e l i g i i jest szansą realną. Dowodzą tego dzisiejsze p r o g r a m y polityczne niektórych państw arabskich, które z i s l a m e m łączą hasło postępowe, określane wspólnym m i a n e m socjalizmu arabskiego. Anna Mrozek CERTAIN ASPECTS O F ISLAM IN T H E SUDAN S u m m a r y T h e a u t h o r ' s a i m is to d e s c r i b e t h e s p e c i f i c f e a t u r e s of S u d a n e s e I s l a m , as w e l l as t h e f o r m s i n w h i c h it o c c u r s . With article, the reference tries Sudan literature to to I s l a m i n the S u d a n , t h e a u t h o r , discover area. whence There is on the subject. connections — and by disagreement Arab penetrated which the principles important recruited into factor, from mostly from in the S u d a n of the various groups of whose whose the was the Suffi doctrine w a s r i t u a l w a s based to Islam, based in Islam Egypt by Among to the the author Islam. the takes the v i e w T h e reasons all the w a y s author points Islam and the other hand, she out the essence draws of and the traditional (African) Islam differences to between Islam. the In in most pilgrims, came here as w e l l . brotherhoods plebeian from or of religious Suff, groups, the dogma other connection of of B l a c k I n the first, classical paragraph, between which theology, is i n essence a p a r t the and ceremonies. a c c e p t e d p r i n c i p l e s of M u s s u l m a n Sudanese beliefs or Africa a r e set out i n t w o p a r a g r a p h s . attention the initiated a new phase i n the on t r a d i t i o n a l A f r i c a n that Sudanese for t h i s v i e w the first the Sudan, and north up on t h e p o p u l a r , the generally has two-fold from missionaries west setting overwhelmingly from into the specialist A n a l y s i n g the d o c t r i n e a n d t h e c u l t of t h e S u d a n e s e r e l i g i o u s a r e v e r y different of h e r penetrated (Islamic mystics), who the il 6th c e n t u r y o n w a r d s , Sudan from Africa. t h e A r a b c o u n t r i e s , but also f r o m It w a s they who, from conversion problem penetrated opinion, of came west religion author's groups this Islam and the other w i t h B l a c k A f r i c a n I s l a m , from the new at t h e b e g i n n i n g means opinion, S u d a n e s e Islam, which c e n t u r y of t h e M u s s u l m a n e r a o n w a r d s , which about I n the author's one w i t h what Sudanese a n d r i t u a l s of t h e a u t o c h t h o n o u s Arab on the Islam population of t h e S u d a n . C o m i n g to t h e r e a s o n s for t h e p o p u l a r i t y notes characteristic concordance even of B l a c k I s l a m as a w h o l e , peasants, w h i c h African the of prime other importance colonial Sudanese undoubtedly soil. A m o n g to influence, adopt between of I s l a m i n t h e S u d a n , t h e a u t h o r some a n d forms forms of of p o p u l a r facilitated t h e acceptance factors which of e c o n o m i c pressure and the p r i n c i p l e s encouraged of trend or the A r a b I s l a m i c p r i n c i p l e s on- which, authority, Induced Islam. This Islam, i s l a m , the author and social factors of Sudanese I s l a m among more was during and stresses the times more furthered of the by the fact t h a t i n t h e n e w p o l i t i c a l c i r c u m s t a n c e s l e s s r e s p e c t w a s p a i d to t h e t r a d i t i o n a l �ISLAM t r i b a l gods, by already rituals in the established and other s e a r c h for tradition cults. T h e p l a c e s of result Africa a god of that w o u l d combining of the all this w a s as w e l l — 169 SUDAŃSKI was be more principles that universal, and of Islam adopted m o r e Islam with in the Sudan easily and by the African — and readily than Christianity. The final part of the article deals with the outlook for Sudanese Islam. T h e author, w h i l e m a k i n g the r e s e r v a t i o n that she h a s no m a t e r i a l on the c h a n g e s that h a v e time to been come taking place elements of i n the S u d a n the i n r e c e n t y e a r s , argues traditional African beliefs and t h a t for cults will some have the dominant role in Sudanese I s l a m . Translated by Krystyna Kozłowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f9d5968376cb165a938be4cf7c9ddc33.pdf 14db156f77c5014e310ad8a6d578afd4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:609 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:558 Title A name given to the resource Obrona wartości i znaczenia jednostki w poglądach sufików (mistyków) islamu / ETNOGRAFIA POLSKA 1967 t.11 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1967 t.11, s.265-284 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mrozek, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ANNA MROZEK OBRONA WARTOŚCI I Z N A C Z E N I A JEDNOSTKI W POGLĄDACH SUFIKÓW (MISTYKÓW) I S L A M U Z pojęciem m i s t y c y z m u współczesnemu c z y t e l n i k o w i k o j a r z y się bierna postawa człowieka w stosunku do otaczającego go świata, p r o ­ wadząca do negacji wartości i dążeń ogólnoludzkich. Z p u n k t u w i d z e n i a n o r m i zasad współczesnego życia m i s t y c y z m oceniany jest negatywnie. W niektórych k r a j a c h , w których t r a d y c j e m i s t y c y z m u przetrwały do czasów współczesnych (np. I n d i a , Persja, T y b e t itp.), dość l i c z n i p r z e d ­ stawiciele tego światopoglądu są swego rodzaju plagą społeczną: n i e p o ­ dejmując żadnej działalności p r o d u k c y j n e j (utrzymują się głównie z jał­ mużny) oraz wzbudzając wciąż jeszcze podziw i szacunek okolicznej ludności — odciągają tę ostatnią od problemów i potrzeb współczesnego życia, utrudniając t y m s a m y m t a k m a t e r i a l n y , j a k i socjalny postęp ludności t y c h krajów. O ile j e d n a k dzisiaj słusznie oceniamy m i s t y c y z m n e g a t y w n i e j a k o światopogląd, który o d g r y w a już t y l k o hamującą rolę w r o z w o j u życia społecznego, o t y l e zasadniczo różna będzie jego ocena w okresie p o w s t a w a n i a i r o z w o j u tego k i e r u n k u , t o jest w Okresie śred­ niowiecza. W średniowieczu, k i e d y ogólne zasady życia i postępowania w i e r n y c h ustalone zostały ostatecznie w o p a r c i u o dogmatykę religijną, m i s t y c y z m był próbą wyjścia ze z góry u s t a l o n y c h schematów n a rzecz i n d y w i d u a l ­ nego k o n t a k t u człowieka z bogiem, co w prostej l i n i i prowadziło do za­ akcentowania w y s o k i e j wartości j e d n o s t k i z jednej s t r o n y oraz z a k w e ­ stionowania wartości d o g m a t y k i r e l i g i j n e j z d r u g i e j . W s z y s t k i e t e ele­ m e n t y występują ze szczególną wyrazistością w sufizmie (mistycyzmie) a r a b s k i m , będącym p r z e d m i o t e m rozważań niniejszego artykułu. M i s t y c y z m muzułmański posiada w i e l e cech wspólnych z m i s t y c y z ­ m e m chrześcijańskim. Oba t e k i e r u n k i łączy wspólny cel, j a k i m jest poszukiwanie osobistego, głębokiego k o n t a k t u z bogiem; wspólny jest także p u n k t dojścia n a j w y b i t n i e j s z y c h przedstawicieli m i s t y c y z m u m u - �266 ANNA MROZEK zułmańskiego ( I b n 'ArabT, 1165—1240) i chrześcijańskiego ( M i s t r z E c k h a r t , X I V w.) — panteizm. A l e n a g r u n c i e w s c h o d n i m m i s t y c y z m p r z y ­ biera t y m gwałtowniejsze, t y m bardziej skrajne f o r m y , i m większe jest oddalenie i absolutyzm A l l a h a . M a h o m e t — twórca r e l i g i i i s l a m u — zarówno w s w y m postępowaniu, j a k i w nauce przez siebie głoszonej pozostał w i e r n y pesymistycznej koncepcji świata charakterystycznej d l a współczesnych m u p l e m i o n k o ­ czowniczych. C i ostatni, żyjąc w w a r u n k a c h niezmiernie t r u d n y c h , w n i e ­ u s t a n n y m lęku przed siłami p r z y r o d y , którym nie b y l i w stanie się przeciwstawić, w i e r z y l i , że na życiu człowieka ciąży bezwzględne f a t u m . T e n f a t a l i z m l u b w i a r a w przeznaczenie przejęte zostały w całej r o z ­ ciągłości przez Mahometa, z t y m jednak, że uzyskały zabarwienie r e l i ­ gijne. Skoro wszystko podlega zmianom, a życiem l u d z k i m rządzi p r z e ­ znaczenie, sprawcą z m i a n i wydarzeń zarówno w odniesieniu do świata, j a k i samego człowieka — i t o w sensie a b s o l u t n y m — jest t y l k o i w y ­ łącznie A l l a h . D l a Mahometa A l l a c h jest a b s o l u t n y m władcą, siłą, która sprawuje władzę n a d w s z y s t k i m i rzeczami, włączając w to człowieka i jego działanie. Posiadamy dokładne ślady tego w K o r a n i e . Następujące przykłady są n i e l i c z n y m i w y b r a n y m i spośród w i e l u podobnych w swej w y m o w i e sur K o r a n u : „Fa i n n a A l l a h j a d a l l a m a n jaszá'a w a jahada m a n jaszá'a" (Bóg sprawia, że błądzi t e n , kogo on w y b i e r a , i p r o w a d z o n y jest t e n , kogo on w y b i e r a ) ; „Jakhalaga m a jaszá'a" ( T w o r z y o n , co zechce) ; „ W a l a k i n n a A l l a h jamanna'alá m a n jasza'a m i n ' a b a d a n " (Bóg udziela łaski błogosławieństwa k o m u chce spośród s w y c h s ł u g ) . T e n p u n k t w i d z e n i a w s w y m aspekcie teologicznym podkreśla abso­ l u t n y a u t o r y t e t boga wobec jego stworzenia, a w aspekcie e t y c z n y m sugeruje deterministyczne stanowisko w odniesieniu do działania l u d z ­ kiego. Zasady te zostały zaakceptowane przez wczesnych muzułmanów-Arabów w sensie dosłownym. Przenosząc n a A l l a h a absolutną władzę przypisywaną dotąd szejkom, b e d u i n i arabscy a k c e p t o w a l i n i e o g r a n i ­ czoną władzę i a u t o r y t e t A l l a h a , z czego wynikała teoria etycznego det e r m i n i z m u : bóg może uczynić wszystko, nawet t o , co jest n i e s p r a w i e d ­ l i w e i nierozsądne. A k c e p t o w a l i o n i również skrajnie f a t a l i s t y c z n y pogląd Mahometa, że człowiek n i e jest n i c z y m więcej, j a k b e z w o l n y m i n s t r u ­ m e n t e m w rękach A l l a h a . T a teoria, znana pod nazwą f a t a l i z m u a r a b ­ skiego, wyrosła na g r u n c i e i s l a m u (a p r z y n a j m n i e j podniesiona przez niego do r a n g i d o g m a t u w i a r y ) , stawia religię muzułmańską w rzędzie 1 2 3 1 2 3 Koran, Koran, Koran, X X X V , 7. X X X , 54. X I V , 10. �WARTOŠC J E D N O S T K I W POGLĄDACH SUFIKĎW 267 ideologii negującej wartość j e d n o s t k i i j e j działania nawet w dziele włas­ nego zbawienia. Jeżeli jednak t a k pojęte zasady i s l a m u zyskiwały sobie zwolenników wśród d z i k i c h szczepów arabskich koczowników, to już w p i e r w s z y m w i e k u e r y muzułmańskiej masowe p r z e j m o w a n i e zasad nowej r e l i g i i przez n a r o d y podbite, stojące na znacznie wyższym stopniu r o z w o j u k u l t u r a l n e g o od Arabów — u w a r u n k o w a n e zresztą koniecznością p o l i ­ tyczną, a nade wszystko ekonomiczną — powoduje narastanie prądów k r y t y c z n y c h , wykazujących sprzeczności tkwiące w K o r a n i e , l u b też wręcz o p o z y c y j n y c h w stosunku do panującej d o g m a t y k i i s l a m u . Do n a j ­ bardziej niebezpiecznych nurtów h e t e r o d o k s y j n y c h w obrębie i s l a m u należał właśnie s u f i z m . S u r o w y i s k r a j n y m o n o t e i z m islamu, wykluczający wszelkie pośred­ n i c t w o świętych, syna bożego, czy m a t k i bożej — powoduje wśród m u ­ zułmańskich sufików t y m silniejsze, t y m hardziej namiętne pragnienie znalezienia pomostu l u b spójni z odległym bogiem. Następstwem tego p r a g n i e n i a jest niezwykły r a d y k a l i z m poglądów wczesnych r e p r e z e n t a n ­ tów s u f i z m u , prowadzący nie rzadko do utożsamiania się t y c h ostatnich z bogiem. R a d y k a l i z m t e n jest również jedną z cech odróżniających s u ­ fików od reprezentantów średniowiecznej m i s t y k i chrześcijańskiej. I. GENEZA I ROZWÓJ SUFIZMU W końcu I I w i e k u e r y muzułmańskiej, t j . w I X w., p o j a w i a się po raz pierwszy nazwa sufi w odniesieniu do l u d z i , którzy p r o w a d z i l i s k r o m n y , ascetyczny t r y b życia, Nazwa sufi w y p r o w a d z o n a została od arabskiego w y r a z u : as-suf (wełna) i oznaczała l u d z i odzianych w wełnę, t j . osoby, które używały najbardziej prostego wełnianego odzienia, o d ­ rzucając wszelkie p r z e j a w y w y g o d y czy luksusu. S u f i z m rozwinął się najszerzej i najpełniej na gruncie p e r s k i m ; i t u t a j używano w odnie­ sieniu do mistyków określenia analogicznego: paszmina-pusz — odziani w wełnę. N i e k i e d y w y p r o w a d z a się również nazwę sufików od w y r a z u as-safa, co oznacza czystość. S u f i z m był częściowo p r o d u k t e m w p ł y w ó w h e l l e n i s t y c z n y c h . W y ­ rósł on na f a l i ogromnego zainteresowania wiedzą grecką i był próbą przezwyciężenia p r y m i t y w n y c h zasad islamu. S u f i z m odbiegał b o w i e m od zasad w i a r y chociażby w t y m punkcie, że odrzucił wartość udziału ciała w spełnianiu obowiązków r e l i g i j n y c h . W oparciu o naukę neoplatoników suficy głosili, że ciało u t r u d n i a t y l k o rozwój ducha, co pozo­ stawało w zasadniczej sprzeczności z dogmatyką islamu, głoszącą tezę o cielesnym z m a r t w y c h w s t a n i u człowieka po śmierci. W t y m w y p a d k u więc, suficy nie dołączyli się do t r a d y c j i p r o r o k a , lecz przejęli idee obce �268 ANNA MROZEK i nie znane wczesnemu okresowi i s l a m u , podkreślając s u b i e k t y w n y i czy­ sto d u c h o w y k o n t a k t człowieka z bogiem. N e o p l a t o n i z m nie jest j e d n a k j e d y n y m źródłem, z którego czerpali suficy. Poza neoplatonizmem s u f i z m czerpie najobficiej ze źródeł staro­ perskich, a pośrednio h i n d u s k i c h . Persowie b o w i e m , b l i s k o s p o k r e w n i e n i z Indią p r z e j m o w a l i od d a w n a — głównie w w i e r z e n i a c h l u d o w y c h — k u l t y i p r a k t y k i mistyczne z k r a j u , stanowiącego ojczyznę t e o r i i m i ­ stycznych i teozoficznych. W P e r s j i też, której ludność n a j t r u d n i e j spośród krajów p o d b i t y c h przez Arabów przejmowała zasady n o w e j w i a r y , najłatwiej powstawały k i e r u n k i , pozostające w j a w n e j opozycji w s t o s u n k u do zasad sformułowanych w K o r a n i e . Rozwijający się p i e r ­ w o t n i e głównie na gruncie p e r s k i m s u f i z m obejmuje wkrótce s w y m za­ sięgiem także inne obszary państwa arabskiego, przeżywając największy rozkwit w wiekach I X — X I . S u f i z m nie znajduje podstawy d l a swej t e o r i i w K o r a n i e . P r z e ­ ciwnie, t e n o s t a t n i stwierdza wręcz: „ L a r a h b a n i j j a fi-1-islám" (Nie m a ascetyzmu w islamie). Suficy czerpali więc przede w s z y s t k i m ze źródeł pozamuzułmańskich, co musiało odbić się n i e k o r z y s t n i e n a treści i c h n a u k i z p u n k t u w i d z e n i a interesów r e l i g i i i s l a m u . Jeśli n a w e t suficy nawiązywali do K o r a n u , t o c z y n i l i t o j e d y n i e na drodze alegorycznej i n t e r p r e t a c j i t e k s t u świętej księgi, co pozostawało w j a w n e j sprzecz­ ności ze s t a n o w i s k i e m dogmatyków i s l a m u , nakazujących dosłowne ujmowanie tekstu Koranu. Jeśli można określić ogólnie w k i l k u słowach wartość r u c h u sufików, jaką m a o n dla nas dzisiaj, z p e r s p e k t y w y spojrzenia h i s t o r y k a , t o Określilibyśmy ją j a k o odwagę samodzielnego myślenia, odwagę wyła­ m a n i a się z uwłaczającego godności l u d z k i e j nakazu bierności i bez­ wolnego poddania się *, odwagę graniczącą. z z u c h w a l s t w e m , bo p r o w a ­ dzącą do utożsamienia się z bogiem. S u f i z m m a d l a nas również zna­ czenie szersze, socjalne, był o n b o w i e m r u c h e m , występującym w o b r o ­ nie sprawiedliwości i równości społecznej i odwoływał się w s w y m d z i a ­ łaniu zewnętrznym, p r o p a g a t o r s k i m do s u m i e n i a jednostek (a n i e spo­ łeczeństwa w i e r n y c h j a k o całości, j a k t o c z y n i K o r a n ) . Zresztą s u f i z m rozwijał się n a j b u j n i e j wśród niższych w a r s t w k l a s y średniej, wrażliwej na cierpienie l u d z k i e , które nierzadko było także i c h udziałem. II. PODZIAŁ SUFIZMU W w i e l u opracowaniach zachodnich l u b muzułmańskich podział s u f i z m u d o k o n y w a n y jest w zależności o d wartości r e l i g i j n y c h w n i e s i o T a k i e jest dosłowne z n a c z e n i e słowa i s l a m : p o d d a n i e się w o l i boga. 4 się, podporządkowanie �WARTOŚĆ JEDNOSTKI W POGLĄDACH 269 SUFIKOW n y c h przez reprezentantów tego k i e r u n k u , co zaciemnia obraz i c h rze­ c z y w i s t y c h poglądów. I t a k na przykład znawca średniowiecznej filozofii arabskiej, wykładowca f i l o z o f i i i s l a m u n a U n i w e r s y t e c i e w A l e k s a n d r i i , A . E. A f f i f i , przeprowadza podział s u f i z m u w zależności od sposobu u j m o w a n i a boga przez jego reprezentantów. Wyróżnia o n w r u c h u sufików t r z y podstawowe koncepcje boga: etyczną, estetyczną i panteistyczną . 5 A n g i e l s k i uczony zaś, R. A . Nicholson, w y b i t n y znawca m i s t y k i m u ­ zułmańskiej, w y d a j e się łączyć s u f i z m z teologią ortodoksyjną: „Muzuł­ mańscy scholastycy wysuwają na p l a n p i e r w s z y aspekt transcendencji; suficy, postępując za i c h przykładem, połączyli aspekt transcendencji z immanencją" . 6 Najczęściej s p o t y k a n y m s t a n o w i s k i e m jest jednak pogląd, że wła­ ściwy m i s t y c y z m i s l a m u zaczyna się o d wystąpienia al-Ghazállego (zm. 1111). B y ł o n bez wątpienia ważną postacią w dziejach s u f i z m u , a jeszcze bardziej w teologii i s l a m u , z t y m jednak, że główne jego zasługi polegają n a dostosowaniu zasad s u f i z m u do obowiązujących n o r m dogma­ t y k i i s l a m u l u b , ściślej mówiąc, na podporządkowaniu s u f i z m u o r t o ­ d o k s j i . Z t y c h też względów — podtrzymując w pełni doniosłą rolę a l - G h azali ego w dziele zahamowania heterodoksyjnego n u r t u r o z w o j u s u f i z m u — d z i e l i m y etapy r o z w o j u s u f i z m u na t r z y okresy: 1) okres wczesny, to jest od początku I X w . do c h w i l i wystąpienia al-Ghazaliego; 2) s u f i z m r e p r e z e n t o w a n y przez samego al-Ghazáliego oraz k i e r u ­ nek j a k i e m u nadał o n początek; 3) poglądy I b n ' A r a b i e g o , najwybitniejszego i najpełniejszego r e p r e ­ zentanta p a n t e i z m u na g r u n c i e i s l a m u . III. PRZEDSTAWICIELE WCZESNEGO OKRESU SUFIZMU I I C H POGLĄDY S u f i c y tego okresu n i e łączą się w ściślejsze u g r u p o w a n i a , nie r e p r e ­ zentują też określonej, j e d n o l i t e j t e o r i i . Może właśnie dlatego jest t o okres najbardziej b u r z l i w e g o r o z w o j u i d e i s u f i z m u , okres, w którym działają najśmielsi jego reprezentanci. O przedstawicielach s u f i z m u tego okresu w i e m y bardzo niewiele, a z twórczości i c h zachowały się j e d y n i e drobne f r a g m e n t y prac, n a j ­ częściej drogą r e l a c j i współczesnych i m opozycjonistów, t o jest t r a d y ­ cjonalistów i s l a m u . Oczywiście błędne byłoby twierdzenie, że wszyscy A . E . A f f i f i , The Rational and Mystical the Straght Path, N e w Y o r k 1958, s. 175. 5 6 R. A . N i c h o l s o n , Mysticism, Interpretation [ w : ] Legacy of Islam, of Islam, London [w:] Islam 1952, s. 212. �270 ANNA MROZEK suficy — nawet reprezentanci tego najbardziej twórczego, wczesnego okresu — a t a k o w a l i ortodoksyjne zasady w i a r y i s l a m u l u b odrzucali większość jego dogmatów. P r a w d z i w a jest natomiast teza, że wszyscy oni w c h o d z i l i w kolizję z tezami teologii n o r m a t y w n e j i s l a m u . Wśród sufików tego okresu n i e b r a k t a k i c h reprezentantów, którzy o d m a w i a l i w y k o n y w a n i a j a k i c h k o l w i e k p r a k t y k r e l i g i j n y c h , określając je j a k o bezużyteczne w osiąganiu rzeczywistego, p r a w d z i w e g o k o n t a k t u z bogiem; n i e b r a k również i takich, którzy w r a z z przepisami ściśle r e l i g i j n y m i odrzucali również p r a w o d a w s t w o muzułmańskie, szarl'a, j a k o bezużyteczne d l a osiągnięcia i c h własnych celów. Obok n i c h działają suficy, którzy t y l k o częściowo odrzucają przepisy K o r a n u ; nie b r a k również t a k i c h , którzy wykonując wszystkie obowiązki, spoczywające na każdym muzułmaninie, nasycają je j e d y n i e wewnętrzną treścią, nadając i m n o w y sens . Proste, mechaniczne i monotonne for­ mułki i obrzędy i s l a m u , nawet w t e d y , k i e d y wypełniane są przez s u f i ­ ków w całej rozciągłości, nie są już t y l k o a k t e m bezwolnego poddania się — j a k tego chce t r a d y c j o n a l i z m — lecz stają się czymś głęboko oso­ b i s t y m , a k t e m spełnianym przez człowieka świadomego swej wartości. J a k dalece świadomi swej wartości b y l i suficy, świadczy n a j l e p i e j wypowiedź jednego z teoretyków tego k i e r u n k u , jednego z pierwszych, który dokonał opisu t e o r i i i p r a k t y k suficznych, a m i a n o w i c i e : D h u -1-Num'a, działającego na terenie E g i p t u w I X w . Wprowadził on p i e r w ­ szy na terenie i s l a m u pojęcie gnosis (ma'rifa), w i e d z y osiąganej w eksta­ zie, różniącej się jednak zasadniczo od w i e d z y t r a d y c j o n a l n e j ('ilm), sprowadzającej się do znajomości t e k s t u K o r a n u i t r a d y c j i . Z a p y t a n y , j a k poznał boga, odpowiedział: „znam go przez siebie samego" . O d n a j ­ d y w a n i e w i e d z y o bogu w s a m y m sobie nie m a nic wspólnego z p o s t u ­ l o w a n y m przez i s l a m a k t e m pokornego poddania się bogu i — w p o ­ łączeniu z przyjmowaną przez Dhu-1-Nün'a teorią gnosis —• jest n a j ­ bardziej przekonującym d o w o d e m jego w i a r y w siłę własnego umysłu oraz znaczenie własnej osoby. 7 8 Poglądy sformułowane przez Dhu-1-Nüna uzyskują pełniejszą w y ­ mowę w twórczości jednego z n a j r a d y k a l n i e j s z y c h , a także n a j w y ­ b i t n i e j s z y c h sufików omawianego okresu, Persa A b u Jazid (Bajazíd) z Bistám (zm. 875). Uchodzi on za pierwszego przedstawiciela p a n D o t a k i c h reprezentantów s u f i z m u należeli członkowie s e k t y B a t i n i ( C i , którzy odwołują się do swego' wnętrza), powstałej już u schyłku o m a w i a n e g o o k r e s u s u f i z m u . Członkowie tej s e k t y wypełniali w z a s a d z i e w s z y s t k i e obowiązki r e l i g i j n e , nadając i m j e d n a k własną, wewnętrzną treść; b y l i oni także z w o l e n n i ­ k a m i a l e g o r y c z n e j i n t e r p r e t a c j i t e k s t u K o r a n u . Z c z a s e m nazwą B a t i n i j a określać zaczęto w s z y s t k i c h ezoteryków i s l a m u . 7 8 C y t . za N i c h o l s o n e m , op. cit., s. 215. �"WARTOŚĆ JEDNOSTKI W POGLĄDACH 271 SUFIKĎW t e i z m u perskiego. O jego życiu i twórczości w i e m y bardzo niewiele. Przypisuje m u się wypowiedź zawartą w p r a c y Ibn'Arablego, później­ szego panteisty arabskiego, zatytułowanej: Al-Futühat al-Makijjah (Ob­ jawienia mekkańskie): „Kiedyś on [bóg], wzniósł mnie do siebie i p o ­ stawił przed sobą mówiąc: O Abu Jaziddzie, moje stworzenia pragną oglądać ciebie. Odpowiedziałem wówczas: przystrój m n i e w jedność i ubierz m n i e w twoją samotność oraz podnieś m n i e do t w o j e j jedności tak, aby t w o j e stworzenia, k i e d y m n i e zobaczą, powiedziały: widzieliśmy ciebie ( t j . boga), i to będziesz t y ( t j . b ó g ) " . Z przytoczonej wyżej w y ­ powiedzi Abu Jazida w y n i k a , że p r z y n a j m n i e j w t y m miejscu m i s t y ­ c y z m jego nie m a nic wspólnego z panteistyczną tendencją autożsam i a n i a się z bogiem na zasadzie wszechobecności l u b tożsamości boga ze w s z y s t k i m i b y t a m i . Ta wypowiedź m a na celu j e d y n i e podkreślenie własnej wartości, wywyższenie samego siebie t y l k o przez podkreślenie swej jedności, a n a w e t tożsamości z bogiem. T e n sam sens wyraża jego oświadczenie, stanowiące zresztą rodzaj podsumowania jego poglądów. Subhani, má a'zama s z a ' n l " (Cześć m i ! J a k w i e l k i jest mój m a j e s t a t ) . Nic dziwnego, że t a k pojęty „mistycyzm" spowodował gwałtowną r e a k ­ cję i represje ze s t r o n y o r t o d o k s j i muzułmańskiej. Nieco więcej w i e m y o życiu innego w y b i t n e g o przedstawiciela s u ­ f i z m u , również Persa, a m i a n o w i c i e : Abü-1-Mughit a l - H u s a j n i b n M a n cür i b n Muhammád al-Baidáwi al-Halladż. U r o d z o n y w r o k u 858 w T u r , w latach 873—897 żyje z dala od ludzi, pobierając nauką u trzech m i ­ strzów sufickich tego okresu. T u s t a r i , ' A m r M a k k i , a przede w s z y s t k i m Dżunajda. Pod wpływem nie znanych bliżej wydarzeń l u b przyczyn, o d ­ dziela się al-Halladż od s w y c h dotychczasowych nauczycieli i rozpoczyna działalność całkowicie samodzielną, wyrażającą się w głoszeniu własnej n a u k i , sprzecznej z poglądami w s p o m n i a n y c h wyżej mistrzów s u f i c k i c h . W trakcie wędrówki pątniczej, na jaką wyrusza, rozpowszechnia własne poglądy poprzez kazania, które wygłaszał wszędzie, gdziekolwiek się pojawił. Szlak jego wędrówki przebiegał przez Persję, Indię, T u r k i e ­ stan. W r o k u 908 al-Halladż skupia już wokół siebie poważną liczbę uczniów. 9 10 Jego nauka w porównaniu z A b u Jazidem w y d a j e się zawierać m n i e j elementów upojenia nie t y l e mistycznego, co upojenia sobą; jest n a t o ­ miast bardziej konsekwentna i nie m n i e j r a d y k a l n a . D o k t r y n a a l - H a l ladża zawarta w jego niedawno o d k r y t e j pracy: Kitabu-l-Tawasm (Księga ozdób), stanowiła wystarczający szok d l a muzułmanów, nawet C y t . za A . J . A r b e r r y, Sufism L o n d o n 1956, s. 55. Tamże, s. 54. 8 10 — an Account of the Mystics of Islam, �272 ANNA MROZEK wyłączając jego słynną formułę: ,,Ana-haqq" (Ja jestem prawdą, t j . bogiem), stanowiącą rodzaj podsumowania jego n a u k i . Zgodnie z poglądami al-Halladża bóg, którego istota jest tożsama z miłością (w ujęciu o r t o d o k s j i władcą a b s o l u t n y m , s u r o w y m sędzią), t w o r z y człowieka według swoich wyobrażeń, a człowiek kochając go przechodzi duchowe przeobrażenie, w w y n i k u którego odnajduje owo boskie wyobrażenie, koncepcję obecną p r z y t w o r z e n i u i staje śię j e d ­ nością z boską wolą i naturą. ,,Ja jestem t y m , którego k o c h a m ( t j . b o ­ giem) — oświadcza al-Halladż — a t e n , którego kocham, t o j a . Jesteśmy d w o m a umysłami (duchami) mieszkającymi w j e d n y m ciele. Jeśli oglą­ dasz mnie, oglądasz jego, a jeśli oglądasz jego, widzisz nas o b u " . Istota poglądów obu o m a w i a n y c h dotąd reprezentantów p a n t e i z m u sufickiego s p r a w i a wrażenie czegoś niepełnego, niedostatecznie uzasad­ niającego nazwę p a n t e i z m u . T k w i to przede w s z y s t k i e m w fakcie, że sufików absorbowała głównie relacja: bóg-człowiek, a dopiero potem bóg-świat. Celem i c h było przede w s z y s t k i m wytrącenie człowieka ze stanu bierności i poczucia całkowitej bezsilności, do czego p u n k t w y j ­ ścia stanowiło przekonanie o własnej wartości. Panteizm sufików a r a b ­ skich n i g d y nie nabrał c h a r a k t e r u pełnego i konsekwentnego, j a k t o na przykład miało miejsce u m i s t r z a Eckharda na Zachodzie w k i l k a w i e ­ ków później; nawet poglądy najwybitniejszego przedstawiciela p a n t e i z m u na gruncie i s l a m u Ibn'ArabTego obciążone są tą samą niekonsekwencją. W poglądach al-Halladża jednak zasługuje na uwagę jeszcze o w o subtelne podkreślenie d u c h o w e j spójni człowieka z bogiem, co znajduje swoje odbicie w „odnajdywaniu w sobie bożej koncepcji obecnej p r z y t w o r z e n i u " i co jest równoznaczne z podkreśleniem w y s o k i c h walorów poznawczych umysłu ludzkiego. Al-Halladż jest może najbliższy filozo­ f o m : występował o n j a w n i e i konsekwentnie p r z e c i w k o powszechnie u z n a w a n y m a u t o r y t e t o m , j a k również t r a d y c j i islamu, przeciwstawiając i m a u t o r y t e t personalny, osiągany na drodze i n d y w i d u a l n e g o wysiłku. Al-Halladż wystąpił także przeciwko największej świętości i s l a m u : prze­ c i w k o a u t o r y t e t o w i p r o r o k a . Ciekawa jest p r z y t y m rzecz, że uważał o n za świętego (a świętość, jego zdaniem, j a k o f o r m a nawiązywania bez­ pośredniego k o n t a k t u z bogiem była czymś więcej niż rolą i pozycją proroka), a n a w e t za bezpośrednią reinkarnację boga, Jezusa Chrystusa. Postawienie zaś Jezusa nad M a h o m e t e m było w gruncie a r a b s k i m czymś więcej niż opozycją w stosunku do ortodoksyjnego n u r t u i s l a m u : było odstępstwem od w i a r y . 11 Wszystkie te poglądy al-Halladża, głoszone j a w n i e i otwarcie wszę­ dzie, gdzie t y l k o się pojawił, spowodowały zrazu d w u k r o t n e jego aresz11 C y t . z a N i с h o ! s o n e m, op. cit., s. 218. �WAHTOSC J E D N O S T K I "W P O G L Ą D A C H SUFIKÓW 273 towanie i osadzenie w więzieniu, a w r o k u 922 w y r o k śmierci, w y k o ­ n a n y w sposób szczególnie o k r u t n y : łamanie kołem, ukrzyżowanie, o d ­ cięcie głowy i spalenie. Po śmierci al-Halladża, wobec wzmagających się r e p r e s j i ze s t r o n y o r t o d o k s j i muzułmańskiej i często pojawiających się wyroków śmierci w stosunku do p r z e d s t a w i c i e l i s u f i z m u , t e n o s t a t n i rozpada się na d w a u g r u p o w a n i a : pierwsze, z ośrodkiem w Bagdadzie — gdzie policja k a l i f a była szczególnie czujna — zbliżające się do stanowiska o r t o d o k s j i i d r u ­ gie, bardziej r a d y k a l n e , z ośrodkiem w Chorosanie (Persja). W obliczu narastających represji, śmiałe poglądy sufików dochodzą rzadziej do głosu. Dość rozpowszechnioną metodą sufików było w t y m czasie spełnianie przez n i c h w s z y s t k i c h obowiązków r e l i g i j n y c h n a k a z y ­ w a n y c h przez K o r a n , p r z y równoczesnym stosowaniu m e t o d y „protestu wewnętrznego]". N a przełomie w i e k u X — X I powstają także szkoły i sek­ t y r e l i g i j n e o z a b a r w i e n i u m i s t y c z n y m . Do t a k i c h należała sekta M e lámetija l u b Melámija (ci, którzy wyrażają swą naganę). Członkowie t e j s e k t y p r o w a d z i l i t r y b życia n i c z y m n i e wyróżniający się od otoczenia, spełniali wszelkie p r a k t y k i r e l i g i j n e , w y k o n y w a l i różne zawody i t p . ; ich nagana miała charakter „wewnętrzny" i godziła w e wszystkie prze­ jawy hipokryzji w religii. Podobną, choć bardziej jawną i radykalną, drogę obrał p e r s k i m i ­ s t y k — Abü Sa'Td (967—1049), związany z bardziej r a d y k a l n y m i u g r u ­ p o w a n i a m i s u f i z m u tego okresu i skłaniający się k u p a n t e i z m o w i . W jego poglądach i sposobie życia o d n a j d u j e m y wartości socjalne tkwiące w s u fizmie. Wnosi on zupełnie odmienne p o j m o w a n i e świętości w porówna­ n i u ze s w y m i p o p r z e d n i k a m i . Jego zdaniem święty jest n i e t e n , k t o zagłębia się w k o n t e m p l a c j i , odgradzając się od świata, lecz t e n , k t o żyje wśród i n n y c h l u d z i , dzieląc z n i m i i c h t r o s k i i radości. N i e widział o n lepszej d r o g i zbliżania się do boga, j a k przynoszenie radości l u b choćby t y l k o u l g i w cierpieniach l u d z i o m ze swego otoczenia. Podzielał o n sta­ nowisko s w y c h poprzedników sądząc, że p r a w a nakreślone przez K o r a n mogą mieć znaczenie t y l k o d l a t y c h , którzy jeszcze podążają ścieżką k u doskonałości, są jednak zbędne d l a t y c h , którzy ją już osiągnęli. Zabronił o n podobno s w y m uczniom p i e l g r z y m k i do M e k k i , a Ká'be nazwał „domem k a m i e n i a " ; k i e d y indziej, słysząc nawoływanie muezzina do m o d l i t w y , odmówił przerwania mistycznego tańca s w y c h uczniów, twierdząc, że to właśnie jest i c h służbą modlitewną. Śmiałe poglądy A b u Sa'ida są już jednak n a początku w i e k u X I p r z y ­ p a d k i e m odosobnionym. Ortodoksja muzułmańska zajmuje stopniowo w życiu państwa arabskiego coraz większą rolę. Dzieje się t a k n i e t y l k o dlatego, że przejmując powierzchownie argumentację greckiej n a u k i p o ­ t r a f i ją już wykorzystać w walce z k i e r u n k a m i bazującymi na t e j nauce, 18 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I �274 ANNA MROZEK ale także dlatego, że w s k u t e k u p a d k u politycznej potęgi państwa a r a b ­ skiego ortodoksja r e l i g i j n a spełnia ważną rolę pomocnika kalifów w u t r z y m y w a n i u mas w karności i posłuszeństwie. Ogromną rolę w sprowadzaniu w i e r n y c h na utartą drogę obowiązków r e l i g i j n y c h , j a k również w u p o r c z y w y m zwalczaniu w s z e l k i c h heterodoks y j n y c h odłamów w obrębie i s l a m u , odegrał al-Ghazall, w y b i t n y teolog i m i s t y k islamu, który daje też początek d r u g i e m u okresowi s u f i z m u . IV. D R U G I OKRES SUFIZMU. A L -GH AZ ALI Al-Ghazáli (Abu H a m i d M u h a m m a d i b n M u h a m m a d al-Tusi) urodził się w Tus w Chorosanie, a więc na gruncie p e r s k i m , w r o k u 1059. Wcześnie osierocony, wychowywał się w d o m u przyjaciela swego ojca, zwolennika s u f i z m u . M i m o że żył w otoczeniu sufików i uprawiał i c h p r a k t y k i , n i e znajdował w n i c h zaspokojenia, a jego wątpliwości g r a ­ niczyły ze sceptycyzmem. W r o k u 1085 przybył na dwór w e z y r a seldżuckiego, patrona teolo­ g i i — Nizám a l - M u l k a , gdzie łącznie z i n n y m i teologami uprawiał spe­ k u l a c j e teologiczne. O d r o k u 1091 objął stanowisko wykładowcy w A k a ­ d e m i i N i z a m i j s k i e j o charakterze ściśle teologicznym. W t y m czasie wzmaga się jego p e s y m i z m i sceptycyzm, co S k ł a n i a go do podjęcia gruntowniejiszych studiów filozoficznych. N i e umiłowanie w i e d z y pcha go jednak na tę drogę; al-Ghazali n i e był b y n a j m n i e j t y p e m naukowca pragnącego dojść do o d k r y c i a p r a w d d l a n i c h samych l u b d l a własnego zadowolenia. Jego poszukiwania i studia miały na celu u z d r o w i e n i e teologii islamu, nadanie j e j formułom i przepisom f o r m y najbardziej przekonywającej i skutecznej. Rezultatem jego studiów n a d filozofią była też praca Tahafut al-Falasif (Obalenie, zaprzeczenie filozofii) pod­ dająca druzgocącej k r y t y c e poglądy filozofów arabskich z p u n k t u w i ­ dzenia teologii. Dopiero po napisaniu tej p r a c y al-Ghazali zwraca się do m i s t y c y z m u . Jak to sam określa w swej autobiografii, bóg zwrócił m u wiarę i u s u ­ nął jego zwątpienia. W r o k u 1095 złożył swój urząd w A k a d e m i i i opusz­ cza Bagdad, udając się w z o r e m d a w n y c h sufików na tułaczkę pątniczą. A l e m i s t y c y z m jego nie ma nic wspólnego z poglądami wczesnych s u f i ­ ków. Jest on p o z b a w i o n y zupełnie owego porywającego entuzjazmu i pewności siebie, przeświadczenia, że jest się równym bogu. W b r e w poglądom wczesnych mistyków al-Ghazáli sądzi, że zbliżać się będzie do boga n a mocy oświecenia i łaski, a n i e w s k u t e k wysiłku samodziel­ nego. N i e może t u też być m o w y o j a k i c h k o l w i e k tendencjach p a n t e i stycznych, przeciwnie: p r z e j m u j e o n , a n a w e t poważnie rozbudowuje, �WARTOŚĆ J E D N O S T K I W POGLĄDACH SUFIKÓW 275 cały arsenał argumentów o r t o d o k s y j n y c h . Występując p r z e c i w k o tezom filozofów arabskich al-Ghazali p r z e c i w s t a w i a i c h nauce teorię predes t y n a c j i i okazjonalizmu boskiego, z t y m t y l k o , że w nowej szacie słownej przejętej od tychże filozofów. I t a k na przykład, związek p o ­ szczególnych czynności, wydarzeń, ruchów, słowem zjawisko p r z y c z y n y i s k u t k u , polega — zdaniem al-Ghazaliego — na naczelnej mocy boga, m o c y t w o r z e n i a t y c h następujących po sobie wydarzeń w określonym porządku, ale n i e dlatego, że związek t e n jest konieczny, lecz dlatego, że w mocy boga leży tworzenie sytości bez jedzenia, śmierci bez z a b i ­ cia, a nawet życia po ścięciu głowy . N a absolutny p a s y w i z m l u d z k i w obliczu w o l i boga i jego przezna­ czeń — jakże odległy od pasji wczesnych sufików — wskazuje i n n y tok r o z u m o w a n i a al-Ghazaliego: „Wiem t y l k o , że zostawiłem książkę w d o m u , wychodząc zeń, ale może teraz jest to koń, który zabrudził bibliotekę s w y m i odchodami? Zostawiłem w d o m u kawałek chleba, ale może zamienił się on w jabłoń? Bóg b o w i e m z d o l n y jest uczynić wszyst­ k i e te r z e c z y " . Przytoczone wyżej f r a g m e n t y w y p o w i e d z i al-Ghazaliego c h a r a k t e r y ­ zują w p e w n y m sensie charakter jego m i s t y c y z m u ; jest on p o k o r n y m i c i e r p l i w y m w y c z e k i w a n i e m na łaskę boga, d o d a t k i e m do wypełnia­ n y c h sumiennie przepisów K o r a n u . Na uwagę zasługuje jednak nie t y l e osobiste stanowisko al-Ghaza­ liego j a k o sufika, i l e jego o f i c j a l n y pogląd w odniesieniu do tego r u c h u . A l - G h a z a l i jest b o w i e m t y m człowiekiem, o d którego bierze początek właściwy rozwój systematycznej t e o l o g i i n a gruncie i s l a m u . Jego d r u g a ważna praca: Ihja'ulum ad-din (Ożywienie nauk teologicznych), stanowi pierwszy systematyczny wykład teologii zarówno teoretycznej, j a k i p r a k t y c z n e j , i s t a n o w i p u n k t wyjścia d l a dalszych badań teologicznych. Do t e j właśnie pracy teologowie muzułmańscy t w o r z y l i i tworzą nadal niezliczoną ilość k o m e n t a r z y . Również jego osąd h e t e r o d o k s y j n y c h o d ­ łamów i s l a m u (w t y m również sufizmu) z a w a r t y w t e j pracy, ale przede w s z y s t k i m w Kitáb F a d a ' i h al-Batinija (O godnych nagany doktrynach sekt ezoterycznych), m a odtąd moc obowiązującą. W t e j ostatniej p r a c y al-Ghazali występuje p r z e c i w k o sektom ezote­ r y c z n y m z pozycji p r a w n i k a . Ósmy rozdział tej p r a c y zawiera fatwá, t j . orzeczenie p r a w a muzułmańskiego w odniesieniu do członków sekt 12 13 14 1 2 Averroes, Táhájut al-Táhájut {Negacja negacji), t r a n s . S . v. d. Bergh, L o n d o n 1954, s. 318. « i b i d e m , s. 324. 14 N a z a s a d z i e ścisłego związku teologii i p r a w o d a w s t w a i s l a m u , wynikającego ze wspólnego źródła obu d z i e d z i n — K o r a n u , każdy teolog muzułmański j e s t r ó w ­ nocześnie p r a w n i k i e m . �276 ANNA MROZEK ezoterycznych. T r a k t a t al-Ghazálíego u t r z y m a n y jest w f o r m i e odpo­ w i e d z i n a p y t a n i a i napisany został n a polecenie młodego k a l i f a M u s t a z hira(1094—1118), co wskazuje na szczególną wagę omawianego p r o b l e m u . W traktacie t y m al-Ghazáli rozważa p r o b l e m : czy członkowie sekt BatinT (ezoteryków) podpadają pod zakres z a r z u t u odstępstwa od w i a r y ? W odpowiedzi na postawiony p r o b l e m al-Ghazali stwierdza, że zarzut odstępstwa od w i a r y można rozpatrywać w d w u kategoriach: „Pierwsza, k i e d y zachodzi potrzeba orzeczenia, że są o n i [ t j . podejrzani o odstęp­ stwo od w i a r y — A . M.] w błędzie, że zeszli ze słusznej d r o g i i że ciąży na n i c h zarzut biďla (innowacji) , i druga, k i e d y zachodzi konieczność orzeczenia, że są n i e w i e r n i i że społeczeństwo m u s i zostać u w o l n i o n e [dosłownie: oczyszczone] od n i c h " . A l - G h a z a l i nie występuje jednak z ogólnym potępieniem ezoteryków, przeciwnie, stosując wobec więk­ szości z n i c h pierwszą kategorię osądu, zajmuje stanowisko znacznie bardziej l i b e r a l n e niż współcześni m u przedstawiciele teologii o r t o d o k ­ syjnej- T k w i w t y m głęboki sens jego n a u k i . Pragnie on n i e t y l e wkroczyć na drogę r e p r e s j i przeciwko ezoterykom islamu, ile p r z y ­ ciągnąć ich do n o r m a t y w n e j teologii islamu, pozostawić i m czas na p o ­ kutę i poprawę po to, aby t y m skuteczniej podporządkować i c h o r t o ­ d o k s y j n y m zasadom w i a r y . 15 16 F o r m a w a l k i , jaką podejmuje al-Ghazálí z h e t e r o d o k s y j n y m i odła­ m a m i i s l a m u — polegająca na zaakceptowaniu t y c h tez, które dają się połączyć z zasadami islamu, z t y m s i l n i e j s z y m podkreśleniem s z k o d l i ­ wości tez pozostałych i wskazaniem d r o g i p o w r o t u na utartą ścieżkę w i a r y — jest znacznie bardziej niebezpieczna od j a w n e g o prześlado­ w a n i a , jakie stosowano dotąd. Zresztą, łagodny osąd ezoteryków i s l a m u nie m a u al-Gazallego nic wspólnego z l i b e r a l i z m e m . ,,W odniesieniu do t y c h [spośród ezoteryków — A . M.], o których wydaliśmy osąd, że pozostają w niewierze, nie należy się wahać przed w y d a n i e m w y r o k u śmierci" . 17 Spośród w s z y s t k i c h sekt ezoterycznych i s l a m u al-Ghazali najwięcej u w a g i poświęcił s u f i z m o w i . Doceniał on też t r a f n i e niebezpieczeństwo tkwiące w t y m k i e r u n k u d l a n o r m a t y w n e j teologii i s l a m u . M i m o że sam był z w o l e n n i k i e m s u f i z m u , choć już w nowej okrojonej i ściśle podpoP o d kategorię b i ď a ( i n n o w a c j i ) p o d p a d a każdy c z y n i zamysł, o którym n i e m a w z m i a n k i w n a k a z a c h K o r a n u i t r a d y c j i i s l a m u . W obu t y c h źródłach b i d ' a utożsamiana j e s t z odstępstwem od w i a r y . 15 A l - G h a z á l i , Kitáb Fáda'ih al-Batiníja (O godnych, ezoterycznych), übers. I. G o l d z i h e r , L e i d e n 1916, s. 114. i b i d e m , s. 132. 16 sekt 1 7 nagany doktrynach, �WARTOŠC JEDNOSTKI W POGLĄDACH SUFIKÓW 277 rządkowanej teologii postaci, nie zalecał b y n a j m n i e j s u f i z m u ogółowi wyznawców i s l a m u . S z e r o k i m rzeszom w i e r n y c h zalecał o n wiarę t r a ­ dycyjną, którą n a w e t „oczyścił" przez wniesienie doń logicznych a r g u ­ mentów. Postulował także p o d adresem państwa, aby ochraniało religię l u d z i p r o s t y c h . Próbował także — podczas s w y c h wykładów i kazań — sprowadzić l u d z i na drogę t r a d y c y j n i e pojętej w i a r y . Cały systemat al-Ghazaliego godzi nie t y l k o w filozofów arabskich, przeciwko którym kierował szczególnie ostrze s w y c h argumentów, ale także w e w s z y s t k i c h bez wyjątku przedstawicieli wczesnego s u f i z m u : 1) głosząc k r e a c j o n i z m boski z nicości, podważa i atakuje p a n t e i z m s u f i ­ ków; 2) podkreślając znaczenie d o g m a t u religijnego o cielesnym z m a r ­ t w y c h w s t a n i u człowieka po śmierci, usuwa na p l a n dalszy znaczenie duchowego k o n t a k t u z bogiem, zalecając proste obowiązki r e l i g i j n e , od których przede w s z y s t k i m zależeć ma zbawienie; 3) przywrócił bojaźń bożą wówczas, k i e d y odsuwała się ona na p l a n dalszy pod wpływem poglądów sufików i uczynił z s u f i z m u część składową teologii; 4) wystą­ pił z surową naganą świętokradczej t e n d e n c j i utożsamiania się z b o ­ giem, pozostawiając s u f i k o m drogę pokornego zbliżania się do boga, drogę cierpliwego oczekiwania na jego łaskę. A l e ze schematu m i s t y c y z m u nakreślonego przez al-Ghazallego w y ­ łamał się jeszcze jeden sufik, reprezentujący najpełniej i w sposób n a j ­ bardziej r a d y k a l n y panteistyczne teorie swoich poprzedników. V. TRZECI OKRES SUFIZMU. IBN'ARABÍ I b n ' A r a b i był myślicielem c i e k a w y m i złożonym. Nawiązywał on nie t y l k o do n a u k i przedstawicieli pierwszego okresu s u f i z m u , ale także do poglądów al--Ghazáliego, łącząc je w nową całość i wypaczając w t e n sposób i s t o t n y sens n a u k i tego ostatniego. W przeciwieństwie do niego I b n ' A r a b i n i e uważa b y n a j m n i e j m i s t y k i na służebnicę, a n i też za część integralną teologii. D l a niego m i s t y k a jest dziedziną samodzielną, d l a której też stworzył pełną, panteistyCzną w swej istocie naukę, k o r z y ­ stając co p r a w d a z budulca tradycyjnego, to jest K o r a n u i t r a d y c j i islamu, ale w jeszcze większym s t o p n i u z n a u k i g r e c k i c h n e o p l a t o n i ków, m a n i c h e i z m u i zoroastryzmu. Zarówno różnorodny i b a r w n y b u d u ­ lec, jakiego użył do zbudowania swojej t e o r i i , j a k i postawa osobista I b n ' A r a b l e g o , zbliżają go do przedstawicieli pierwszego, wczesnego o k r e ­ su s u f i z m u . P r z e j m o w a n i e wiedzy t r y d y c j o n a l n e j n i e m a u I b n - A r a b i e g o nic wspólnego z p o d z i w e m dla autorytetów. Stosuje on często t e r m i n o l o ­ gię teologiczną, ale nadaje j e j zupełnie i n n y sens; n i e k i e d y bierze za �278 ANNA MROZEK p u n k t wyjścia ogólne pojęcia d o g m a t y k i muzułmańskiej, ale stanowią one t y l k o wstęp do szerszych i głębszych rozważań, daleko odbiegających od pojęć r e l i g i j n y c h . W obu w y p a d k a c h dość często dochodzi do w n i o s ­ ków sprzecznych z teologią, a nawet religią w ogóle. Jak określa go znawca jego f i l o z o f i i , R. L a n d a u , jest o n „filozofem o r y g i n a l n y m , ale nie s y s t e m a t y c z n y m " . N i e w a h a się b o w i e m zastosować jednego i tego samego t e r m i n u d l a wyrażenia różnych pojęć l u b użyć i d e n t y c z n y c h określeń dla oznaczenia pojęć nie t y l k o różnych, ale wręcz p r z e c i w s t a w ­ nych. Ibn'ArabT ( A b u B a k r M u h a m m a d i b n ' A l i Muhdżi al-Dín al-Hátiml a l - A n d a l u s i ) , n a z y w a n y przez s w y c h w i e l b i c i e l i Al-Szejk a l - A k b a r ( N a j ­ większy Przywódca, Naczelnik), urodził się w 1165 r . w M u r c i a na t e r e ­ n i e arabskiej H i s z p a n i i . Pochodził o n , podobnie j a k al-Ghazali, z r o d z i n y hołdującej t r a d y c j o m s u f i z m u . Jego p r z o d k o w i e należeli do arabskiego szczepu Tadż i przenieśli się przed k i l k o m a w i e k a m i do południowej Hiszpanii, pozostającej od w i e k u V I I I p o d p a n o w a n i e m arabskich ksią­ żąt. W r o k u 1172/1173 I b n ' A r a b i przeniósł się do S e w i l l i , gdzie spędził dalsze trzydzieści l a t . T a m też studiował przede w s z y s t k i m teologię muzułmańską i p r a w o , j a k również zasady r e l i g i i chrześcijańskiej, zoroa s t r y z m u , m a n i c h e i z m u i j u d a i z m u oraz grecką filozofię w całym za­ kresie. Szeroki zasób zdobytej przez niego w i e d z y zaciążył też wyraźnie na charakterze jego n a u k i . W swych przekonaniach r e l i g i j n y c h uchodził za ezoteryka. Podobnie j a k u przedstawicieli wczesnego okresu s u f i z m u , pogląd identyfikujący człowieka z bogiem ( i t t i h a d ) , o p a r t y u Ibn'Arabíego n a t e o r i i m a n i f e ­ stacji ( h u l u l ) — stanowił przeciwieństwo d o g m a t y k i muzułmańskiej. I b n ' A r a b i głosił pogląd, że wszystkie p r z e d m i o t y są tożsame w swej istocie i stanowią manifestację boskiej substancji. Wszystkie religie w w y n i k u tego uważał za r e l a t y w n i e równoważne. Ibn'ArabT uważał także, że właściwym k i e r o w n i k i e m i p r z e w o d n i k i e m jego samego jest światło wewnętrzne (prawdopodobnie wpływ zoroastryzmu), oświeca­ jące go w szczególnym sensie. Był on przekonany, że ogląda rozjaśnione postacie proroków, że zna najważniejsze imię boga i że n a t e j samej drodze osiągnął także między i n n y m i znajomość alchemii. 18 Wszystkie te poglądy przyczyniły się do tego, że został potępiony przez ortodoksję, a życie jego zagrożone. W t y m stanie rzeczy Ibn'ArabT wyruszył w r o k u 1202 w podróż na Wschód, z której już nie powrócił do H i s z p a n i i . Wyruszył w p i e r w na pielgrzymkę do M e k k i , gdzie prze­ bywał k i l k a miesięcy, p o t e m odwiedził Małą Azję i wreszcie Damaszek, gdzie I b n ' A r a b i osiedla się na stałe; t a m też u m i e r a w 1240 r . 18 R. L a n d a u , The Philosophy of i b n ' A r a b i , L o n d o n 1959, s 24. �WARTOŚĆ J E D N O S T K I W POGLĄDACH SUFIKÓW 279 Sława bogobojnego i uduchowionego życia I b n ' A r a b i e g o towarzyszyła m u w e w s z y s t k i c h jego wędrówkach. Otrzymywał nawet znaczne d a r y pieniężne i rzeczowe, ale rozdawał j e i n n y m w f o r m i e jałmużny. Po śmierci I b n ' A r a b i e g o nie ustały a t a k i na jego naukę ze s t r o n y o r t o d o k s j i i s l a m u , a w k i l k a l a t p o t y m w y d a n o o f i c j a l n y zakaz s t u d i o ­ w a n i a jego p i s m i t y l k o w f o r m i e k o p i i i wyciągów docierały one do sufików. N a gruncie chrześcijańskim z poglądów I b n ' A r a b i e g o korzystał w n a j ­ szerszym zakresie Dante A l i g h i e r i . Przejął on w swej Boskiej komedii nie t y l k o w i e l e poglądów I b n ' A r a b i e g o , ale także jego wizję piekła. Do ważniejszych prac I b n ' A r a b i e g o należą: Al-Futuhat al-Makijjah (Objaimenia mekkańskie), obejmująca pełny system poznania m i s t y c z ­ nego, i Fususu-l-Hikam (Klejnoty mądrości), omawiająca tę samą p r o ­ blematykę w f o r m i e skróconej, z poważną domieszką tez filozoficznych. Ogólnie zachowało się około 150 prac I b n ' A r a b i e g o , które stanowią m n i e j więcej połowę tego, co napisał. VI. P R O B L E M Y S P O R N E MIĘDZY I B N ' A R A B I M SYSTEMATYCZNĄ I S L A M U A TEOLOGIĄ Problem b o g a . W przeciwieństwie do określeń K o r a n u : „ N i e ma boga n a d A l l a h a " , I b n ' A r a b i oświadcza: nie ma nic poza bogiem. W poglądach I b n ' A r a b i e g o dochodzi do głosu p a n t e i z m w skrajnej f o r ­ m i e : jego z d a n i e m bóg jest Wszystkim. Następuje t u więc pełne utoż­ samienie świata zewnętrznego z bogiem. P a n t e i z m I b n ' A r a b i e g o nie został j e d n a k w y p r o w a d z o n y z t e o r i i emanacji, lecz z t e o r i i m a n i f e s t a c j i przejętej od wierzeń staroperskich. W przeciwieństwie do nauk teologów i s l a m u bóg n i e jest t y m , który t w o r z y , lecz t y m , który manifestuje, u j a w n i a samego siebie w nieskoń­ czonej ilości f o r m . W t e o r i i I b n ' A r a b i e g o bóg i świat nie stoją naprze­ c i w siebie, lecz stanowią jeden i t e n sam b y t w różnych f o r m a c h . Z b i ­ b l i j n e g o zdania: „Bóg stworzył A d a m a na swoje podobieństwo", na g r u n c i e n a u k i I b n ' A r a b i e g o wynikałoby orzeczenie, że Bóg p o j a w i a się w postaci A d a m a j a k o cząstce samego siebie i na odwrót, A d a m poja­ w i a się w f o r m i e stwórcy, z którym s t a n o w i jedność. W y n i k a stąd ważna konsekwencja podważająca p o d s t a w y d o g m a t y k i i s l a m u . Świat n i e istniałby w p r a w d z i e bez boga i jego chęci u j a w n i a n i a się, ale bóg potrzebuje także świata, gdyż jest to j e d y n a możliwość zdobycia samowiedzy. Bóg poznaje b o w i e m siebie t y l k o poprzez feno­ m e n y z siebie wyłonione, stanowiące manifestację boskiej świadomości. Wyłanianie z siebie świata, przestaje więc w ostatecznym r a c h u n k u mieć �280 ANNA MROZEK znaczenie a k t u d o b r e j w o l i boga, a k t u łaskawości d l a stworzenia, a staje się a k t e m k o n i e c z n y m . To ujęcie zbliża I b n ' A r a b l e g o do poglądów n a j ­ bardziej r a d y k a l n y c h filozofów arabskich (Avicenna, Averroes) o k o ­ nieczności t w o r z e n i a boskiego. Stanowisko I b n ' A r a b l e g o jest jednak b a r ­ dziej r a d y k a l n e , filozofowie b o w i e m nie s t a w i a l i z n a k u równości między światem a bogiem. M o n i z m I b n ' A r a b l e g o , zasadzający się n a panteizmie, każe m u o d ­ rzucić wszelkie dualistyczne koncepcje: d o b r a i zła, p o t e n c j i i a k t u , p r z y c z y n y i s k u t k u . Wszechświat n i e jest dla niego s k u t k i e m p r z y c z y ­ n y — boga, skoro s t a n o w i jedność z n i m . Wynikają z tego nowe, ważne w n i o s k i , sprzeczne z dogmatyką islamu. Skoro kategorie dobra i zła nie mają r a c j i b y t u w świecie, stanowiącym jedność z bogiem — upada t y m s a m y m system p o n a d n a t u r a l n y c h sankcji, na których bazuje każda r e l i g i a . Skoro wszystko jest dobre — n a zasadzie tożsamości z bogiem — w i z j a nieba i piekła jako miejsca n a g r o d y l u b k a r y za złe l u b d o b r e postępowanie, przestaje mieć znaczenie. Wreszcie I b n ' A r a b i podważa pozycję teologii przez podkreślenie w y ż ­ szości m i s t y k i n a d nią. Koncepcja boga u j a w n i a się zdaniem I b n ' A r a ­ blego w każdej r e l i g i i inaczej, a możliwości p o j m o w a n i a boga na g r u n ­ cie teologicznym mają zakres ograniczony. S u f i z m natomiast o b e j m u j e wszystkie określenia boga zawarte w e w s z y s t k i c h r e l i g i a c h : t y l k o d l a sufika bóg jest w pełni j a w n y . P r o b l e m d u s z y . Koncepcja duszy l u d z k i e j w ujęciu I b n ' A r a biego m a c h y b a najwięcej cech zbieżnych z filozofią. Następuje t u j a k b y nawiązanie do t e o r i i emanacji neoplatoników, ponieważ na g r u n c i e p a n t e i z m u dwoistość ciała i duszy człowieka stanowiącego jedność z b o ­ giem n i e m a żadnego uzasadnienia. T a k i c h niekonsekwencji jest zresztą więcej w nauce I b n ' A r a b l e g o . W k w e s t i i duszy I b n ' A r a b i — postępując za f i l o z o f a m i — p r z y j m u j e istnienie duszy u n i w e r s a l n e j jako całości, przypisując j e j świadomość zarówno samej siebie, j a k i każdej duszy u n i w e r s a l n e j w n i e j z a w a r t e j . Podważa to z n o w u d o g m a t i s l a m u o i n d y w i d u a l n e j , osobowej nieśmier­ telności człowieka. Problem wolnej w o l i c z ł o w i e k a . I b n ' A r a b i formułuje t u c i e k a w y i całkowicie o r y g i n a l n y pogląd, n i e mający jednak nic wspólnego z p a n t e i z m e m . Bóg udziela człowiekowi — obojętnie na j a k i e j drodze, bo emanacjonizm, k r e a c j o n i z m i manifestacja zbiegają się t u w jedną całość — pewnego l i m i t u właściwości, to jest t y l e , i l e w y m a g a konieczność i s t n i e n i a człowieka. Bóg nie może dać człowiekowi m n i e j l u b więcej określonych właściwości, i n n y m i słowy, nie może spowodo­ wać cudu, któryby naruszył p r a w a w n i m zawarte. Wszelki rozwój ponad d a n y l i m i t jest zasługą samego człowieka, podobnie j a k p o p r z e - �WARTOŚĆ J E D N O S T K I W POGLĄDACH SUFIKÓW 281 stawanie na n i m jest dowodem opieszałości. W t e n sposób I b n ' A r a b i wyszedł ze sprzeczności nurtującej jego rodaków: w o l n a w o l a człowieka a predestynacja boska. Jako budulca do swej t e o r i i użył Ibn'ArabT n i e ­ wątpliwie tezy filozofów o konieczności t w o r z e n i a boskiego, ale stano­ wiła ona t y l k o p r e t e k s t do jego o r y g i n a l n e j n a u k i . W p r a w d z i e I b n ' A r a b i odchodzi w t e n sposób od zasad p a n t e i z m u sformułowanych uprzednio, lecz nie umniejsza to w n i c z y m jego zasług w s t w o r z e n i u pewnej p o d ­ s t a w y d l a wolnego działania człowieka. Równie o r y g i n a l n e , choć nie związane bezpośrednio z przedstawio­ n y m wyżej poglądem, jest odróżnienie w o l i i p r a g n i e n i a w człowieku. Wola odnosi się, zdaniem I b n ' A r a b l e g o , do aktów psychicznych czło­ w i e k a , p r o w a d z i do zaspokojenia umysłowego, duchowego; pragnienie zaś związane jest t y l k o z o b i e k t a m i m a t e r i a l n y m i . Z p r z y z n a n i e m czło­ w i e k o w i samodzielności w kształtowaniu swej osobowości j a k o następ­ stwa przysługującej m u w o l n e j w o l i , wiąże się ściśle sposób zdobywania w i e d z y w ujęciu I b n ' A r a b l e g o . Zagadnienie wiedzy l u d z k i e j . W i e l o b a r w n e , zróżnico­ wane poglądy I b n ' A r a b l e g o dochodzą raz jeszcze do głosu p r z y okazji jego poglądu n a przebieg poznania ludzkiego. Oryginalność t e o r i i I b n ' A r a b l e g o polega na w p r o w a d z e n i u światła ( n u r ) j a k o c z y n n i k a , speł­ niającego ważną rolę w procesie poznania. Sam f a k t w p r o w a d z e n i a światła jest u I b n ' A r a b l e g o zrozumiały, p r z y j m u j e o n przecież teorię manifestacji, która w wierzeniach s t a r o o r i e n t a l n y c h zajmowała poczesne miejsce, a która traktowała świat zewnętrzny j a k o r e z u l t a t w y n i k a n i a światła z jego praźródła — boga. A l e u I b n ' A r a b l e g o światło w k o m p o n o w a n e zostało w zupełnie r e a l i ­ styczną, przejętą od filozofów teorię poznania, t y l e t y l k o , że samo p o ­ znanie — zgodnie z teorią emanacji — w y p r o w a d z o n e jest od wszechduszy. P u n k t e m wyjścia poznania są wrażenia zmysłowe, c z y n n i k i e m p o ­ budzającym j e do działania jest światło: ono kształtuje esencję zmysłów. Doznanie — poprzez serce — dociera do i n t e l e k t u . T e n ostatni, umiesz­ czony w głowie, rozpoznaje skąd ono dociera i przekształca je w w y ­ obrażenie. Stąd dociera już ono do r o z u m u , który k l a s y f i k u j e i ana­ l i z u j e wrażenia, a także porządkuje je. Wszystkie czynności porządkujące w procesie poznania dokonują się zdaniem I b n ' A r a b l e g o p r z y udziale światła. N a z y w a o n j e wewnętrznym o k i e m człowieka, ale nie utożsamia go z i n t e l e k t e m a n i r o z u m e m , które, według przedstawionego wyżej schematu, wydają się zajmować pozycję wyższą od światła. T a k i układ t y c h czynników jest t y m bardziej z n a ­ m i e n n y , że Ibn'ArabT, zgodnie z teorią manifestacji, utożsamia boga ze światłem, a wszystkie b y t y ziemskie określa jako manifestację światła. �282 ANNA MROZEK Podkreślenie większej samodzielności człowieka w porównaniu z w c z e s n y m i s u f i k a m i , a przede w s z y s t k i m w porównaniu z al-Ghazál i m , s t a n o w i pogląd I b n ' A r a b i e g o w odniesieniu do fana. Fana oznacza u mistyków połączenie się człowieka z bogiem poprzez rezygnację z sa­ mego siebie. I h n ' A r a b I nie zgadza się z poglądem, że człowiek p o w i n i e n rezygnować z samego siebie, aby połączyć się z bogiem. Świadomość, jego zdaniem, niezależnie od rodzaju badanego o b i e k t u zakłada k o n t y ­ nuację samego siebie. Odejście od siebie nie oznacza nic innego, j a k t r w a n i e w b e z p r o d u k t y w n y m śnie. W t a k i m stanie s u f i k nie jest a n i sam z sobą, a n i z bogiem. W miejsce t a k pojętego zbliżania się do boga I b n ' A r a b i p o s t u l u j e stopniową koncentrację na obiektach a b s t r a k c y j ­ nych, poprzez abstrahowanie od rzeczy zmysłowych, p r z y czym znajo­ mość samego siebie o d g r y w a w procesie t y m ogromną rolę. T e n s u b i e k t y w i z m poznawczy, j a k również teoretyczna podbudowa n a u k i Ibn'ArabTego, łączą go ściśle z najbardziej postępowymi przedsta­ w i c i e l a m i f i l o z o f i i arabskiej, gdy tymczasem podkreślenie ogromnej r o l i i znaczenia j e d n o s t k i , aż do j e j utożsamienia się z bogiem, łączy go z wczesnymi przedstawicielami sufizmu. Na Ibn'Arabím kończy się właściwy, twórczy okres m i s t y k i i s l a m u . Postępujący rozkład p o l i t y c z n y i gospodarczy k r a j u powoduje, że o r t o ­ doksja spełnia coraz donioślejszą rolę w życiu wyznawców i s l a m u , a stagnacja życia k u l t u r a l n e g o sięga coraz szerzej i głębiej. Istniejące do dzisiaj stowarzyszenia i u g r u p o w a n i a derwiszów — spadkobierców s u f i z m u — ograniczają w zasadzie swoją działalność do e k s h i b i c j o n i z m u , d e m o n s t r o w a n i a własnego cierpiętnictwa i f a n a t y z m u . Zamykając omówienie twórczego — kończącego się na X I I w . . — okresu s u f i z m u p r a g n i e m y podkreślić raz jeszcze jego zasługi w walce o wartość i znaczenie j e d n o s t k i l u b człowieka w ogóle. Konsekwencje t e j w a l k i , wyrażające się w opozycji w stosunku do hamującej rozwój człowieka o r t o d o k s j i muzułmańskiej, są następujące: 1) w y k a z a n i e ogra­ niczoności d o g m a t y k i i p r a w o d a w s t w a i s l a m u i i c h bezużyteczności d l a l u d z i myślących; 2) podważenie absolutnej wszechmocy i uprzedniego postanowienia boga, poprzez uzależnienie jego samowiedzy o d świata zewnętrznego (por. t e o r i a manifestacji u I b n ' A r a b i e g o ) ; 3) usunięcie skrajnego, poniżającego człowieka przeciwstawienia: bóg — człowiek, przez b u t n e utożsamienie się z n i m na zasadzie p a n t e i z m u . LITERATURA Affifi A. E., The Mystical Philosophy of Mujld Din Ibnul 'Arabi, 1929. G r u n e b a u m G . E . , L'Islam Medieval, Histoire et Civilisation, P a r i s 1962. Cambridge �WARTOŚĆ J E D N O S T K I W K e l l e r h a l s E . , Der Islam, 283 SUFIKÓW S t u t t g a r t 1956. H., Al-Halladj, Lemmens POGLĄDACH un mystique musulmán au 3-е siécle de l'hégire, Paris 1914. M a c d o n a l d D. В., Development L . , Essai Massignon mane, sur — La passion A Theology, du lexique L o n d o n 1903. technique de la mystique musul- P a r i s 1922. d'al-Hallaj N i c h o l s o n R. A., The — of Muslim. les origines Historical martyr Mystics mystique of Islam, Enquiry de l'Islam, P a r i s 1922. L o n d o n 1914. concerning the Origin and. Development of Sufism, „Journal of the R o y a l A s i a t . S o c " , t. 4: 1906. — Studies Reader on Islamic on Islam. Beliefs Mysticism, Passages and Practices R i n g g r e n H., Studies C a m b r i d g e 1924. from Standart of Muslims, in Arabian Arabic Writings Illustrative of the G r a v e n h a g e 1962. Fatalism, „Acta U n i v e r s i t a t i s U p s a l i e n s i s " , B d . 1: 1955. S e l l E . , Sufism, L o n d o n 1910. S m i t h M., Early Mysticism Z a e h n e r R . C , Mysticism — Hindu Anna and Muslim in the Near Sacred and Middle and Profane, Mysticism, East, L o n d o n 1931. L o n d o n 1961. L o n d o n 1960. Mrozek DEFENCE OF T H E V A L U E AND EYES IMPORTANCE OF THE INDIVIDUAL OF THE ISLAMIC SUFIS IN THE (MYSTICS) S u m m a r y Although trend, nowadays we e s p e c i a l l y i n those look upon m y s t i c i s m as a b a c k w a r d c o u n t r i e s , s u c h as and conservative India, Persia, and Tibet, where s t i l l h a s a g r e a t hold to t h i s day, its s o c i a l r o l e a n d f u n c t i o n w e r e quite it different i n the e a r l y d a y s of its e v o l u t i o n f r o m I s l a m i s m i n the M i d d l e A g e s . I t s v a l u e at t h a t t i m e s h o u l d be a p p r e c i a t e d . I n d i s c u s s i n g t h e o r i g i n of M u s l i m m y s t i c i s m , the a u t h o r points out t h a t it h a s c e r t a i n roots a n d a i m s i n c o m m o n w i t h C h r i s t i a n m y s t i c i s m : the s e a r c h for a p e r ­ sonal, s p i r i t u a l c o n t a c t w i t h G o d , w h i c h is i n opposition to p r e c e p t s of prevailing t h e o l o g i c a l t r e n d s f o r b i d d i n g the i n d i v i d u a l to act i d e p e n d e n t l y . S h e s t r e s s e s , h o ­ w e v e r , that, i n c o n t r a s t to t h e m y s t i c i s m of C h r i s t i a n i t y , the v i e w s of the M u s l i m m y s t i c s (Sufis) w e r e e x c e p t i o n a l l y r a d i c a l . I n m o r e t h a n one i n s t a n c e t h i s r a d i c a ­ lism led the Sufis to identify themselves proudly with God, and g r o u n d s of p a n t h e i s m alone. T h e a u t h o r a n a l y s e s the r e a s o n s for radicalism of the views of the Sufis as compared with those not on the the e x c e p t i o n a l of the C h r i s t i a n m y s t i c s , a n d comes to the c o n c l u s i o n t h a t is due to the content a n d c h a r a c t e r of the M u s l i m dogma. T h e s t r i c t m o n o t h e i s m of Islam, precluding all mediation saints, a s w e l l as the dogma of d i v i n e p r e d e s t i n a t i o n i n its e x t r e m e f o r m , of caused t h e M u s l i m S u f i s to desire a l l the m o r e p a s s i o n a t e l y , a l l the m o r e s t r o n g l y , a b r i d g e to a n d u n i t y w i t h the d i s t a n t G o d . This d e s i r e is r e f l e c t e d i n the bold, original v i e w s of the I s l a m i c S u f i s . T h e author next discusses in more presentatives of S u f i s m . S h e d e t a i l the v i e w s of the m o s t e m i n e n t d i v i d e s S u f i s m into t h r e e stages or p e r i o d s : re­ 1) the �284 ANNA e a r l y period, t h a t is, f r o m MROZEK the beginnig of t h e 9th c e n t u r y t i l l the a p p e a r a n c e al-Ghazáli a t the t u r n of t h e 10th a n d 11th c e n t u r i e s ; 2) S u f i s m al-Ghazálí h i m s e l f , a n d the t r e n d w h i c h he o r i g i n a t e d ; represented 3) t h e v i e w s of of by Ibn'Arabi, t h e m o s t i l l u s t r i o u s a n d t h e m o s t m a t u r e r e p r e s e n t a t i v e of I s l a m i c p a n t h e i s m . T h e a u t h o r h a s based t h i s d i v i s i o n on t h e f u n d a m e n t a l early, most r a d i c a l period the Sufism of al-Ghazálí, a n d t h e s p e c i f i c character m o s t m a t u r e r e p r e s e n t a t i v e of S u f i s m , I b n ' A r a b i . Muslim, base t h e i r difference between of S u f i s m , t h e c o n s e r v a t i v e , r e t r o g r e s s i v e division of S u f i s m the c h a r a c t e r of of t h e S u f i s m of t h e l a s t , M a m y a u t h o r s , both w e s t e r n a n d on S u f i s m ' s religious values. This befogs t h e p i c t u r e . I t w i l l be r e m e m b e r e d that t h e M u s l i m s c h o l a r A . E . A f f i f i based his d i v i s i o n of S u f i s m on t h e different w a y s t h e S u f i s r e g a r d e d t h e e s s e n c e of G o d — t h e e t h i c a l , the a e s t h e t i c , a n d t h e p a n t h e i s t i c c o n c e p t i o n of G o d . R . A . Nicholson, E n g l i s h s c h o l a r a n d e x p e r t on M u s l i m m y s t i c i s m , on t h e other h a n d , l i n k e d S u f i s m w i t h orthodox theology. B o t h Affifi's and Nicholson's hazy a n d imprecise, since they throw differences c l a s s i f i c a t i o n s of S u f i s m a r e no light on t h e s o u r c e s of t h e farreaching i n both content a n d f o r m of t h e v i e w s of t h e S u f i s p r e c e d i n g a n d follo­ w i n g al-Ghazálí. T h e most flourishing period of S u f i s m i n t h e 9th c e n t u r y a n d t h e a p p e a r a n c e held the most r a d i c a l views, on G r e e k their philosophy. based w a s the time between on a n c i e n t o r i e n t a l t h e o r i e s T h e Sufis had immense o w n p o w e r s —• t h i s f a i t h its emergence of al-Ghazálí. I n t h i s e a r l y p e r i o d t h e S u f i s occasionally and more rarely vitality and an invincible faith i n led them to e x c e s s i v e exaltation of t h e i r o w n p e r s o n s , a n a t t i t u d e w h i c h h a d little i n c o m m o n w i t h t h e h u m i l i t y u s u a l ­ ly associated incoherent powerful, with and m y s t i c s (c.f. B a j a z i d , lacking in theoretical al-Halladž, foundations: etc.). B u t t h e i r they theories rather from a new trend in Sufism. j e c t e d it c o m p l e t e l y c a l foundations, The last F o r although to t h e r u l e s a n d theology often the representative of as the founder less r a d i c a l a n d p r i n c i p l e s a s t h e t h e o r e t i c a l foundations of G r e e k Sufism, philosophy Ibn'Arabi, and theology. accepted of S u f i s m he b y no m e a n s t r e a t e d as a n i n t e g r a l p a r t , or, w h a t is m o r e , as a h a n d m a i d e n done. philosophy As foundation stones sub­ of I s l a m , he a l s o b u i l t its t h e o r e t i ­ using the nomenclature illustrious confidence he m a d e S u f i s m similar t h e o r e t i c a l foundations — t h e p r i n c i p l e s of G r e e k p h i l o s o p h y . B u t i n adopting had are p a s s i o n a t e r e b e l l i o n of t h e i n d i v i d u a l a g a i n s t t h e bonds t h a t r e s t r a i n h i m . I n t h i s r e s p e c t a l - G h a z á l í m a y be r e g a r d e d w i t h f u l l of stem for h i s t h e o r y , of theology, Ibn'Arabi used these Sufism as a l - G h a z a l i not o n l y Greek but a l s o m a n y t h e o r i e s of t h e a n c i e n t E a s t (in p a r t i c u l a r t h e t h e o r y of manifestation and the ancient Persian theory of light). This again brings him close to t h e r e p r e s e n t a t i v e s of t h e e a r l y , f i r s t period of S u f i s m , w h o m h e r e s e m b l e s a l s o i n t h e r a d i c a l i s m of h i s v i e w s . A l t h o u g h he is t h e most m a t u r e of S u f i s m , t h e f o u n d e r t h e o r y of m y s t i c i s m based of the m o s t complete the d i v e r s i t y of t h e m a t e r i a l s he u s e d for t h e b u i l d i n g h i m from compare a number unfavourably representatives conceptions of representative on I s l a m , of h i s t h e o r y d i d not s a v e of i n c o n s i s t e n c i e s . I t is t h i s i n c o n s i s t e n c y w h i c h m a k e s h i m w i t h al-Ghazálí a n d w h i c h a g a i n early and theories Sufism. which Nevertheless, are important brings he c r e a t e d not o n l y h i m c l o s e r to t h e a number of to S u f i s m , b u t to original philo­ sophy as w e l l . Translated by Krystyna Kozłowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a08251fd3430263269aa28026951e68a.pdf 4e892517c2874c0e425b2363f85fbe2f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6140 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource New Age Rosja - nowe ruchy religijne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5726 Title A name given to the resource Idee New Age w kreowaniu wizerunku uzdrowiciela w Rosji /LUD 2009 t.93 Description An account of the resource LUD 2009 t.93 s.117-140 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mrozowicka, Anna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 93, 2009 ANNA MROZOWICKA Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet Wrocławski IDEE NEW AGE W KREOWANIU WIZERUNKU UZDROWICIELA W ROSJI. NA PRZYKŁADZIE ANASTAZJI Z AŁTAJSKIEGO KRAJU Wstęp W artykule analizuję kontekst kulturowy działalności współczesnych uzdro­ wicieli w Rosji, pokazując znaczenie idei New Age, z których często czerpią uzdrowiciele. Z moich obserwacji podczas pobytu w tym kraju wynika, iż w kul­ turze popularnej obecne są zjawiska związane z filozofią oraz paranauką wpisu­ jącą się w nurt New Age. W księgarniach można spotkać bardzo dużo literatury przesyconej światopoglądem Nowej Ery — poradniki astrologiczne, wróżbiar­ skie, horoskopy, książki do nauki tarota. Popularnością cieszą się wydawnictwa poświęcone tematyce ufologicznej i kosmologicznej oraz propagujące przeko­ nania o paranormalnych zdolnościach człowieka. Potrzebę duchowości w du­ żej mierze zdaje się zaspokajać czytanie tego rodzaju książek lub płatne wizyty u „przewodników duchowych”, „ekstrasensów”1, „uzdrowicieli” czy „jasnowi­ dzów”. U podwalin terminologii, jaką posługuje się medycyna niekonwencjonal­ na, leży nomenklatura okultystyczna i paranaukowa, a także spekulacje na temat potencjalnych „pól energoinformacyjnych”. Na przykładzie działalności Anastazji, mieszkanki Bamauł w Ałtajskim Kra­ ju, położonym w azjatyckiej części Rosji, staram się pokazać, jakie elementy ideologiczne wysuwane są na plan pierwszy w kreacji wizerunku uzdrowicielki i „przewodnika duchowego”. Przedstawiam ponadto kontekst medyczno-prawny, to znaczy sposób licencjonowania przedstawicieli medycyny niekonwencjo­ nalnej przez organy państwowe oraz stosunek do tego zjawiska przedstawicieli medycyny oficjalnej. 1 Rosyjskie słowo ekstrasens (z ang. extra sense) oznacza osobę posiadającą zdolności ponadzmysłowe. Może nim być bioenergoterapeuta albo jasnowidz, który potrafi odnaleźć zaginionego człowieka lub rzecz, bądź też postawić trafną diagnozę. Wierzy się też, iż ekstrasens posiada zdolność przepowia­ dania przyszłości i wróżenia. �118 Anna Mrozowicka Informacje na temat Olgi Anatolijewny Guz (pseudonim Anastazja) pocho­ dzą z kilku źródeł. W trakcie badań w Bamauł we wrześniu i październiku 2008 roku udało mi się przeprowadzić kilka rozmów z pacjentkami i czytelniczka­ mi wierszy Anastazji2. Podstawowym źródłem danych jest jednak strona inter­ netowa bohaterki, będąca autoreklamą jej działalności uzdrowicielskiej oraz literackiej. Wszystkie informacje internetowe o Anastazji zaczerpnięte są z tej strony3. Nie zdołałam przeprowadzić rozmowy z uzdrowicielką — Olga Guz oraz jej sekretarka konsekwentnie broniły się przed kontaktem ze mną. Waż­ nym dodatkowym źródłem są artykuły oraz wywiady przeprowadzone z Anasta­ zją, publikowane w lokalnej i krajowej prasie codziennej oraz specjalistycznej (medycznej)4. Helena Blawatska oraz Mikołaj Rerich jako zwiastuni New Age w Rosji Chociaż ruch Nowej Ery narodził się w latach 60. XX wieku w Kalifornii, jego zwiastuny pojawiły się w Rosji już na początku tego wieku. Znane postacie rosyjskiego życia kulturalno-duchowego, Helenę Bławatskąi małżeństwo Hele­ ny i Mikołaja Rerichów można uważać za prekursorów New Age. Blawatska stworzyła kierunek zwany teozofią, łączący elementy gnostycyzmu, spirytyzmu, hipnotyzmu, wschodnich i egipskich mitów, okultyzmu i ezoteryki. Jej „Tajna doktryna” rozpowszechniała wierzenia o istnieniu hierarchii wyższych duchów, tak zwanych mahatm, które kierują historią ludzkości. Według niej, na­ stanie nowa epoka w dziejach, która wiąże się z narodzeniem „ludzi szóstej rasy” obdarzonych zdolnościami nadprzyrodzonymi. Ludzie jej epoki należeli do rasy piątej (Vemette 1996: 61-62; Dvorkin 2002). Helena i Mikołaj Rerichowie to autorzy wielu dzieł przekazujących ezote­ ryczną wiedzę nazwaną „Żywą Etyką”. Za ich przyczyną przekonanie o zbli­ żaniu się Nowej Ery zaczęło rodzić się w Rosji już w latach 20. XX wieku. Jej zwiastunem miał być Budda-Majtreja, którego utożsamiali z postacią Zbawicie­ la. Jezus był tylko awatarem dla swoich czasów i dwa tysiące lat temu stał się ucieleśnieniem wielkiej zasady Bożej miłości. Przyjdzie on ponownie, aby przy­ gotować ludzkość do nadejścia nowych czasów (Vemette 1996: 62-63; Dvorkin 2002). 2Rozmowy te prowadziłam podczas uroczystości urodzinowej, zorganizowanej dla Anastazji w cen­ trum miasta, przy tzw. alei pamiątkowej. Były tam obecne głównie kobiety w średnim oraz starszym wieku, łącznie około 30 osób. Poza tym przeprowadziłam wywiady z przedstawicielami medycyny oficjalnej w Ałtajskim Kraju. 3 www.anastasia-is-me.ru/ (13.06.2009). 4 Artykuły prasowe przywoływane w tekście również pochodzą ze strony internetowej Anastazji, zatem przedstawiają tylko jej pozytywny, wyidealizowany wizerunek. �Idee New Age w kreowaniu wizerunku uzdrowiciela w Rosji 119 Idee te wywarły ogromny wpływ na kierunek duchowych poszukiwań inte­ ligencji rosyjskiej5. Zafascynowanie bogatą twórczością Rericha było impulsem do powstania ruchu Rerichowców, który postuluje zwrócenie się w kierunku tradycji i filozofii Wschodu. Dzięki temu ma nastąpić przemiana światopoglądu zachodniego, zorientowanego na konsumpcję dóbr. Towarzystwa Rerichowskie działaj ą dziś szczególnie na terytorium Ałtaju, gdyż sam Rerich uważał te góry za miejsce święte, nacechowane mocą, podobnie jak Himalaje6. W głównych mia­ stach Federacji, na przykład w Moskwie czy Nowosybirsku, istniejąmuzea imie­ nia Mikołaja Rericha. W Moskwie muzeum zostało ufundowane w 1989 roku z inicjatywy syna Mikołaja — Swiatosława. Należy dodać, iż wpływy Rerichów wyszły poza Rosję i są znaczące. Istnieje między innymi Międzynarodowe Cen­ trum Rerichów, które jest organizacją pozarządową, działa przy ONZ (Dvorkin 2002). Wymienione idee przeżyły swój renesans tuż po przełomie ustrojowym, na początku lat 90. Od tego czasu literatura ezoteryczna i paranaukowa jest roz­ powszechniana w Rosji na szeroką skalę. Odkrycia dokonane przez naukow­ ców w dziedzinie fenomenów psychofizjologii człowieka, odmiennych stanów świadomości oraz kosmosu stały się jedną z przyczyn wzmożenia zaintereso­ wania sferą magiczno-mistyczną. Wyobrażenia te zmieniają się w zależności od okoliczności politycznych, społecznych i kulturowych. Wolność polityczna oraz religijna zapewniła zdjęcie cenzury z zakazanej wcześniej tematyki; zaczę­ ły powstawać liczne organizacje, które nauczają praktyk „ekstrasensorycznych” i prowadzą badania nad parapsychologią czy psychotroniką (Haritonova 2003: 62-64). Powyższe koncepcje stały się także inspiracją do powstawania nowych ruchów religijnych, powiązanych z New Age, takich jak Cerkiew Wissariona (Cerkiew Ostatniego Testamentu) czy Centrum Bogurodzicy (Dvorkin 2002). Na ideologiczną oraz literacką spuściznę Rerichów powołuje się Anastazja w swoich wypowiedziach podczas rozmów z dziennikarzami, spotkań z czytelni­ kami, w poezji, a także uzasadniając swą działalność uzdrowicielską. Autopromocja Anastazji w Internecie Zwolennicy Anastazji położyli w centrum miasta płytę ku jej czci. Odbyło się to z okazji świętowania 70-lecia Bamauł w 2007 roku, kiedy to w ramach imprez jubileuszowych członkowie jej klubu „otworzyli” tak zwaną aleję imienną. Z za­ 5 Warto podkreślić, że poszukiwania filozoficzno-religijne i duchowe są integralną cechą kultury rosyjskiej, charakterystyczną dla niej od wieków (Andrusiewicz 1994; Walicki 2005). 6 Mikołaj Konstantinowicz Rerich (1874-1947) przyczynił się do rozpowszechnienia mistycznego wizerunku Ałtaju. W latach 20. XX w. zorganizował wyprawę transhimalajską która była spektakular­ nym przedsięwzięciem. Podczas dwuletniej podróży Rerich wraz z członkami ekspedycji prowadził ba­ dania lingwistyczne, etnograficzne i medyczne (nad lecznictwem tradycyjnym). W dziennikach Rericha Ałtaj jawi się jako miejsce niezwykłe; autor nazywa je „potężną pieśnią Syberii” (Rerich 1980). �Anna Mrozowicka 120 łożenia jest ona miejscem, gdzie upamiętnia się imiona wybitnych osób mieszka­ jących w mieście. Na płycie pamiątkowej zostały wyryte słowa: Lata przejdą I do Bamauł Niczym do Mekki Pielgrzymi przyjdą By całować ziemię Która zrodziła Anastazję Olgę Guz Duchowego N auczyciela Rosji. Poniżej tekstu zamieszczono adres strony internetowej. Widzimy więc, że promocja Anastazji odbywa się z wykorzystaniem znaczących miejsc w prze­ strzeni miejskiej i jednoczesnym odesłaniem do głównego źródła autopromocji, jakim jest jej strona internetowa. Należy podkreślić, iż jest to powszechny sposób reklamowania się uzdrowicieli w Rosji. Już „na starcie” Anastazja przedstawia siebie jako kosmitkę, przybysza z innej planety. Na głównej stronie widnieje jej twarz w trójkącie będącym symbolem Trójcy Św. Na jego wierzchołku spoczywa gwiazda, która jest prawdopodobnie aluzją do gwiazdy betlejemskiej. Wszystko to przedstawione jest na tle drogi mlecznej. Ku Anastazji frunie gołąbek pokoju, nie trzyma jednak w dziobie ga­ łązki oliwnej, lecz kiczowatą, szkarłatną różę. Ten sam gołąbek został wyryty na wspomnianej już tablicy pamiątkowej. Na wstępie Anastazja zwraca się do „drogich przyjaciół”, informując, iż strona ta została stworzona w związku z licznymi prośbami pacjentów i „czcicieli”. Ona sama odpowiedziała na te apele, aby przyczynić się do odrodzenia Rosji, Bożej miłości, duchowości i kultury oraz wspierać rozwój twórczych talentów w Nowej Erze. Strona jest regularnie aktualizowana. Dużo miejsca zajmują wezwania kierowa­ ne przez Anastazję do ludzkości, mieszkańców miasta, a nawet władz. Składa im życzenia z okazji Świąt Wielkanocnych czy Dnia Kobiet, przedstawia siebie jako działaczkę społeczną, która angażuje się w życie narodu i miasta (przypomina np. o wielkiej rocznicy, jaką jest zwycięstwo w Wielkiej Wojnie Ojczyźnianej), ogłasza swój udział w akcjach charytatywnych. Organizuje lokalne imprezy — na przykład z okazji Dnia Dziecka zaprosiła na „aleję imienną” swoje czytelniczki z dziećmi, dla których przygotowała program artystyczny. Spotkanie to z pewnością miało też cel marketingowy, gdyż Guz pisze również książki dla dzieci. Strona zawiera także promocyjne, „mityczne” opowieści o Anastazji, których autorstwo czasami przypisywane jest rzekomym czcicielom. Ważną pozycją są apele członków „Klubu Prawdziwych Przyjaciół Anastazji”, którzy broniąjej do­ brego imienia wobec „oszczerstw”, rzucanych na ich idolkę. Guz prezentuje tu także swą twórczość literacką oraz plastyczną i prowadzi sklepik internetowy, gdzie można nabyć tomiki jej poezji. Zamieszczona została �Idee New Age w kreowaniu wizerunku uzdrowiciela w Rosji 121 galeria fotograficzna, zawierająca między innymi zdjęcia z uroczystości urodzi­ nowych bohaterki z ostatnich trzech lat. Znamienne jest także to, iż charakter pisma na stronie stylizowany jest na cyrylicę. Niektóre fragmenty pisane są w stylu zbliżonym do tego, jaki charakte­ rystyczny jest dla ksiąg cerkiewnych, co sugeruje, że czytelnik ma do czynienia z tekstem niemal sakralnym. Techniką, jaką stosuje Anastazja w swej medialnej autoreklamie, jest zamiesz­ czanie na stronie internetowej listów od rzeczywistych bądź wyimaginowanych pacjentów zawdzięczających jej powrót do zdrowia albo pomoc w rozwiązaniu skomplikowanej sytuacji życiowej. Domniemanymi autorami owej korespon­ dencji są głównie mieszkańcy Barnaul, lecz zdarzają się również listy z Ukrainy czy Litwy lub od Rosjan mieszkających we Włoszech, Hiszpanii i Norwegii, na których pozytywny wpływ wywarła jej poezja. Olga Guz przytacza także wyniki badań, które mają wskazywać na jej nad­ zwyczajne zdolności. Na stronie internetowej można odnaleźć informację, że w 1996 roku tomik poezji, zatytułowany Uzdrawiający promyk, przeszedł bada­ nia w laboratorium lingwistyki sugestywnej, które wykazały wysoką rytmiczność jej wierszy, wywierających dobroczynny, leczniczy wpływ na podświadomość pacjenta. „Na poziomie ezoteryki” stwierdzono wysoki poziom wibracji. Uzdrowicielka wprzęga do autopromocji również inne środki przekazu. Są to lokalne wydawnictwa prasowe, gdzie udziela wywiadów, których celem jest wykreowanie jej image’u ekstrasensa oraz zaprezentowanie się szerszemu gronu odbiorców. Już w latach 90. pisano o niej sporo w lokalnej prasie. Anastazja opowiada, w jaki sposób odkryła swój dar uzdrawiania oraz jasno­ widzenia. Jak zwierzyła się dziennikarce lokalnej prasy medycznej, zawsze czuła się inna od wszystkich, jak ktoś nie pasujący do tego świata. Była jednostką nad­ wrażliwą, odkąd pamięta — zawsze uciekała w świat literatury i sztuki. Twierdzi, iż często dotkliwie odczuwała negatywne emocje innych, jak zawiść czy złość. Kiedyś sama dużo chorowała; ręce marzły jej do odrętwienia, szczególnie lewa. Teraz ta ręka pełni rolę swoistego ekranu, z którego odczytuje całą informację o człowieku — w ten sposób stawia diagnozę przed rozpoczęciem leczenia. Swój dar odkryła jako dorosła kobieta, tuż po wyjściu za mąż. Podkreśla, że w życiu każdego uzdrowiciela następuje taki przełomowy moment, kiedy na pozór prze­ ciętny człowiek odkrywa w sobie nadprzyrodzone zdolności. Za przykład podaje między innymi Anatolija Kaszpirowskiego (Novikova 1992). Duchowość, ekologia i kosmizm w przesianiu Anastazji Badacze podkreślają że duchowość New Age powstała w wyniku detradycjonalizacji kultury oraz reinterpretacji tradycji. Wynikiem tego stało się zestawianie elementów różnych tradycji, w oderwaniu od kontekstu i ciągłości historycznej. �122 Anna Mrozowicka Uczestnicy kultury Nowej Ery umieszczają na tym samym poziomie różne tra­ dycje, wierzą w dogmat o wspólnej podstawie wszystkich religii. Można powie­ dzieć, że New Age to rodzaj transformatora przekształcającego zastane elemen­ ty kultur i religii; tym samym zmienia się sposób obcowania z nimi. Najlepiej nadają się do przetworzenia treści dotyczące czegoś nieznanego, tajemniczego i niezbadanego, na przykład teorie naukowe nieudowodnione, będące hipoteza­ mi. Odnosi się to na przykład do założeń medycyny niekonwencjonalnej czy pa­ rapsychologii (Kubiak 2005: 82-100). Duchowość to pojęciowy zamiennik „nowych religii”. Oddaje on charakter religijności wpisującej się w nurt Ery Wodnika7. Ową duchowość cechuje frag­ mentaryczność, dająca możliwości wyboru między różnymi tradycjami i dogma­ tami. Obejmuje ona nie tylko obszary religijne, lecz także przekonania dotyczące istot pozaziemskich, możliwości rozwoju jednostki poprzez sztukę, uzdrawiania duszy i ciała czy mistycznego doświadczania przyrody. Owo mgliste i amorficz­ ne pojęcie duchowości jest często wykorzystywane przez psychoteraputów i eko­ logów (Kubiak 2005: 103-105). Guz rozpoczęła swą działalność uzdrowicielską oraz poetycką w 1989 roku. Spotykała się z pacjentami, jednocześnie wiernymi słuchaczami, wyjaśniała im istotę prawdziwej duchowości, wyższe prawa kosmosu, niezrozumiałe dla wielu biblijne i ezoteryczne pojęcia. Jednym z pojęć, których używa, jest „ekologia duszy”. Oznacza ono, w jej słowach, „czystą znajomość duszy” (Kiselev 1998). Anastazja chętnie stosuje modną terminologię rozpowszechnianą przez ideologów New Age, którzy kładą nacisk na ekologię i zdrowy styl życia, często też usiłują w sposób naukowy uza­ sadniać swoje teorie, odwołując się na przykład do ekozofh8. Uzdrowicielka przywołuje w swoich wypowiedziach klasyczne już przekona­ nia ekologiczne z kręgu New Age. Jej poglądy na temat ekologii oraz zdrowego stylu życia stały się tematem trzeciego spotkania z czytelnikami na łamach lokal­ nej gazety „Reklama Ałtaj”9. Powtórzyła tu ideę filozofii Nowej Ery głoszącą, że planeta ziemia jest żywym organizmem, do którego należy odnosić się z troską i szacunkiem. Poszerzyła ją jednak o tezy wysunięte przez przedstawicieli ra­ 7 Pierwsza i podstawowa przesłanka New Age głosi, że ludzkość żyje w okresie przejściowym pomiędzy starą a nową erą. Do tej pory żyliśmy pod astrologicznym znakiem Ryb, który jest symbolem chrześcijaństwa. Jednak okres ich panowania się skończył, gdyż słońce weszło w zodiakalny znak Wod­ nika — dlatego Nowa Era nazywana jest też często Erą Wodnika. Według niektórych zwolenników tych poglądów, okres braterstwa ludzkości, humanizmu i okultyzmu już nastąpił (zob. Capra 1987). 8 Termin „ekozofia” został utworzony w 1969 r. przez norweskiego profesora Ame Naessa. Jest on „ojcem” ruchu głębokiej ekologii, która mówi o mistycznym zespoleniu człowieka z przyrodą. Ekozofia to panteistyczna religia, w której centrum znajduje się kult natury, której człowiek jest tylko częścią (Zamojski 2002: 273-275). 9 Lokalna gazeta „Reklama Ałtaj” opublikowała w 2001 r. cykl spotkań Olgi Guz z czytelnikami, które zatytułowano „Spotkania z Anastazją”. Bohaterka została tam przedstawiona jako znany „uzdro­ wiciel duchowy”, „diagnostyk intuicyjny”, „bioenergoterapeuta”, „parapsycholog”, a także „filozof’, „artystka” i „poetka” (Ystreća vtoraa... 2001; Ystreća tret’a... 2001). �Idee New Age w kreowaniu wizerunku uzdrowiciela w Rosji 123 dzieckiego kosmizmu. Guz twierdzi, iż podstawą czystości planety jest czystość ludzkiej duszy, intencji oraz myśli. Dopóki nasze dusze będą brudne, dopóty będą one zanieczyszczać całą planetę. Każda zła myśl oraz czyn to energia, która de­ wastuje ekologię ziemi. Ta szkodliwa energia jest na tyle silna, że rozerwała już ochronną powłokę geosfery — stąd dziury ozonowe, które powstały nie za spra­ wą fenolu, lecz brudu naszych myśli i uczynków. Dlatego czas zadbać o ekologię własnego wnętrza; jest to potrzebne tym bardziej, że człowiek został stworzony na obraz i podobieństwo Boga, jest „iskrą Bożą”. Pierwszy krok to obserwacja i kontrola swoich myśli, bowiem myśl jest materialną siłą, która może wyrządzić wiele złego. Anastazja powołuje się przy tym na etykę chrześcijańską oraz De­ kalog. „Duchowy nauczyciel” pokazuje tutaj prostą drogę od ekologii duszy do ekologii otaczającej nas przyrody. Włodzimierz Pawluczuk przekonuje, iż źródłem New Age w Rosji jest ra­ dziecki kosmizm. Zrodził się on z leninizmu, a ściślej z materializmu dialek­ tycznego. Wyniki badań nad materią, kosmosem i fizjologią mózgu, jakie od­ bywały się w radzieckich instytutach naukowych, doprowadzały do wniosków, że materia jest „dużo mniej materialna” niż przypuszczano. Radziecki kosmizm to wschodnosłowiańska odmiana New Age. Jego głowy nurt jest związany ze środowiskiem Konstantego Ciołkowskiego, teoretyka lotów kosmicznych. Jego współpracownik — Aleksander Czyżewski stworzył teorię o związkach życia na ziemi z rytmami kosmosu, wskazywał na współzależność różnych zdarzeń i pro­ cesów w historii z promieniowaniem słonecznym. Rosyjscy interpretatorzy jego dzieł przypisują im wagę odkrycia Kopernika, gdyż Czyżewski także obalił geocentryczny punkt widzenia na istotę życia i ludzkiej historii. Według tych bada­ czy, życie jest procesem kosmicznym i dlatego zjawiska ziemskie mają również wymiar kosmiczny. System ten posiada walory naukowości, został opracowany przez poważnych uczonych, lecz bardzo łatwo prowadzi do sposobu myślenia 0 proweniencji teozoficznej (Pawluczuk 1998: 195-199). Nowa forma ezoteryzmu w Rosji to „ezoteryzm fizyczny”, a jego najczęstsze przejawy na poziomie społecznym to ruchy ufologiczne. Granica pomiędzy fi­ zyką a mistykąjest tutaj szczególnie płynna. Przedstawiciele nowego kierunku, zwanego psy chofizyką jądrową, badają wpływ myśli ludzkiej na zjawiska fizycz­ ne, dochodząc do wniosku, iż może ona prowadzić do procesów zachodzących na poziomie subjądrowym. Takie badania rozwijają się na płaszczyźnie oficjalnej nauki, choć nie są finansowane przez państwo. Jak zauważa Pawluczuk, w pa­ radygmacie postradzieckim mit jest obecny zarówno w nauce i medycynie, jak 1w polityce (Pawluczuk 1998: 203-206). W literaturze masowej z nurtu New Age „kosmiczne życie” jest innym okre­ śleniem duchowości (Kubiak 2005: 89). Świadomość ludzka jest jedynie iskrą świadomości kosmicznej, a Bóg jest postrzegany jako bezosobowa energia przenikająca cały Wszechświat. Najlepszym sposobem na kontakt z absolutem są konsultacje z osobistym przewodnikiem duchowym. Może to być jednostka �124 Anna Mrozowicka wybitna, obdarzona zdolnościami nadprzyrodzonymi, bądź jak wierzą niektórzy, istoty „z innych wymiarów”. Tymi ostatnimi mogą być na przykład kosmici lub „wyższe duchy”, przekazujące posłanie ludzkości. Według tych przekonań, na­ uczycielami kosmicznymi, którzy zeszli na ziemię, byli Budda, Mahomet i Zara­ tustra (Zamojski 2002: 146-147). Badacze zauważają, że tworzywem nowych treści religijnych Ery Wodnika stali się Obcy. Mogą nimi być aniołowie, demony bądź „ufoludki”. New Age nie czyni różnicy pomiędzy kulturą wysoką a niską ani pomiędzy faktem a fantazją. Taką samą wagę mają cytaty-wypowiedzi duchowych mistrzów i bohaterów po­ wieści gatunku fantasy. Owe światopoglądy wynikają z myślenia potocznego, które posługuje się skojarzeniami oraz zdegradowanymi symbolami. Sacrum jest trywializowane, staje się kiczem, będącym apologią gatunków niskich, popular­ nych, ludowych. W New Age pełna powagi postawa wobec sacrum nie występu­ je (Kubiak 2005: 88, 99, 120-124). Elementy charakterystyczne dla światopoglądu New Age można zauważyć w wypowiedziach Anastazji. Podczas drugiego spotkania z czytelnikami Anasta­ zja wyraziła swoje przekonania na temat nastania Ery Wodnika w Rosji. Stwier­ dziła, że ludzkość wstępuje w okres wielkich przemian trzeciego tysiąclecia. Dobiega końca epoka Ryb, która podarowała światu wielkiego nauczyciela ludz­ kości — Jezusa Chrystusa. Kończy się również okres przejściowy pomiędzy tymi dwoma etapami (1903-2003). Dlatego też wiek XX był czasem agonii, przemocy i agresji. Z kolei pełna harmonii, pokoju i miłości Era Wodnika będzie trwała 3000 lat. Rosja narodziła się pod znakiem Wodnika, dlatego też Bóg przeznaczył jej wyjątkową misję w dziejach ludzkości — odrodzenie duchowości. Anastazja przypisuje swojej ojczyźnie szczególną rolę, gdyż jest ona „sercem” i „duszą” naszej planety. Rosja, jako państwo, które zniosło ogromne cierpienia, oczyściła się i teraz może nieść zbawczą misję innym narodom10. Rozwój duchowy jest niezbędny ze względu na konieczność neutralizacji podwyższonej radiacji (ener­ gii) Wodnika; w przeciwnym wypadku ludzkość czekają choroby i degradacja. Guz stwierdziła, że najsilniejsza zmiana — oczyszczenie rozpoczęło się w 1989 roku. Wówczas doszło do rozpadu wszystkiego, co stare i skostniałe. Dotyczy to zarówno upadku Związku Radzieckiego, systemu, jak i rodziny, dawnego sposo­ bu życia i myślenia. Następny etap to zmiana kodu genetycznego ziemian przez nowe wirusy, grypę oraz choroby nieznane dotąd medycynie i nauce. Zwrócenie się do Boga oraz miłość do wszystkich istot może zmienić także całe spektrum procesów życiowych w organizmie (biochemię krwi, duszę, psychikę), a co naj­ 10 Idea rosyjskiego mesjanizmu sięga korzeniami okresu Rusi Kijowskiej. Rozwinięta została w okresie Państwa Moskiewskiego, kiedy powstała koncepcja Moskwy — Trzeciego Rzymu, mającej odegrać doniosłą rolę w historii chrześcijaństwa. Wśród rosyjskich myślicieli i ojców Cerkwi było wie­ lu, którzy przypisywali Rosji zbawczą misję w dziejach ludzkości. Przykładem może być Włodzimierz Sołowiow, z jego eschatologiczną wizją końca dziejów, czy Daniel Andriejew, jeden z najbardziej zna­ nych rosyjskich autorów Nowej Ery, twórca ezoterycznej metafilozofii historii z elementami kosmizmu i gnostycyzmu (zob. Andrusiewicz 1994; Sołowiow 1998). �Idee New Age w kreowaniu wizerunku uzdrowiciela w Rosji 125 ważniejsze, podwyższyć oraz przyśpieszyć życiowe wibracje. Kolejna faza to całkowita transformacja i transmutacja tej części ludzkości, która zwróciła się ku Bogu oraz duchowości. Ci, którzy nie zechcąpoddać się przemianom, zostanąpo prostu „sprzątnięci” z powierzchni ziemi w rezultacie klęsk żywiołowych, chorób i katastrof. Jako dowód na poparcie tych twierdzeń Anastazja podała argument, iż w XX wieku miało miejsce mnóstwo kataklizmów, nieznanych w poprzednich stuleciach. Według ideologów Nowej Ery, zmiana paradygmatu w kontekście społecz­ nym, czyli transformacja społeczna, jest możliwa poprzez poszerzenie ludzkiej świadomości, na przykład za pomocąmedytacji bądź środków psychodelicznych. Doświadczenia z tym związane są określane jako transcendentne bądź transpersonalne. Dzięki poszerzaniu świadomości w mózgu zachodzą zmiany fizyczne, które prowadzą do zmiany genotypu i powstania człowieka nowej jakości (Vernette 1996: 12-13, 16). Jako „duchowy nauczyciel” Anastazja przedstawia na łamach lokalnej prasy prawa rządzące kosmosem. Pierwsze z nich to zasada harmonii, rytmu i rów­ nowagi. Jeśli zostaną one zachwiane, ludzie zaczynają chorować i dochodzi do różnych katastrof oraz klęsk żywiołowych. Kolejne to prawo wolnej woli czło­ wieka — on sam decyduje, czy wybiera dobro czy zło. Trzecie to prawo reinkar­ nacji służące oczyszczaniu i doskonaleniu duchowemu w kolejnych wcieleniach. Czwarte — to prawo karmy, czyli przyczyny i skutku. Może to być karma danego państwa, całego świata, rodziny lub pojedynczego człowieka. Według Anastazji ludzkość znajduje się jeszcze na bardzo niskim stadium rozwoju, „na równi ze zwierzętami”. Dlatego wciąż jeszcze przejawia negatywne emocje, takie jak żą­ dza wojny, zemsty, rywalizacji. Wprawdzie w epoce Wodnika człowiek nie stanie się jeszcze „bogoczłowiekiem”, lecz wejdzie na dużo wyższy poziom samoświa­ domości. Pozbędzie się wówczas zwierzęcych instynktów i złych myśli. Praw­ dziwa duchowość to poszerzenie świadomości, aż osiągnie ona stan kosmiczny, globalny, niemal boski. Anastazja utrzymuje, że wraz z nastaniem nowej epoki do Rosji powracają najwyższe duchy, które kiedyś żyły na ziemi, na przykład wielkich świętych, takich jak Serafim Sarowski. W ten sposób Bóg organizuje swą świetlistą armię. Jak widać z powyższego omówienia, Anastazja eksponuje w swym „progra­ mie duchowym” elementy związane z kosmizmem, który najwyraźniej przestał być tylko przedmiotem zainteresowania naukowców działających na peryferiach nauki. Idee kosmiczne przeniknęły do kultury masowej, która poddała je przerób­ ce i uproszczeniu w taki sposób, by były przystępne dla świadomości potocznej. Anastazja stosuje typowy dla New Age zabieg synkretyzacji religii. Jednak, jak przystało na rosyjską przedstawicielkę Ery Wodnika, na pierwszy plan wysuwa wątki związane z prawosławiem. Dzięki temu odbiór jej przesłania w społeczeń­ stwie rosyjskim może być szerszy. Jej program, jak cała duchowość Nowej Ery, to kolaż elementów różnych tradycji religijnych i paranaukowych teorii. �126 Anna Mrozowicka Anastazja jako „mesjasz” i „duchowy nauczyciel ludzkości”. Astrologia i numerologia Prognozy mistyczne i historiozoficzne przedstawicieli Nowej Ery mówią 0 tym, iż wiek ponowoczesny będzie zwycięstwem żywiołu kobiecego. To właś­ nie kobieta ma przynieść odrodzenie ludzkości oraz wprowadzić harmonię i po­ kój w relacjach międzyludzkich. Również ekozofia, do której nawiązuje Anasta­ zja, posiada feministyczny oraz empatyczny wymiar duchowy. Na gruncie takich przekonań stworzono hipotezę Gai, mającej swe źródło w kulcie Ziemi-Matki. Według Fritjofa Capry, feministyczna duchowość wywrze wpływ nie tylko na re­ ligie przyszłości, ale na całe życie społeczno-polityczne. Zapowiedział on schy­ łek patriarchatu i ucisku kobiet (Capra 1987: 53-54, 562-572). Nieprzypadkowe są więc wierzenia w objawienia maryjne, które nasiliły się na przełomie XIX 1 XX wieku (Pawluczuk 1998: 217-218). W prawosławiu kult maryjny to zjawi­ sko nowe11. Kobietą, która ma przynieść odrodzenie ludzkości, jest właśnie Anastazja. Odrodzenie już się rozpoczęło; przyszło z Ałtaju. W przedmowie do swego tomu wierszy, zatytułowanego W kąpieli świętego krzyża, Guz powołuje się na słowa Heleny Rerich, która przypisywała kobiecie szczególną rolę w procesie uducho­ wienia i uzdrowienia ludzkości. Przekonuje, iż nasza epoka potrzebuje ponowne­ go uświadomienia sobie roli żeńskiego pierwiastka we wszystkich aspektach ży­ cia. Dlatego należy powrócić do kultu Wielkiej Matki Świata, która jest źródłem wszystkiego. Anastazja nawołuje do oddawania czci Matce Boskiej. Zamieściła na swej stronie internetowej wizerunki najbardziej czczonych w prawosławiu ikon maryjnych, na przykład Matki Bożej Kazańskiej czy Matki Bożej Smoleń­ skiej. Wszystko to — w kontekście pielgrzymek, jakie odbyły się w 2008 roku, z błogosławieństwem Patriarchy Rosji i Wszechrusi, Aleksego II, z motywem przewodnim „Pod gwiazdą Bogurodzicy”. Wyruszyły one z ośmiu miast (w tym z Bamauł) w kierunku Moskwy. Według Anastazji, topografia miejsc, z których wzięły swój początek, tworzy ośmioramienną gwiazdę, a taka gwiazda jest od­ wiecznym symbolem Matki Bożej. Ale najbardziej znamienne jest to, iż jeden z jej promieni wskazał na Bamauł, miasto, w którym żyje Anastazja i dzieli się z ludźmi swym twórczym i uzdrawiającym promieniem. Główna ikona towarzy­ sząca ośmiu pielgrzymkom, Matki Bożej Kazańskiej, została przekazana jednej z cerkwi w Bamauł. Tak wielkie wydarzenie jest według uzdrowicielki dowodem 11 Najbardziej znany ruch w obrębie kultu maryjnego w Rosji to Cerkiew Matki Bożej Samodzierżawnej (Centrum Bogurodzicy). Jej założyciel, „ojciec Joan”, doświadczył w 1984 r. objawienia ikony Matki Bożej w Smoleńsku. Później objawienia powtarzały się i były przez niego spisywane oraz pu­ blikowane jako „objawienia Trzeciego Testamentu”. Matka Boża zapowiedziała, iż zasiądzie na tronie Nowej Świętej Rusi, która ma odegrać kluczową rolę w dziejach ludzkości. Trzecie Tysiąclecie będzie czasem panowania Maryi (Pawluczuk 1998: 217-218; Dvorkin 2002). �Idee New Age w kreowaniu wizerunku uzdrowiciela w Rosji 127 na to, iż Anastazja otrzymała „najwyższe błogosławieństwo” i została wyposażo­ na w „najwyższe duchowe pełnomocnictwa”. Sama określa siebie jako „duchowego nauczyciela” i „proroka”. Należy za­ znaczyć, że instytucja przewodnictwa duchowego jest głęboko zakorzeniona nie tylko w religiach Wschodu, lecz także w prawosławiu12. Z okazji Dnia Matki Świata (16 kwietnia) Anastazja zachęca do czczenia wszystkich żeńskich bóstw, zarówno Bogurodzicy, jak i hinduskiej bogini Kali czy buddyjskiej Tary, gdyż „Matka Świata posiada wiele imion”. W Epoce Wod­ nika to kobieta powinna poprowadzić mężczyznę i całą ludzkość w kierunku du­ chowego rozwoju. Guz umieściła na swojej stronie kopię obrazu Rericha „Matka Świata” z 1924 roku. Jest to obraz-ikona Wielkiej Bogini, której namalowanie zlecił mu jakoby „Wielki Władyka” mitycznej krainy Szambali — Majtreja. Z kolei kompozycja obrazu została podpowiedziana jego żonie Helenie we śnie. Wizerunek przywodzi skojarzenia zarówno z prawosławnymi ikonami Matki Bożej, jak i medytującym Buddą. Anastazja zapewnia, iż ikona ta wyraża wiel­ ką, ezoteryczną tajemnicę, która zostanie objawiona ludzkości właśnie w Epoce Wodnika, kiedy panowanie obejmie Matka Świata, duchowa matka Chrystusa i Buddy, których posłała na ziemię. Przekazała ona Rerichowi posłanie dla ludz­ kości, które zawarł w swej „Agni jodze”. Zapowiedziała, iż jej promień dotknie serc i umysłów ludzi, dzięki czemu zostaną oni przeobrażeni. Pojawia się tu także biblijny motyw nastania nowej ziemi i nowego nieba. Jednak Matka Świata, we­ dług tych przekonań, ukrywa swoje oblicze i prawdziwe imię. Dlatego „Wielka Kosmiczna Trójca” składająca się z Ojca, Matki i Syna została w chrześcijań­ stwie zamieniona na Ojca, Syna i Ducha św. Chrześcijaństwo, będące religiąpatriarchalną, utraciło prawdziwe wyobrażenie o Kosmosie, który dla swego prze­ obrażenia potrzebuje dwóch pierwiastków: męskiego i żeńskiego. Matka Świata jest tym samym, co Bóg i Syn13. Co jakiś czas wysyła na ziemię swych awatarów, którzy posługują się jej twórczym promieniem. Można się domyślać, iż za takie­ go awatara uważa się Anastazja. Dla koncepcji Ery Wodnika podstawowe znaczenie ma astrologia. Zwolenni­ cy astrologii wierzą, że położenie pewnych planet w stosunku do miejsca, gdzie rodzi się człowiek, determinuje jego charakter oraz przyszłe losy (Zamojski 2002: 177-178). W pewnych kręgach współczesnego rosyjskiego społeczeństwa astrologia cieszy się dużym zainteresowaniem. Popularne są audycje telewizyj­ ne, w których przedstawia się prognozy dotyczące losów zarówno pojedynczych 12W Rosji, zgodnie z tradycją wschodniochrześcijańską rolę przywódców duchowych pełnili star­ cy. Instytucja „starcostwa” pojawiła się w Rosji w momencie wprowadzenia chrześcijaństwa. Starzec to człowiek dojrzały duchowo, głęboko zanurzony w rzeczywistość mistyczną prowadzący ascetyczny tryb życia. Z tej instytucji zrodziły się w Rosji formy życia monastycznego. Z ich porad korzystał za­ równo prosty naród, jak i intelektualiści, a także rodzina carska (zob. Kwiecień 2000; Przybył 1999). 13 O archetypie Wielkiej Bogini czy Wielkiej Matki, a także o psychologii Trójcy Św. pisał C.G. Jung, który zresztąjest uważany za jednego z prekursorów New Age (zob. Jung 1993). �128 Anna Mrozowicka osób, jak całego kraju. Także służby specjalne posiadają swoje tajne biuro pro­ gnoz astrologicznych (Dvorkin 2002). Odwołania do astrologii i numerologii są wykorzystywane przez Anastazję w celach autoreklamy. Jeden z „czcicieli” poddał interpretacji datę oraz okolicz­ ności jej narodzin. Według autora (czy samej Anastazji) nieprzypadkowo urodziła się ona 3 października 1957 roku, o trzeciej w nocy, gdyż dzień następny — 4 paź­ dziernika — zapoczątkował wielkie wydarzenie ery kosmicznej, kiedy to pierwszy sztuczny sputnik znalazł się na Księżycu. Również godzina trzecia ma tu wymiar symboliczny, gdyż o tej właśnie porze Chrystus skonał na krzyżu. Jest to czas gra­ niczny pomiędzy światłem a mrokiem, kiedy siły dobra i zła walczą ze sobą. Mało tego, autor doszukuje się analogii pomiędzy datami narodzin Anastazji i Najświęt­ szej Maryi Panny, gdyż 3 października to według kalendarza starego stylu 20. dzień tego miesiąca, czyli Święto Narodzin Maryi Panny. Poza tym, według podanych in­ formacji, przyjście na świat bohaterki poprzedziło pojawienie się na niebie komety. Takie okoliczności towarzyszą tylko narodzinom ludzi niezwykłych, mających wy­ wrzeć decydujący wpływ na losy ludzkości. Dodatkowo Anastazja jest zodiakalną Wagą a według zwolenników idei Nowej Ery Wodnik oraz Waga to „astralni kura­ torzy Rosji”. Zauważalne są też odnośniki do kalendarza wschodniego, gdzie Waga w sensie ezoterycznym ma symbolizować prawo karmy. Z kolei według kalendarza chińskiego, Guz jest zodiakalnym Ognistym Kogutem, który według tamtejszych ludowych wierzeń rozprasza siły ciemności i demony. Poddano też interpretacji imiona bohaterki. Widoczne sątutaj odwołania do histo­ rycznej tradycji starożytnej Rusi, a nawet do pogaństwa. Jej „fizyczne imię” — Olga, nie zostało nadane przypadkowo. Autor wyjaśnienia powołuje się na prawosławnego starca, niejakiego Floreńskiego, zauważającego, że Olga to imię historyczne, które znalazło ważne miejsce w rosyjskiej kulturze i metafizyce. Pochodzi ono od staroskandynawskiego imienia Helga, oznaczającego osobę świętą. Imię Olga nosiła też wielka księżna Rusi Kijowskiej, która wprowadziła na tę ziemię chrześcijaństwo. Symboliczne znaczenie ma także „otcziestwo” Olgi Guz, pochodzące od imienia Anatolij, oznaczającego w języku greckim wschód lub Azję Mniejszą. Natomiast Anastazja to imię uzdrowicielki „w bardziej subtelnym planie”. W historii Rosji było wiele wybitnych Anastazji. Przykładem może być córka ostatniego cara z dynastii Romanowów, która według legendy uniknęła śmierci z rąk bolszewików. Wspomniana już stereotypizacja symboli dotyczy także opowieści inicjacyj­ nych o wielkich postaciach. Jak widać, jest ona obecna także w zmityzowanej historii Anastazji. Rozważając zjawisko popularyzacji postaci takich jak Anastazja, warto od­ wołać się do koncepcji „niewidzialnej religii” Thomasa Luckmanna. Staje się ona niewidzialna dlatego, iż zanika w instytucjach publicznych, a przenosi się do wtórnych, o niskim stopniu instytucjonalizacji, czyli klubów, fundacji, ośrodków zdrowia holistycznego. Takiej religii bliżej właśnie do ośrodka medycyny nie­ konwencjonalnej lub kursu jogi niż do budynku kościoła. Tradycje traktowane �Idee New Age w kreowaniu wizerunku uzdrowiciela w Rosji 129 są jako narzędzie, jako coś, co ma pomóc, stają się zdegradowanymi rytuałami. O stosunku do nich świadczą chociażby nazwy zajęć: warsztaty, kursy (Luckmann 2006: 33-40; Kubiak 2005: 110, 113-114). Według Haritonovej jedną z przyczyn powstawania tego rodzaju organiza­ cji w Rosji jest likwidacja wcześniejszych form zrzeszania się, choćby rodzaju kołchozów. Wskutek tego ludzie zostali pozostawieni samym sobie, bez oparcia (Haritonova 2003: 63). Czytelnicy wierszy oraz pacjenci naszej bohaterki założyli „Klub Prawdzi­ wych Przyjaciół Anastazji”. W ośrodku „Ekologia Duszy” odbywają się spot­ kania z nią oraz wykłady. Zwolennicy, rzeczywiści bądź wykreowani, określa­ ją Anastazję typowo religijnymi terminami, takimi jak „pocieszyciel ludzkich dusz”, „duchowy nauczyciel”, „przewodnik duchowy”, „wielki poświęcony”, „prorok”, „człowiek przyszłości”. Przedstawiana jest jako zwiastun nowej epoki, Mesjasz zapowiadany przez licznych proroków, mający przybyć w epoce otwar­ cia ludzkich serc poprzez twórczość i sztukę. Dowodem tego ma być niebywa­ ły w ostatnich latach rozwój talentów artystycznych w Bamaule. Podobno pod wpływem napisanych przez Anastazję bajek dzieci zaczynają w wieku trzech lat samodzielnie czytać, pisać oraz tworzyć poezję. Informatorki, członkinie „Klubu Prawdziwych Przyjaciół Anastazji”, podkreślały błogosławiony wpływ jej poe­ zji. „Jak się czyta, w sercu robi się lżej”. Niektórzy pacjenci widzieli Anastazję we śnie. Przychodziła na przykład do ciężko chorych, leżących w szpitalnej sali, aby ulżyć im w cierpieniu. Twierdzą, że odczuli na sobie lecznicze działanie jej „uzdrawiającego promyka”, ocaliła ich i przywróciła do życia. Spotykamy się także z postrzeganiem jej osoby jako Zbawiciela. Jej słowa działają oczyszczająco na duszę człowieka, a także odmładzająco. Z twarzy ludzi znikają zmarszczki, a z włosów siwizna14. Jedna z informatorek stwierdziła, że leżąc w szpitalu po ciężkiej operacji i walcząc o życie, doświadczyła wizji w postaci Anastazji, która powiedziała je j: „Grimma, będziesz żyć”. Wówczas kobieta wyzdrowiała. W dowód wdzięczności napisała poemat, który został wykorzystany jako tekst pieśni na cześć Anastazji. Rozbrzmiewała ona z magnetofonu podczas uroczystości urodzinowej przy „alei imiennej”. W duchowości New Age to jednostka decyduje o swoim wyznaniu, dobiera so­ bie indywidualne mitologie. Paul Heelas wprowadził pojęcie „samoreligijności”, które nalepiej obrazuje to zjawisko. Wewnętrzny głos jest największym autoryte­ tem. Podstawowym kryterium wyboru jest duchowa biografia jednostki. Według Luckmanna najważniejszą cechą „niewidzialnej religii” jest jej „prywatyzacja”. Tutaj decydującą rolę odgrywa potrzeba empirycznego doświadczenia sacrum. Stąd przekonanie niektórych o odkryciu w sobie zdolności paranormalnych. Pole religijne osoby składa się z ważnych dla niej przeżyć i spotkań czy fragmentów 14 Przypomina to popularne w Polsce na początku lat 90. audycje uzdrowiciela Anatolija Kaszpirowskiego. Przyciągały one wówczas rzesze telewidzów. Niektórzy z nich z całym przekonaniem twierdzili, iż seanse działają na nich uzdrawiająco (Piątkowski, Jezior, Ohme 1993). �130 Anna Mrozowicka przeczytanych książek, jest ono utkane z wielu wątków. Sacrum z kolei zostaje przenoszone do domów, gdzie źródłem kontaktu z nim są podręczne biblioteczki życia duchowego (Luckmann 2006: 23-26; Kubiak 2005: 106-108, 112). Wizerunek Anastazji w oczach jej zwolenników jest kształtowany poprzez jej twórczość, indywidualne bądź grupowe spotkania, a przede wszystkim treści, jakie wykorzystuje ona w swej autopromocji. Komercyjna strona działalności Anastazji Guz prowadzi ośrodek duchowo-uzdrowicielski „Ekologia Duszy”, znajdu­ jący się w centrum Bamauł. Lansuje siebie nie tylko jako bioenergoterapeutkę, lecz także poetkę, a jej twórczość ma w przekonaniu czytelników i pacjentów moc leczniczą. Anastazja prosi o sponsoring, który miałby ułatwić jej wydawanie kolejnych tomów poezji. Wizyty w jej ośrodku są płatne. „Klub Prawdziwych Przyjaciół Anastazji” działa również na zasadzie klubu literackiego. Treści, które wykorzystuje Guz, mają na celu pozyskanie potencjalnych „pacjentów”/klientów. Jest to zgodne z tendencjami ruchów New Age, w których za­ równo religia, jak i praktyki terapeutyczne zostały poddane urynkowieniu. Drogą rozpowszechniania duchowego rozwoju jest konsumpcja. Uczestnicy nabywają duchowość, płacąc za udział w kursach, warsztatach, festiwalach, kupując książki czy magiczne przyrządy. Badacze New Age podkreślają zjawisko pluralizmu re­ ligijnego oraz „duchowego supermarketu”, w którym każdy konsument wybiera taki produkt, jaki mu odpowiada bądź łączy elementy kilku z nich. Warto dodać, że literaturę New Age cechuje eklektyzm; występuje w niej zjawisko mieszania gatunków: religijnego z paranaukowym, magicznym, artystycznym, psychotera­ peutycznym i marketingowym (Kubiak 2005: 92-94, 120). Także w treści wier­ szy Guz zawarty jest przekaz o charakterze synkretycznym, czerpiący z różnych światopoglądów. Są w niej obecne elementy okultystyczne oraz odwołania do symboli chrześcijańskich, takich jak Biblia czy krzyż. Komercyjne podłoże ma konflikt, w jaki wdała się Anastazja z Włodzi­ mierzem Megre. Jest to pseudonim autora serii ksiażęk o pustelniczce z tajgi — Anastazji, która przybyła do ludzkości z innej planety, by przynieść jej swe zbawcze przesłanie. Książki te odniosły w całej Rosji ogromny sukces komer­ cyjny. Gatunkowo odnoszą się do powieści fantasy, lecz siła ich oddziaływania na społeczeństwo okazała się niezwykła. Konflikt wynikł z tego, iż pustelnica, podobnie jak Anastazja, posługuje się uzdrawiającym promieniem. Jak twierdzi Guz, nie słyszał o nim nikt, dopóki ona nie wydała swego tomiku Uzdrawiają­ cy promyk, co miało miejsce kilka lat wcześniej, nim Megre zaczął publikować swe powieści. Guz zarzuca mu kradzież idei. Jak wyjaśnia, znajomość promieni należy do wiedzy ezoterycznej, dostępnej tylko wtajemniczonym, wielkim na­ uczycielom ludzkości, do których zalicza samą siebie. Megre zapożyczył od niej �Idee New Age w kreowaniu wizerunku uzdrowiciela w Rosji 131 podstawowe idee, przekazywane przez jego bohaterkę, Anastazję z tajgi. Olga Guz zapewnia, iż to ona jest prawdziwą Anastazją, a pustelnica w tajdze nie ist­ nieje. Zwraca się do czytelników Megre z apelem o zaprzestanie kupowania jego książek. Zestawia cytaty ze swojej twórczości z odpowiednimi fragmentami ksią­ żek Megre. Rzeczywiście, można dostrzec zbieżności, choć kwestia, kto dokonał plagiatu, wciąż pozostaje otwarta. Co prawda książki napisane przez Guz zostały wydane przed pojawieniem się na rynku serii Megre, lecz do momentu, kiedy jego bohaterka stała się sławna, Guz nie nazywała siebie Anastazją. Widzimy tutaj walkę o klienta oraz o prawo do rozpowszechniania pewnych idei. Mówi się nawet, że w ruchu „anastasistów”15 nastąpił rozłam. Ujmując zjawisko w kategoriach religijnych, można stwierdzić, iż jest to „walka o rząd dusz”. Na stronie internetowej Anastazji możemy odnaleźć również negatywne opi­ nie o niej i jej działalności, które oczywiście są tu kontestowane i podważane. Informacyjno-konsultacyjne centrum św. Irineja Liońskiego w Nowosybirsku, śledzące działalność sekt w Rosji, otrzymało od jednego z mieszkańców Bamauł — Wiaczesława Czemowa oskarżający list pod adresem Anastazji i jej zwolen­ ników. Autor zarzuca jej założenie szkodliwej społecznie sekty, dając przykłady form „psychomanipulacji”, jakie stosuje. Twierdzi, iż „organizacja” Guz powin­ na znajdować się pod stałą obserwacją i kontrolą owej instytucji. Przykładów takiej „duchowej przedsiębiorczości” jest w Rosji dużo więcej. W większych miastach Federacji działa sieć sklepów o nazwie „Żywa Księga”. Została ona otwarta przez Jewdokiję Marczenko, założycielkę ruchu „Rytmologia”. Podobnie jak anastaziści jest to organizacja o proweniencji New Age. Głosi idee schyłku Ery Ryb i nastania Epoki Wodnika, którego siłąjest czas. Każde wy­ darzenie to dla człowieka znak, który należy odczytać16. Odwiedziłam ich punkt sprzedaży w Nowosybirsku, gdzie znalazłam bardzo dużo książek. Ekspedientka twierdzi, iż Marczenko wydała już 200 tytułów. Poza tym w sprzedaży znajduje się wiele płyt DVD z zapisem spotkań autorki z czytelnikami praktykującymi rytmologię, a także kasety i ulotki. Instytut Rytmologii w Sankt Petersburgu wydaje też miesięcznik „Ritmovremia” („Rytmoczas”). Na podstawie moich obserwacji mogę również powiedzieć, iż duchowość zo­ stała „ubazarowiona”. Podczas pobytu w kurorcie Biełokuricha (Ałtajski Kraj) spotkałam na bazarze „uzdrowiciela”, który przy jednym ze stoisk oferował swe 15Treść książek Megre stała się inspiracją do powstania nowego ruchu religijnego w Rosji, nazywa­ nego ruchem anastazistów, inaczej określanego jako Dzwoniące Cedry Rosji. Druga nazwa bierze się stąd, iż Anastazja żyjąca w tajdze przekonuje Rosjan o cudownym i zbawiennym działaniu cedru. Idee rozpowszechniane w książkach doprowadziły niemal do narodowego zrywu. Zgodnie z zaleceniami „misjonarki z kosmosu”, Rosjanie zaczęli zakładać „rodowe osady”, w których zamierzają odradzać tradycję słowiańską a tym samym — rosyjską rodzinę i państwo. Odwiedziłam taką osadę podczas pobytu w Ałtajskim Kraju. Kilka osób wynajęło dom we wsi Pieriekop, gdzie rozpoczęto prace nad stworzeniem Centrum Kultury Słowiańskiej. 16Informacja od pracownicy księgami „Żywa Księga” w Nowosybirsku. �132 Anna Mrozowicka usługi w następującym zakresie: zdjęcie złej aury, odczynianie uroków, chiro­ mancja, różdżkarstwo. Na każdą z tych usług była wyznaczona konkretna cena. Uzdrowiciel wystawił również kilka „certyfikatów” i „dyplomów” poświadcza­ jących jego umiejętności w tych dziedzinach. Nie jest to bynajmniej jednostkowe zjawisko. O komercyjnym charakterze działalności współczesnych uzdrowicieli w Rosji pisze na przykład Galina Lindquist (2001). Popularnością wśród rosyjskich telewidzów cieszy się audycja zatytułowana „Bitwa ekstrasensów”. Biorą w niej udział jasno widzowie oraz bioenergoterape­ uci z różnych części dawnego Związku Radzieckiego, gdzie przedstawiają liczne dowody skuteczności swych praktyk. Program przybrał charakter telewizyjnego show, prezentującego te postacie niczym gwiazdy estrady, które walczą o tytuł „najlepszego ekstrasensa”. Działalność uzdrowicielska Anastazji na tle medycyny komplementarnej w Rosji Poglądy Guz na temat uzdrawiania są wyraźnie nacechowane ideologią Ery Wodnika, gdzie zmiana paradygmatu nastąpiła także w obrębie medycyny i zdrowia. Jednym z prekursorów w tej dziedzinie był propagator „nowej fizyki”, uprawomocniającej naukowo idee z kręgu New Age — Fritjof Capra. Medycy­ na Nowej Ery nazywana jest medycyną holistyczną, gdyż rozpatruje człowie­ ka jako całość — jedność duszy, umysłu i ciała. Jednostka jest traktowana jako pole energetyczne, którego części składowe są wzajemnie powiązane. Dawniej dominował paradygmat mechanistyczny, według którego człowiek był maszy­ ną, w której należy wymieniać poszczególne części składowe. Holizm zakłada konieczność leczenia nie poszczególnych organów, lecz całego pacjenta, jego umysłu, duszy i ciała. Te wzajemnie na siebie wpływające sfery kształtują jego zdrowie i samopoczucie (Capra 1987: 418, 434-435). Według przekonań medy­ cyny holistycznej każdy człowiek dysponuje wewnętrzną siłą pozwalającą mu samemu się uzdrowić. Proces ten nazywany jest też „samoreligijnością” bądź „samouzdrawianiem” (Kubiak 2005: 42). Przyczyny chorób leżą często w na­ szych predyspozycjach psychologicznych i osobowościowych. Jeśli psychika i duchowość są źródłem chorób, mogą one także stać się źródłem zdrowia. Dla­ tego sposobem na przywrócenie dobrego stanu zdrowia mogą być różne psychotechniki oraz techniki duchowe, takie jak relaksacja, medytacja oraz pozytywne myślenie. Pacjent może wizualizować chorobę, mechanizmy obronne organizmu oraz sposób, w jaki jąpokonuje. Istnieje wiele metod alternatywnych, jak na przykład jasnowidzenie, diag­ nozowanie mediumiczne czy duchowe (Zamojski 2002: 213; Kubiak 2005:43). Tutaj decydującą rolę odgrywa tak zwany przewodnik duchowy. W starożyt­ nych systemach leczniczych lekarz był mędrcem, który rozumiał, jak współgrają �Idee New Age w kreowaniu wizerunku uzdrowiciela w Rosji 133 wszystkie elementy składowe we wszechświecie (Capra 1987: 433). Stąd czę­ sto ąuasi-religijny charakter tych terapii. Uzdrowiciel posiada szczególną moc, energię, za pomocą której może uleczyć chorego. Bywa on potem postrzegany jako swego rodzaju nauczyciel, duchowy mistrz, który gromadzi wokół siebie grono zwolenników oraz adeptów. Uczestnicy terapii oczekują często nie tyl­ ko uzdrowienia ciała, lecz także wybawienia duszy (Vemette 1996: 71-73, 84). Luckmann te nowe koncepcje uzdrawiania umieścił w obszarze „niewidzialnej religii”, a Marion Bowman — „nowej soteriologii” (Luckmann 2006: 33-40; Ku­ biak 2005: 43). Zasadą holizmu kierują się wszyscy uzdrowiciele, bioenergoterapeuci i ekstrasensi, których ideologiczna podstawa działalności wpisuje się w nurt New Age. W opracowaniach antropologicznych oraz socjologicznych dotyczących różnych kierunków takiej medycyny (np. ziołolecznictwo, reiki oraz wiele in­ nych) spotykamy się z różnorodną terminologią. Oprócz pojęcia „medycyna ho­ listyczna”, pojawia się medycyna naturalna, tradycyjna, alternatywna czy kom­ plementarna. Tradycyjnymi formami leczenia są przecież indyjska Ajurweda czy chińskie Tai-chi. Jednak owe starożytne systemy nie pozostały niezmienne, a podlegały transformacjom poprzez ich adaptacje do euroamerykańskiego krę­ gu kulturowego, wchłaniając nowe elementy (Penkala-Gawęcka 2006: 23-24; Kubiak 2005: 44-46). Należy zwrócić uwagę na różnorodne pochodzenie tych niekonwencjonalnych metod. Mogą to być praktyki magiczne wywodzące się z lecznictwa ludowego, wschodnie metody leczenia stanowiące integralne syste­ my duchowo-lecznicze (Hatha Joga, Ajurweda) czy wynalezione na Zachodzie niekonwencjonalne formy terapii, jak na przykład mesmeryzm czy homeopatia. Wielu terapeutów czerpie z kilku źródeł, co prowadzi do eklektyzmu ich prakty­ ki. Można tu mówić także o swoistej „orientalizacji” Zachodu (Penkala-Gawęcka 2006: 30-31). Wszelkie dawne praktyki lecznicze, zwane obecnie tradycyjnymi czy alter­ natywnymi, wpisujące się w nurt New Age, były w swej oryginalnej postaci zintegrowanymi systemami. Tak na przykład Huna, wiedza tajemna kahunów z Polinezji, była jednocześnie systemem religijnym, filozoficznym oraz leczni­ czym. Dlatego bardziej adekwatnym terminem dla określenia ich istoty jest nie leczenie, lecz uzdrawianie. Stosowane jest ono przez antropologów dla określe­ nia różnych alternatywnych form leczenia, zwłaszcza w odniesieniu do tak zwa­ nego uzdrawiania duchowego. Jest ono zdecydowanie bliższe sferze religijnej niż medycznej, gdyż odwołuje się do wiary w bóstwa, duchy opiekuńcze lub czerpie z praktyk magicznych. W związku z tym spotykamy się także z pojęciem medy­ cyny magicznej bądź sakralnej (zob. Penkala-Gawęcka 2006: 26). Pod koniec XX wieku, na tle przemian społecznych, politycznych oraz tak zwanej nowej fali kultury w Rosji, zaczęły się aktywnie rozwijać nowe metody uzdrawiania. Obejmują one przeróżne, powyżej opisane formy, zarówno lokalne, ludowe, jak i tradycje orientalne. Nowa fala kultury związana jest ze wspomnia- �134 Anna Mrozowicka nym już renesansem wiedzy ezoterycznej oraz rosnącym zainteresowaniem reli­ gią i kulturą tradycyjną. Początki badań nad tego typu praktykami uzdrowicielskimi w Rosji przypadały na lata 70. XX wieku, kiedy to grupa lekarzy podjęła się studiowania medycyny niekonwencjonalnej w ramach swej praktyki klinicz­ nej. W 1987 roku z inicjatywy Ministerstwa Zdrowia ZSRR oraz Związku Inży­ nierów ZSRR utworzono Wszechradzieckie Centrum Naukowo-Badawcze nad Medycyną Tradycyjną. Instytucja ta pracowała również nad prawnym uznaniem niekonwencjonalnych praktyk uzdrawiania i przygotowała do ich wykonywania około 6 tysięcy uzdrowicieli. W 1990 roku utworzono Wszechrosyjskie Profesjonalne Zrzeszenie Medycz­ ne Specjalistów Tradycyjnej Medycyny Ludowej i Uzdrowicieli, które zajmuje się licencjonowaniem i liczy ponad 1000 aktywnych członków (Larionova 2005: 134-136). Dla otrzymania licencji niezbędne jest wykształcenie medyczne na po­ ziomie przynajmniej średnim. Od owego czasu zaczęły działać różne ośrodki szkoleniowe, które dają podstawowe przygotowanie medyczne i wydają certyfi­ katy przyznające tytuł uzdrowiciela, bioenergoterapeuty itp. Licencja daje prawne pozwolenie na reklamowanie się, prowadzenie własnej praktyki oraz zatrudnie­ nie w instytucjach medycznych (Lindquist 2001: 3). Do popularności alternatyw­ nych praktyk leczniczych przyczyniają się również środki masowej informacji, które rozpowszechniają literaturę na ten temat, reklamują kursy i szkolenia. Al­ ternatywne metody uzdrawiania zostały zalegalizowane prawnie, a w 2002 roku Ministerstwo Zdrowia Federacji Rosyjskiej utworzyło stanowisko głównego spe­ cjalisty ds. medycyny tradycyjnej (Larionova 2005:135, 138). Jedną z przyczyn, dla których państwo zdecydowało się na uprawomocnienie praktyk uzdrowicieli, była konieczność obniżenia kosztów wydatkowanych na podstawową opiekę medyczną w placówkach państwowych (zob., w odniesieniu do Kazachstanu, Penkala-Gawęcka 2006: 27-28). W rezultacie wykształciła się różnorodna formacja „specjalistów-magików” i „uzdrowicieli”. Wśród nich spotyka się również przedstawicieli medycyny ofi­ cjalnej, którzy przystosowali się do nowych warunków życia i zdecydowali się na świadczenie alternatywnych wariantów usług medycznych. Wśród uzdrowicieli znajdziemy też przedstawicieli inteligencji, którzy w okresie radzieckim zgłębia­ li wiedzę ezoteryczną oraz wschodnie systemy duchowego rozwoju. Wykorzy­ stali je następnie zręcznie po upadku starego systemu, znajdując w tych nowych okolicznościach wygodne miejsce dla siebie i swych zainteresowań (Larionova 2005: 135). Jak słusznie zauważył prekursor medycyny holistycznej, Capra, każdy system opieki zdrowotnej wyrósł z dziejów danej kultury i ulega zmianom pod wpływem okoliczności ekonomicznych, filozoficznych i religijnych. Zmiana paradygmatu w opiece zdrowotnej powinna polegać na sformułowaniu nowych modeli poję­ ciowych, stworzeniu nowych instytucji i wprowadzeniu nowej polityki ochrony zdrowia (Capra 1987: 432, 463). �Idee New Age w kreowaniu wizerunku uzdrowiciela w Rosji 135 W czasie opisanych powyżej transformacji społeczno-kulturowych w Rosji działalność uzdrowicielską rozpoczęła Anastazja. Opracowała koncepcję uzdra­ wiania, czerpiąc po trosze z wielu systemów duchowo-leczniczych. Swoją me­ todę nazywa „twórczością” oraz „chrześcijańsko-kosmiczną miłością i harmo­ nią”. Skuteczność tego procesu zależy przede wszystkim od rozwoju duchowego. Anastazja twierdzi, że nadejdzie czas, kiedy medycyna, religia i nauka staną się jednym, powtarza koncepcje holistyczne, podkreślając, że człowiek jest częś­ cią kosmosu (Mikolas 1993). Guz twierdzi, że nie leczy, a uzdrawia. Nie stosuje w terapii żadnych leków ani ziół, uzdrawianie nazywa duchowym oczyszcze­ niem poprzez medytację i poezję mantryczną. Jest to klucz do poznania siebie i swojego wewnętrznego Ja. W istocie człowiek leczy się sam. Anastazja utrzy­ muje, że jej poezja, będąca kombinacją określonych dźwięków oraz wewnętrz­ nych wibracji, działa oczyszczająco. Czytając ją, ludzie płaczą, pozbywają się negatywnych emocji, stanów nerwicowych, przez co leczą się z wielu chorób17. Anastazja posługuje się w praktyce leczniczej także wodą naładowaną własną energią, która podobno leczy niczym cudowne, uzdrawiające źródełko. Poza tym woda ta posiada jakoby zdolność materializacji. Może się w niej pojawić piasek bądź kamienie, w zależności od tego, na jakie schorzenie cierpi dany pacjent (Bot’eva 1996). Jak powiedziała dziennikarce krajowej gazety „My i zdorov’e”, na jej dyplo­ mie napisano, że jest eks ti -ase/?.ve/« - inst ru kto re m międzynarodowej kategorii. Po­ siada nie tylko prawo zajmowania się praktyką uzdrawiającą, lecz także przygo­ towywania przyszłych adeptów oraz wydawania dyplomów. Ona sama otrzymała certyfikat od Międzynarodowego Zrzeszenia Medycznego „Europa” w Kijowie. Na początku lat 90. w Rosji nie wydawano licencji zezwalającej na pracę w cha­ rakterze ekstrasensa, lecz dla prowadzenia tego typu działalności należało uzy­ skać oficjalne pozwolenie, pod groźbą odpowiedzialności karnej. Dlatego Guz pojechała na Ukrainę, gdzie zdobyła dyplom, dzięki czemu została członkiem Międzynarodowego Zrzeszenia Medycyny Ludowej (Bot’eva 1996). Anastazja podaje także, żejakojedna z pierwszych otrzymała w 1993 roku licencję na pracę jako bioenergoterapeutka, przedstawiając komisji udokumentowane medycznie rezultaty swojej pracy. Zapewnia także, że przeszła komisyjne, psychologiczne testy osobowości określające jej zdolności do pracy z ludźmi. Przez sześć lat pracowała w Medyczno-Psychologicznym Centrum „Interwał” u głównego psy­ chiatry Ałtajskiego Kraju — Leonida Jermołajewa. Ośrodek ten specjalizował się głównie w leczeniu uzależnień za pomocą hipnozy (Novikova 1992). Podczas osobistej rozmowy z Jermołajewem uzyskałam potwierdzenie, iż rze­ czywiście w tym ośrodku w latach 90. pracowała Olga Guz, lecz nie przypomina on sobie, aby wykazywała jakieś szczególne zdolności. Objaśnił mi także, w jaki sposób na początku lat 90. prowadził badania mające na celu odkrycie zdolności 17Anastazja porównuje się do greckiego bożka Orfeusza, który leczył za pomocą muzyki i poezji. �136 Anna Mrozowicka uzdrowicielskich u konkretnych osób. Szukał drogi uprawniającej do nadawa­ nia licencji uzdrowiciela, której uzyskanie zezwalałoby urzędowo na prowadze­ nie własnej praktyki. Przetestował 200 osób, z których odrzucił 100. Następnie wybrał dziesięć, które poddał testom na oddziale onkologicznym. Tylko sześć potrafiło wskazać bezbłędnie miejsce, w którym znajduje się guz. Lekarz dodał jeszcze, iż ich ręce emanowały niekiedy takim żarem, iż nawet przy 40 stopniach mrozu mogli chodzić bez rękawiczek18. Na swojej oficjalnej stronie Guz zapewnia, że w latach 90. otrzymała od głów­ nego psychoterapeuty kraju, Walerego Mironowa, pozwolenie na pracę z ludź­ mi za pomocą biblioterapii. Sam Mironow nie potwierdził jednak tej informacji, twierdząc, że nigdy nie miał prawa wydawania tego rodzaju pozwolenia, i nigdy z nią nie pracował. Takie zezwolenie może wydać tylko specjalna Lekarska Ko­ misja Licencyjna konkretnego subiektu Federacji Rosyjskiej19. Galina Lindquist, która prowadziła w Rosji badania na temat działalności uzdrowicieli, wymienia, w ślad za Maxem Weberem, trzy typy legitymizacji tera­ pii alternatywnych: racjonalno-legalną tradycyjną i charyzmatyczną. Legalizacja racjonalno-prawna, przez instytucje państwowej opieki zdrowotnej, umieszcza system zdrowotny w kontekście nowoczesnej biurokracji, racjonalnej epistemo­ logii oraz redukcjonistycznej i mechanistycznej kosmologii. Kompetencje uzdro­ wicieli orzekane są na podstawie egzaminów, w wyniku których otrzymują oni li­ cencje od instytucji ustanowionych przez państwo. Właśnie ten typ legitymizacji jest bardzo ważny we współczesnej Rosji. Jego ideologiczna perswazja polega na tym, że posługuje się on autorytetem państwa, biomedycyny oraz nauk ścisłych, które to dziedziny określają ramy światopoglądowe społeczeństwa. Uzdrowiciele przedstawiają certyfikaty wydane przez komisje licencyjne, ich gabinety bywają wyposażone w nowoczesną aparaturę diagnostyczną (Lindquist 2001: 4, 7). Anastazja powołuje się na autorytet medycyny oficjalnej, przytaczając rze­ kome opinie psychiatry oraz psychologa na temat jej zdolności terapeutycznych, a także zapewniając o posiadaniu dyplomów przyznanych jej przez oficjalne in­ stytucje. Prezentując swoje poglądy, powołuje się na „najnowsze odkrycia nauk ścisłych”. Dodam, iż podczas mojej wizyty w ośrodku prowadzonym przez Ana­ stazję nie dostrzegłam żadnych certyfikatów, poza dyplomem potwierdzającym jej udział w Jarmarku Syberyjskim. Jest to impreza komercyjna, na której Guz reklamowała swoje usługi oraz tomiki poezji. Rozważając charyzmatyczny sposób legitymizacji, należy się zastanowić, w jaki sposób dany uzdrowiciel zdobywa autorytet jednostki wybitnej, to zna­ czy, w jaki sposób sytuuje siebie w systemie wiedzy i siły. Jak zauważa Galina Lindquist, alternatywne praktyki medyczne odzwierciedlają szersze, złożone sy­ stemy władzy i siły, wiążą się z transformacjami kulturowymi i społecznymi. 18 Rozmowa przeprowadzona 7 listopada 2008 r. w Centrum Medycznym „Interwał”. 19 Rozmowa przeprowadzona w Centrum Psychologicznym, 27 października 2008 r. �Idee New Age w kreowaniu wizerunku uzdrowiciela w Rosji 137 Według Webera, charyzmatyczna siła polega na pełnym afektacji oddaniu się autorytetowi jednostki, a uzależnienie od niej postrzegane jest jako inspirujące. Badania etnograficzne wykazały, że owa charyzmatyczna osoba jest w leczeniu nie-biomedycznym najistotniejszym elementem w relacji terapeutycznej. Źród­ ła legitymizacji, związane z autorytetem, nie są ściśle określone, lecz zmienne w zależności od sytuacji politycznej i kulturalnej (Lindquist 2001: 4). Anastazja, kreując swój autorytet jednostki charyzmatycznej, porównuje się do wybitnych postaci rosyjskiego życia duchowego, czyli rosyjskich starców bądź do legendarnej księżnej Olgi. Chcąc wzmocnić skuteczność autopromocji, powołuje się także na symbolikę chrześcijańską. Galina Lindquist zwraca uwagę na to, iż uzdrowiciele często cierpią na mitomanię. Są skrajnymi indywidualistami, którzy zmieniają narrację na temat swego życia, na przykład podczas rozmowy z etnografem czy dziennikarzem (Lindquist 2001: 5). Prawidłowość ta sprawdza się również w przypadku Anastazji. Warto dodać, że jedna z badaczek przeprowadziła wywiady z 1300 osoba­ mi spośród rosyjskich uzdrowicieli. Głównym celem badań było wykrycie ta­ kich osób, które rzeczywiście miały zdolności „ponadzmysłowe”. Według jej danych, posiada je tylko 0,7 % badanych. Poza tym, ekspertyza psychologiczno-psychiatryczna wykazała, iż wielu z nich cierpi na zaburzenia psycho­ somatyczne, z których niektóre uniemożliwiają pracę z ludźmi (Haritonova 2006: 8-9). Wnioski Działalność Anastazji oraz treści, jakie rozpowszechnia, świadczą o kilku fak­ tach. Po pierwsze, jej głównym celem jest niewątpliwie pozyskanie klientów. Wybrała ona takie wątki autopromocji, które mogą przyciągnąć znaczną część rosyjskiego społeczeństwa. Po drugie, wybór tych elementów był uwarunkowany treściami, jakie oferuje współczesna kultura popularna w Rosji. Badania wykazują, iż idee Wodnika są wciąż w Rosji żywe. Wypowiedzi rozmówców świadczą o znajomości literatury ezoterycznej, idei kosmicznych oraz ekozoficznych. Nie powinno to jednak dzi­ wić w państwie, w którym również poważni naukowcy prowadzili badania paranaukowe. Rezultaty tych badań wpłynęły na treści przekazywane przez kulturę popularną, a także na politykę zdrowotną. Wykorzystała je także Guz, starając się legitymizować swoją działalność. Nie można twierdzić, iż wszyscy Rosjanie uznają filozofię Nowej Ery za włas­ ną. Po upadku państwa komunistycznego z jego „religią marksistowską” naród potrzebował nowej wiary. Nie wszyscy Rosjanie odczuli potrzebę zwrócenia się ku Cerkwi prawosławnej, gdyż dla wielu z nich jest ona instytucją całkiem obcą i nieznaną. Z kolei kosmizm można również nazwać „religią”, z którą spotkali �Anna Mrozowicka 138 się jeszcze w państwie radzieckim. Jednak Anastazja odwołuje się także do insty­ tucji prawosławnych, gdyż jeśli New Age to ideologiczny kolaż, to w rosyjskim wariancie zawiera on także elementy chrześcijaństwa wschodniego. Mogą one wzmacniać jej autorytet i wiarygodność. Po czwarte, jako uzdrowicielka Anastazja zajmuje miejsce w pluralistycznym systemie opieki zdrowotnej w Rosji. Pluralizm medyczny jest uwarunkowany zarówno sytuacją polityczną, jak i ekonomiczną oraz ideologiczną. Najwyraźniej w licencjonowaniu uzdrowicieli mają interes nie tylko oni sami, lecz również urzędnicy, przedstawiciele medycyny oficjalnej i koncerny farmaceutyczne. Pragnę złożyć podziękowania Pani Prorektor Państwowego Uniwersytetu Pe­ dagogicznego w Bamauł, prof. Tatianie Szczegłowej oraz prof. Irinie Nikulinie, dzięki którym mogłam odbyć staż badawczy w Rosji. Słowa kluczowe: N ew Age, Rosja, Ałtajski Kraj, kosmizm, holizm, medycyna komple­ mentarna, uzdrowiciele B IB L IO G R A FIA Andrusiewicz A. 1994 M it Rosji. Studia z dziejów i filozofii rosyjskich elit, t. 1-2, Rzeszów: Wydawnictwo Wyższej Szkoły Pedagogicznej. B ot’eva O. 1996 Kto razrusit carstvo zla, „M y i zdorov’e” 20 (94), 24.05., www.anastasiais-me.ru/home/old/n22.htm (13.06.2009). Capra F. 1987 Punkt zwrotny, przeł. E. Woydyłło, Warszawa: Państwowy Instytut Wy­ dawniczy. Dvorkin A.L. 2002 Sektovedenie. Opyt sistematiceskogo issledovania, Niźnij Novgorod: Izdatel’stvo vo ima knaza Aleksandra Nevskogo, http://pravbeseda.ru/library/index.php?page=book&id=929 (13.06.2009). Haritonova V.I. 2003 Bez very i nadeźdy (k problem e vozrozdenia tradicionnyh religiozno-m agićeskihpraktik), „Etnografićeskoe obozrenie” 3, s. 60-83. 2006 Letnaa skola medicinskoj antropologii „Problemy integracii medicinskih sistem ”, „Etnografićeskoe obozrenie” 2, http://joumal.iea.ras.ra/online (13.06.2009). Jung C.G. 1993 Archetypy i symbole: pism a wybrane, przeł. J. Prokopiuk, Warszawa: Wydawnictwo „Czytelnik”. Kiselev S. 1998 Ekologia dusy, „Priroda Kulundy” 1, 01.01., www.anastasia-is-me.ru/ home/old/n26.htm (13.06.2009). �Idee New Age w kreowaniu wizerunku uzdrowiciela w Rosji 139 Kubiak A. 2005 Jednak N ew Age, Warszawa: Wydawnictwo Jacek Santorski & Co. Kwiecień M. 2000 Raskoł a prawosławna koncepcja starcostwa, „Europa Wschodu i Zacho­ du” 4, s. 64-70. Larionova J.A. 2005 F enom en„ narodnogo celitel’s tva ” vRossii, w: V.V. Vasil’ev, L.T. Solovéva (red.), Gumanitarnaa k u l’t ura i étnoidentifikaciá. Trudy molodyh ućenyh, t. 2, Moskva: IEA R A N , s. 134-140. Lindquist G. 2001 The Culture o f Charisma, „Anthropology Today” 17: 2, s. 3-8. Luckmann T. 2006 Niewidzialna religia. Problem religii we współczesnym społeczeństwie, przeł. L. Bluszcz, Kraków: Zakład Wydawniczy „Nomos” . Mikolas O. 1993 Svetlyj krest, „M olodeź’ Altaá” 26, 25. 06., www.anastasia-is-me.ru/home/ old/n21.htm (13.06.2009). Novikova O. 1992 Kogda serdce lübit, ono svetitsá, „M olodeź’Altaá” 34, 21.08., www.anastasia-is-me.ru/view.php?theurl=pressa/publikazij/cerdze.htm (13.06.2009). Pawluczuk W. 1998 Ukraina. Polityka i mistyka, Kraków: Zakład Wydawniczy „Nomos” . Penkala-Gawęcka D. 2006 M edycyna komplementarna w Kazachstanie. Siła tradycji i presja globa­ lizacji, Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM. Piątkowski W , Jezior J., Ohme R. 1993 Listy do Kaszpirowskiego. Spojrzenie socjologiczne, Lublin: Wydawnic­ two UMCS. Przybył E. 1999 W cieniu Antychrysta. Idee staroobrzędowców w X V II w., Kraków: Zakład Wydawniczy „Nomos”. Rerich M. 1980 Ałtaj-Himalaje, przeł. E.P Melech, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy. Sołowiow W. 1998 Krótka opowieść o Antychryście, przeł. J. Posadzy, Wrocław: Wydawnic­ two „Lumen” . Vemette J. 1996 New Age. Uprogu Ery Wodnika, przeł. J. Dembska, Warszawa: Wydawnic­ two „Verbinum”. Vstreca vtoraá... 2001 Vstreca vtoraá, „Vstupaáv Eru Vodoleá”, „Reklama Ałtaj” 8 (20),http://www. anastasia-is-me.ru/view.php?theurl=pressa/meet/meet2.htm (13.06.2009). Vstreca tret’á... 2001 Vstreca tret’á, „Ekologia d u śy”, „Reklam aAłtaj” 12 (24), http://www.anastasia-is-me.ru/view.php?theurl=pressa/meet/meet3.htm (13.06.2009). �Anna Mrozowicka 140 Walicki A. 2005 Zarys myśli rosyjskiej od oświecenia do renesansu religijno-filozoficznego, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Zamojski A. 2002 N ew Age. Filozojia, religia i paranauka, Kraków: Zakład Wydawniczy „Nomos” . Źródła internetowe: www.anastasia-is-me.ru ( 13.06.2009). Anna Mrozowicka N E W A G E ID EA S IN TH E CREATION OF TH E IM A G E OF A H E A L E R IN R U SSIA . T H E C A SE OF A N A STA SIA FR O M ALTAI K R A I (Summary) The article presents the techniques o f self promotion used by healers in contemporary Russia, notably a healer Anastasia o f Barnaul in Altai Krai. The author analyses the cultu­ ral context o f this phenomenon, and particularly the messages used by healers in creating their image. These include mainly the popular New Age ideas spread by popular culture (related to unconventional medicine, ufology, cosmism, astrology, religious syncretism) and references to the Russian M essianic tradition. The terminology used by complemen­ tary medicine has its roots in occultist and parascientific nomenclature as well as in spe­ culations about potential „energy information fields” connected with the space research. Besides, the article discusses the medical and legal context o f the phenomenon under study, i.e. how healers are licensed by state authorities, and the relationship between re­ presentatives o f official medicine and complementary medicine. A commercial aspect o f the activity o f healers in Russia has also been presented. Key words: New Age, Russia, Altai Krai, cosmism, holism, complementary medicine, healers � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/624320e3fc9fd3196bdd9279889d80cb.pdf 77b38001cb979da409deb69fa31f37fe Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1463 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1353 Title A name given to the resource Konflikt, symbioza, izolacja. Stosunki etniczne na polskim Podkarpaciu / ETNOGRAFIA POLSKA 1992 t.36 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1992 t.36 z.1, s.65-80 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mucha, Janusz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XXXVI: 1992, z. 1 PL ISSN 0071-1861 JANUSZ MUCHA (Katedra Socjologii U M K , Toruń) Konflikt, symbioza, izolacja. Stosunki etniczne na polskim Podkarpaciu 1 Córce Marcie, towarzyszce wędrówek szlakami karpackich cerkiewek i kirkutów Karpaty Zachodnie i zachodnia część Karpat Wschodnich stanowiły przez setki lat, a w pewnej mierze stanowią i dzisiaj, południową granicę państwa polskiego. Gdy mówimy o Karpatach Polskich i o polskim Podkar­ paciu, to tę właśnie część omawianych gór mamy na uwadze. Gdy wy­ dzielamy ten teren z punktu widzenia związanych z nim różnych grup i systemów społecznych, zainteresować się musimy w szczególności okresem, w którym istniała już wystarczająco wyraźna świadomość etniczna, świado­ mość kulturowej odrębności poszczególnych grup. Zajmować się więc bę­ dziemy polskim Podkarpaciem od połowy dziewiętnastego wieku do I I wojny światowej, kiedy to jego zróżnicowanie etniczne straciło swój poprzedni charakter. Czasy późniejsze będą tu wspominane, ale zasadniczo nie będą analizowane. Jest tego kilka powodów. W wyniku wojny nastąpiły w Polsce ogromne zmiany społeczne, w tym również w interesującym nas tu zakresie. Spośród wielkich przesunięć teryto­ rialnych ważna dla nas jest jedna kwestia: przejęcie przez ówczesny ZSRR południowo-wschodnich regionów przedwojennego Państwa Polskiego, a zwłaszcza Podkarpacia, wraz z całą jego mieszanką kulturową. Druga ważna zmiana to wymordowanie przez hitlerowców prawie wszystkich polskich 1 Tekst ten oparty jest na nieopublikowanej dotąd po polsku, znacznie obszerniejszej całości pod tytułem „Zróżnicowanie etniczne polskiego Podkarpacia", wykonanej w ramach prac badawczych Zakładu Antropologii Społecznej Instytutu Socjologii Uniwersytetu Jagielloń­ skiego i sfinansowanej częściowo przez Instytut Religioznawstwa Uniwersytetu Jagiellońskiego. �66 JANUSZ MUCHA Żydów, a następnie emigracja pozostałych. Trzecia zmiana to kikuetapowe wysiedlanie Niemców z całego Podkarpacia. Czwarta to akcja „Wisła", w wyniku której około dwustu tysięcy osób ukraińskiej (ruskiej) przynależnoś­ ci etnicznej zostało, wbrew swej woli, wysiedlonych na Ziemie Zachodnie i Północne. Do tych kwestii będziemy wracać. Nowa sytuacja etniczna Podkarpacia, odzwierciedlająca w przybliżeniu fakt, iż około 95% ludności całej powojennej Polski to Polacy, nie jest dla nas bardzo interesująca. Problematyka grup etnicznych doczekała się ogromnej literatury, po­ święconej jednak przede wszystkim nowoczesnym społeczeństwom przemys­ łowym. Podobnie jak wielu badaczy, za grupę etniczną uważam zbiorowść o swoistych w danym układzie społecznym, przekazywanych z pokolenia na pokolenie, cechach kultury i o świadomości pochodzenia od wspólnych przodków. Wśród cech kulturowych za szczególnie istotne uważa się na ogół język i religię. Ważną funkcją grup etnicznych jest tworzenie silnego „po­ czucia jedności", tożsamości, wspólnoty (por. np. Mucha 1983, s. 129-130; Marger 1991, s. 17-18). Zbiorowości, którymi będziemy zajmować się w tym tekście, ulokowane są historycznie w konstytucyjnym okresie dziejów Galicji (i Śląska Austria­ ckiego) oraz w I I Rzeczypospolitej Polskiej. Dlatego też nie możemy patrzeć na nie jak na grupy etniczne wchodzące w skład nowoczesnego, pluralistycz­ nego społeczeństwa przemysłowego, czy grupy takie społeczeństwo konsty­ tuujące. Zbiorowości, o których będzie mowa, to raczej (choć nie tylko) „grupy etnograficzne", czy „grupy ludowe". Roman Reinfuss (1946, s. 9) podkreślał związek „grup etnograficznych" z określonym terytorium geogra­ ficznym. Józef Obrębski kładł nacisk na powiązanie grup ludowych (a więc związanych głównie z szeroko rozumianym rolnictwem) ze „sformalizowa­ nymi formacjami społecznymi", takimi jak gmina, powiat czy wreszcie pań­ stwo. Co istotne u tego uczonego, a szeroko rozwijane i przez dzisiejszą myśl socjologiczną i antropologiczną, to fakt, iż podstawowym powodem poja­ wienia się tożsamości grupowej, poczucia grupowej przynależności, są kon­ takty i stosunki członka danej grupy z innymi ludźmi, należącymi do innej grupy. „Etniczność" uzewnętrznia się tylko wtedy, gdy dochodzi do kontak­ tu dwóch różnych grup etnicznych, a więc w płaszczyźnie zróżnicowań kulturowych. Ogromnie ważne staje się tu w takim razie pojęcie „obcego" (1936, s. 187). Mówiąc językiem klasyka, konflikt z grupą zewnętrzną wzmacnia tożsamość grupy wewnętrznej (Sumner 1979, s. 12-13). Czego spodziewać się możemy po konfliktach etnicznych? Jakie jest ich społeczne podłoże, jakie są ich społeczne funkcje poza funkcją właśnie wymienioną? Ogólnoteoretyczna, oraz poświęcona kwestiom etnicznym lite2 2 Literatura dotycząca okresu powojennego jest wyjątkowo uboga. Źródła na temat sytuacji wcześniejszych są bogatsze, ale niestety zawierają one znacznie więcej informacji o kulturze materialnej niż o stosunkach społecznych. Z naszego punktu widzenia jest to poważna niedo­ godność. �STOSUNKI ETNICZNE NA POLSKIM PODKARPACIU 67 ratura proponuje nam pewną liczbę hipotez; tutaj interesuje nas jednak głównie konkretna, historycznie i terytorialnie określona sytuacja. Przed dokonaniem jej oglądu niezbędne będzie wskazanie, jak rozumiany jest w tym tekście konflikt. W literaturze socjologicznej spotykamy trzy zasad­ nicze pojęcia konfliktu: (a) tkwiącej w strukturze systemu społecznego nie­ zgodności, wzajemnego wykluczania się celów grupowych, spowodowanej ograniczoną ilością powszechnie pożądanych dóbr („sprzeczność interesów); (b) „antagonistycznych" działań czy stosunków społecznych typu walki i współzawodnictwa (metody, jakimi prowadzony jest tak rozumiany kon­ flikt mogą być rozmaite); (c) stan wrogich postaw czy/i uczuć między grupa­ mi czy osobami. Zauważyć można, że zarówno rozpatrując konflikt jako ciąg działań, jak i jako wrogość czy napięcia psychiczne, szuka się na ogół jego źródeł w strukturze sytuacji. I odwrotnie: rozpatrując sprzeczności interesów zwraca się uwagę na jej konsekwencje (nie pojawiające się jednak samoistnie i zawsze - stąd problem czynników, które te konsekwencje wy­ zwalają) w postaci szeroko rozumianych wrogich postaw, uczuć i wrogich działań (por. Mucha 1978, s. 15). W tak krótkim tekście, który przedstawić ma stosunki etniczne na ogromnym obszarze i w ciągu prawie stu lat, skoncentrujemy się głównie na behawioralnej i świadomościowej stronie problemu, pozostawiając sobie na inną okazję analizę jego aspektów struk­ turalnych. Wróćmy jednak na chwilę do wspomnianych wyżej hipotez. W tak zwanych konfliktowych modelach społeczeństwa znajdujemy dwie ogólne hipotezy, które będą dla nas interesujące. Pierwsza przyjmuje, że konflikt jest zjawiskim powszechnym w zróżnicowanych systemach społecznych. Druga mówi, że konflikt prowadzi do zmiany społecznej (Dahrendorf 1972). Jakie będą to konflikty i jakie zmiany w naszym konkretnym przypadku, pokaże nam analiza empiryczna. Polskie Podkarpacie podzielimy tutaj na trzy części o nierównej wielkości i zróżnicowaniu etnicznym. Omawiać je będziemy idąc od zachodu, a więc od Bramy Morawskiej, na wschód. Pamiętamy, że nie interesuje nas tu cała Galicja (i cały Śląsk Austriacki), nie interesują nas wszystkie grupy społecz­ ne. Zajmujemy się JEDYNIE Podkarpaciem i grupami o ludowym zasad­ niczo charakterze. „Śląsk Austriacki" dzielił się na dwie części. Część opawska była et­ nicznie czeska. Część cieszyńska była bardzo mieszana. Na początku X X wieku Polacy stanowili tam 60% ludności, Czesi około 25% i Niemcy około 15%. Przewaga Polaków miała do 1919 roku jedynie liczebny cha­ rakter. Politycznie i kulturowo dominowali Czesi i Niemcy. Polskie tradycje podupadały. Zaniepokojenie wyrażali działacze polscy oraz uczeni (por. np. Rusiński 1915, s. 50-51; Gawełek 190, s. 69). Konflikty miały charakter polityczny, ekonomiczny, a nawet religijny (na Śląsku Cieszyńskim mie­ szkało bardzo wielu polskich Protestantów oraz niemieckich i czeskich Ka­ tolików). Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości zmienił się całościowy �68 JANUSZ MUCHA układ społeczny. Teraz dominowali Polacy. Napięcia narodowe między Po­ lakami a Czechami były wciąż wielkie, tak że ludność czeska w znacznej mierze emigrowała do niepodległej teraz Czechosłowacji (por. Tomaszewski 1985a, s. 157-158). Jak się więc wydaje, liczba Niemców nie uległa po­ ważnemu zmniejszeniu. Podobnie ich pozycja ekonomiczna (na temat Niem­ ców w Polsce w okresie międzywojennym patrz np. Tomaszewski 1985a, s. 121-147; Tomaszewski 1985b, s. 208-236). Pierwszy wzór sytuacji społecznej, jaką zaobserwowaliśmy, polegał na tym, że mimo silnych napięć etnicznych, w ramach względnie pluralistycz­ nego systemu społecznego, jakim była Monarchia Habsburgów, udawało się utrzymać równowagę między grupami. Zmiana sytuacji, polegająca na odej­ ściu od polityki pluralistycznej (zarówno w Polsce, jak i w Czechach) do­ prowadziła do „rozwiązania konfliktu" poprzez wymuszenie na jednej ze stron wycofania się z niego. Podobnie jak z ludnością czeską na Śląsku, sytuacja przedstawiała się z Niemcami w Białej, a więc na zachodnim skra­ ju Galicji Zachodniej, sąsiadującym bezpośrednio ze śląskim Bielskiem. W 1910 roku ludność niemiecka miała tam stanowić około dwie trzecie całości, a w 1921 roku już tylko niecałe 9% (por. Stoliński 1927). Zróżnicowanie etniczne Galicji Zachodniej było jeszcze większe niż Śląska Cieszyńskiego. Obok polskich (i ruskich) górali spotykamy tam Niemców, Żydów, Cyganów, Słowaków. Dość trudno określić liczbę Niemców na tym terenie, choć wiemy, iż było ich mało (za czasów I I Rzeczypospolitej w całym województwie krakowskim stanowili oni 0.4% ludności). Osadnictwo ich miało wprawdzie bardzo długą, bo sięgającą dwunastego wieku tradycję, ale zasymilo­ wali się w ciągu kilku wieków i pozostały po nich jedynie nazwy (Sromowce, Tylmanowa, Waksmund, Szaflary, Harklowa, itp;). To nie Niemcy stanowili więc podstawowy kontekst kulturowy dla „lud­ ności tubylczej" w Galicji Zachodniej. Z tego punktu widzenia najważniejsza była zbiorowość żydowska. Żydzi mieszkają w Polsce od X I I I wieku, ale ogromny wzrost ich liczby nastąpił na polskim Podkarpaciu dopiero pod koniec X V I I I wieku na skutek antyżydowskiej polityki wewnętrznej Austrii. Jeszcze za panowania cesarzowej Marii Teresy (1745-1780), 40% Izraelitów w Galicji Zachodniej mieszkało na wsi. Dopiero później, po zniesieniu praw „de non tolerandis Judaeis", nastąpiła ich silna urbanizacja. Na przełomie XLX i X X wieku, około 13% Żydów zachodniogalicyjskich pracowało w rol­ nictwie i leśnictwie, a z handlu (włączając w to prowadzenie karczm) żyło ponad 37% Żydów. Stosunki między ludnością polską (i ruską) a Żydami zależały głównie od zawodu tych drugich. Słowiańscy chłopi traktowali Żydów-chłopów bez wrogości i uprzedzeń, a nawet zdarzały się przypadki wyboru Żydów-rolników do rad gminnych. Inny był stosunek między polskimi chłopami a arendarzami. Jak widać, „obcość" była cechą stopniowalną. Około 80% karczm na galicyjskiej wsi arendowanych było przez Żydów. Żydowski karczmarz występował wobec chłopów jako samodzielny przed- �STOSUNKI ETNICZNE NA POLSKIM PODKARPACIU 69 siębiorca, w pełni i wyłącznie odpowiedzialny za swą działalność i jej skutki, jak na przykład pijaństwo chłopów, ich zadłużanie się, a niekiedy upadek ich gospodarstw. Chłopi na ogół nie zdawali sobie sprawy z tego, że wyzys­ kiwanie ich przez karczmarza związane jest głównie z bardzo wysokimi kosztami dzierżawy, którą musiał on opłacać właścicielowi wsi, na ogół katolickiemu, polskiemu szlachcicowi. Nienawiść chłopów kierowała się też ku Żydom-handlarzom, zwłaszcza parającym się lichwą lub sprzedającym na kredyt, która to sprzedaż równie często prowadziła ekonomicznie i mentalnie nie przygotowanych do niej chłopów do licytacji ich dorobku i do ruiny. Trzeba tu dodać, że u Żydów pożyczało się pieniądze dużo łatwiej niż w instytucjach kredytowych lub u chrześcijańskich handlarzy, ale trzeba było płacić im znacznie wyższy procent. Kolejnym powodem wielkiej niechęci chłopów do Izraelitów było przekonanie o ich wielkim bogactwie oraz zawiść wobec niego. Patrząc na dobytek, którym dysponował Żyd-karczmarz, chłop nie zastanawiał się na ogół nad tym, co jest jego prywatną własnością, a co warsztatem pracy. Na przekonanie o bogactwie Żydów miało też ogromny wpływ nazwisko Rotschildów i głęboka wiara w to, że każdy Żyd galicyjski miał możliwość korzystania z ich wielkiego majątku. Wreszcie mamy wśród galicyjskich chłopów do czynienia z przekonaniem o lenistwie i bezczynności żydowskich arendarzy. Chłopi uważali za pracę jedynie uprawianie ziemi. Stąd ich poztywny stosunek do nielicznych Żydów-rolników, ale negatywny do karczmarzy i handlarzy. Arendarz spędzał cały swój czas w karczmie, dokąd chłop chodził dopiero po pracy. Dla bardzo nielicznych chłopów było rzeczą zrozumiałą to, że prowadzenie karczmy też jest pracą. Raczej sądzili oni, że arendarz sprzedaje wódkę „przy okazji" siedzenia w karczmie. Jak zauważa Jarosław Krawczyk, z którego badań historycznych (1985) tu korzystamy, głęboko zakorzeniona i stereotypowa w swym charakterze niechęć chłopów do Żydów była głównym powodem wielu antyżydowskich wystąpień, które nie miały na ogół innych ważnych, konkretnych przyczyn. Jego zdaniem, owe wystąpienia, czy pogromy, a już zwłaszcza te, które odbywały się w końcu lat dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku na polskim Podkarpaciu, związane były też z nagłym powiększaniem się w niektórych regionach procentu ludności żydowskiej. Rozruchy antyżydowskie, którymi zajmował się Krawczyk, miały miejsce w 1897 roku w Chodorowie i Schodnicy, a w 1898 roku w całej prawie Galicji Zachodniej. W konsekwencji pogromów, które nie miały podobno żadnej istotnej, jednorazowej przyczyny, wprowadzony został w Galicji w czerwcu 1898 roku stan wyjątkowy. Uspokoiło to nieco nastroje w jej części zachodniej, ale tymczasem wieści o rozruchach dotarły do Galicji Wschodniej i wywołały tam burdy. Uczestniczyła w nich głównie polska, a nie ukraińska ludność chłopska. Jak możemy zinterpretować konflikty między chłopami a Żydami? Żydzi byli „obcy", „inni" pod względem wyznawanej religii, całokształtu kul­ tury, zawodu. Byli „mniejszością pośredniczącą" (por. np. Turner, Bonacich �70 JANUSZ MUCHA 1980), co czyniło ich „naturalnym" kozłem ofiarnym w konflikcie między grupą dominującą a grupą ekonomicznie upośledzoną, która nie rozumiejąc całokształtu sytuacji podejmuje działania nie uwarunkowane główną w da­ nych okolicznościach sprzecznością interesów. Zauważmy, że konflikt trwał przez dekady, a przegrywająca grupa nie miała, jako całość, możliwości pełnego wycofania się. Duża emigracja Żydów galicyjskich do Ameryki pokazuje jednak, iż takie próby podejmowane były przez bardzo liczne indywidualne rodziny. Kolejną niesłowiańską grupą zamieszakującą Polskie Karpaty są Cyganie wyżynni. Jak się wydaje, przywędrowali tu między trzynastym a piętnastym wiekiem, wraz z migrującymi Wołochami (por. Bartosz 1976; Mirga 1988). W odróżnieniu od innych grup cygańskich, które przybyły do Polski znacz­ nie później, Cyganie wyżynni, czyli „Bergitka Roma", prowadzą od pokoleń osiadły tryb życia. Mieszkali głównie w dawnych powiatach nowotarskim i nowosądeckim, w takich miejscowościach, jak Nowy Targ, Harklowa, Maniowy, Jurgów. Czarna Wieś, Szaflary itp. Byli to najbiedniejsi Cyganie w Polsce. Utrzymywali się nie tyle z wróżby, co z żebraniny. Główny zawód męski to tłuczenie kamieni, w coraz mniejszej mierze kowalstwo - spadało bowiem na nie zapotrzebowanie. Można by powiedzieć, że Bergitka Roma był to cygański proletariat. Dawnej mieszkali w bieda-ziemiankach, później w dość nędznych chałupskach. Zarówno na Podhalu, jak i na Spiszu, gdzie mieszkało i wciąż mieszka najwięcej polskich Cyganów wyżynnych, ich stosunki z góralami były bardzo złożone. Z jednej strony górale potrzebowali Cyganów do wykony­ wania (zazwyczaj drobnych i nie wymagających wysokich kwalifikacji) prac kowalskich, Cyganie zaś potrzebowali górali jako dostawców wyżywienia. Z drugiej strony, górale gardzili Cyganami, a ci też nie bardzo poważali ludzi zajmujących się systematyczną pracą. Aż do lat pięćdziesiątych X X wieku trwał jednak stan symbiozy, zmieniony dopiero przez indus­ trializację, możliwość intratnej pracy w Czechosłowacji, rozwój turystyki, które poprawiły ekonomiczną sytuację Cyganów. Nie zmieniły one jednak stosunku górali do nich. Stereotyp pozostał, a nawet się wzmocnił. Nowe bogactwo zaczęło drażnić górali. Dotychczasowa symbioza zakładała, że miejsce Cyganów znajduje się na dnie hierarchii społecznej (por. Jaklińska-Duda 1978). Popatrzmy na dwa przykłady niechęci górali do Cyganów, wzięte z ostat­ nich kilkudziesięciu lat. Do I I wojny światowej znajdowało się w Szaflarach duże skupisko Cyganów. W czasie okupacji gmina szaflarska wyrzuciła ich ze wsi do wybudowanych poza nią szałasów. Mieszkali tam jeszcze w drugiej połowie lat siedemdziesiątych (por. Fenigsen-Orłowska 1978). W nieco in­ nym regionie, w Limanowej, Cyganom spaliły się budy, w których mieszkali tuż koło miasta. Zaczęli więc częściej niż dotąd pojawiać się w centrum i „rzucać się ludziom w oczy". Rozpoczęły się protesty, iż przynoszą ujmę miastu i próbowano usuwać ich siłą (Depczyńska 1978). �STOSUNKI ETNICZNE NA POLSKIM PODKARPACIU 71 Istnieją podobieństwa i różnice między konfliktem góralsko-żydowskim a góralsko-cygańskim. Cyganie, choć katolicy, różnili się kulturowo od górali pod każdym prawie innym względem. Byli więc typowymi „obcymi". Nie byli jednak „mniejszością pośredniczącą" i nie było powodu traktowania ich jako kozła ofiarnego. Stąd konflikt miał głównie charakter „psycho­ logiczny". Pogromy były rzadkie, gdyż nie było co rozbijać ani rabować. Co więcej, ważnym wzorem kulturowym było bezinteresowne pomaganie bardzo biednym Cyganom przez pogardzających nimi górali (por. Bartosz 1978). Zauważmy też, że zarówno Żydzi, jak i Cyganie, uznani być mogą za kulturowe „mniejszości wycofujące się", które żyły na marginesie grupy dominującej, w pewnego typu „konfliktowej symbiozie" z nią i które same działań konfliktowych nie rozpoczynały. W przypadku Żydów, wycofanie się z konfliktu było z jednej strony bardzo potrzebne (z uwagi na znacznie bardziej drastyczny charakter konfliktu) a z drugiej strony łatwiejsze (emi­ gracja do Ameryki). Cyganie nie byli aż tak aktywnie atakowani, a i szanse emigracji nie były wielkie. Dodamy, że obie te grupy spotkał podobny los podczas I I wojny światowej. Zostały one zdziesiątkowane przez hitlerowców. W polskich Karpatach Zachodnich na zachód od Śląska mieszkała, obok polskiej ludności góralskiej i niesłowiańskich „obcych", również niepolska, słowiańska, rolnicza ludność „tubylcza". Byli nią Słowacy, a na wschód od Nowego Sącza - Łemkowie. Słowacy mieszkali głównie w polskiej części Orawy i Spiszą. Grupa ta była i jest dość mało rozpoznana. Jak więc się wydaje, wielu Słowaków o jasnym poczuciu narodowym emigrowało po 1918 roku do Czechosłowacji. Zrobili więc tak samo, jak „polscy" Czesi, mieszkający na Śląsku. Słowacy nie mieli w Polsce międzywojennej własnych szkół. Byli więc pod tym względem mniejszością wyjątkowo upośledzoną. Brak ten wynikał być może z bardzo małej liczby osób o wyraźnej słowackiej świadomości naro­ dowej (mniej niż tysiąc osób). Własny język mogli pielęgnować tylko w domu i w kościele (Tomaszewski 1985a, s. 162). Obecnie, po I I wojnie światowej, ma być wedle szacunków około 20 tysięcy Słowaków w Polsce (por. Byczkowski 1976, r. I I I ) . O ile te przybliżone dane są trafne, oznaczałyby one rozwój słowackiej świadomości u grup, które poprzednio takiej świadomości nie miały. W powojennej Polsce Słowacy nie są już upośledzeni. Mają własne szkoły. We wsiach Orawy i Spiszą znajdujemy słowackie napisy na sklepach. Ale z kolei w kościele sytuacja się pogorszyła. Polscy księża długo nie chcieli uznawać mniejszości słowackiej. Stąd na przykład ostry konflikt parafialny, jaki miał miejsce w latach siedemdziesiątych w Nowej Białej. Nie można jednak powiedzieć, aby był to poważny konflikt etniczny. Ani granice tery­ torialne, ani społeczno-kulturowe nie dzieliły poważnie dwóch zbiorowości. Podobieństwo kultury, trwające setki lat powiązania między wsiami i rodzi­ nami po obu stronach granicy, przewaga świadomości regionalnej i pań­ stwowej (węgierskiej) nad „narodową" były ważnymi czynnikami utrzymu­ jącymi „pokój etniczny". Jak się wydaje, kończył się on wtedy, gdy różnice �72 JANUSZ MUCHA między Polakami a Słowakami wykorzystywane były przez instytucje pań­ stwowe i kościelne, a także ideologów narodowych, dla realizacji celów daleko odbiegających od dążeń ludności Orawy i Spiszą. W Karpatach Zachodnich (a więc na zachód od Przełęczy Łupkowskiej) i w Galicji Zachodniej (a więc na zachód od Sanu) znajdują się miejscowości, w których od wieków mieszkała jeszcze jedna rolnicza, słowiańska i niepol­ ska grupa. Są nią Rusini (Ukraińcy). Podobnie jak grupy góralskie uznawa­ ne za „czysto polskie", są one pochodzenia polsko-ukraińsko-wołoskiego (por. Dobrowolski 1938). Z punktu widzenia genezy ludności, nie da się sensownie oddzielić od siebie Karpat Zachodnich i Wschodnich. Również wschodniokarpaccy góra­ le, właściwie nawet przede wszystkim oni, wywodzą się, przynajmniej częś­ ciowo, z imigracyjnych fal wołoskich. Po zachodniej stronie Sanu mamy do czynienia z grupą łemkowską, znajdującą się pod szczególnie silnymi wpły­ wami polskimi i słowackimi. Dalej na wschód żyje grupa Bojków, ludność pochodzenia rusko-wołoskiego. Jeszcze dalej na wschód, na granicy z rumuńsko-ruską Bukowiną, osiedliła się grupa Hucułów, o najmniejszych genetycznych wpływach północno-słowiańskich (ruskich, polskich, słowa­ ckich), a największych wpływach rumuńsko-bałkańskich. Istnieją różne poglądy na temat granic Łemkowszczyzny. Nie wchodząc w te dyskusje, uznajmy za Andrzejem Kwileckim, iż jest to obszar ciągnący się między Popradem na zachodzie a Przełęczą Dukielską na wschodzie (1974, s. 51-63). O ile granica między osadami polskimi a łemkowskimi była ostra i ustabilizowana, o tyle po południowej stronie Karpat grupy ruskie i słowackie przenikały się nawzajem. Nazwa „Łemko" powstała w X I X wieku. Sami Łemkowie nazywali siebie Rusnakami i tak też długo określani byli przez sąsiadów. Łemków wyróżniała głęboka i aktywna niechęć do Cyganów i Żydów. Stosunek do Polaków, jako do „nośników wyższej kultury", był znacznie bardziej pozytywny. Polacy byli „pozytywną grupą odniesienia", ale granice kulturowe między tymi dwiema grupami były bardzo silne. Łemkowie nigdy się nie zasymilowali. Odróżniali się od Polaków jako wyraźnie odrębna zbiorowść etniczna, charakteryzująca się zespołem cech kultu­ rowych, które najłatwiej wpływają na powstanie poczucia wspólnoty i po­ czucia odrębności od innych. Te cechy to przede wszystkim „ruski" język oraz greckokatolicke (bądź prawosławne) wyznanie. Izolacjonizm grupy łemkowskiej wyrażał się między innymi w wyłączności życia to­ warzyskiego i w tendencji do ścisłego przestrzegania endogamii etnicznej. Polacy nie zachęcali zresztą Łemków do kontaktów. Mieli poczucie wy­ ższości kulturowej, któremu bardzo często dawali wyraz. Polskie władze państwowe przciwstawiały się dążeniom Łemków do autonomii (na temat podłoża konfliktowych stosunków między Polakami a szeroko rozumianymi Ukraińcami, patrz np. Tomaszewski 1985a, s. 52-76; Tomaszewski 1985b, s. 67-104). �STOSUNKI ETNICZNE NA POLSKIM PODKARPACIU 73 Jak podkreśla Andrzej Kwilecki, ruska ludność Łemkowszczyzny dzieliła siebie na szereg mniejszych, lokalnych grup, mających swe własne, tradycjne nazwy w języku łemkowskim. Silna początkowo więź wewnętrzna w obrębie tych lokalnych grup etnograficznych osłabła jednak pod koniec X I X wieku, kiedy powoli i stopniowo zastępować ją zaczęło poczucie przynależności do regionalnej grupy ogólnołemkowskiej, bądź do narodowej grupy ukraińskiej (ruskiej). Jedność kulturowa Łemków miała swobodne warunki umacniania się w ramach wielonarodowej i stosunkowo tolerancyjnej Monarchii Austro-Węgierskiej, a więc od 1867 roku do I wojny światowej. Później pojawiły się na tym obszarze nacjonalistycznie nastawione państwa sukcesyjne: Polska i Czechosłowacja, przecinające Łemkowszczyznę politycznymi granicami i przerywające swobodne kontakty kulturowe między Łemkami z południa a Łemkami z północy Karpat. Po obu stronach gór zaczęły się organizować stowarzyszenia i komitety. Łemkowie próbowali stworzyć też szersze struk­ tury polityczno-narodowe. W roku 1918 usiłowali zorganizować Ruską Na­ rodową Republikę Łemków, a potem Łemkowską Ruską Republikę. Ta druga istniała około 16 miesięcy. W marcu 1920 roku jej przywódcy zostali, jak informuje Kwilecki, aresztowani przez władze polskie, ale po procesie w Nowym Sączu zostali wypuszczeni na wolność. Od połowy X I X wieku silne były na Łemkowszczyźnie wpływy „staroruskie", czyli pan-rosyjskie. Na początku X X wieku pojawiła się jednak, a właś­ ciwie zaczęła się umacniać, gdyż istniała i wcześniej, wspomniana już ideo­ logia odrębności i jedności całego narodu ukraińskiego, kulturowo niezależ­ nego i od Rosji i od Polski. W jej ramach Łemkowie uznawani byli, a często sami uznawali siebie, za część wspomnianego narodu. W całym okresie od końca X I X wieku do I I wojny światowej mamy do czynienia z fluktuacją wpływów różnych ideologii narodowych na Łemków, czy właściwie na różne ich grupy. Koncepcja przynależności tej zbiorowości do narodu ukraińskiego, choć głośna, nie była silnie zakorzeniona. Świad­ czy o tym choćby fakt, że aż do roku 1937 miał miejsce, jak twierdzi Kwilecki, proces odchodzenia Łemków od kościoła unickiego i przechodze­ nie ich na prawosławie. Ryt greckokatolicki charakterystyczny był dla Ukraińców (oficjalna nazwa to Ukraiński Kościół Katolicki), stąd wspo­ mniany trend może być trafnie interpretowany jako przerywanie więzi między Łemkami a Ukraińcami. Pod koniec okresu międzywojennego zaczął się jednak proces odwrotny: powrót Łemków do kościoła grecko­ katolickiego. Emigracja rdzennej, ruskiej ludności Łemkowszczyzny rozpoczęła się w czasie I I wojny światowej, i to nawet przed wybuchem działań wojennych między Niemcami a ZSRR w czerwcu 1941 roku. Będąc jeszcze w przy­ jaznych stosunkach po zajęciu i podzieleniu Polski, okupanci dokonali przygranicznej wymiany ludności. W latach 1944 -46 miała miejsce re­ patriacja ochotników z Polski na radziecką Ukrainę. Teoretycznie była �74 JANUSZ MUCHA ona dobrowolna, ale w praktyce stosowano przymus. W Polsce pozostało jednak 30-40% ruskiej ludności Łemkowszczyzny. Kolejną akcją, której ofiarą stali się Łemkowie, była prowadzona od kwietnia do lipca 1947 roku Akcja Wisła. Polskie władze państwowe (prawdopodobnie w porozumieniu z radziecką administracją wojskową) uznały wówczas, że jedyną skuteczną metodą wygrania wojny domowej, jaka wciąż trwała w południowo-wschodnich regionach kraju w jego nowym kształcie, było pozbawienie zbrojnego ukraińskiego podziemia antykomuni­ stycznego jego oparcia w góralskiej ludności cywilnej. Nie badano jednak wcale udziału cywilnych Rusinów w walkach i w zaopatrywaniu podziemia, nie próbowano nikomu dowieść popierania partyzantki. Przymusowe przesiedlenie dokonywane było wyłącznie na podstawie kryterium etnicz­ nego; wywożono nawet wiejskich działaczy PPR. Ogółem przesiedlono wówczas 30-35 tysięcy Łemków, a więc praktycznie ich wszystkich. Zostali oni rozproszeni po całych uzyskanych przez Polskę po wojnie Ziemiach Zachodnich i Północnych (por. Kwilecki 1974; Wierzbicki 1974; nie można mieć żadnych wątpliwości co do tego, że optymizm obu autorów co do losów Łemków na Ziemiach Zachodnich był bardzo przesadzony). Skutkiem Akcji Wisła było wyludnienie gęsto dotąd zasiedlonych wsi i ruina ekonomiczna Łemkowszczyzny. Innym skutkiem jest trwające do dziś poczucie krzywdy bezprawnie wysiedlonych górali. Omówiony właśnie konflikt odbywał się według interesującego wzoru. Podkreślić trzeba fakt, iż mamy tu do czynienia z kilkoma jego płaszczyz­ nami. Z jednej strony jest to relacja między polską grupą dominującą kulturowo i politycznie, a podporządkowaną jej grupą ruską. Z drugiej strony jest to konflikt między polskim, rodzącym się na nowo, państwem, a aspirującą do suwerenności państwowej mniejszością narodową. Z trzeciej strony spotykamy tu problem wewnętrznego konfliktu ideologicznego w ob­ rębie grupy łemkowskiej. Z czwartej strony, w interesujący sposób nakładają się tu na siebie zróżnicowania narodowe i religijne. I wreszcie mamy tu do czynienia z wykorzystaniem przez polskie władze państwowe Łemków jako kozła ofiarnego i z próbą rozwiązania konfliktu między nimi a zbrojnym ukraińskim podziemiem poprzez przymusowe przesiedlenie grupy bezbron­ nej i politycznie słabszej. Teren Łemkowszczyzny jest i dziś miejscem konfliktu. Jest to bardzo silny spór między wyznawcami Ukraińskiego Kościoła Katolickiego, a wier­ nymi Kościoła Rzymsko-Katolickiego. Na wschód od terenów zamieszkałych przez Łemków znajdują się ziemie Bojków a dalej Hucułów. Są to grupy jeszcze bardziej odległe kulturowe od zachodniej cywilizacji i słabiej politycznie zorganizowane niż Łemkowie. Bojkowie i Huculi (por. np. Reinfuss 1939; Ossendowski; Schneider 1899) żyli daleko na wschód od zasadniczych siedlisk ludności polskiej i na północny-wschód od Słowaków, i mało mieli kontaktów z nowoczesnością. Roman Reinfuss uważał nawet, że obszar zamieszkały przez Bojków to wyśmienity �STOSUNKI ETNICZNE NA POLSKIM PODKARPACIU 75 teren dla analizy dynamiki przemian kulturowych. Szczególnie ciekawe mo­ głyby być, zdaniem tego uczonego, badania nad wpływem polskiej szlachty zagrodowej, a także kolonii niemieckiej na Bojków. Kolonie te, pochodzące głównie z końca X V I I I wieku, znajdowały się w kilku powiatach zamiesz­ kałych przez Bojków. Reinfuss zwracał szczególną uwagę na kolonie uloko­ wane w powiecie stryjskim. W niektórych wsiach bojkowskich Niemcy sta­ nowili około 20% ogółu mieszkańców. Sam autor zwraca jednak uwagę na to, że owi Niemcy w pełni izolowali się od „tubylców" i zachowali bardzo silną odrębność kulturową. Reinfuss wzywał do badań nad dynamiką prze­ mian kulturowych w publikacji z 1939 roku, co sugeruje, że w okresie międzywojennym badań takich nie prowadzono. Wybuch wojny, przemiesz­ czenia i wywózki ludności polskiej, ruskiej, niemieckiej, zajęcie tych terenów przez Ukrainę Radziecką spowodowały, że propozycja ta wkrótce straciła swą praktyczną atrakcyjność dla uczonych polskich. Tak Bojkowie, jak i Huculi, byli ludami bardzo biednymi, o niskim wykształceniu. Nie mieli silnych elit kulturalnych i politycznych, a więc nie byli w stanie wyrażać aspiracji dotyczących autonomii kulturowej i politycz­ nej. Nie byli polonizowani ani germanizowani. Polacy dbali tylko o to, aby nie wiązali się oni silnie z graniczącymi z nimi na północy Ukraińcami. Przywykli do życia indywidualnego, mieszkali w gospodarstwach odległych jedno od drugiego. Brak konfliktu etnicznego między nimi a sąsiadami nie oznacza współdziałania, lecz kulturową izolację. Na zakończenie omawiania zróżnicowania etnicznego polskiego Podkar­ pacia wróćmy do grup niesłowiańskich, ale mieszkających w Karpatach Wschodnich. Wspomnieliśmy już o kolonistach niemieckich. Wyróżniali się oni od chłopów polskich i ruskich sposobem zorganizowania i urządzenia gospodarstw rolnych, ale na ogół biegle mówili po polsku. Niektórzy mówili po polsku nawet w domu. I I wojna światowa przyniosła kres niemieckiej społeczności Karpat Wschodnich. Po zajęciu tych terenów przez I I I Rzeszę, wszyscy zostali ewakuowani do Niemiec. Inną grupą niesłowiańską, mieszkającą na wschód od Sanu, byli Żydzi. Żydzi wschodniogalicyjscy trudnili się głównie handlem i rzemiosłem. Żyli na ogół w małych miasteczkach. Byli oni wręcz przysłowiowo biedni. Równo­ cześnie była to bardzo „barwna" grupa, kulturowo „egzotyczna", a więc silnie „obca". Było tak ze względu na chasydyzm, z dworami świętych cadyków, pielgrzymkami do nich, etc. (por. Langer 1988; Buber 1986). Stosunki między nimi a ludnością polską i ruską nie były dobre ze wspom­ nianych już powodów. Ważnym czynnkiem modyfikującym było jednak to, że do I I wojny światowej żyli oni na ogół w zamkniętym kulturowo świecie, starając się minimalizować kontakty z „gojami". Holocaust zniszczył do­ szczętnie żydowską społeczność Podkarpacia. W 1931 roku Żydzi stanowili 7,5% mieszkańców województwa sta­ nisławowskiego, zaś Niemcy 1,1%. Były to więc zbiorowści nieporów­ nywalne liczbowo, ale obie były bardzo widoczne. W Karpatach Wschodnich �76 JANUSZ MUCHA mieszkały jednak również bardzo małe, niemal niewidoczne, mniejszości niesłowiańskie. Wspomnijmy kilkusetosobową grupę Karaimów, mieszka­ jących tu od X I V wieku i Greków, osiedlonych w 1951 roku w kilku wsiach powiatu ustrzyckiego. Grecy i greccy Macedończycy (ci byli więc Słowianami) przybyli do Polski jako uchodźcy po wojnie domowej. Przy­ jechało ich nie więcej niż trzy tysiące osób. Niektórzy pozostali do dziś. Grecy stanowili w Bieszczadach względnie izolowaną społeczność, ale ta izolacja nie mogła być i nie była pełna. Konflikty między nimi a Polakami były niewielkie, a wynikały głównie stąd, że Gracy byli bezwyznaniowymi komunistami, a do tego mieli niezrozumiały dla tubylców sposób roz­ wiązywania własnych, wewnątrzgrupowych, ale widocznych na zewnątrz, konfliktów. Zasadniczo uchodźcy cieszyli się sympatią Polaków (por. Bie­ rnacka 1973). Podsumujmy ten artykuł. Na bardzo dużym obszarze, który został tu omówiony, spotykamy różne typy grup etnicznych. Jest to przede wszyst­ kim ludność uważana w interesującym nas okresie za polską, ale faktycznie różnego pochodzenia (w tym wołoskiego i niemieckiego). Są to przede wszystkim katoliccy chłopi o zdecydowanie etnocentrycznym nastawieniu. Spotykamy tu też „tubylczą" rolniczą ludność czeską, słowacką i ruską. Wraz z nią dostrzegamy i inne niż katolicyzm religie: na Śląsku pro­ testantyzm (wśród Polaków), grekokatolicyzm i prawosławie. Spotykamy tu rolniczą i małomiasteczkową ludność niemiecką, traktowaną często jako napływową. W Karpatach Wschodnich była ona faktycznie z naszej perspektywy napływowa (kolonie zakładano w X V I I I wieku), ale w Kar­ patach Zachodnich była na ogół tak samo dawnym, stabilnym elementem krajobrazu jak wsie, które zakładała. Niemcy traktowani byli jednak jako „obcy". Między nimi a grupą polską istniała jednak pewna równowaga, ograniczająca otwarte konflikty. Na obszarze tym spotykamy wreszcie grupy nierolnicze, o wzorach kulturowych zupełnie innych, niż wzory kulturowe dominujące wśród polskich rolników. Chodzi mi o Cyganów i Żydów. Zauważmy, że ci „obcy" byli, podobnie jak Niemcy, dość trwałym elementem mozaiki etnicznej Podkarpacia. Traktowanie ich jako element napływowy jest zrozumiałe, ale dość słabo uzasadnione z perspektywy historii tamtejszego osadnictwa. Ważnym elementem „obcości" były ich nierolnicze zajęcia. Jeśli skoncentrujemy się na pozapolitycznych i pozaideologicznych sto­ sunkach społecznych, to dostrzeżemy, iż konflikt etniczny zachodził przede wszystkim między grupami rolniczymi a nierolniczymi, które zasadniczo akceptowały swój status „mniejszości wycofujących się". Jeśli włączymy do analizy państwo i ideologie narodowe, to okaże się, że również i grupy rolnicze, nawet traktowane jako tubylcze, mogą być uznawa za „obce" przez dominujące politycznie zbiorowości rolnicze i stać się przedmiotem agresyw­ nych działań. Co ciekawe, to one właśnie zmuszane były do wycofywania się (jak Czesi i Słowacy) lub były usuwane siłą z areny, na której nie walczyły �STOSUNKI ETNICZNE NA POLSKIM PODKARPACIU 77 już poszczególne zbiorowości, lecz tragicznie w skutkach „działa się His­ toria" (Łemkowie, Niemcy wschodniogalicyjscy). Pamiętać też trzeba o tym, że eksterminacja mniejszości nierolniczych (Żydzi, Cyganie) też nie była efektem konfliktu etnicznego między lokalnymi zbiorowościami, lecz polityki i ideologii o globalnym zasięgu. George E. Simpson i J. Milton Yinger (1985) przedstawiają sześć głów­ nych wzorów stosunków etnicznych: pluralizm, asymilacja, prawna ochrona mniejszości, przesiedlanie ludności, trwałe ujarzmienie i eksterminacja. Na­ sza analiza pokazała przykłady prawie wszystkich tych wzorów. Zwróciliśmy też uwagę na bardziej konkretne sytuacje. Jakiekolwiek ogólne czy szczegółowe modele moglibyśmy zaproponować w naszej sytuacji, pozostaje do uwzględniania jeszcze jedna kwestia. Konflik­ ty odbywają się na ogół w oparciu o jakąś wspólną podstawę, platformę. Tak też było w naszym podkarpackim przypadku. Wszelkie stosunki między rozmaitymi grupami etnicznymi polskiego Podkarpacia miały, z niewielką przerwą od końca X V I I I do drugiej połowy X I X wieku, podwójną wspólną podstawę. Odbywały się one mianowicie w sposób regulowany przez polskie ustawodawstwo państwowe (włączając w to prawo wydawane przez rząd autonomicznej Galicji po 1867 roku). Przedstawiciele wszystkich grup kul­ turowych musieli przestrzegać polskich praw, wyróżniających tym samym jeden - polski - z elementów mozaiki; musieli uczyć się w polskich szkołach. Drugi aspekt tej wspólnej podstawy to stosunki własnościowe na wsi. In­ teresowały nas tu głównie grupy ludowe. Choć chłopi, arendarze i rzemieś­ lnicy reprezentowali różne grupy etniczne, właścicielami ziemi byli na ogół Polacy. Nawet wtedy, gdy Galicją rządzili bezpośrednio Austriacy, oni umacniali polską dominację. Literatura B a r t o s z A. 1976 2 badań nad cygańskim kowalstwem na polskim Spiszu, [w:] Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie, tom V I , Wydawnictwo Literackie, Kraków, s. 167-195 1978 Ekonomiczne i kulturowe uwarunkowania cygańskiego żebractwa, „Lud", t. LXII, S. 177-185. Biernacka M . 1962 Dawne oraz współczesne formy organizacji pasterstwa w Bieszczadach, „Etnografia Polska", t. VI, s. 41-62. 1973 Osady uchodźców greckich w Bieszczadach, „Etnografia Polska", t. XVTI, z. 1, s. 83-93. Buber M . 1986 Opowieść chasydów. W drodze, Poznań. B y c z k o w s k i J. 1976 Mniejszości narodowe w Europie 1945-1974. Wybrane zagadnienia, Instytut Ślą­ ski, Opole. �78 JANUSZ MUCHA D a h r e n d o r f R. 1972 Class and Class Conflict in Industrial Society, Routledge and Kegan Paul, Lon­ don. D e p c z y ń s k a J. 1978 Adaptacja Cyganów do życia w mieście, „Etnografia Polska", t. X X I I , z. 2, s. 55-68. Dobrowolski K. 1938 Dwa studia nad powstaniem kultury ludowej w Karpatach Zachodnich, Kraków. F e n i g s e n - O r ł o w s k a J. 1978 Cyganie nowotarscy - sytuacja współczesna i kierunki zmian, „Etnografia Polska", t. X X I I , z. 2, s. 111-125. G a w e ł e k F. 1909 Z Jaworza na Śląsku austriackim, „Lud", t. XV, s. 69-91. J a k l i ń s k a - D u d a A. 1978 Cyganie osiadli w opinii górali spiskich, „Etnografia Polska", t. X X I I , z. 2, s. 161-169. K r a w c z y k J. 1985 Rozruchy antysemickie w Galicji Zachodniej w 1898 roku, praca magisterska, Instytut Historii UJ, maszynopis. K w i l e c k i A. 1974 Łemkowie. Zagadnienie migracji i asymilacji, PWN, Warszawa. Langer J. 1988 Dziewięć bram do tajemnic chasydów, Znak, Kraków. M a r g e r M.N. 1991 Race and Ethnic Relations. American and Global Perspective, Wadsworth, Belmont. M i r g a A. 1988 Krajobraz wiejski z Cyganami. Z badań nad stereotypem Cyganów w Polsce, red. Anna Zambrzycka-Kuchanowicz i Andrzej Mirga, Prace Etnograficzne UJ nr 24, PWN-UJ, Warszawa-Kraków, s. 97-123. M u c h a J. 1978 Konflikt i społeczeństwo. Z problematyki konfliktu społecznego we współczesnych teoriach zachodnich, PWN, Warszawa. 1983 Przeobrażenia społeczeństwa wieloetnicznego pod wpływem konfliktów etnicznych, [w:] Założenia teorii asymilacji, red. Hieronim Kubiak i Andrzej K. Paluch, Ossolineum, Kraków, s. 127-146. O b r ę b s k i J. 1936 Problem grup etnicznych w etnologii i jego socjologiczne ujęcie, „Przegląd Socjologiczny", t. IV,z. 3-4, s. 177-195. Ossendowski F.A. [b.d.w.] Huculszczyzna. Gorgany i Czarnohora, Wydawnictwo Polskie R. Wagnera, Poznań. R u s i ń s k i F. 1915 Polska etnografia, Cz. I , Stan posiadania, Gebethner i Wolff, Warszawa. Reinfuss R. 1939 Ze studiów nad kulturą materialną Bojków, [w:] Rocznik Ziem Górskich, nadb., s. 1-45. 1946 Pogranicze krakowsko-górałskie w świetle dawnych i najnowszych badań etno­ graficznych, Towarzystwo Ludoznawcze, Lublin. Schneider J. 1899-1900 Z kraju Hucułów, „Lud", t. V, s. 57 - 62, 147-154, 207 - 220, 336 - 345; „Lud", t. VI, s. 157-160, 257-267. �STOSUNKI ETNICZNE NA POLSKIM PODKARPACIU 79 Simpson G.E., Y i n g e r J.M. 1985 Racial and Cultural Minorities. An Analysis of Prejudices and Discrimination, Plenum, New York. S t o l i n s k i Z. 1927 Liczba i rozmieszczenie Niemców w Polsce, „Sprawy Narodowościowe", nr 4, nadb., s. 1-15 Sumner W.G. 1979 Folkways and Mores, Schocken Books, New York. T o m a s z e w s k i J. 1985a Ojczyzna nie tylko Polaków. Mniejszości narodowe w Polsce w latach 1918-1939, MAW, Warszawa. 1985b Rzeczpospolita wielu narodów, Czytelnik, Warszawa. T u r n e r J.H , B o n a c i c h E. 1980 Toward a Composite Theory of Middleman Minorities, „Ethnicity", vol. 7, s. 144-158. W i e r z b i c k i Z.T. 1975 Awans społeczno-kulturalny ludności ukraińskiej w PRL po 1956 roku, „Lud", t. LVIII, s. 5-39. JANUSZ MUCHA Conflict, Symbiosis and Isolation. Ethnic Relations in the Polish Part of the Carpathian Region Summary This paper discusses both theoretical and empirical questions. The theoretical issues include the conflict model of society and its application to the analysis of ethnic relations; the concept of ethnic groups (..ethnographic groups", „folk groups"); the problem of ethnic relations in pre-industrial societies; and the models of ethnic relations among various kinds of folk groups. This paper is also an empirical assessment of the relations between various cultural groups in the Polish part of the Carpathian region. The Western Carpathians and the western part of the Eastern Carpathians have constituted for many centuries the southern border of the Polish state and of the Polish settlement. In our analysis, we will focus only on this period of time when the ethnic consciousness of various groups was relatively well developed and when many different groups co-existed in this region. It is the period beginning in the second half of the 19th century and ending with the Second World War. From 1867 to 1918, this region belonged to the ..constitutional" Austro-Hungarian Empire, to its two lands: Silesia and Galicia (both Western and Eastern). From 1918 to World War I I , this region belonged to the Polish Republic and was divided among Silesia, Małopolska and the so-called Eastern Małopolska. The three main ethnic groups in the Teshen Silesia were the Poles, Bohemians and Germans. Before World War I , the Poles were numerically dominant; however, the Bohemians and the Germans had greater cultural and political influence. With the re-emergence of the Polish state after the war, relations changed completely and, consequently, the Bohemians emigrated to Czechoslovakia. In Western Galicia, the three main Slavic groups of highlanders were the Poles, Slovaks and the Ruthenians. Additionally, the non-Slavic groups who occupied this region include a few Germans, many Jews and some Gypsies. The changing relations between Poles and these ethnic groups are discussed in the paper. Particular attention is given to the Polish-Jewish and �80 JANUSZ MUCHA Polish-Gypsie relations. Jews and Gypsies were considered „aliens". In addition to cultural reasons, they were not involved in agriculture, which was the only legitimate occupation in the eyes of the Polish peasants; however, they were very useful. Therefore, relations with them had a character of both conflict and symbiosis. The Ruthenians have lived in both the Western and Eastern Galicia. There are three main groups of the Ruthenians: the Lemkos, the Bojkos and the Huculs. The paper discusses the cultural similarities and differences between these groups and the reason for their isolation from the Poles and from the other ethnic collectivities that lived in the same region, i.e., Germans and Jews. The focus of this paper is on the impact of state and national ideologies on ethnic relations in the Carpathian region. The destruction of cultural pluralism (including the extermination of the Jews and a majority of the Gypsies) was not the consequence of ethnic conflict between various collectivities but the consequence of global politics and nationalism. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/db74ea80fd7fe48c7afded37ecf6a600.pdf 2db4e557e4c3ae47efeaacbe09146fb2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1932 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Subject The topic of the resource Indianie Ameryki Płn. Chicago - społeczność indiańska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1793 Title A name given to the resource Sukces wśród najuboższych.Chicagowscy Indianie i ich elita / LUD 1987 t.71 Description An account of the resource LUD 1987 t.71,s.133-158 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mucha, Janusz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 71, 1987 JANUSZ MUCHA Uniwersytet Jagielloilski SUKCES WŚROD NAJUBOŻSZYCH. CHICAGOWSCY INDIANIE I ICH ELITA 1 Wstęp Indianie amerykańscy to jedna z naj uboższych grup etnicznych 2 w Stanach Zjednoczonych. Istnieje wiele raportów dotyczących ich sytuacji. Niektóre wspominane były w literaturze polskiej 3. Przypomnijmy kilka faktów odnoszących się do lat sześćdziesiątych. W 1967 roku 90% mieszkań, w których żyli Indianie, znajdowało się ponieżj dopuszczalnej w USA granicy standardu. Średni tygodniowy dochód rodziny indiańskiej wynoEiił 30 dolarów, podczas gdy dochód rodziny nie-indiańskiej wynosił 130 dolarów. Bezrobocei w rezerwatach szacowano na 46% osób zdolnych do pracy. Wskaźnik zachorowań na cukrzycę był wśród Indian 7 do 15 razy (w różnych rezerr'watach) wyższy, niż u nie-Indian. Indianie dożywali średnio 64 roku życia, podczas gdy pozostali Amerykanie 71 lat 47. PCld koniec następnej dekady Indianie nadal należeli do najuboższych grup etnicznych Ameryki 5. Wielu Indianom, ale też wielu na temat tej zbiorowości. l Badanid, których częściowe rezultdty publikowane są w tym tekście, sfinansJwane zastaly przez American Council of Learned Societies, któremu winien jes'_cm wdzięczność_ Przede wszystkim jednak podziękowania należą się tym wszystkim Indianom chicagowskim, z którymi rozmawiałem. 2 Terminu "grupa etniczna" używam tu w szerokim znaczeniu, obejmującym zarówno zbiorowości wyodrębniające się od otoczenia społecznego swymi cechami narodowymi, religijnymi, jak i "rasowymi". Por. na ten temat mój artykuł Prze- obrażenia społeczeństw wieloetnicznych pod wpływem konfliktów etnicznych, w: Za- pod redakcją Hieronima Kubiaka i Andrzeja K. Palucha, Wrocław, Ossolineum 1'980_ 3 Por. np. mój artykuł Z prerii na ulicę. Przemiany indiańskiej społeczności Chicago, "Lud", t. 69, 1985. 4 POI'. np. Gerard Littman, Alcoholism, Illness, and Social Pathology among American Indians in Trans'tion, w: American Journal of Public Health and the Nation's Health" 60, 9, September 1970, s. 1771; Bruce A. Chadwick, The Inedible Feast, w: Native Americans Today: Sociolo[lical Perspect;ves, ed. by Howard M. Bahr, Bruce A. Chadwick and Robert C. Day, New York 1972, s. 13.2. "Par. Thomas Sowell, with the assistance of Lynn D. Collins (ed.), Essay.' and Data on American Ethnic Groups. The Urban Institute 1978, ss. 257 - 58. łożenia teorii asymilacji, �134 Janusz Mucha instytucjom rządowym, wydawało się, że wyjściem z dramatycznej sytuacji w rezerwatach byłaby emigracja zarobkowa do wielkich miast, połączona z możliwie częstymi wizytami "w domu", to znaczy w rezerwacie. Zróżnicowanie społeczne tradycyjnych społeczności plemiennych to głównie podział według płci, wieku , podział na kasty, klany, grupy pokrewieństwa 6. W miejskich społecznościach zbiorowości genetycznie plemiennych utrzymać się mogły faktycznie tylko tradycyjne związki rodzinne. Włączenie się Indian do życia w ramach nowoczesnego podzi:llu pracy spGwGdowało pojawienie się nowego, w przyp3dku tej grupy etnicznej, charakterystycznego dla miasta, zróżnicowania społecznego. Według raportów z przeprowadzonych w latach 1~68 i 1969 badań indiallskiej społeczności Chicago, podzielić można ją było na trzy podstawowe kategorie społeczno-ekonomiczne. Około 70% Indian miało należeć do mało stabilnej społecznie zbiorowości osób zajmujących sif; dorywczą, niewykwalifikowaną pracą fizyczną (daily-pay labor), około 20% do ustabilizowanej klasy robotniczej, a 10% do klasy średniej, rozproszonej wśród klasy średniej całego miasta 7. W tym tekście interesować mnie będzie głównie ta ostatnia grupa. Jak wiadomo, w Stanach Zjednoczonych i w Kanadzie istnieją obecnie 173 indiańskie grupy kulturowe 8. Mimo tej różnorodności, wci'1ż trwają, jak się wydaje, pewne cechy wspólne wszystkim grupom india/lskim, których szczególne natężenie pozwala odróżnić ich kulturę od kultur nie-indiańskich. Wymieilmy tylko kilka z nich: hojność i nacisk na dzielenie się tym wszystkim, co się posiada; niechęć do antagonizowania innych i do mieszania się w cudze sprawy; przykładanie wielkiej wagi do systemu pokrewieilstwa, z czym wiąże się poczucie odpowiedzialności przede wszystkim za krewnych, a także wychowywanie dzieci przez szeroko rozumianą rodzinę; traktowanie pracy jako czegoś, dającego przede wszystkim satysfakcję, a dO'piero potem pieniądze; niechęć do współzawodniczenia z nie-Indianami; na okręgu, a nie na linii oparta koncepcja Por. np. Raymond Firth, Spoleczności l1ldzkie. Wstęp do antropologii społecz1965 (1'956), ss. 114 - 46; Harold E. Driver, Indians of North l1merica, Chicago and London 1'9'75(1961), ss. 330 - 4-1, Abraham Rosman and Paula G. nubel, The Tapestry of Culture. An Introduction to Cultural Anthropology, Nc's York 1985, ss. 49 - 9':1. 7 Par. George D. Scott, John K. Whitc and Estelle Fuchs, Ind 'ans WId t heir Education in Chicago, w: National Study of American Indian Education. Serics II, NO.2. 1969, ss. 2 -7; Estelle Fuchs and Robert J. Havighurst, To Ure on lhis Earth. American Indian Education. Garden City, NY 1973, ss. 107 - 09. s Par. Edward H. Spicer, The American Indians. Cambridge, Mass and London, England 1982, s. 13. 5 nej, Warszawa �CHICAGOWSCY INDIANIE I ICH ELITA 135 czasu i przestrzeni, łącząca w jedno to co było, jest i będzie, to co jest tu i to co jest tam 9. Te cechy kulturowe utrudniają Indianom skuteczne współzawodniczenie z innymi grupami etnicznymi w nowoczesnym, wielkoprzemysłowym mieście. W każdej grupie, nawet naj uboższej i naj gorszej przystosowanej do życia w Jej społecznym otoczeniu, istnieć muszą i istnieją ludzie, którzy w opinii własnej i opinii innych członków grupy odnieśli sukces. Celem tet{0 tekstu jest przeanalizowanie wzorów sukcesu WŚTód amerykal'l.skich indIan mieszkajqcych w wiekim mieście. Zimą roku 1982 i wiosną roku l (;2:1 przeprowadziłem długie wywiady z 34 Indianami żyjącymi w Chicago, będącymi, wedle moich informacji, ludźmi sukcesu. Niektóre ich nazwiska znalazłem w rozdziale "Indiański biznes" w broszurze American Indian Community Se'rvice Directory, wydawanej przez niewielką indiańską uczelnię chicagowską o nazwie NAES College (wydania z roku 1981 i 1982). Inne nazwiska podali mi sami Indianie. Zainteresowany byłem rozmowami tylko z tymi ludźmi, którzy zdaniem własnej społeczności odnieśli sukces w swej zawodowej działalności poza-indiańskiej, ale równocześnie znani byli jako członkowie tej społeczności. Kilka osób nie chciało ze mną rozmawiać, podając różne powody. Gdy pytałem o dalsze nazwiska, po odbyciu wspomnianych 34 wywiadów, okazywało się, że otrzymywałem wciąż te same, znane mi już nazwiska. Z tego względu przypuszczać można, że w liczącej 5 do 10 tysięcy osób społeczności indiańskiej w Chicago istnieje tylko kilkadziesiąt osób, o których wiadomo, że w swej poza-indiańskiej działalności odnieśli sukces, nie asymilując sie przy tym w pełni. Być może więc zbiór osób, z którymi rozmawiałem, jest reprezentatywną (choć nie dobieraną losowo) próbą interesującej mnie tu zbiorowości. Gdy mamy do czynienia z tak małą liczbą osób jak trzydzieści cztery, niemożliwe jest prowadzenie jakichkolwiek subtelnych analiz statystycznych. Nie chodzi mi zresztą o przedstawienie danych statystycznych. Moim celem jest tylko analiza pewnych wzorów działalności, uważanej za reprezentującą sukces przez członków bardzo biednej i słabo dostosowanej do nowoczesnego przemysłowego społeczeństwa zbiorowości etnicznej. Historię samej tej zbiorowości przedstawiłem w artykule cytowanym w przypisie trzecim. Podane są w nim też inne źródła informacji Por. np. Richard G. Woods and Arthur M. Harkins, Indian Ameri~'a1}s in Minneapolis 1968, s. '8; Wilcomb E. Washburn, The Indians in America, New York et al. 1975. ss. 12 -21, Ill; Murray L. Wax and Rosalie H. Wax, Religion among American Indians, w: .,The Annals of the American Academy of Political and Social Sciences", vol. 436, March 1978, ss. 28 - 30; Rosalie H. Wax and Robert K. Thomas, American Indians and White People, "Phylon" XX, 4, Winter 1961, ss. 306, 310 - 12. 9 Chicago. �Janusz Mucha 136 2. I n d i a ń s k i e c h a rak t e r y s t Yk i badan ej p rób y Indianie, z którymi przeprowadzane były wywiady, reprezentują 17 plemion, ale ich większość pochodzi z czterech plemion. Mamy tu więc siedmiu Chippewa, czterech Winnebago, trzech Sioux i trzech Cherokee. Chippewa and Sioux to od lat jedne z największych "plemion chicagowskich" 10. Dwadzieścia pięć osób urodziło się w rezerwatach (dwie z nich oświadczyły, że stało się to przez przypadek, ale oba te "przypadki" polegały na tym, że rodzice przybyli specjalnie do rezerwatu, aby dziecko urodziło się "w domu" i rodzina spędziła tam później co najmniej sześć miesięcy). Pięć innych osób urodziło się w małych wioskach indiańskich ulokowanych poza rezerwatami. Tak więc tylko cztery osoby nie urodziły się w społeczności indiańskiej. Trzydzieści jeden osób zarejestrowanych było w swoich plemionach. Pozostałe trzy nie były zarejestrowane z powodów biurokratycznych. Dwadzieścia sześć osób oświadczyło, że są Indianami pełnej krwi, a pozostali mieli w sobie od jednej czwartej do trzech czwartych krwi indiańskiej. Jedenaście osób zadeklarowało, że mówiły one biegle w swoim języku plemielmym. Siedemnaście innych osób było w stanie porozumiewać się w tym języku, choć z mniejszymi lub większymi trudnościami, a sześć osób nie znało wogóle swego języka. Dwadzieścia osób było kiedyś, lub w ostatnim czasie, bardzo aktywnymi członkami chicagowskiej społeczności indiańskiej, podczas gdy pozostali to mniej lub bardziej bierni jej członkowie. Bierność oznaczała tu, że uczestniczyli oni w pow-pow kilka razy w roku (tańce powo-wow odbywają się w Chicago około 15 razy w roku), bądż też, że uczestniczyli rzadko w rutynowych imprezach indiańskich, ale na przykład wystawiali swe prace na wystawach .organizowanych przez chicagowskie stowarzyszenie artystów indiańskich. 3. I n n e c h a rak Indianie, t e r y s t Y k i P rób y z którymi rozmawiałem, to przede wszystkim mężczyzll1 (23) w wieku od 40 do 50 lat. Sześć osób miało mniej niż 40 lat, a osiem więcej niż 55 lat. Trzy osoby były już na emeryturze; trzy były czasowo bezrobotne (lata 1982 i 1983 to okres wielkiego bezrobocia \'1 stanie Illinois, a zwłaszcza w Chicago), ale poprzednio pracowały stale i bez 10 POr. np. Woods i Harkins, op. cit., s. 20. �CHICAGOWSCY INDIANIE I ICH ELITA 137 kłopotów; szesc osób pracowało we własnych, mimo iż bardzo niewielkich, przedsiębiorstwach, a pozostali byli wysoko wykwalifikowanymi robotnikami bądź pracownikami umysłowymi. Piętnaście osób przybyło do Chicago, gdy nie mieli jeszcze 20 lat, a trzynaście osób między 21 a 30 rokiem życia. Tylko cztery osoby z tych dwćch grup oświadczyły, że miały jakieś problemy z adaptacją do miejskiego życia w Chicago. Trzy osoby przyjechały do Chicago w ramach organizowanej przez BuremJ of Indian Affairs akcji przesiedleń 11. Siedemnaście osób było właścicielami domów lub mieszkań, w których żyły. Pozostali wynajmowali mieszkania o zupełnie przyzwoitym, nawet jak na warunki amerykańskie, standarcie. Ponad jedna czwarta próby (9 osób) miało co najmr:iej akademicki stopień bakałarza (B. A. lub B. Sc.), a ponad jedna trzecia próby (12 osób) studiowała kiedyś na wyższych uczelniach, ale nie uzyskała żadnego stopnia akademickiego. Trzy osoby nie ukończyły nawet szkoły średniej (high-schooL), uważanej w Ameryce za szkołę niezbędną dla otrzymania jakiejkolwiek stałej pracy. Pozostałe dziesięć osób ukończyło szkołę średnią oraz kursy zawodowe różnego typu i różnej długości trwania. Niezbędne jest wspomnienie w tym miejscu problemu alkoholizmu, do którego z konieczności trzeba będzie kilkakrotnie wracać. Nie pytałem moich rozmÓwców o nic na ten temat, ale dziesięć osób (ośmiu mężczyzn i dwie kobiety) samych oświadczyło mi, że miało w swoim życiu poważne problemy związane z nadużywaniem alkoholu. Pięć z tych osób znalazło się w jakimś okresie w stanie nałogowego alkoholizmu i żyło na ulicy w społeczności alkoholików (skid row). Trzy z tych pięciu osób są obecnie "niezależnymi biznesmenami". Sześciu mężczyzn (z ośmiu) stwierdziło, że ich problemy alkoholowe narodziły się lub poważnie rozwinęły w czasie służby wojskowej. 4. P r z e s z k o d Y d o p o k o n a n i a Jak wspomniałem w poprzedniej części tego tekstu, droga większości indial'lskich ludzi sukcesu z Chicago do pozycji zajmowanych obecnie nie była szczególnie zawikłana. Niektórzy z nich napotykali jednak trudności, które mogą być typowe dla innych Indian, tych, którzy nie osiągnęli w mieście sukcesu. Cztery osoby, z którymi rozmawiałem, wspominały o trudnościach z zaadaptowaniem się do miejskiego życia w Chica11 Na temat tej akcji piszę w pracy cytowanej w przypisie nr 3. �138 Janusz Mucha go. Trzy z nich uznały, że organizacja przestrzeni miejskiej, oparta na zasadach innych niż te, do których wcześniej przywykły, przyczyniła się do ich wstępnych niepowodzeń zawodowych i ogólnie - życiowych. J eden z tych ludzi, dziś uznany indiański 8rtysta-malarz, podkreślił jednak inny czynnik jako znacznie istotniejszy. Przybył on do Chicago prosto z rezerwatu, korzystając z organizowanej przez BIA akcji przesiedleń, gdy miał 22 lata. Po raz pierwszy w swym życiu znalazł się tu w środowisku prawie całkowicie pozbawionym Indian. Jak wspominał, samotność była dla niego najwnżniejszym problemem. Nie było trudno przezwyciężyć ją, ale trzeba było by w tym celu zacząć uczqszczć'..ć;do "indiańskich barów". Na to jednak nie miał jeszcze wtedy ochoty. Inny mężczyzna, obecnie projektant elektrowni, po uk0l1czeniu szkoły podstawowej w rezerwacie, poszedł do szkoły średniej umieszczonej poza. jego granicami. Mówił wówczas przede wszystkim swym własnym, plemiennym językiem, a w niewielkim zakresie łamaną angielszczyzną. Porządne nauczenie się angielskiego zajęło mu ponad rok. W Chicago, dokąd przybył po ukończeniu szkoły średniej, w wieku 18 lat, nie mógł przystosować się do "psiego świata" białych ludzi, którzy "szczekali na siebie i gryźli się nawzajem". W końcu nauczył się pracować z nimi, ale do dziś żyje w prawie zupełnej izolacji od nich. Ale nie było łatwo nauczyć się nawet współpracować z białymi. "Biała" koncepcja czasu dopuszcza sytuację, w której ludzie rządzeni są przez swe zegarki. Koncepcji tej przybysz nie był w stanie zrozumieć. W końcu przyzwyczaił się do "białego pojęcia czasu", a nawet doszedł do przekonania, iż jest to jedyna trafna koncepcja wtedy, gdy współpracować ze sobą mają duże grupy ludzi. (Do podobnego wniosku doszło po latach również paru innych Indian, z którymi rozmawiałem). Przez około dziesięć lat był na krawędzi wyrzucenia z pracy za stałe spóźnianie się. Uratować go miało bardzo solidne wykonywanie obowiązków wtedy, gdy był w pracy. Inną, bardzo ważną przeszkodą, którą wielu amerykańskich Indian musiało przezwyciężyć, było pijaństwo. Według Littmana, w latach sześćdziesiątych, wśród Indian ,,44% śmierci osób dorosłych związane było z użyciem alkoholu, a 3 (14%) spośród 22 śmierci dzieci było skutkiem nadużycia alkoholu przez rodziców" 12. Następna dekada nie zmieniła sytuacji. "Współczynnik śmiertelności Indian z powodu marskości wątroby jest mniej więcej trzy razy wyższy niż taki współczynnik dla całej ludności USA. Aresztowania wywołane nadużyciem alkoholu są liczniejsze, a wywołane nadużyciem alkoholu śmiertelne wypadki drogowe są znacznie częstsze wśród Indian w porównaniu z innymi grupami. Ponadto, współczynnik samobójstw wśród niektórych grup indiańskich 12 Por. cytowana praca tego autora, s. 1771. �CHICAGOWSCY INDIANIE I ICH ELITA 139 wydaje się być bezpośrednio powiązany z wysokim poziomem spożycia alkoholu" 13. Prawie jedna trzecia próby musiała stawić czoła wspomnianemu problemowi. Wszyscy oni zdołali go przezwyciężyć. Interesujące są ?arówno drogi, które prowadziły Indian do alkoholi7.ri1u, jak i sposoby wydobywania siC;z niego. Wcześniej przedstawiłera pewne ogólne infarmncje na temat tych osób, z którymi rozmawiałem, a które kiedyś piły. Obecnie chciałbym skoncentrować się na wzorach picia i przezwyciężania alkoholizmu. Prezentowanie tych kwestii nie ma na celu podtrzymywania tradycyjnego w literaturze amerykailskiej obr2zu Indianina-pijo.ka, Jecz rna wskazać pewne źródła problemu, a także możliiNości pozbycia się go. Z grubsza biorąc, moglibyśmy mówić o "indiańskich" i "nie-indiańskich" początkach nadużywania alkoholu wśród badanych Indian. Moim zdaniem do pierwszej grupy zaliczyć można cztery, a do drugiej sześć osób. Rozpocznijmy od tych powodów picia, które są w znacznej mierze, choć nigdy jedynie, związane z faktem bycia Indianinem. Dwóch mężczyzn rozpoczęło nadużywanie alkoholu - choć, jak twierdzili, nie był to jeszcze alkoholizm - w wojsku, a więc w środowisku nie-indiańskim. Pfźniej jednak znaleźli się w Chicago, nie mogli przyzwyczaić się do życia miejskiego, do samodzielności, samotności, wywołanej brakiem innych Indian. Tutaj dopiero różnice między obyczajami indiańskimi a obyczajami tkwiącymi w dominującej kulturze białego człowieka nabrały jaskrawego charakteru. Mężczyźni ci znaleźli sposób na rozwiązanie swoich kłopotów pijąc w czasie wolnym od pracy. Piątkowo-sobotnie intensywne picie ciągnęło się w ich przypadku przez ponad dziesięć lat. Trzeci mężczyzna uczęszczał do średniej szkoły poza rezerwatem, z białymi Amerykanami. Oni wiedzieli znacznie więcej niż on o tym wszystkim, co się w szkole liczyło. Oni byli lepszymi uczniami, zachowywali się zawsze o wiele swobodniej niż on. Miał poczucie niższości. Przezwyciężyć mógł je jedynie przy pomocy alkoholu. Tylko picie dawało mu odwagę, której potrzebował w kontaktach ze swymi kolegami. Służba wojskowa umocniła tylko ten nawyk. Jedna kobieta, należąca do tej grupy, wychowana była w swej kulturze plemiennej przez bardzo tradycyjną i autorytarną matkę. W jej rodzinie, czy - szerzej mówiąc - w jej rezerwacie, dbano o dzieci w sposób właśriwy, ale brakowało tam czułości i ciepła. Kobieta "-a potrzebowała jednak owego ciepła i czułości. Wychowanie spowodo\ 'ało, że rozluźnić się nie mogła bez dodatkowego silnego bodżca. Gdy lJ liała 13 '1978, Alan L. Sorkin, s. 5Q. The Urban American Indian, Lexington, Mass. and Toronto �140 Janusz Mucha kilkanaście lat okazało się, że takim,' bardzo jej potrzebnym środkiem może być alkohol. Później dorosła, wyszła za mąż za białego i przestała pić. Żyła przez całe lata jako zamożna reprezentantka klasy średniej, mieszkająca z mężem w eleganckiej dzielnicy. Po siedmiu latach pobytu w Chicago natrafiła przypadkiem na plakat z2.cl:ęcający do udziału w pow-wow. Zaczęła uczestniczyć w spotkaniach w instytucjach indiańskich i bardzo pragnęła zaprzyjaźnić się z Indianami. Ci jednak nie chcieli jej zaakceptować z uwagi na jej pozycję klasową i miejsce zamieszkania. Zaczęła więc uczęszczać do "indiańskich barów", zapraszała pijących i pijanych Indian do swego i swego męża eleganckiego mieszkania. Przyjaźni tym sposobem nie znalazła, wyrzucono ją natomiast za pijaństwo z kierowniczego stanowiska w banku. W końcu jednak doszła do siebie, znalazła nową, dobrą pracę w innym banku, a równocześnie stała się szanowaną aktywistką kilku indiańskich organizacji. "Nie-indiańskie" początki nadużywania alkoholu są częstsze w analizowanej tu próbie ludzi sukcesu. Podobnie jak w poprzedn:m przypadku, choć nieco inaczej, powiązane są one głównie ze służbą wojskową. Trzech mężczyzn rozpoczęło picie w siłach zbrojnych nie dlatego, że czuli się samotni bez innych Indian, lecz dlatego, iż picie uważane tam było za jedyny, społecznie akceptowany, sposób spędzania wolnego czasu. Jedna osoba zaczęła pić ze swym ojcem, Indianinem, który pracował z białymi jako robotnik przy budowie kolei, a później ośrodków uniwersyteckich. Był on solidnym pracownikiem, ale podobnie jak jego koledzy, spędzał większość czasu z dala od domu i jedyną rozrywkę znajdowali oni wszyscy w piciu. Piąty mężczyzna, którego indiańska matka także piła wiele, zaczął sam picie z białymi kolegami w szkole średniej. Pił od tego czasu niemal bez przerwy przez ponad dwadzieścia pięć lat. Jedyna kobieta należąca do tej kategorii piła dość dużo ze swymi białymi koleżankami przez około cztery lata, dopóki nie wyszła za mąż i nie zaszła w ciążę. Pięć osób (tylko mężczyźni) z mojej próby znajdowało siG kiedyś w chicagowskim skid row, a więc w ulicznej społeczności nałogowych alkoholików. Tylko jedna z tych osób należy do grupy o "indiańskich" początkach i powodach alkoholizmu. Jednakże wszyscy oni spotkali na ulicy innych alkoholików - Indian. Każdy z przypadków owych pięciu osób jest bardzo interesujący, ale tu skoncentrujemy się na jednym z nich. Jest to przypadek Indianina (nazwijmy go Johnem), będącego obecnie uznanym artystą, pracującego we własnym studio. Jako młodzieniec mieszkał w dużym mieście w Teksasie, gdzie ukończył szkołę średnią. Już w szkole pił z kolegami. Po zdobyciu dyplomu wyjechał do Kalifornii i spędził tam osiem lat stale pijąc. W ogóle nie może sobie �CHICAGOWSCY INDIANIE I ICH ELITA 141 przypommec pierwszych trzech lat pobytu w tym stanie. Pamięta natomiast, że później pracował przez rok jako drukarz, upijając się co tydzień. Po roku dostał płatny urlop, jedyny w życiu, ale nie mógł sobie przypomnieć tego, co robił przez cały następny rok. Wrócił później do Teksasu, gdzie pracował dorywczo i pił codziennie. Pamięta on też, że około dwadzieścia lat temu przyjechał ze stanu Kolorado do Chicago i tu kompletnie pijany wypadł z pociągu. Następnie dziesięć lat spędził John na ulicy z innymi nałogowymi alhokolikami. Wiele razy był aresztowany, wiele dni i nocy spędził w więzieniu. Był wówczas zadowolony, gdyż było mu ciepło i nie był głodny. Często bywał zabierany do szpitali, gdyż alkohol zniszczył mu zdrowie fizyczne i psychiczne. Jedna z ulicznych społeczności nałogowych alkoholików znajduje się na Wilson Avenue w dzielnicy Uptown, gdzie mieszka znaczna część chicagowskich Indian. Tu również John dotarł. Po raz pierwszy cd czasu dzieciństwa spotkał Indian i wiele czasu spędzał pijąc między nimi i z nimi. Razem z nimi otrzymywał też pomoc od indiańskich instytucji i organizacji, jak na przykład American Indian Center czy S1. Augustine's Center. Ich pracownicy socjalni próbowali wytłumaczyć mu, że czas już na porzucenie picia i wzięcie się w garść. Ale on czuł się dobrze pijąc na ulicy ze znajomymi. Kierując się radami wziął jednak udział w kilku spotkaniach, jednego z paru w Uptown, klubu Anonimowych Alkoholików (AA). Nie lubił jednak wówczas tych spotkań. Ostatni raz, gdy po miesiącu spędzonym na oddziale psychiatrycznym jednego ze szpitali w Uptown wyszedł na ulicę, zdał sobie sprawę z tego, że miał już 45 lat, nie posiadał zupełnie nic, był ciężko chory, a ważył 25 kilogramów. Miejski wydział szkolenia zawodowego dał mu pomoc finansową i skierował go do ośrodka rehabilitacyjnego prowadzonego przez charytatywną organizację żydowską. Pracował w nim około jednego roku i to z trudnościami, gdyż z jednej strony ciągnęło go do picia, a z drugiej zdawał sobie sprawę z niebezpieczeństw, związanych z piciem wciąż był przecież poważnie chory, miał na przykład poważne problemy z koordynacją pracy rąk. Przebywanie w ośrodku zobowiązywało go do uczestnictwa w spotkaniach klubu AA. Dopiero po kilku latach doszedł do wniosku, że spotkania te miały ogromne znaczenie dla jego powrotu do równowagi psychicznej. Pracujący w ośrodku rehabilitacyjnym psycholog zorientował się, że ręce Johna są słabe i nie wyćwiczone, ale zręczne i wysłał go na kurs artystycznego wiązania węzłów. Po ukończeniu szkolenia John zaczął wytwarzać sznurowe wieszaki na kwiaty, sprzedawał je, kupował sznur, robił nowe wieszaki, itp. Ośrodek rehabilitacyjny wysłał też Johna do lokalnej dwuletniej uczelni, którą ukończył w terminie. Przez cały ten czas żył z zasiłku dla bezrobotnych. Po �142 Janusz Mucha otrzymaniu dyplomu uczelni podziękował organizacjom charytatywnym, które się nim opiekowały i zrezygno,wał z dalszej pomocy finansowej. Na spotkaniach AA przekonano go bowiem, że powinien sam się utrzymywać, a nie obciążać sobą społeczeństwo. Nikt nie mógł go teraz zrozumieć - pracownicy socjalni zetknęli się po raz pierwszy z osobą, która z własnej woli rezygnowała z zasiłku i chcieli wysłać go do psychoanalityka. Również i później niewiele osób mogło go zrozumieć. Wszyscy patrzyli na niego jak na wariata, gdy po roku samodzielności wypełnił dobrowolnie i uczciwie deklarację podatkową. Obecnie John wynajmuje pracownię i sklep, zarabia wystarczająco, aby żyć dostatnio i wygodnie, studiuje psychologię na jednym z chicagowskich uniwersytetów i zbliża się do otrzymania stopnia bakałarza. Jest też uważany za jednego z najbardziej interesujących artystów indiańskich w mieście. Cztery aspekty powyższej historii są charakterystyczne dla tych wszystkich Indian, którzy kiedyś przeszli przez "skid row", a później osiągnęli sukces. Po pierwsze, nie znaleźli się tam dlatego, że byli Indianami. Po drugie, sami musieli podjąć decyzję o tym, że czas już rzucić picie; jak to zwykle bywa, podjęcie decyzji było łatwiejsze niż cały proces jej realizacji. Po trzecie, ważnym czynnikiem pomagającym im w powrocie do trzeźwego życia był program AA. Niektórzy z nich wciąż uczestniczą w tym programie. Po czwarte, pozbycie się narogu byłoby niemożliwe bądź poważnie utrudnione bez życzliwości instytucji opiekuńczych i ich pracowników socjalnych. Ci członkowie mojej próby, którzy byli kiedyś alkoholikami, ale uniknęli "skid row", zawdzięczają pozbycie się nałogu z jednej strony swej własnej "sile moralnej", a z drugiej zwierzchnikom, przyjaciołom i krewnym. Powody, dla których tak szeroko przedstawiam tu problem alkoholizmu wśród Indian leży w jego "ideologicznym" znaczeniu. Zgodnie z powszechnymi, również wśród samych Indian, przekonaniami, (1) Indianie są bardziej niż inne grupy etniczne podatni na działanie alkoholu, (2) częściej niż przedstawiciele innych grup etnicznych spotkać ich można w "skid row", i (3) w ich przypadku jest praktycznie rzeczą niemożliwą wydostanie się ze wspomnianej, ulicżnej społeczności nałogowych alkoholików. Nie mam żadnych kwalifikacji dla podejmowania dyskusji w pierwszej sprawie, ale zdaniem cytowanego wcześniej Sorkina, "nie istnieją dowody na jakąkolwiek nadzwyczajną fizjologiczną wrażliwość na alkohol ze strony jakiejkolwiek grupy etnicznej, włączając w to Indian" 14. Zwrócić chciałbym też uwagę na to, że nic nie wskazuje jak na razie na to, aby Indianie "czystej krwi" mieli większe problemy 14 Ibid., s. 57. �CHICAGOWSCY INDIANIE I ICH ELITA 143 z alhokolem, niż w pełni uważane za Indian osoby, mające znacznie mniejszy ułamek krwi indiańskiej. Jeśli chodzi o drugie zagadnienie, to nawet dobre antropologiczne studia nad "skid row" nie wyjaśniają go w pełni 1G. Przedstawione powyżej przykłady pokazują natomiast, że trzecia teza nie jest prawdziwa. Wydostać się ze "skid row" jest bardzo trudno, ale jest to możliwe. Dostanie się tam oraz wydostanie się stamtąd nie jest w żaden sposób związane z faktem przynależności do takiej czy innej grupy etnicznej. Nawet jeśli ktoś dostał się na "skid row" i jest Indianinem, może później zdobyć wyższe wykształcenie i osiągnąć zawodowy i życiowy sukces. Istnieje dość popularna opinia, w ostatnich latach jednak podważana 16, że dyskryminacja rasowa i etniczna może być istotnym powodem niepowodzeń członków mniejszościowych grup etnicznych w przemysłowej Ameryce. Z tego względu konieczne jest w tym miejscu przyjrzenie się tej kwestii na omawianym tu przykładzie indiańskich ludzi sukcesu. Zdaniem Benny Bearskina, z którym wywiad przeprowadził Studs Turkel17, tylko ci Indianie są w Ameryce dyskryminowani w pracy zawodowej, którzy sami aktywnie się do tego przyczyniają złym wykonywaniem obowiązków. Bearskin to kultywujący tradycyjne wartości Indianin Winnebago/Sioux, od dziesięcioleci aktywny przywódca chicagowskiej społeczności indiańskiej, a przy tym pracujący od lat jako spawacz przy budowie wielkich kotłów. Indianie z St. Paul w stanie Iv1innesota, badani przez Harkinsa i Woodsa, nie czuli się dyskryminowani (choć ich przywódcy mieli w tej kwestii przeciwną opinię) 1$. Według Chadwicka i Bahra, "Hipoteza, mówiąca iż wysoki poziom bezrobocia Indian amerykańskich w powiecie Umatilla był konsekwencją dyskryminacji ze strony pracodawców, nie uzyskała żadnego poparcia. Zadna z trzech miar dyskryminacji wymierzonej przeciw Indianom nie była znacząco skorelowana z którąkolwiek z miar bezrobocia" 19. Faktem jest równocześnie, Por. np. Hugh Brody, Indians on Skid Row. The Role of Alcohol and CommuProcess of Indian Urban Migrants, Ottawa 19'71; MerrU Singer, Family Comes First: An Examination of the Social Networks of Skid Row Men, w: Enman Organization 44, 2, Summer 19,85. 16 Par. np. William Julius Wilson, The Declining Significance of Race. Blacks and Changing American Institutions. Chicago <Ind London 1'980 (1978); Stanley Lieberson, A Piece of the Pie. Blacks and the White Immigrants Since 1880. Berkeley et al. 1980. 17 Par. Studs Turkel, Division Street: America, New York 1967, 55. 1J4 - 42. 18 iArthur M. Harkins and Richard G. Woods, Indian Americans in St. Paul: An Interim Report. Minneapolis 1970, s. 16. 19 Bruce A. Chadwick and Howard M. Bahr, Factors Associated with Unemployment Among American Indians in the Pacific NorthWest, w; "Phylon" XXXIX, 4, Winter 1978, s. 364. 15 nity in the Adaptive �Janusz Mucha 144 iż w wielu miejscach, na przykład w okręgach wiejskich, w małych miastach, a nawet w niektórych metropoliach, dyskryminacja ma miejsce 20. Indianie, z którymi rozmiawiałem, podzielają wspommaną opImę Bearskina. Dwudziestu jeden spośród nich (trzy piąte) oświadczyło, że nigdy i nigdzie nie byli dyskryminowani z powodu swych cech etnicznych. Niektórzy wyraźnie stwierdzali, podobnie jak Bearskin, że autorami opinii a dyskryminacji Indian są sami ci Indianie, którzy z różnych powodów nie byli w stanie pracować w sposób zadowalający. Byli oni wyrzucani z pracy z powodu złego wykonywania swych zadań, ale interpretowali to jako dyskryminację etniczną. Inni ludzie, z którymi rozmawiałem, pamiętali różne rodzaje dyskryminacji wymierzonej przeciw nim. Trzy osoby wspominały "żarty etniczne", ale nie podchodziły do nich poważnie i same je opowiadały, nie uważając ich za dyskryminację. Osiem osób (jedną czwartą) dotknęła jednak prawdziwa dyskryminacja, ale poza Chicago, głównie w regionach Stanów Zjedncczonych zamieszkałych przez wielu Indian. Niektóre z tych ośmiu osób nie były obsługiwane w barach i restauracjach właśnie dlatego, że były Indianami. Inne miały z tego powodu kłopoty ze znalezieniem pracy, albo z odpowiednim dla stażu, doświadczenia i kwalifikacji awansem. Tylko dwie osoby uznały, że dyskryminowano je w Chicago. Jedna z nich, mechanik, powiedział mi, że nawet gdy bardzo dobrze pracowału, niektórzy majstrowie stale ją poprawiali po to, aby pokazać, że Indianie nie pracują tak, jak powinni. Osoba ta nie wiązała powyższych faktów z dyskryminacyjną atmosferą Chicago, lecz raczej z antagonizmem rniędzy Indianami a białymi imigrantami z Appalachów (tzw. hillbillies), stanowiącymi skądinąd bardzo interesującą grupę kulturową 21. Inny mężczyzna, spawacz kotłów, powiedział mi, że nie wie nic o jakiejkolwiek otwartej dyskryminacji, ale zaobserwował, że choć od lat bardzo dobrze pra- 20 Par. np. Howard Discrimination Against Winter 19172, s. 4 - 11. M. Bahr, Urban Bruce Indians m A. Chadwick, Seattle, w: and The Joseph Indian H. Strauss, Historian 5. 4, 21 Na temat tej grupy, zarówno jej imigracji do Chicago, jak i naturalnego środowiska kulturowego pisał na przykład Clarus Backes w serii artykulów zatytułowanych: Uptown: The Promised Land, w: "Chicago Tribune Magazine" 22 September 1968; Poor People's Power in Uptown, tamże, ,29 September 1963; Appalachia: The Source, tamże, 8 October 1968. O jej migracji do innych wielkich miast informują na przykład prace: Phillipp Obermiller and Robert Oldendick, Political Activity among Appalachian Migrants, w: "Social Science Quarterly" 65, 4, December 1984'; czy Martin N. Marger and Phillipp J. Obermiller, Urban Appa- lachians Ethnicity, and Canadian Maritime w: "International Journal Migrants: A Comparative of Comparative Study of Sociology, XXIV, Emergent 3 - 4, 1983. �CHICAGOWSCY INDIANIE 145 I ICH ELITA cuje, nigdy nie został majstrem, ani starszym cechu. Te istotne w jego zawodzie pozycje zajmowane były zawsze przez białych. Jak viidać z powyższego, etniczna dyskryminacja przeciw Indianom nie może być uznana za istotną barierę utrudniającą im zawodowy sukces w Chicago. 5. I d e a ł s u k c e s u dowisku u a m e l' y kań skich I n d i a n w Ś l' 0- miejskim Uderzające jest to, że gdy Indianie dyskutują nad ideałem sukcesu, są zarówno bardzo realistyczni, jak i pozostają pod wpływem dominujących w Ameryce standardów. Realizm i bardzo niski poziom aspiracji materialnych odzwierciedlone są na przykład w takich deklilracjC1ch, jak ta, iż rzeczywiście liczy się nie tyle wykształcenie i zamożność, co osobista uczciwość i poszanowanie podstawowych zasad moralnych. Innym przykładem tej, kategorii jest pogląd, iż osiągnięcie sukcesu omacza możliwość utrzymania siebie i swojej rodziny oraz życie zgodne z własnymi zasadami, nawet jeśli ktoś utrzymuje się dzięki niewykwalifikowanej pracy fizycznej. Realizm, niski poziom aspiracji materialnych, ale i wpływ dominujących w Ameryce standardów, odzwierciedlane są i przez przeciwstawne deklaracje: sukces to stanie się niezależnym biznesmenem, ale Indianie wychowani są w taki sposób, że nigdy nie staną się bizne~menami. Tak więc, przynajmniej w tym pokoleniu, nie osiągną sukcesu. Spotyka się wprawdzie indiańskich ludzi sukcesu - dobrze wykształconych i zamożnych prawników i hiznesmenów - ule kompletnie się oni zasymilowali i nie przyznają się do swej indiańskości. Najbardziej charakterystyczne dla mojej próby są jednak nieco inne opinie. Zgodnie z jednym wzorem, jeśli chodzi o sukces, nie ma żadnych różnic między Indianami a nie-Indianami. Dobre wykształcenie i dążenie do uzyskania osiągnięć są dla każdego człowieka gwarancją sukcesu. Gdy przeciętne wykształcenie Indian będzie w końcu znac7l1ie wyższe, będą oni mogli dostać znacznie lepszą pracę, a równocześnie będą oni lepiej zdawać sobie sprawę z zakresu szans. Zgodnie z innym wzorem, Indian obowiązują inne wymogi odnoszące się do przynoszącego sukces życia w miastach amerykańskich. Indianin powinien oczywiście być w stanie utrzymać siebie i swą rodzinę, mieć stałą pracę oraz unikać alkoholu. Musi jednak równocześnie utrzymywać plemienne i ogólno-indiańskie wartości i sposoby życia, pomagać innym Indianom, dzielić się pieniędzmi i czasem z innymi Indianami, działać na rzecz swego plemienia w rezerwacie oraz na rzecz miejskiej społeczności indiańskiej. Ten ostatni wymćg jest najbardziej popularny wśród osób, z którymi rozmawiałem. 10 "Lud" - t. 71 �146 Janusz Mucha Przedstawiony ostatnio wzór sukcesu jest moim zdaniem ogromnie istotny i może służyć jako częściowe wyjaśnienie faktu, iż tak mało jest indiańskich ludzi sukcesu, znanych i akceptowanych przez własną społeczność. Po to, aby osiągnąć sukces w normalnym, amerykańskim życiu, konieczne jest zainwestowanie znacznej ilości czasu i wysiłku. Trudno tu nawet dzielić własny czas ze swą rodziną, a gdy pretensje do czasu danej osoby zgłasza również bardzo wymagająca wspólnota etniczna, sytuacja staje się bardzo trudna. Jak się jednak okaże, nie jest ona beznadziejna. Nacisk na wartości plemienne, a także ogólno-indial1skie, będący ważnym elementem ideału sukcesu Indian, nawet miejskich, ma niewątpliwe pozytywne konsekwencje społeczne dla utrzymania społeczności indiańskich, a także dla kulturowej i społecznej tożsamości pnących się po społecznej drabinie Indian. Niski poziom aspiracji, zarówno materialnych jak i związanych z formalnym wykształceniem, niesie jednak ze sobą pewne niebezpieczeństwa. Jest on oczywiście nie tylko przekładem na współczesny język niektórych tradycyjnych elementów kultur, ale także reakcją obronną w sytuacji, w której Indianie stanowią ekonomiczne i społeczne dno społecznej hierarchii. Oznacza to jednak również, że człowiekowi, który osiągnął sukces materialny, trudno pozostać człon-kiem społeczności etnicznej. Kilka osób, z którymi rozmawic\łem, kładło nacisk na to, że biznesmeni indiańscy, czy szerzej Indianie należący do amerykańskiej klasy średniej, nie są lubiani w American Indian Center (zarówno przez personel, jak i przez osoby korzystające z jego usług) i w innych instytucjach etnicznych. Kilku indiańskich biznesmenów zwróciło mi uwagę na to, że instytucje i organizacje indiańskie rzadko zamawiają u nich jakieś usługi, choć mogłoby to być korzystne dla obu stron. Model Indianina, który po to, aby osiągnąć sukces życiowy, nie musi być ani bogaty, ani wykształcony, przekazywany jeE:t też przyszłym pokoleniom indiańskich przywódców w Chicago. Gdy zwiedzałem średnią szkołę a nazwie Little Big Horn American Indian High-school, będąsą częścią składową jednej z normalnych średnich szkćł chicagowskiej dzielnicy Uptown, byłem zdumiony częstą nieobecnością wielu Liczni6w oraz tym, że ogromny ich procent zupełnie porzuca szkołę. Biała nauczycielka, bardzo życzliwa wobec swych uczniów i wobec kultur indiańskich, wyjaśniła mi, że szkoła nie chce upierać się przy star.dardach typowych dla klas średnich i że po to, aby być dobrym człowiekiem, nie musi się być absolwentem szkoły średniej. Tego typu nadopiekuńczy i pozornie liberalny sposób rozumowania i działania ma oczywiste ,m- �CHICAGOWSCY INDIANIE I ICH ELITA 147 tyliberalne czy nawet konserwatywne konsekwencje 22, utrzymując Indian na dnie społeczeństwa. W rezultacie takiej polityki szkoła nie kładzie silnego nacisku na poziom wykształcenia, jaki zapewnia swym uczniom. Bardziej ambitni rodzice, nawet ci, którzy byli na przełomie lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych radykalnymi bojownikami o prawa Indian do odrębności kulturowej, wypisuJą dzieci z tej szkoły i przenoszą je do lepszych placówek oświatowych. Little Big Horn jest szkołą coraz mniejszą, i jeśli nic się nie zmit.'ni na lepsze, zostanie ona zamknięta. Ilość instytucji indiańskich w mieście zmniejszy się. Nie ma powodu sądzić, że chicagowscy Indianie są nieśwIadomi konsekwencji wspomnianego modelu aspiracji. Jednakże wykształcenie, rozumiane jako kanał awansu społecznego jednostki, nie jest dla nich, a przynajmniej dla bardzo wielu spośród nich, wartością n2jwyżsZą. Są przecież wartości co najmniej równie istotne, jak na przykład podtrzymywanie więzi społecznej w wielkiej grupie rodzinnej, wzajemna pomoc. Indianie mogą być też świadomi faktu, iż wykształcenie nie gwarantuje im wyższego statusu zawodowego. Na podstawie badań empirycznych, Chadwick i Bahr stwierdzają, że "wzrost osiągnięć w dziedzinie wyc;:ształcenia wśród Indian w prowincji Alberta w Kanadzie nie był powiązany ze spadkiem bezrobocia i z redukcją wydatków na pomoc socjalllą, lecz te ostatnie rosły nadal". To samo dotyczyć miało Kaliforni w USA 2:;. Do tej kwestii jeszcze wrócę. 6. W z o l' Y s u k c e s u z aw od ow eg o Wiedząc już, jakiego typu przeszkody musieli Indianie przezwyciężyć i jak wyobrażali sobie oni sukces człnków własnej grupy etnicznej, możemy przeanalizować faktyczne wzory ich zawodowego sukcesu Emerytów rozważać będziemy w takich kategoriach zawodowych, do jakich należeli przez znaczną część swego życia zawodowego. Otrzymamy w ten sposób pięć grup: bezrobotni; robotnicy; technicy; pracownicy umysłowi i osoby pracujące na własny rachunek ("niezależni biznesmeni"). Pierwsza grupa, Indian obecnie bezrobotnych, ale równocześnie uważanych za ludzi sukcesu, jest w mojej próbie bardzo mała, ale jest też bardzo interesująca. Powstaje przede wszystkim pytanie, dlaczego inni !la tcn temat np. Lewis Coser, Unanticipated Conservative Consequences w: Social Problems 16, 3, D6'9. '3 Erucc Chadwick i Howard Bahr, cyt. praca,' s. 357; por. też Rosalie and Murray Wax, Ind an Edue alien for iVhat?, w: The American Indian Today, ed. hy Stuart Levine and Nancy Oestrich Lurie, Ealtimore 197'2 (l~N}5), ss. 257 - 67. ~, FOL of Li'Jeral 10' Thcoriz,'nr;, �148 Janusz Mucha ludzie uważali te osoby za przykłady sukcesu w swojej społeczności etnicznej (ci Indianie, którzy mnie do nich skierowali, świadomi byli ich ówczesnego statusu). Gdy popatrzymy na indiańską stronę działalności tych bezrobotnych okaże się, że mogą oni być dobrymi modelami osobowościowymi dla swej społeczności. Jedna kobieta była przez kilka la t prezesem zarządu American Indian Center, Q i później znana była tarn z silnego charakteru. Kilka lat temu jej córka, obecnie studentka prawa jednego z najlepszych uniwersytetów Wschodniego Wybrzeża Stanów, zdobyła tytuł Miss Indian Chicago. Jeden mężczyzna uczy swego języka plemiennego w Newberry Library w Chicago i przygotowuje przekład na język angielski opowieści i legend ze swego rezerwatu. Inny mężczyzna jest członkiem jednej z grup muzycznych w American Indian Center i wraz z nią gra na bębnie i śpiewa podczas k:,żdej );0:;'-7(;011'. Wykształcenie wspomnianych trzech osób określić można jako ;")[ZCciętne w warunkach amerykańskich. Kobieta ukończyła szkołę ~;rcdniił, a później kilka kursów zawodovvych i roczną szkołę dla sckret2i'ck. Pierwszy mężczyzna studiował przez kilka lat na jednym z chicagowskich uniwersytetów, którego nie ukończył ze względów finansowych. Drugi mężczyzna po szkole średniej uczęszczał przez jeden rok do szkoły technicznej. Przebieg pracy zawodowej tych osób również uznać można za dobry. Kobieta pracowała w kilku różnych instytucjach, a później była asystentem do spraw indiańskich w odniesieniu do trzech stanów Środkowego Zachodu podczas spisu ludności w roku 1980. Z uwagi na bId, iż miała już ponad 50 lat, trudno jej było po ukoI1.czeniu spisu znaleźć nową stałą pracę. Zastanawiała się więc nad sprzedażą swego eleganckiego i obszernego mieszkania i nad przeprowadzeniem się do swego rezerwatu, gdzie spodziewała się znaleźć dobrą pracę. Pierwszy mężczyzna pracował kiedyś jako robotnik budowlany, technik w laboratorium, póżniej kierownik laboratorium. Przedsiębiorstwo, w którym pracował do roku 1982, straciło zamówienia rządowe i zostało rozwiązane, a on wraz z wieloma innymi pracownikami stracił pracę. Historia drugiego mężczyzny była podobna. Podsumowując dominujący w tej nielicznej kategorii wzÓr można powiedzieć, że niekorzystna sytuacja ekonomiczna w Ameryce, a zwłaszcza w Chicago, na początku lat osiemdziesiątych spowodowała, że te osoby, aktywne w życiu społeczności indiańskiej i pracujące wcześniej bez kłopotów, nagle znalazły się bez pracy. Następna grupa to robotnicy. Było ich w mojej próbie siedmioro. Troje z nich nie ukończyło szkoły średniej, chociaż jedna uczyła się na kursach, po których mogła uzyskać ekwiwalent dyplomu szkoły średniej. �CHICAGOWSCY INDIANIE I ICH ELITA 149 Następne trzy miały średnie wykształcenie, a siódma osoba studiowała kiedyś przez kilka semestrów w kilku uczelniach poza Chicago. Zawody tych ludzi to: spawacz kotłów, robotnik budowlany, hydraulik, kierowca, ślusarz. Więcej niż połowa tych osób była kiedyś lub obecnie bardzo aktywnaw życiu chicagowskiej społeczności Indian. Wzory kariery zawodowej tych robotników nie były szczególnie skomplikowane ani interesujące, z wyjątkiem dwóch osób. Jeden mężczyzna, urodzony w rezerwacie w Kanadzie, przybył do Chicago gdy miał 20 lat. Szybko znalazł pracę w fabryce. Nie był jednak zadowolony z płacy, zmienił więc fabrykę i w tej drugiej pracuje przez ostatnie dwadzieścia pięć lat. Jego żona jest również Indianinem kanadyjskim i robotnikiem fabrycznym. Oboje zarabiają dobrze, nie mają dzieci i w interesujący sposób wydają oszczędności. Kupują domy w Chicago i z dużym sukcesem grają na giełdzie. Równocześnie za własne pieniądze prowadzą rekonstrukcję plemiennego cmentarza w Kanadzie, gdzie spędzają też wszystkie wakacje, pracując za darmo dla plemienia. Oboje mają bardzo niskie wykształcenie (ani żona, ani mąż nie ukończyli szkoły średniej, ale obecnie na specjalnych kursach przygotowują się ~o egzaminu, dającego uprawnienia podobne do uprawnień uzyskiwanych po szkole średniej). Prenumerują jednak gazety, których robotnicy chicagowscy, nawet ci ze średnim wykształceniem, w zasad,de nie czytają:" "Chicago Tribune" oraz "Wall Street Journal". Inny interesujący moim zdaniem przypadek dotyczy mężczyzny, który tuż po ukończeniu szkoły średniej przybył do Chicago w roku 1923. Od tego czasu stale tu pracował aż do emerytury w roku 1980. Podczas prawie sześćdziesięciu lat swego życia zawodowego robił najróżniejsze rzeczy. Był kowalem w fabryce, zawodowym graczem w baseball, sprzedawcą w sklepie sportowym, inspektorem do spraw mostów w komunalnym wydziale dróg i oczyszczania miasta, stanowym dyrektorem programu wypoczynku instytucji Work Progress Administration, dyrektorem programu wypoczynku w stoczni wojskowej na Jeziorze Michigan podczas drugiej wojny światowej, a w końcu sprawaczem kotłów. Przez całe swe życie był bardzo aktywnym członkiem chicagowskiej r::połeczności Indian. Pod koniec lat dwudziestych był jednym z organizatorów pierwszego klubu indiańskiego w Chicago. W latach trzydziestych był współorganizatorem stowarzyszenia Indian Service League i pierwszej indiańskiej drużyny koszykówki. W latach czterdziestych był współtwórcą organizacji religijno-kulturalnej pod nazwą Longhouse 2~. W latach 1953 i 1960 był jednym z chicagowskich delegatów na doroczne konfe2' Na temat wszystkich tych organizacji tyku:e cytowanym w przypisie nr 3. więcej informacji znaleźć można w ar- �150 Janu.sz Mucha rencje wielkiej organizacji pod nazwą National Congress of American Indians. W roku 1961 był jednym z indiańskich współorganizatorów konferencji Indian całej Ameryki, odbytej na Uniwersytecie Chicagowskim pod patronatem wybitnego antropologa Sola Taxa. Później był członkiem zarządu American Indian Center, a także kilku innych organizacji swej społeczności etnicznej. Następna grupa indiańskich "ludzi sukcesu" z Chicago to "technicy". Składa się ona z pięciu osób - jednej kobiety i czterech mężczyzn, jest więc mniejsza niż grupa robotników. Trzy z tych osób to technicy w laboratoriach elektronicznych i szpitalnych, jeden to sierżant piechoty morskiej, a kobieta jest dyplomowaną pielęgniarką. Wszyscy oni ukońcZyli szkołę średnią i tylko sierżant nie kształcił się dalej (był on jednak bardzo młody i zamierzał podjąć dalszą naukę). Pielęgniarka miała akC'.demicki stopień RSc. ze swej specjalności, jeden mężczyzna studiował kiedyś przez kilka semestrów inżynierię na jednym z chicagowskich uniwersytetów, a później uczył się malarstwa w American Academy of Arts. Inni również uzupełniali wykształcenie w szkołach zawodowych lub uczelniach. Dwie o50by były kiedyś lub ostatnio bardzo aktywne w społeczności indiańskiej Chicago, reszta zaś uczestniczyła w różnych imprezach w mniej lub bardziej bierny sposób. Wszyscy przychodzili od czasu do czasu na pow-pow, a dwóch dość biernych członków było znanymi indiailskimi artystami. Najbardziej interesująca jest historia pielęgniarki. Nazwijmy ją Mary. Ukończyła ona w młodości Indian Haskell Institute, słynną uczelnię indiańską (wówczas szkołę średnią, dziś półwyższą), znajdująq się w Lawrence w stanie Kansas. Studiowała później przez trzy lata w pro,,,,,adzonej przez kościół luterahski uczelni dla pielęgniarek i po skończeniu jej została dyplomowaną pielęgniarką. W roku 197B, dwa lata przed emeryturą, pojawiła się możliwość uzupełnienia wykształcenia i uzyskania stopnia bakałarza. Nikt jej do tego nie zmuszał. Z jej dotychczasowym wykształceniem i praktyką było to zupełnie zbyteczne. Chciała jednak przekonać się, czy potrdi się jeszcze uczyć. Ukończyła kilka dodatkowych kursów i stopień uzyskała. Pielęgniarka przybyła do Chicago w latach czterdziestych i od tego czasu aż do emerytury była bardzo aktywna w społeczności indiańskiej. Była członkiem plemiennego klubu Winnebago, przez jedenaście lat była .członkiem zarządu American Indian Center, przez kilka lat byb redaktorem miesięcznika "The V/arrior", wydavvanego przez Centrum. Mary pracowała jako pielęgniarka w wielu instytucjach -- w Czerwonym Krzyżu, w fabrykach, w szpitalach, na plażach miejskich. W roku 1965 St. Augustine's Center for the American Indians otrzymał ftmdusze w ramach rządowego programu walki z nędzą i zatrudnił ją jako �CHICAGOWSCY INDIANIE I ICH ELITA 151 opiekuna społecznego. Pracowała tam przez siedem lat. Nie mogła jednak dłużej znieść sytuacji, na którą patrzyła z bliska. Była przygnębiona tym, że Indianie nie umieją i nie chcą sami wyrywać się z nędzy, że są rodziny mieszkające od trzech pokoleń w Chicago i stale korzystające z pomocy socjalnej. Ludzie ci znajdowali setki powodów mających udowodnić absolutną niemożliwość wydostania się ze swej trudnej sytuacji o własnych siłach. Mary zrezygnowała z tej pracy i kilka ostatnich lat przed emeryturą pracowała znowu jako pielęgniarka w szpitalu. Zaraz po przejściu na emeryturę pojechała na trzy tygodnie na wycieczkę do Europy. Chciała oglądnąć wszystkie te zabytki, o jakich niedawno uczyła się uzupełniając wykształcenie. Po powrocie z Europy udała :się na dwa lata na wyspę Dominikę, gdzie pracowała jako ochotnik VI ramach rządowego programu Korpus Pokoju. Gdy wróciła do Chicago tuż przed moją rozmową z nią, zaczęła ponownie rozglądać się za jakąś interesującą pracą. Znowu chciała robić coś dla chicagowskich Indian. Czwartą grupą indiańskich ludzi sukcesu jest w mojej próbie zbiór pracownikć,w umysłowych, obejmujący urzędników, kierowników, projektantów i asy'stentkę uniwersytecką. Zbiór ten jest dość duży. Składa się z dwunastu osćb: 'Siedmiu kobiet i pięciu mężczyzn. Ludzie ci są, co oczywiste, lepiej wykształceni, niż członkowie zbiorów omawionych poprzednio.Dwie osoby mają stopień magisterski, cztery osoby stopień bakałarza. Jedna osoba ukończyła Institute of Lettering and Design, a także American Academy of Arts, dwie o'soby spędziły co najmniej jeden rok w wyższej uczelni, a pozostałe trzy ukończyły tylko szkołę średnią i kursy zawodowe. Prawie wszystkie te osoby były bardzo aktywne w społeczności indiallskiej. Tylko dwie osoby uznać można za dość bierne, ale jedna z nich to artysta sale wystawiający swe prace n'1 wystawach sztuki indiańskiej, a druga pracowała bardzo aktywnie jako ochotnik podczas wszystkich wakacji dla 'swego plemienia w Kanadzie. Wśród osób szczególnie aktywnych było trzech byłych członków zarządu American Indian Center, w tym dwóch byłych prezesów tego zarządu. Inni byli również działaczami tego centrum, a także takich stowarzyszeń, jak Native American Committee, czy Indian Council Fire. Co bardzo interesujące, dziewięć spośród tych dwunastu osób pracowało kiedyś, na którymś z etapów swej kariery zawodowej, albo dla swego własnego plemienia, albo w jednej z instytucji indiańskich w Chicago, jako płatni funkcjonariusze. Wtedy jednakże, kiedy z nimi rozmawiałem, pracowali zawodowo w rozmaitych prywatnych, stanowych lub federalnych instytucjach w Chicago. Zbiór pracowników umysłowych jest dość duży i prawie równo podzielony między mężczyzn i kobiety, i dlatego przedstawię tu bliżej jeden przypadek kariery kobiety i jeden przypadek kariery mężczyzny. �152 Janusz Mucha Kobieta, którą nazwiemy Anną, spędziła prawie całe swe życie w Chicago i jego suburbiach. Stopieil bakałarza z socjologii uzyskała na jednym z najlepszych uniwersytetów miasta, a później została zatrudniona przez sąd dla nieletnich jako opiekun osób mających wyrok z zawieszeniem. Pracowała tam dwa lata, po czym wyszła za mąż i przez 19 lat nie pracowała. W eleganckim przedmieściu Chicago wychowywała dzieci. Po rozwodzie ukoilczyła studia magisterskie z filologii angielskiej na jednym z uniwel'Sytetów i zaczęła uczyć angielskiego w lokalnej dwuletniej uczelni w miejscowości, w której posiadała dom. Przez jeden rok pracowała później jako nauczycielka w indiailskim oddziale szkoły podstawowej w Uptown, a następnie uczyła znów w swej miejscowości. Po pewnym czasie zaproponowano Annie pracę wykładowcy na uniwersytecie, a następnie została starszym asystentem na studiach magisterskich. Przygotowuje równocześnie doktorat. Po jego obronieniu planuje zostać profesorem w instytucie studiów indiailskich w którymś z uniwersytetów, gdziekolwiek otworzy się taka możliwość. Ona sama, a także jej matka i dzieci, są bardzo aktywni w społeczności indiailskiej w Chicago. Drugim przykładem z tej grupy jest mężczyzna, który urodził się i wychował w indiailskiej wiosce w nie dalekim od Chicago stanie Michigan.Nazwijmy go Adamem. Gy był uczniem szkoły średniej, musiał równocześnie pracował jako pomywacz w restauracji, aby zarobić na utrzymanie. Po ukoilczeniu szkoły przez kilka lat 'służył w marynarce wojennej. Następnie pracował kilka lat w samochodowej firmie General Motors i ukoilczył w tym czasie (ze stopniem Associate) instytut prowadzony przez to przedsiębiorstwo. W General Motors Adam rozpoczął karierę jako kierowca na torze prób, a ukoilczył jako kierownik średniego szczebla. Następnie pracował na stanowiskach dyrektorskich w kilku innych firmach produkujących różne maszyny. Był póżniej przez jeden rok dyrektorem jednego z centrów indiailskich w stanie Michigan.Ośrodek ten Adam sam zorganizował na prośbę starszyzny swego plemienia. Po roku przegrał konkurs na stanowisko, które zajmował dotąd. Sam wprowadził zasadę, że formalne wykształcenie musi być ważnym kryterium doboru dyrektora, a zgłosił się jeden kandydat ze znacznie lepszymi formalnymi kwalifikacjami. Przez następne lata pracował więc jako dyrektor kilku innych instytucji indiailskich w Waszyngtonie. Był także w tym mieście, a później w Chicago, dyrektorem rządowych agencji zajmujących się sprawami Indian. W Chicago nie jest on bardzo aktywny w życiu miejskiej społeczności indiailskiej, gdyż możliwy byłby konflikt interesów między działalnością społeczną a działalnością zawodową. Był jednakże jakiś czas (dopóki taki konflikt się nie ujawnił) członkiem zarządu American Indian Health Service. Ukoilczył in- �CHICAGOWSCY INDIANIE I ICH ELITA 153 diański NAES College ze stopniem bakałarza i działa w stowarzyszeniu absolwentów tej uczelni. Ostatni, wyróżniony przeze mniej zbiór indiańskich ludzi sukcesu, to "niezależni biznesmeni", czy raczej osoby pracujące "na włalsny rachunek". Jest ich siedmioro: dwie kobiety i pięciu mężczyzn. Ich wykształcenie jest stosunkowo wysokie, choć niższe niż w poprzednio omówionej kategorii - dwie osoby miały stopień bakałarza, jedna kończyła właśnie studia prowadzące do' tego stopnia, dwie osoby ukończyły dwuletnie uczelnie typu "business college" i tylko dwie szkołę średnią i kursy zawodowe. Zakłady, jakie osoby te prowadziły, miały bardzo różny charakter. Wszystkie były jednak bardzo małe. W żadnym z nich liczba pracowników nie przekraczała dziesięciu osób. Dwóch Indian było współwłaścicielami firmy zajmującej się handlem wysokogatunkową stalą, jeden był właścicielem firmy hydraulicznej, jedna osoba prowadziła własną restaurację, jedna kobieta, wraz z trojgiem przyjaciół, prowadziła wspólną firmę produkującą filmy video, jedna miała zakład fryzjerski, a jeden mężczyzna był artystą pracującym we własnym stud:o. Z wyjątkiem fryzjerki, wszystkie te osoby zaczęły działalność na własną rękę stosunkowo późno, na ogół po dość długiej karierze jako soby na kierowniczych stanowiskach w przedsiębiorstwach tej samej branży. Połowa grupy "biznesmenów" to ludzie w przeszłości bardzo aktywni w indiańskiej społeczności Chicago. Pozostali nie byli nigdy działaczami, ale nikt z nich nie był zupełnie bierny. Przyjrzyjmy się nieco bliżej jednemu przykładowi. Mężczyzna, Bill, urodził 'się w rezerwacie w Oklahomie. Po szkole średniej i "business college" spędził wiele czasu w marynarce wojennej, a później w ulicznej społeczności nałogowych alkoholików w Chicago. Po szczęśliwym wyleczeniu się z nałogu, co zajęło mu również nieco czasu, bill został bardzo znanym, choć równocześnie bardzo kontrowersyjnym przywódcą Indian chicagowskich. Pracował na stanowiskach kierowniczych kolejno w kilku przedsiębiorstwach zajmujących się handlem różnymi gatunkami stali, wykorzystywanej w różny sposób i w różnym celu. Był szefem biura, specjalistą od spraw handlowych, a nawet członkiem zarządu jednego z nich. Gdy Bill nauczył się już wiele o przemyśle stalowym i o handlu, zdecydował z przyjacielem-Indianinem, pracującym w tej samej branży, że czas otworzyć własną firmę. Przy pomocy państwowej instytucji SmalI Business Administration, a także niewielkiego stowarzyszenia American Indian Business Association, mając świetne rekomendacje od poprzednich pracodawców, otrzymał pożyczkę bankową. W końcu otworzył z przyjacielem firmę, która powoli, ale sy'stematycznie rozwija się. Początkowo działała ona w oparciu o specjalne przepisy ułatwiające �154 Janusz Mucha funkcjonowanie małych przedsiębiorstw będących własnością przedstawicieli upośledzonych mniejszości etnicznych, ale wkrótce te przywileje przestały być potrzebne. 7. W n i o ski. a problematyka N a jn iższe sukcesu war stw Y I n di a n m iej sk ich Spośród trzydziestu czterech osób, z którymi rozmawiałem, dziewiętnaście (bądź dwadzieścia jeden, jeśli dodamy dwie spośród trzech osób bezrobotnych) należą do indiańskiej "klasy średniej", to znaczy do kategorii pracowników umysłowych i "biznesmenów". Stanowią więc oni ponad połowę mojej próby chicagowskich Indian będących ludźmi sukcesu. Indiańska klasa średnia to zbiorowość, która według wspomni8.nych na początku tego tekstu badań z lat 1968 i 1969 stanowiła około lGo/~ całej społeczności chicagowskich Indian. Dla autorów raportćv.J ze wspomnianych badań bardzo interesującym faktem było to, że zarówno najlepiej zasymilowani Indianie, jak i najaktywniejsi przywódcy społeczności etnicznej rekrutowali się właśnie z tej nielicznej grupy. W moich badaniach nie byłem zainteresowany najbardziej zasymilowanymi Indianami. Jeśli więc ich z konieczności pominiemy, to i tu widać fakt, iż ludzie mający wyższe pozycje społeczne i wyższe wykształcenie znajdują się częściej wśród przywódców spoleczności etnicznej, niż inne osoby. Jak przypominałem wcześniej, według cytowanych badań około 7G% społeczności chicagowskich Indian to mało stabilna zbiorowość os6b zajmujących się dorywczą, niewykwalifikowaną pr~cą fizyczną (doily-pay l' bor). Nie wiadomo, jak wielka jest dziś ta zbiorowość, ale nie wydaje mi się, aby w czasie recesji ekonomicznej początku lat osiemdzie:-;iątych była cna mniejsza. Analiza tej grupy ma ogromne znaczenie z uwagi na jej wielkość, a badania wzorów sukcesu Indian mieszkających w Chic~go ma, moim zdaniem, sens głównie dlatego, że pokazuje drogi, jakimi również inni Indianie mogliby poprawić swą pozycję społeczną. Indianie migrują wciąż z rezerwatów do wielkich miast. Same 1'ezerw~ty ulegają jednak ciągłym zmianom, a liczba przybyszów jest teraz zriacznie mniejsza, niż była w trakcie trwania rządowego progromu przesiedleń. Ci, którzy przybywają obecnie do wielkich miast, są przypu::zczalnie lepiej przygotowani do asymilacji do życia miejskiego (nie mówię tu o procesie tracenia przez nich tożsamości indiańskiej, który zresztą też zachodzi, ale jest inną sprawą), niż byli ludzie imigrujqcy tu wielkimi falami przed dziesięcioleciami. Można by więc postawić hipotezę, iż gdyby nie okresowe załamanie gospodarcze i trwalsze od nie·· �CHICAGOWSCY INDIANIE I ICH ELITA 155 go duże bezrobocie, Indianom łatwiej byłoby obecnie o sukces w wielkim mieście. Na początku tego artykułu wspomniałem o pewnych cechach, które zdaniem amerykańskich antropologów są wspólne "kulturom indiańskim" i które czynią Indian osobami, którym trudno współzawodniczyć z innymi grupami w nowoczesnych, miejskich i przemysłowych sytuacjach. Popatrzmy jeszcze raz na te cechy w chwili, gdy znamy już pewne wzory sukcesu u tych Indian, którzy w taki czy inny sposób podtrzymują swą indiańską tożsamość i w mniejszej lub większej mierze uczestniczą w życiu społecznym swej grupy etnicznej. Według antropologów, oparta na kręgu koncepcja czasu i przestrzeni była ważną barierą kulturową przeszkadzającą Indianom w adaptacji do nowoczesnego życia przemysłowego. Nie można lekceważyć tego rysu kulturowego, ale też w świetle wyników prezentowanego tu sondażu wydaje się, że wspomniany wpływ jest obecnie mocno wyolbrzymiany. "Przesadna" hojność i dzielenie się własnymi pieniędzmi i czasem z innymi Indianami mogłoby być faktycznie istotnym proglemem w egoistycznym społeczeń'stwem. W opinii wielu tradycyjnych Indian, kt6rym udało się osiągnąć 'sukces w mieście, te idee hojności i dzielenia się są żywe głównie jako idee, ale nie jako praktyka. (Moje własne doświadczenia z jednego z rezerwatów w stanie Wisconsin skłaniałyby mnie do poglądu, że sytm:cja w rezerwatach je~t wciąż bliższa tradycji). Niechęć do współzawodnictwa z nie-Indianami wydaje się istotną barierą psychologiczną, utrudniającą sukces w mieście, w którym Indianie to tylko bardzo drobna mniejszość. Pewne refleksy tej postawy i ich konsekwencje widoczne były w przedstawionych powyżej przykładach. Z drugiej strony jednak, wydaje mi się, że postawa ta nie jest dziś bardzo popularna wśród Indian. Wielu ich mówi raczej, że nie są niczym gorszym od białych. Ci, o których mówi ten artykuł, pr{bują to udowodnić, inni znajdują liczne powody wyjaśniające to, że w kontaktach z białymi jednak przegrywają. Fakt, iż tak wielu Indian zajmuje się dorywczą, ciężką, niewykwalifikowaną pracą fizyczną powoduje, że nie całkiem przekonuj a, mnie tezy, iż praca dawać musi Indianom przede wszystkim zadowolenie, na dalszy plan odsuwając gratyfikację finansową. Oczywiście, możemy interpretować pracę dorywczą jako ten rodzaj działalności, który nie jest powiązany z jakimkolwiek dłuższym niż jeden dzień zobowiązaniem wobec pracodawcy i daje "pracownikowi" wolność udania się "do domu" wtedy, gdy sobie tego życzy i do pracy tylko wtedy, gdy uzna to za niezbędne. Ci ludzie, którzy utrzymają taką postawę wobec pracy i uważać ją będą za jedną z istotnych cech tożsamości indiańskiej, nie będą w stanie osiągnąć w mieście sukcesu. Jednakże, co istotne, wśród Indian, �156 Janusz Mucha z którymi rozmawiałem, nie spotkałem wcale przykładu takiego interpretowania indiańskości. Co więcej, ludzi ci, uważając rodzinę za jedną z naczelnych wartości (choć wskaźnik rozwodów był wśród nich ogromny) sądzili, że znacznie bardziej indiańską cechą jest 'Stałe dbanie o własną rodzinę, niż bardzo częste i nie planowane jeżdżenie tu czy tam, nawet jeśli chodzić miało by o podróże między rezerwatem a miastem. Według osób należących do mojej próby, to nie plemienne kultury indiańskie przeszkadzają Indianom w przynoszącym sukces współżawodnictwie z innymi grupami etnicznymi, lecz raczej zanik kultur plemiennych tak w miastach, jak i w wielu rezerwatach. Wróćmy jednak raz jeszcze do Indian - ludzi sukcesu. Byli oni zgodni w opinii, która może różnić ich poważnie od tradycyjnej samoidentyfikacji Indian, przeciwstawiających swą kulturę kulturze grupy dominującej. Wszyscy ci Indianie, którzy albo w przeszłości, albo obecnie, byli bardzo aktywnymi przywódcami swej społecznoścj, zapytani byli przeze mnie o to, w jaki sposób udawało im się godzić solidną pracę w mniej lub bardziej "białym" świecie z równoczesnym aktywnym uczestnictwem w życiu społeczności etnicznej. Wszyscy oni odpowiedzieli, że Indianami byli jedynie wiecz.orami i w ciągu weekendów. W biurze, laboratorium czy w fabryce byli pracownikami, a nie Indianami. Tak więc, indiańskość to ich zdaniem tylko jeden z aspektów osoby ludzkiej. Jest to aspekt ważny, ale i inne mają znaczenie. Ci ludzie, z którymi rozmawiałem i którzy nie byli w stanie łączyć pracy zawodowej i pracy społecznej w środowisku indiańskim, redukowali tę drugą lub nawet rezygnowali z niej i koncentrowali się na pierwszej. Tylko cztery 'osoby mogły być, w pewnym sensie i w pewnym zakresie, Indianami nawet w czasie pracy zawodowej. Ich przykład pokazuje warunki, w jakich jest to możliwe. Osoby te były prezesami lub bardzo ważnymi (głównie ze względu na swą pracę zawodową) członkami zarządu American Indian Center. Z tego względu uczestniczyć musieli w wielu konferencjach odbywających się w czasie ich godzin pracy zawodowej. Było to możliwe, ale tylko dlatego, że równocześnie zajmowali oni względnie niezależne, kierownicze stanowiska w firmach, w których byli zatrudnieni. Dawało im to pewną elastyczność i możność dysponowania własnym czasem pracy. Wszyscy byli jednak również bardzo dobrymi pracownikami i ich zwierzchnicy zdawali sobie >sprawę z tego, że przedsiębiorstwo nic nie straci w wyniku ich chwilowej i niezbyt częstej nieobecności. Ten sposób łączenia działalności społecznej i zawodowej jest oczywiście ograniczony do bardzo wąskiej grupy Indian. Zdaniem niektórych z tej mniejszości, kierowanie sprawami indial1skimi i kierowane ludźmi w pracy zawodowej nie muszą utrudniać się nawzajem, ale mogą się wspomagać, z uwagi na kumulację doświadczeń. �CHICAGOWSCY INDIANIE I ICH ELITA 157 Gdy Indianie, z którymi rozmawiałem, pytani byli a to, co mogło by pomóc innym członkom ich zbiorowości etnicznej w osiągnięciu sukcesu, podkreślali oni dwie naczelne wartości. Pierwsza to idea (w ich opinii ogólno-indiańska) samowystarczalności, polegania w swym życiu tylko na sobie i na swej własnej pracy, a nie na instytucjach opieki społecznej - państwowych lub nawet indiańskich. Drugą wartością jest wykształcenie. Indiańscy ludzie sukcesu byli bardzo krytyczni wobec chicagowskiego indiailskiego systemu edukacyjnego, który część z nich sama kiedyś budowała. Jakość wykształcenia i te dziedziny studiów, które najlJcłniej odpowiadają zapotrzebowaniu ze strony rynku pracy, powinny być ich zdaniem rozwijane w pierwszym rzędzie. Nacisk na wykształcenie wydaje się tu bardzo istotny, choć optymizm jest chyba przedwczesny wśród tych, którzy wiążą z nim wielkie nadzieje. Wspominałem już o tym wcześniej. Też niektóre najnowsze prace z zakresu ::;Ludiówetnicznych sugerujel, że rozwiązanie sytuacji naj uboższych grup poprzez rozwój ich edukacji nie musi być ani proste, ani oczywiste. Zdaniem Liebcrsona, który badał w szczególności sytuację czarnych Amerykanów, podnoszenie przez nich wykształcenia często ni~ gwarantuje lepiej płatnych posad 25. Zajmował się on przede wszystkim sytuacją panującą przed wprowadzeniem w Ameryce systemu ,.affirmative action" 26 i w czasie, gdy rasowa dyskryminacja była bardzo silna. Obecna sytuacja Indian jest oczywiście inna. Dyskryminacja na ynku pracy nie jest silna, ale rynek pracy się zmienil, a bezrobocie, nawet wśród wykształconej młodzieży, jest wysokie. Inna sprawa jest jf::!dnakw tym miejscu ważniejsza. Stephen Steinberg, interesujący się między innymi żydowską i wIoską grupą etniczną w Ameryce, doszedł do wniosku, że poziom wykształcenia danej grupy jest jedną z konsekwencji jej pozycj: ekonomicznej 27. Według danych, jakie przedstawił, poprawa sytL:acji ekonomicznej jest koniecznym (choć nie wy'starczającym) wMunkiem wstępnego awansu edukacyjnego, który później ułatwia dalszy awans ekonomiczny grupy. Jeśli Steinberg ma rację, to Indianie amerykailscy, jako grupa etniczna, mogą osiągnąć sukces edukacyjny w skali masowej tylko wówczas, gdy ich ogromna najniższa warstwa robotników żyjących z dorywczej pracy oraz z zasiłków zostanie wyeliminowana. Ta indiailska "underclass" to oczywiście tylko drobna część ogólnoamerykańskiej najI Paf. cytowana praca Liebersona, zwłaszcza część druga, ss. 123 - 252. System ten wymaga od instytucji państwowych i korzystających z rządowych zamówiel1 lub dotacji zatrudniania przede wszystkim członków upośledzonych grup mniejszościowych. ~7 Par. jego pracę: The Ethn;·c Myth. Race, Ethnicity and C!ass in America, Easton 1381, ss. 1'28- 50. 2:; 20 �158 Janusz Mucha niższej warstwy ekonomiczno-społeczno, omawianej na przykład w cytowanej tu wcześniej książce Williama J. Willsona. Według tego autora, po to, aby pomóc amerykańskim biednym grupom etnicznym (interesuje się on głównie Murzynami), nie trzeba podejmować żadnych specjalnie do nich adresowanych programów opieki społecznej. Konieczna jest raczej odbudowa gospodarki i taki program szerokich reform ekonmicznych, który prowadziłby do pełnego zatrudnienia mieszkańców gett i do dania im szansy utrzymania się na przyzwoitym poziomie. Nawet jeśli wszyscy trzej wspomniani tu uczeni mają rację, nie musi to oznaczać, że miejskie społeczności indiańskie (tekst ten nic brał pod uwagę Indian mieszkających w rezerwatach) będą musiały przez całe dziesięciolecia czekać na to, aż ci ich przedstawiciele, którym udaje się osiągnąć sukces, będą stanowili większą ich proporcję. Zmiany świadomościowe, jak na przykład odmowa akceptacji "kultury nędzy", nacisk na wykształcenie, mają swoje znaczenie. Podobnie istotne wydają się być solidarność ogólnoindiańska i podjęcie działalności politycznej tak na lokalnym, jak i na ogólnokrajowym forum. Janusz Mucha AMERICAN INDIAN SUCCESS IN THE URBAN SETTING (summary) This paper aims to present the patterns of American Indian success ill an urban setting. American Indians are one of the poorest ethnic groups in America, but like any other group, they have their own relatively successful membef"s. In the Winter of 1982 and the Spring of 1983, the author interviewed thir~y four persons who were considered by the Indian community in Chicago as successful in their professional life and were also well known to this commun:ly. The charecteristics of this sample group are presented in the paper. The obstacles that Ind"ans had to overcome, including difficulties with adaptation to urban life, drinking and discrimination, are discussed. The ideal of the success of American Indians in the city, presented by the intervieved persons, is discussed. The author attempts to find out to what extent this ideal is reflected in actual occupational career patterns of Indians. He divided his sample into five categories: recentiy unemployed persons, blue-collar workers, technicians, office workers, and independent businessmen, and then presented some characteristics of each group. as well as examp:es. At the end of the paper. the problem of the success of the whole urban Indian community, individually and as a group. is discussed in relation to the recent socia-economic situation. tr. J. M. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/41c1faa7958989f493d0cf3dce838649.pdf d26c12c4314f14e62b33be2168230a3b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1892 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Subject The topic of the resource Indianie Ameryki Płn. Chicago - społeczność indiańska przemiany społeczne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1755 Title A name given to the resource Z prerii na ulice / LUD 1985 t.69 Description An account of the resource LUD 1985 t.69, s.95-138 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mucha, Janusz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. li9. 198, JANUSZ NIUCHA Instytut SocjologiI Uniwer:;ylct.u Jagiell'ońskiego Z PRERII NA ULICE. PRZEMIANY INDIAŃSKIEJ CHICAGO * SPOŁECZNOŚCI 1. Wstęp Celem poniższego tekstu jest przedstawienie dynamiki przemian społeczności indiańskiej w Chicago. We wstępie przypomnieć chciałbym podstawowe informacje na temat amerykańskich Indian 1, które służyć mogą uzasadnieniu podjęcia tego termatu. Powszechnie przyjmuje się obeenie, że tubylcza ludność AmerykI jest pochodzenia przede wszystkim azjatyckiego. Przybywała tu wielkimi falami w okresie od 30 do 10 tysięcy lat temu 2. Jest bardzo niejednorodna pod względem cech antropologicznych, choć ma takie cechy wspólne, jak ciemna skóra, bardzo ciemne włosy oraz brązowe oczy 3. J~zykowo jest też ogromnie zróżnicowana. Przypuszczalnie bardzo różne były już je;~yki, jakimi posługiwali się jej przodkowie w Azji. Wyróżnia SIę " B"Jdnia, kto'rn'h CZ(;śóow'c rcz'ultaty publ,j,k'Owane są w tym <tekśc'ie, ~li:lansowane z·()S,.~:yprzcz Almerican COUJllc·i·1 ().f Lealrncd SociC't;c-, a ta·kże częściowo prze.ć SpC'ncer F'Oun-ciati-c>H. Poza nimi, jestem winiC'n wdzię'Cl.HOŚĆ1-i'czlnym Ind'Lanom ch;cagow.-;Jkiiill,z którymi roZ'ma1wialern, a zw!a,szcza pani-DllTIDorene Wie:;e (Chippewa) i Diane Maney (Winnebago) i pa:J1'UCalowi Facitwolfo-wi (Si,oux), k,ló;zy pl'ze:<azali mi uwagi na temat aTlJg-iel~icj wel'sji leg'o tek9tu. 1 Na temat lndian póln1ocnoomerykańskich 'QPublik(}wa'no w Po·bce na przyk!ad teksty: Ba'rba,ra M!atusz-ewska-Kahutnicka, Ekonomiczne podstawy kulwrU Indu<1L Prerii, "EltwJ.graha Polsika" X, 1:!)66, ss. 181- 30'1; Bolhda'n K'l)hutnicki, Proces akulturacji Indian Pueblo, "Etnograf'ia Pohska" X, Hł66, ss. 302 - 31'4; Man'jka SkaziI1."ka, Widowiska obrzędowe Indian Zuni i ich związki z gospodarką i u.,trojem społecznym, "Etnografi.a PO'1.~k.a"X, 1916,6,.ss. 315 - 338; Kry.:;rtyna Ma!kowslk,J, 1'01lach. Jego rola w kulturze Indian północno-zachodniego wybrzeża Kanady, "Etnografia Polska" X, 1'96'6,ss. 339 - 375; Mjj'laslawa Pos,eI'n-ZielióSlka, Między asymilacjq a etnciznym odrodzeniem. Z problematyki amerykanizacji India'l USA, "Lud" 63, 1979, s's. 26 - 55; Roman Tokarczyk, Myśl społeczna mniejszości amerykańskich, "Studia Socjol'ogicZJne" 4, 1981, ss. 1'55- 1'76. 2 Poc. rup. Ta:deusz NLileWb'ki, Pochodzenie ludności Ameryki przedkolumbijskie j tv odbiciu językowym, "E-tn'Og'rafia Pol!s:k,a"X, 11966,.ss. 253 - W{). :ł Pall". n:p. Ruth M. Underhill, Red Man's America. A History of Ind,ians in t/w United States, Chi-c3'g{) and London 1971, Sl>o 2 - 12; WH1iam T. Hagan, American Indians, Chica.go alne! LaD'don 19.79,s. 2. �96 Janusz Mucha obecnie 14 podstawowych i ogromnie złożonych grup językowych 4. Jak się wydaje, około roku 1600 było {)koło 200 różnych grup kulturowych w Ameryce Północnej. Około 50 z nich zniknęło zupełnie, powstały natomiast nowe. Obecnie jest ich 173. Warunki klimatyczne, wpływające na tryb życia, różnily się bardzo. Wystarczy wspomnieć o takich biegunach, jak południe Meksyku i północną Alaskę. Przed pojawieniem się białych północną granicą uprawy ziemi na większą skałę była obecna północna Newada i obecny stan Utah~. Pojawienie się konia, a wraz z nim możliwości skuteczniejszych polowań, spowodowały odejście od uprawiania ziemi również niektórych z rolniczych dotąd plemion. Tubylcza ludność Ameryki prowadziła więc w zasadzie gospodarkę zbieracko-łowiecką (choć ona przecież zac:zęł3. uprawę wielu gatunków warzyw, tytoniu etc.), a nie chłopską. Jest to fakt bardzo doniosły. Jak ujmuje to wybitny antropolog Sol Tax, \v kulturach chłopskich każdy musi stale i ciężko pracować, aby zapewnić sobie pokarm. W kulturach łowieckich kapryśna natura bardziej niż w rolnictwie wpływa na sukces ludzkich działań. Nierówno rozłożone są talenty myśliwskie, nierówno w czasie rozłożona jest możliwość zdobycia pożywienia, nie było dobrych sposobów jego magazynowania. Jedzenie raz jest bardzo dużo, innym razem bardzo mało. Ludzie koncentru.ją się na tym, Co mają dziś, co dziś potrzebują. Nie .ma p::>trzeby przesadnie troszczyć się o jutro, gdyż znowu może być dostatek. W razie kłopotu zawsze można zwrócić się do tych, którzy mają więcej SZCZf.iŚcia.Grupowy system pomocy nie pozwoli nikomu zginąć 6. Gospodarka łowiecka i zbieracka nie znała więc systematycznej pracy dla zapewnienia sobie środków utrzymania. Nie znała też idei pełnej i wyłącznej odpowiedzialności jednostki za swój los. Przejście bezpośrednio od tego typu gu:)podarki do przemysłu nie kończyło się dotąd nigdy szybkim i pełny.m sukcesem. W przypadku tubylczej ludności Ameryki, pośredniego etapu w zasadzie nie było. W niewielu rezerwatach uprawia się ziemię, a zgodnie z traktatami rząd federalny zapewnia ich mieszkańcom zupełne minimum egzystencji bio,logicznej. Indianie istnieją dopiero od przybycia Kolumba do Nowego Sv'iata. Wcześniej istnieli członkowie wspomnianej znacznej ilości plemion czy narodów. Europejczycy, przybywający przez następne stulecia do Ameryki, byli od nich bardziej jednorodni kulturowo. Ich narodowe kultury {)parte były bez wyjątku na osiągnięciach cywilizacji śródziemnomor<;kiej ~ Por. np. Undol'hil1, op. cit., ss. 2 - 12; Edwal'd H. Spi-eer. The 11meri('(l/1 InCa'mbl'idge, Mass. - London, El1Jg}a,nd1'962,.~. f3. 5 Por. UnderhiH, op. cit., s. ~5'2. u Sol Tax, Culture Makes a Dijerence, mimeo, Chicago, May 13, 1938. dians, �Z PRERII 97 N A ULICE i na chrześcijaństwie. Do dziś istnieją jednak, jak się wydaje, pewne cechy wspólne wszystkim plemionom indiańskim, których szczególne natężenia pozwala odróżnić ich kulturę od kultur nie-indiańskich. Te cechy to hojność i nacisk na dzielenie się tym wszystkim, co się posiada; niechęć do antagonizowania innych, do mieszania siG w cudze sprawy; przykładanie wielkiej wartości do systemu pokrewieństwa, z czym wiąże siG poczucie odpowiedzialności przede wszsytkim za krewnych, a także wychowywanie dzieci przez szeroką rodzinę; odwlekanie czynnej reakcji w sytuacjach trudnych, aż do czasu ich pełnego zrozumienia; na okręgu, a nie na linii oparta koncepcja czasu i przestrzeni, łącząca w jedno to co było, jest i będzie, to co jest tu i to, Co jest tam; ścisły związek życia z przyrodą oraz z religią; brak jasnego odróżnienia świata zwierzęcego od świata ludzkiego; wiara w Moc, którą posiada Wielki Duch, ale może też posiadać jakiś człowiek czy jakieś zwierzę; silna chęć utrzymania plemiennej oraz indial1skiej tożsamości; rozumienie pracy jako czegoś, dającego przede wszystkim satysfakcję, a dalej dopiero pieniądze; ni~;chęć do korzystania z pozaindiańskiej opieki społecznej; niechGć do wspólzawodniczenia z nie-Indianami 7. Silna internalizacja wymienionych cech kulturowych utrudnia Indianom skuteczne współzawodniczenie z innymi w nowoczesnym, wielkoprzemysłowym mieście. Popatrzmy na jeszcze inne cechy, wyróżniające Indian od innych grup współczesnego społeczeństwa amerykańskiego. W 1960 roku najmniejszy procent dzieci zapisanych do szkól, to dzieci indiańskie~. W 1967 roku 90% mieszkail, w których mieszkali Indianie, znajdowało się poniżej dopuszczalnej granicy standardu. Średni tygodniowy dochód rodziny indiańskiej wynosił 30 dolarów (u nie-Indian 130). Bezrobocie w rezerwatach wynosiło 46%, stan zdrowia w rezerwatach uznano za odpowiadający stanowi zdrowia reszty populacji sprzed 20 lat. Niezdrowej wody używało 70'0/0 Indian, przy czym ponad SOll/o musiało ją transportować ponad milę, na cukrzycG chorowało 7 do 15 razy więcej Indian niż (odpowiednio do wielkości populacji) innych Amerykanów. W 1966 roku 7 POl'. Chicago, np. mimeo, Rich,}('d G. Univers';{y woods and Arthur of M:innesota, M. Harkins, Minneapolis. Indian November Americans 1"9,68, Oi. 8; in WH- E. Washburn, The Indian in Amerźca, New Y,:'nk et a'l. 1'975, Sci. 1,2 - 21, 1'11; Murray L. Wax and Rosa'lie H. Wax, Religion Among American Indians, "The Annals 0,[ the AmCl"C,l<J1 AC:l'dcmyof Political and S'ocial Sc.iences, vol. 436, rvIilrch oomb 1978. S.s. 28 - 30; Rr)salie H. Wax and White People, "Phylon" XXII, 4, Winter , Bruce A. Chodw,J,c!k. The Inedible logical Perspectives, cd. by Howard New York et al. 1972, s. 13,2. 7 Lud, t. LXIX Robel't K. Thomas. American 1961, ss. 306, 310 - 213. Feast, [w:] Native Americans M. Bahr, Bruce A. Chadwick, Ind,iall" Toe/ay: Robert and Socio- C. Day, �Janusz 98 [viue/w śmiertelność dzieci wynosiła 38,5 promille, podczas §!dy średnia dla USA. wynosiła 24,8. Indianie dożywali średnio 64 roku życia, gdy po'Zostali Amerykanie 71 lat. Poważne kłopoty ze zdrowiem psychicznym miało 20 do 250/0 Indian 9. Działo się tak, mimo (czy z powodu) stałej 0pieki rządu f.ederalnego nad Indianami w rezerwatach, mimo bezpłatnej tam służby zdrowia. Trudno się więc dziwić, że Indianie chcieli wyrwać się ze wspomnianego kręgu, nie rezygnując przy tym wcale z rezerwatów, które traktowali jako z jednej strony "prywatną ojczyznę", a z drugiej strony gwarancję utrzymania tożsamości plemiennej i indiańskiej. Wyjściem była emigracja zarobkowa do miast, połączona z możliwie cZE:;stymi wizytami "w domu". Mimo, iż wspomniane wyżej cechy kulturowe Indian nie ułatwiały im funkcjonowania w mieście, pamiętać trzeba i o tych cechach, które ich sytuację upodabniały do sytuacji wielu innych grup imigrantów do wielkich ,miast amerykańskich z biednych okręgów wiejskich i które czasem nawet ich sytuację czyniły nieco lepszą. Znaczna liczba Indian po pierwszych próbach osiedlenia się w mieście rezygnowała i wracała do domów Uważano to za wskaźnik absolutnej niemożliwości adaptacji. l'rzeba Jednak pamiętać, że poprzez cały wiek XIX w każdej dekadzie zostawała w Bostonie tylko polowa nowych mieszkańców. Podobnie wielu mu;·zyńskich imigrantów ze stanów południowych do przemysłowych miast Północy wracało do domów na zawsze lub na jakiś czas. Podobnie biali ubodzy Południowcy (Appalachians), którzy osiedlili się w przemysłowych miastach Północy, za dom uważali Południe i spędzali tam kilka ml(:sięcy w roku. Tak też robili liczni Włosi, choć ci do domu mieli dalej 10. Indianie nie byli więc wyjątkowo niestabilną grupą imigrantów do wielkich miast. Podobnie jak inni przybysze, po osiedleniu się odbywali z c;~asem coraz mniej wizyt "w domu", za to coraz bardziej idealizowali życie tam. W odróżnieniu od czarnych imigrantów w zasadzie nie spotykali sie w wielkich miastach z dyskryminacją rasową. W odróżnieniu od przybyszów spoza Ameryki, nigdy nie byli "pierwszą generacją" imigrantó\v. W szka1ach uczeni byli przez białych nauczycieli "wiedzy białego człowieka", i to po angielsku. Jeśli nawet angielski był ich drugim językiem i znali go sła bo, to przybywając do miasta na ogół umieli się nim porozumiewać. Pobyt w wojsku i kontakty z federalną agencją d:] spraw In- 9 Indians t. Ger.ar:d Lyttman, in Transition, Alcoholism, "American Illness, 60,!}, SeptembeI'197~, s. 17'H. 10 ,Pol'. Arthur !'.1argon, Indians to the City, .,The J.ourn.a;j of and Social Pathology J'O'uJ"<na-l of Pub'l.ic Health Ethnic and Immigrants: Studies" among Arf'lc"i.can a'lld -the Natic'n'.' Healt'h", A Comparison 4. 4, Winte-rW77, of Group:; ss. 2i - 4. _Velr �Z PRERII 99 NA ULICE dian (Bureau of Indian Affairs - ElA) dały im wiele informacji o współczesnej Ameryce 11. Indianie interesują mnie w poniższym tekście jako imigranci do miast przemysłowej Ameryki. Ich cele jako imigrantów były jednak inne, niż cele przybyszów z Europy, opisanych w ogromnej liczbie prac. Były też inne niż cele przybyszów z Azji 12, czy Murzynów z Południa 13. Indianie w znacznej swej większości chcieli od miasta tylko umożliwienia im wzniesienia się ponad poziom wegetacji biologicznej i zapewnienia sobit ekonomicznych możliwości utrzymania własnej kultury. Nie chcieli siG asymilować, nie myśleli o dorobieniu się. Tekst niniejszy służyć ma pokazaniu, jak radzili sobie z realizacją tak wyznaczonych celów. W artykule wspominam o "prehistorii" społeczności indiańskiej w Chicago i o "prehistorii" uczestnictwa Indian w życiu miasta. Faktycznie zajmuję się trzema okresami właściwej historii tej społeczności w nowoczesnej metropolii. Kończę opowieść w momencie przełomowym, momencie wielkiego rozł8mu w 1971 roku. Dynamika społeczności indiailskiej przedstawiona jest tu w kontekście polityki amerykailskiego rządu fed<.>ralnego wobec Indian. Znaczenia owego kontekstu nie da się przecenić. Hozwój samej społeczności rozumiany tu będzie z jednej strony Jako wywalane przez ró.żne czynniki zmiany w warunkach życia i w kulturze indiańskiej ludności Chicago, a z drugiej jako dynamika instytucji indiańskich i tworzonych dla zaspokojenia potrzeb Indian. Trudności przy badaniu wspomnianych kwestii jest wiele. Po pierwsze, trudno policzyć Indian w ogóle 14. Nieunikniony brak jednoznacz!1ych 11 Paula Verdet, Summary of Research o'n Indians in St. Louis and Chicago, ;nime-o 1968, s. 50. '" rlOl". np, M~k;'<:!kaM. Os-ako, Japanese-Americans. Melting into the All-Ameri('(ln Pot? fw:l f-:I./w.ic Chicago, ed. by Pct-er d'A. Jones and MeJvin G. HolE, G'l'and Rapid.-;, M:chiga'!l 11)8·1; Stanf.ord M. Lyman, Chinese Americans, New Y.=k lf)74. 1:1 P'Ol".np. WilIid'll1 J. W1i,1.';<on, The DeclilLOind Significance of Race. Blacks and Changing American Institutions, Ch'icago and LOl!1don 1'980, czy S:tanley Liei:lcl's·on, !I Piece of the Pie. Blacks and the White Immigrants Since 1880, Berkeley, L03 AngelC's and Londo'n 1980. " Jak s'ld~ci wiqk,.-;z-oŚć badal~zy, u progu XVI wieku bylo e.k'olu jednego I;;,iJi.on·,l Indian. W 1980 .:·:)J';:'ll byh ich z,nówtyle s'01'mo.Liczba najni,ż ...,z.a 1'J 237 tysiqcy w l'o,ku 1900. Ale nie "'1 to "tacy ,,;a,mi" I'ndi'anie i różnie są liczeni. Zas<ady spisu WYma,gaj:i alb:) dekI'arac,H spisywanego (w J:970 r'oku) albo oceny ze strony wchmis-trza (popt·z-ednio). Dało to \V 1970 roku liczJbę 791 tYSI;ęcy, BIA s'tosuj,e definicję prawną (co najmniej jedna CLwart.<.krwi j,nd'i'anskiej, rejes1ra,cja w jej1nym z ple.mio :1 i ;;l1;ale przebywanie w rezl!rwacie Jub w pobliżu) co przyniosło w H}68 ~'vku Eczbę 452 tysięcy. Gdyby po!·iczyć Indi,m tak, jak hczy się Murzynów (jakiJkolwiek procent kr,vI; murzynS'~iej je-s't wcl'r·unk'iem wystarozającym), 'byłoby .h·,:ka mi·lio.nó-w I,ruda:an.Gdyby brać pod uwagę ,tylko,czysrtej krwi" Indian, byłoby ich wieJ.okrot:noie mniej, niż l �Janusz 100 Mucha i łatwych do oceny kryteriów powoduje zaniżanie liczby Indian w miastach podczas spisów 1;;. Fakt stałych migracji Indian między miastem a rezerwatem oraz częste ukrywanie się ich przed przedstawicielami urzędów w mieście nie ułatwiają sytuacji 16. Po drugie, bardzo nieliczne są badaniad nad Indianami mieszkającymi w miastach. Problematyka, konkretny przedmiot i metoda tych, które istnieją, utrudniają metodologicznie uzasadnione porównania. Po trzecie, reprezentatywność i obiektywność wspomnieil Indian od dawna mieszkających w mieście (a korzystam z nich) nie jest jasna. Po czwarte, organizacje indiańskie ilie są specjalnie skrupulatne w przechowywaniu dokumentów. Archiwa nie są peIne, nie istnieje ani jeden komplet wydawanych przez chicagowskich Indian gazet. Po piąte, w stosunku do innych grup etnicznych czy rasowych liczba Indian w miastach jest tak nikła, że miejskie biura statystyczne nie dysponują takimi danymi, jak na temat wielkich grup. P o czą tk i m ias ta 2. P r e h i s t o ria. Zanim biali przybyli nad południowo-zachodni brzeg jeziora nazywanego dziś Michigan, a więc w miejsce, gdzie leży dziś Chicago, w<ijdowało się tam co najmniej 21 indiańskich osad. Teren ten należał tak długo, jak długo sięga historia, do plemienia Illinois 17, którego nazwa służyła też jakiś czas jako nazwa jeziora. Liczni wodzowie Illinois !łasili imię Chicagou i stąd, zdaniem niektórych historyków, wzięła się nazwa późniejszego miasta 18. W XVII wieku Illinois zostali wyparci na zachód od rzeki Missi:;sippi przez plemię Miami, a ci z kolei na południe przez plemię Potawnt{)mi, około roku 1680. podaje sic; obecnie. w 19-60 - 28%, One Little, Society, Two [w:l Americans. J. Milton Dodajmy, w 1970 Little, "Bunn-an Unity że 4,,)0/0, Three 1950 LitUe ~ltnd George roku t. ~, &-.gJew.ood Eaton Simpson, 1fj~/0 Indian ponad Indians: Organizaition", and Diversity, Yinger w w 1980 -- CI p:;Jawa. Counting 1. Spring ChHs. Wi'sco'Ds'jn dians, New lG .Por. Arohec)logl'slt", People, M. A. Thesis, 17 WszySltkie lub przyjGtej w ks,jążc:e 18 nie 1969. 'Par. Charles The nazwy mentami, London t. ~6,> 4, 1'955, ss. Yotik J9&8, .<;'S. 17'6 - 7. John KeHnupd.h W.hj·te, mają American Chkago, j,ndi-ańSlkie, jeśli wy,raŹlnyhc pol~kich HaroJ,da S The U.nivers-jtyoi E. WinsJ'Ow, Drivera, Indians American 1'977; 197'l, !Ilie 'są Indians of an in in o! Indian Urball Steiner, SituCltion, The New In- The Hidden kOrLkwtnym: doku- Chicago: za są -tu podawane North America, of the Chicago op. cit. s. 162; J'tHle 19"/0. przytaczane tłumaczeń, Indians Urban Indian of AmerinOlS 1'52 - 3; Stan Ind·ian mi·,t,tJch, L. Wax, s. 22'1; Spiccr, Chicago, w L. Sim:n,m" lncliclTIS in Murray The Integration Descent, .,The Annab ... ", op. cit., ss. 141 - 2. . 15 Par. Robert Ratz'Elfihalter and Mary Sellors, "The m:~,LkaJ() WOl'o ,L:n:c" Region, Chicago w pl.<;'Owni Chie.1Jf) 1946, and s. 10 �Z PRERII 101 NA ULICE Pierwsi biali, którzy znaleźli się, zdaniem historyków, na terenie dzisiejszego Chicago, to misjonarze Jacques Marquette oraz Louis Joliet, zdąrzający tędy w 1673 roku do rzeki Mississippi. Obecność Francuzów na tym terenie nie była przypadkowa. Okolica ta stanowić miała Nową Francję 19. Francuzi zdominowali tu handel futrami, mający ogromne znaczenie dla kontaktów między białymi a Indianami, a także dla utworzenia się już dużo później, pod koniec XVIII wieku, specyficznej dla tego miejsca i okresu kultury pan-indiańskiej 20. Stosunki między rasami były raz lepsze, raz gorsze, w dużej mierze uzależnione od st0sunków między Anglią, Francją, a rodzącymi się Stanami Zjednoczonymi Ameryki. Do lat trzydziestych XIX wieku Chicago nie było miastem, lecz osadą rozłożoną wokól Fortu Dearborn, zniszczonego pnez Potawatomi w 1812 roku, a potem odbudowanego. Pierwsza mapa osady pochodzi z 1830 roku. W wyborach komunalnych, mających miejsce w owym roku, brały udział 32 osoby. W roku 1832 osada przeźyła wojnę z plemieniem Sauk and Fax, dowodzonym przez wDdza o imieniu B~ack Hawk. Potaw3tomi nie przyłączyli ~ię do niej. W sierpniu tegoż roku Indianie się poddali, a we wrześniu plemiona Winnebago i Sauk and Fax zmuszone byly do podpisania traktatu, mocą którego zrzekały się swej ziemi na terenie stanów Wisconsin i Illinois. Znaczne tereny na wybrzeżu Jeziora :\-lichigan należały wciąź do plemion Chippewa, Ottawa j Potawatomi. We wrześniu 1833, już po nabyciu przez Chicago praw małego miasv) (2 sierpnia), zwoła no tu wielką naradę wodzów indiańskich. W sumie, zdaniem świadków, zebrało się około 5 tysięcy Indian. 25 września uzgodniono traktat, a 26 września podpisano go. W zamian za ziemię w stanach Illinois i Michigan Indianie otrzymali 5 milionów akrów na zachód od Mississippi oraz pewne sumy pieniędzy. Odjechać mieli w ciągu trzech lat. Jesienią 1835 pojawili się po raz ostatni, odebrali ostatnią rat~ pieniędzy i odtal1czyli ostatni taniec wojenny. W tym momencie kończy się prehistoria społecznDści indiańskiej na terenie Chicago 21. Europejska cywilizacja zwyciężyła i miasto, wkrótce mające pełne prawa miejskie (1837), zacz~ło się niezwykle szybko rozwijać. Miejski spis ludności z fD- I. Milo M. Qua'if.e, Checagou. From Indian Wigwam to Mar/ern City 1673 - 1833 Chicago .1933, s'. 5. to Jacqueline Pctcr'son, "W'Źld" Chicago: The Formation and Deotruclion oj a Multi-racial Commnnity on Ihe Midwestern Frontier, 1816 - 1837, [w:] The Ethnic Frontier. EsoClUSill. the I-liotory of Gronp Snrvival in Chicago ancl the lVlidwest. cd. by Melvin G. H,J'lli an.d Pekr ·d'A. J<:!nes, errand Rapids. M.!.ch'igan 1'9.7'7, ,,'o 31 - :5 it Por. Edg::w Lee M.a:->ters. The Tale of Chicago, New Yo·r:k 1'9133, 'Ss. 54 - 60, Fi':l'is FariI', Chico.go . .4 Per;;onal History of America's Most American City New Rochelle, New York 1-973,s. 32; Henry Raymond Hamilton, The Epic of Chicago, Chicago and New Yor,,,: 1932, s...;. Z17, 234-6. �J02 Janusz Mucha ku 1837 zarejestrował 4170 mieszkańców 22, a miejski spis z roku 1843 7580. Pierwszy w Chicago spis państwowy, z 1850 roku, podał juz liczbę 29375. W żadny~ z tych lat nie zarejestrowano ani jednego mieszkańca Indianina. Indianie nie zniknęli z miasta na dobre, ale przez wiele dziesięćioleci nie tworzyli tu żadnej społeczności. Zdaniem spisu z roku 1860, by lo ich tu sześciu, z 1870 - pięciu, z 1880 - t:rzydziestu siedmiu, a z 1890, gdy miasto przekroczyło milion mieszkańców - znów tylko 14. Ale obecność ich zaznaczała się inaczej. Do dziś w osadach plemienia Ottawa na północy stanu Michiga.n opowiada się o tym, jak na przełomie wiekaw In .. dianie pływali łodziami do Chicago, gdzie zatrzymywali się na kilka dni, sprzedając grzyby i jagody. Członkowie plemienia Kickapoo przybywah na pokazy przyrządzania ziół i reklamowali swe lekarstwa oraz umiejętności medyczne. Przez Chicago przejeżdżały cyrki, w których Indianie występowali w numerach przedstawiających sceny z Dzikiego Zachodu. Indiańską tradycję miasta przypomniano też podczas dwóch ważnych imprez. W 1839 roku odbyła się w chicagowskiej dzielnicy Hyde Park światowa wystawa kolumbijska (World Columbian Exposition). Nie zachowało się wiele dokumentów świadczących o udziale Indian w tej imprezie. Wiadomo jednak, że zbudowano "wioskę indiańską", reprezentującą budownictwo, ubiory, gry i zahawy plemion Potawatomi, Winnebago, Chippewa i Sioux. Oficjalny przewodnik po wystawie zwracał szczególną uwagę turystów na plemiona Potawatomi i Winnebago, jako te, l,:tóre nie tak dawno były po'siadaczami okolicznych ziem. Nacisk zarządu wystawy na elementy etnograficzne rozczarował tych indiańskich uczestników, którzy zdołali osiągnąć pozycję w świecie białych : cJ1cieli pokazać "postęp", jaki osiągnęli ci, którzy pogodzili się z cywilizac:ją 2~. Udział w wystawie światowej nie zachęcił wielu Indian do cywilizacji. Spis ludności z roku 1900 wykazuje tylko 8 Indian wśród 1,7 miliona mieszkańców. Druga, znacznie mniej ważna impreza, to stulecie zbudowania Fortu Dearborn, obchodzone uroczyście jesienią 1903 roku. Indianie byli tu znowu elementem dekoracyjnym. I znowu byli to Indianie importowani z okolicznych stanów, gdyż w stanie Illinois nie stwDfzono rezerW3 l;ów; a i nie było tu innych skupisk Indian. :!2 J·eśLi ni·e podaję inaciCej, dane statY':ltyczne dolyczące ludocJśc'i mj,a':;ItaChicago w lat,ach 1830 - 1960 cz.eppię z: The People of Chicago. Who We ATe, Who Wi? Have Been. Censlis Data on FOTeign Born, Foreign Stock and Race 1837 - 1970, Ci-ly {lf Chicago, O<waTtment of Population and Pla,nning 1'976. Ze wspomnianych pOIyrzedni,o względów szacun1kowe liczlby Indian w pO'S'zc7.Bgól;nychokresach przewYlszają nawet zna,cl.'l1'i'e dane spisowe. 20 Winsl{)w, op. cit., S, 167·. \ �Z PRERII 103 NA ULICE O ile w latach 1833 - 5 kończy się prehistoria na terenie Chicago, o tyle w rOku 1903 kończy twa Indian w życiu miasta. 3. Pierwsi imigranci i ich przyjaciele. społeczności się prehistoria indiali.skiej uczesbic- 1910-1948 W pierwszej połowie XX wieku liczba Indian w Chicago byłd jUL znacznie większa niż poprzednio, nadal jednak mała. O ile w 1900 roku było ich ośmiu, o tyle w roku 1910 już 108; w 1920 94; w 19;30 246; w 1940 274; w 1950 - 775. Chicago odzwierciedla tu tendencje ogólnokrajowe. Wspomniałem poprzednio o procentowym wzroście liczby Indian miejskich w USA. W liczbach bezwzględnych wyglądało to na początku wieku równie .imponująco: o ile w Stanach w 1900 roku było około 1 tysiąca Indian miejskich, o tyle w 1910 roku była już ich 1'2 tysięcy 24. Wyjaśnienie tego nagłego wzrostu, wynikającego z indywidual-nej, a nie organiZQwanej migracji, przynosi federalna polityka wobec Indian. 3.1. O d w y m u s z o n e j wej odrębności a sy m ila cj i d o u z n a n ia k u It u r o- Do roku 1890 Indianie byli zbiorowością prawie wyłącznie wiejską i nie uczestniczyli w prawie powszechnie postępującej urbanizacji ludności USA. Ważnym zjawiskiem zmieniającym ten fakt, choć początkowo w nie znacznym stopniu, było uchwalenie przez Kongres w 1887 roku ustawy o dzieleniu ziemi - General Allotment Act. W celu pełnego zasymilowania Indian, podzielono na jego mocy plemienną ziemię na działki. Część z nich oddano poszczególnym rodzinom indiańskim, resztę białym osadnikom. Bardzo wielu Indian, nie rozumiejących idei prywatnej wlasności ziemi, a przy tym nie wychowanych w tradycji rolniczej i nie chcących być rolnikami, sprzedało ziemię. W ciągu 25- 30 łat Indianie stracili około dwóch trzecich ziemi plemiennej. Część ich osiadła w miastach - w pobliżu rezerwatów? bądź w wielkich metropoliach 2i;. Przybysze do Chicago rekrutują się więc przypuszczalnie z tej właśnie zbiorowości. Przybyli tu nie natychmiast, ale, po pierwsze, wspomniany proces trwał dość długo, a po drugie, na terenie stanu Illinois nie ma rezer- ~, .pOl'. EI.a.Llle l\II. Nei.]s, Reservation to City. Indian Migration mul Federal Relocution, The University of Chicago, Depal'tmenot of Geography Re~ea.rch Pa.pcr No 131. Chicago 19ii'l1l. ~. Spicer, op. cit. 162 - 7, 1,83 - 5.. �Janusz 104 Mucha watów. Nie udało mi się ustalić tego, do jakich plemion należeli przybysze z początku XX wieku. Na wzrost liczby Indian w miastach miały też wpływ wojny ŚWlatrl\Ve. Indianie uczestniczyli w nich chętnie jako ochotnicy. Obrona ziemi ojczystej, choć znajdującej się pod panowaniem białych. była tu głównym motywem. Udział w wojnach zapoznawał Indian z zupełnie nowym ~wiatern, pokazywał alternatywy wobec życia w rezerwacie i często kończył się przenoszeniem się weteranów do miast. Nie wszystkie trendy amErykańskie przynosiły jednak w Chicago spodziewane konsekwencje. Wielki kryzys i bezrobocie na przełomie lat dwudziestych i trzydziestych nie zachęcały do przenoszenia się z okn;gów wiejskich do miast. Nowa polityka wo'bec Indian, prowadzona przez nowego prezydenta, Franklina D. Roosevelta i jego komisarza do spraw Indian, antropologa Johna Colliera, zaczęcała raczej do powrotu z miast do domu. Odrodzenie życia plemiennego, zapoczątkowane przez ustawę Indian Reorganization Act z 1934 roku, uznanie prawa Indian do odrębności kulturowej i do własnych form organizowania życia społecznego, oddawanie zabranej ziemi, system robót publicznych w rezerwatach, spowodowały spadek liczby Indian w miastach z 33 tysięcy w 1930 rok:.[ do 24 tysięcy w roku 194026. W Chicago jednak i w latach trzydziestych odnotowujemy wzrost tej liczby. Dynamika społeczności indiańskiej w Chicago, gdy ujmowana tylko liczbowo, traktowana może być więc jako odbicie polityki asymilacyjnej z przełomu XIX i XX wieku; inne ważne z punktu widzenia całokształtu warunków życia Indian wydarzenia miały, jak się wydaje, znaczenie mniejsze. 3.2. O d zb io r u do sp o łe czn a śc i Nie wiemy dokqadnie, kim byli Indianie mieszkający w Chicago w pierwszej połowie XX wieku, a zwłaszcza na jego początku. Nie wiemy gdzie pracowali, gdzie i jak mieszkali. Było ich zbyt mało, aby tym! sprawami zajmowali się dziennikarze czy badacze społeczni. Nicwi€le mówią wspomnienia tych Indian, którzy od dawna mieszkają w mieście. Jeśli nawet przybyli czterdzieści lat temu, to i tak był już to kOJ1lec omawianego okresu. Pewne wyrywkowe informacje naturalnie istnieją. Ich reprezentatywność nie jest jednak znana. Wielu Indian utrzymywało się w Chicago z szeroko rozumianej działalności artystycznej. Na początku wieku, w najbardzi€j nowoczesnych studiach filmowych w Ameryce, pracowało przy kręceniu westernów 'wie26 ibidem 164 - 5. 190 - 2. �Z PRERII 105 NA ULICE lu Indian ściągniętych tu głównie ze stanu Michigan 27. Zdaniem Toma Greenwooda, Cherokee, który przybył do Chicago w 1923 roku i prawie całe, aktywne życie tu spędził, Indianie występowali nie tylko w filmie. W licznych wówczas teatrach i cyrkach przedstawiano sceny z Dzikiego Zachodu z ich właśnie udziałem. Inni produkowali i sami sprzeda''lali różne artykuły indiańskie, jeszcze inni pozowali malarzom i rzeźbiarzom, którzy też skorzystać chcieli z zainteresowania publiczności tubylcami. Indianie stanowili więc ważną część artystycznej dzielnicy miasta, mieszczącej się wówczas nieco tyl'ko na północ od LOOP, centrum administracy jno-finansowego. W latach trzydziestych część chicagowskich Indian pracowała w ramach programu walki z bezrobociem, Work Progress Administn.tion. Niektórzy znaleźli też zatrudnienie w malej filii ElA, koordynującej pracę kilku placówek w sąsiednich stanach. Ośrodek ten przeniósł się jednak pod koniec dekady do St. Louis, Missouri. W tym ostatnim okresi-e Indianie mieszkali przede wszystkim w trzech częściach miasta: koło Garfield Park po zachodniej stronie ulicy ~ladison, na południu koło Lake Park i 47-ej ulicy oraz na północy w okolicy przecięcia ulic Fullerton i Diversey 28. Początek lat czterdziestych, to II Wojna Światowa. Miała ona duże znaczenie dla kształtowania się społeczności indiańskiej w chicagowskiej metropolii. Przede wszystkim produkcja na rzecz wojska wymagaJa nowych rąk do pracy. Wielu Indian przyjechało na własną rękę z rezerwatów, aby skorzystać z szansy zatrudnienia. Inni byli specjalnie -,'ekrutowuni. Tom Greenwood wspomina, że sam wysłany został do Oklahomy, aby sprowadzić 200 Indian do pracy w wojskowych stoczniach w najbliższym sąsiedztwie Chicago. Część z nich została tu i po wojnie. Wojna spowodowała decentralizację wielu amerykańskich urzędów federalnych. BrA przeniesiono do Chicago. Latem 1942 roku około 250 pracowników tej agencji, w znacznej mi-erze Indian, przyjechało tu z Waszyngtonu. BrA wróciło do stolicy jesienią 1947 roku. Wyjechało jednak tylko około 150 osób. Około 50 zostało w Chicago tworząc regionalny oddział tej agencji, około 50 znalazło w mieście inną pracę 29. Ci indiańscy e7 P'or. C'harl,cs A. J'2,ha</1.t, Chicago: Hi:4ory. Trhe jVragClzine l, ss, 45 - 53. uS Por. Mel"wy'n des, [w:] W,ats'on, American Lafayette, otthe Chic.a,lo Center S. Gar·bari,n{), The Chicago Indinn Indiana Urbanization, of the Silent Hi,s'tor,ical Fam American Indian Cente;: €od. by J.ack O. W'addel'1an:l 1!J74, HI Two Deca- O. \lichael Ht73, 's. 713. "Chi'cn-go Sun-Time.';" July 15, 1194·2i Sep. 26, 1947, Chicago Amer'icall Indians c-1ipp'i,ng's (dalej jajko CBS-Al). e9 ,.Chicagl) Industry Soci'Elty", Spring-Summer Historical Soci,ety. �106 Janu;;.: JIII1.cha pracownicy agencji, którzy pozostali w mieście, samą swą obecnością nie wpłynęli w dający się zaobserwować sposób na życie społeczności. Zdaniem Emmanuela Skolnicka, białego, lecz przez wiele lat aktywnie uczestniczącego w życiu chicagowskiej społeczności indiańskiej, w okresie wojny było w mi€Ście około 1000 Indian, ale nie stanowili oni jednej zwartej społeczności. Zy1i w zślsadzie tam, gdzie w poprzedni·ej dekadzie. Pod względem ekonomicznym znajdowali się na dolnej krawędzi klasy średniej, ale w coraz większej mierze wchłaniani byli przez rozszerzające się chicagowskie slumsy. Ci, którzy nie przybywali tu w zorganizowany sposób, osiedlali się na chy,bił trafił w jednej ze wspomnianych okolic, a później ściągali z rezerwatu krewnych, tworząc małe, z kilku rodzin złożone zbiorowości. Kontaktowali się w mieście na ogól tylko z krewnymi albo innymi członkami plemienia ~O. Po zakończeniu wojny sytuacja się zmieniła. Wielu zwolnionych z wojska Indian zostało w Chicago. W 1947 roku liczbę ich szacowano na 6 tysięcy. Ludzie ci żyli dotą'd albo w rezerwacie, gdzie najbardziej elementarne warunki egzystencji zapewniane były przez BIA, alho w nowoczesnej armii, która zapoznała ich ze światem i nowoczesną techniką, ale nie wymagała od nich dbania o zdobycie jedzenia, ubrania etc. Witani w kraju jako bohatero'wie, szybko stanęli przed problemami, o istnieniu których wcześniej nie wiedzieli. Liczni indiańscy weterani nie umieli znaleźć stałej pracy ani mieszkania, pili dużo i wałęsali się w okolicy Clark Street i Lincoln Park. Spali na ogół w opuszczonym kościele me~ todystów na rogu ulic La Salle i Locust, nazwanym z tej okazji Indian Legi,m Hall 31. 3.3. P i e r w s z c o r g a n i z a c j e Pierwsze organizacje interesujące się Indianami w Ch:cago stwon:one i prowadzone były przede wszys1;~:imprzez białych. Niektóre z nich zn~~<:nęły potem szybko, jedna trwa do dziś, choć przy zupełnie zmienionym cha"a::"terze. W latach dwudziestych działało ich w mieści kilka. Na podstawie istniejących dokumentów sądzić można, że pierwszą była Indian Fellowship League, stworzona w 1919 roku. Ostatnie znane mi wiadomości o niej pochodzą z 1923 roku. Według deklaracji programowej, celami jej były: stwarzanie warunków dla lepszego zrozumienia kultur indiańskich przez białych i dla porozumienia między rasami; organizowanie wystaw indiańskiej sztuki użytkowej; gromadzenie zbiorów muzealnych i biblioteki; prowadzenie badań nad kulturami indiańskimi; współpraca L ru30 Emmanue.] Skolnick, Chicago 19'77, ss. 53 - 4. :31 "Chicago Sun-Times", In Their Moccasins 1,8November - A Summary 1947, OHS, AI. Statemellt, mime-o, �Z PRERII NA ULICE lm chami społecznymi, mającymi na celu dobro Indian; publikowanie czasopisma poświęconego pTOiblematyce indiańskiej. Prezesem został biały, ale adoptowany przez rodziny indiańskie, innymi funkcjonariuszami Indianie. Co robili ci Indianie zawodowo w Chicago - nie wiadomo. Rok 1920 przyniósł sukces nowej organizacji. Nie wiemy wprawdzie jak była ona liczna (na ze'braniu w dniu 17 września było obecnych 25 członków), ale chciała stać się organizacją ogólnokrajową. Gubernator stanu Illinois (gdzie liczba Indian była nieznaczna) ogłosił dzień 24 wrześ·· nia, a w następnych latach czwarty piątek września Dniem Indiailskim. W dniach 24 do 26 września organizacja urządziła trzydniowy piknik w jednym z Chicagowskich lasków. W tym samym roku nowym prezesem został inny biały, dwoma wiceprezesami zaś dwaj Indianie. Działalność Ligi w roku 1921 nie jest znana, w 1922 roku natomiast była już ona organizacją ogólnokrajową i w Chicago odbywała czwartą doroczną konwencję. W dniach 20- 26 września, równolegle z konwencją, odbywały się obchody Tygodnia Indiańskiego. Prezesem i kapelanem Ligi byli już Indianie. Liga wysłała list do prezydenta i do Kongresu USA, domagając się pilnego przyznania wszystkim Indianom praw obywatelskich (zrealizowane zostało to w 1924 roku). Przypuszczalnie z 1922 roku pochodzi nk datowana lista członków Ligi, na której jest 70 nazwisk. Nie wiadomo jednak, ilu z nich to Indianie, ilu to mieszkańcy Chicago. Kolejny, 1923 roku przyniósł nowe, ważne wydarzenia. Na terenie Chicago działało już kilka organizacji, z których trzy: IFL, Ch~cago Friends of the American Indians, oraz Society of American Indians, były 'IN poważnym konflikcie. Faktem jest, ż,e Dni Indiańskie w tym roku organizowali Przyjaciele Indian. Nic więcej o tej organizacji jednak nie wiadomo ~2. Society of American Indians zostało założone w 1911 roku w Columbus, Ohio, jako American Indian Association. W 1923 roku miało ono kolejną, doroczną konwencję w Chicago. Trudno ją było zorganizować z uwagi na wspomniane walki organizacji chicagowskich. W końcu odbyła się w dniach 24 - 30 września, a więc w okresie obchodów Dni Indial·lskich. Uczestnicy konwencji byli atrakcją dla miasta, wydawano specjalne bankiety na cześć SAL Publiczność zainteresowana była jednak bardziej egzotyczną przeszłością Indian, niż ich teraźniejszością, co nj,: wzbudzało entuzjazmu ideologów SAL Towarzystwo to było doś{; wyjątkową organizacją na terenie Chicago. Z jednej strony stworzona 32 p.or. Mabel lVkIlvailne. Chicago to Celebrate Indian Day, "Fort DeaT.bvi'n lV1agaz;ne", vol. II no 2, September 191210;Fletcher Hoyt, Indian Fellowship League, ,.T:Jc Bu.sine.ss a'nd Plufe~"i'o!l<al Woman" Apr.il-May 19'20; "CJl.iC<ligo Daily Tri.bune", F,'iday. Scptember 28, 1923, [w:] CHS Manuscripts, Indian Fellowship Leagu·e COllection. �108 Janusz Mucha i utrzymywana była przez Indian i dla Indian, ale z drugiej jej cdem była pełna asymilacja Indian poprzez wykształcenie, ciężką pracę i dostosowanie postaw, wartości i obyczajów do kultury i cywilizacji glównego nurtu społeczeństwa amerykańskiego ~~. Jej znaczenie w mieście było nieznaczne. Wkrótce działalność jej w praktyce zamarla w całych Stanach. Organizacją o podobnym początkowo do IFL charakterze, ale do dziś aktywną, jest Indian Council Fire. Założony jako The Grand Cou'1cil Fire of American Indians w 1923 roku, miał być "ogólnokrajową organizacją poświęconą postępowi rasy indiańskiej i interesom Indian". Funkcjonował tylko w Chicago. Cele organizacji to utrzymywanie vv'śród Indian wiary w Wielkiego Ducha oraz starych zwyczajów, rozwijanie współpracy między plemionami, walka o dobrobyt i dobre imię Indian. ułatwianie im życia w warunkach nowoczesnej cywilizacji, zach~canie artystów indiańskich do twórczości, popieranie kultury indiańskiej, organizacja pomocy bezpośredniej dla biednych. Członkarl'i ICF byli zartJWno Indianie (wszyscy prezesi), jak i biali. Śmiało można jednak powiedzieć, że bez białej organizatorki tej organizacji, przy tym wieloletn:ego jej sekretarza, pisarki i wydawczyni monografii wybitnych Indian, pani :Nlarion Gridley, ICF nie utrzymałby się długo. Cple nowej organizacji były bardzo ambitne, nie bardzo jednak 'xictdamo, co konkretnie ro,biła ona w latach dwudziestych. 1 iewątpiiwa i słuszna sława tej organizacji oparta jest na jej działalności z na::itepnej dekady. Działalność stowarzyszeń pracujących wśród Indian w latach d\\udziestych miała ogromne znaczenie. Z prawnego punktu widzenia dzialały one w niekorzystnej atmosferze, z uwagi na wciąż obowiązującą politykę asymilacjonistyczną. Mimo tego, że udawało im się gromadzić białą publiczność na indiańskich pokazach, nie można powiedzieć, że zaint~resowali ją współczesno·ścią Indian. Ale stowarzyszenia te były też dowodem, że polityka asymilacji nie przyniosła oczekiwanych owoców. Na\\-et w zorientowanym na asymilację SAl na początku lat dwudziestych pojawiły się idee pluralizmu, odrodzenia życia plemiennego, samookrf'~lenia. Pozostałe omówione tu organizacje za podstawowy swój cel stawiały utrzymywanie tradycyjnych kultur plemiennych w nowych warunkach. Działalność takich towarzystw, mająca miejsce nie tylko przecież w Chicago, wpłynęła nievlątpliwie na zmiany postaw białej ludności Stanów i polityków na kwestię indiańską. Lata trzydzieste mają równie wielkie znaczenie dla indiańskiej spo- 33 .POT. Hanzel dern Pan-Indian W. Hartzibea'g, The Search for an Am'!rican Indian Syr.acuS'e l fł71, s;;. 31, 36 - 71. 1!97- 9. Morements, Ielentity. ;V,,- �Z PRERII NA 109 ULICE łeczności Chicago, jak poprzednia dekada. Jedyna licząca się wówczas organizacja, to Indian Council Fire, działający pod tą nazwą od roku 1932. O jej rutynowej pracy wiele mówi raport podsumowujący okres od maja 1932 do lutego 1933. Na pożyczki dla Indian wydano 133,66 dolara. Podarunki i darowizny dla potrzebujących Indian pochłonęły 38,64 dolara. Sprzedano różne przedmioty indiańshej sztub użytkowej za 114 dolarów. Załatwiono pracę dla 18 Indian. Wysłano 11 paczek z ciepłą odzieżą do rezerwatów. Zorganizowano pogrzeb Indianinowi, który nie zostawil tu ani rodziny, ani pieniędzy. Przeprowadzono prace restauracYJne na cmentarzysku Potawatomi w pobliskim lesie. Przy współpracy jednego z senatorów przygotowano projekt ustawy, zakazującej bezzdsadne podawanie się za Indianina. Przyjęto projekt corocznego przyzna wania nagrody szczególnie zasłużonym Indianom 14. Poza tym w każdą pierwszą niedzielę miesiąca po południu ICF organizował w Hamilton Hotel spotkania towarzyskie z tańcami przebranych w tradycyjne stroje IncllzlI1, na które zapraszano publiczność za opłatą 25 c·entów 1". W~ażdą tr!ecią sobotę września organizowano bankiet z okazji Dnia Indiański~go, na którym gromadziło się kilka setek Indian, chcących spotkać współplemiellców:Jfi. ajbardziej spektakularne wydarzenia, których opganizacja przypadła ICF, miały jednak miejsce podczas światowej wystawy prezentującej stuletni dorobek miasta (Chicago Century of Progress Exposition, 1933-34). W roku 1933 przypadała dziesiąta rocznica utworzenia ICF. Z tej okazji postanowiono przyznać nagrodę za wybitne osiągnięcia (Indian Achievement Award). Rozpoczęto tradycję trwającą do dziś. Specjalny komiteL wybrał spośród 50 propozycji Charlesa A. Eastmana, Dakota-Santee Sioux, lekarza, członka krajowej rady harcerzy (Boy Scouts), byłego preze sa SAL Nagrodę wręczono 22 września, w trakcie Dnia Indiańsldego, przy widowni około 10 tysięcy osób. W 1933 roku była to jedyna "indial1ska impreza" Wystawy. W następnym roku uroczystości z okazji Dnia Indiańskiego były znacznie bogatsze. W imprezach brała udział kilkunastoosobowa grupa Indian Winnebago. Podczas Wystawy czynna była też ekspozycja fotografii i biografii słynnych Indian 17. W omawianym okresie działały też bardziej nieformalne kluby indiallskie, mające własne zarządy i statuty, ale niestety jedynym źródłem informacji a nich jf'st zawodna pamięć ludzka. Zdanie.m Toma Green" Century of Progress Exposition Collection, Univcf"s'irty of Blino'is at Ch;c<lgo Libra1'Y- :;.; Winslow, op. cit., s. 172. ." Skolnkk, In Their ... , s. 54. J; Centll.ry of Progress Exposition ... op. cit.: of thi' Indian Council Fire, ChicagrO }.982. The Inclian Achiec'ement Ąwarcl �Janusz 110 Mucha " wooda, pierwszy taki klub powstał w 1927 roku. W późniejszych latach takie kluby organizowały się w parkach w każdej z dzielnic, w ~:tórej mieszkali Indianie. Działały one spontanicznie, bez patronatów i dotacji. Był to faktycznie indiański, a nie organizowany przez białych dla Indian ruch. Po wystawie z lat 1933 - 4 zostać miało w Chicago nieco Indian, zarówno sprowadzonych na występy, jak i widzów. Znali rzemiosło inriiclllskie, tańce, śpiewy. W 1934 roku zorganizowali więc na stadiDnie Wrigley Field wielką pow-wow 38. Próbowali też założyć organizację, co udalo się dopiero w roku 1936. Była to Indian Service League. H.az do roku, podczas wielkiej imprezy w Daily News Building, gromadzili znaczną liczbę Indian. Zbierali w kościołach jedzenie, używane ubnmia i inne ;:>rz2dmioty, które wierni przynosili do rozdziału między ubogich, a potem dzielili to między potrzebujących Indian. W tej działalności Indianie korzystali już z pomocy YMCA,która i później okazała sil:; bardzo chętna do współpracy. Dawała ona .miejsce na magazynowanie wspomniClllych przedmiotów, na ich dystrybucję, udostępniała sale gimnastyczne dh chcących uprawiać sporty Indian. I w latach czterdziestych, jak w::.pomina Susan Power, Standing H.ock Sioux, Indian Service League byl8 organizacją finansowo niezależną, była organizacją samopomocy indiali.skiej. W żadnych gazetach ani dokumentach ni€ udało mi się zdobyć więcej informacji o tej lidze. Tyłka w Chicago Tribune z 30 maja 1971 znajdujemy informację o tym, że jednym z jej organizatorów był Al Cobe, Chippewa, businessman i później wieloletni działacz indi:lński. W 1953 roku liga liczyć miała 200 członków. Co się z nią stało póżnie) nie wiem. Zdaniem Toma Greenwnoda, COibe zorganizował też w 1938 roku pierwszą indiańską drużynę basketballu. Dało to początek ogromnemu rozwojowi sportu wśród chicagowskich Indian. Przez v.;iele lat korzystanD z gościnnych obiektów YMCA. W 1947 roku powstała jeszcze jedna organizacja. Wspominałem wcześniej o trudnym losie weteranów II Wojny SwiatDwej, którzy nie umieli poradzić sobie z samodzielnym życiem w wielkim mieście. Dla opieki nad nimi, pomocy w poszukiwaniu pracy i mieszkania, pomocy w przeszkoleniu zawodowym, założono North American Indian Mission, Inc. Jej twórcami byli Willard LaMere, Winnebago, kucharz a potem wieloletni szef zakładów gastronomicznych, Scott Thundercloud, Ottawa, oraz jeden biały - Russell A. Minea. Nie wiadomo, co stało się później z tą organizacją· Ostatnią organizacją indiańską, powstałą w tym okresie, przy tyrr: pierwszą z licznych później organizacji o charakterze religijnym, był 38 Uroczyste tallee z akompaniamentem bQbnów i śpiewu. �Z PRERII NA ULICE l l l umghouse 13. Założono go, jak wspomina Tom Greenwood, w 1948 roku. Niestety nie ma po nim wielu śladów w dokumentach. Celem stowarzyszenia religijnospołecznego było odbudowanie kultury religijnej u [ndian. Tradycyjne religie zostały w znacznej mierze zniszczone, chrześcijc1l1stwI) przyjęte przez Indian powierzchownie. Powstała luka, którą chciano zapełnić. Chrześcijaństwa zresztą nie odrzucano (podobnie jak i w innych społecznościach wyznawców Longhouse'u), starano się łączyć je z kultami indiańskimi. Starano się też podtrzymać zwyczaje poszczególnych plemion, ich sztukę, rzemiosło. Jak wspomina Greenwood, członków Longhouse'u było w Chicago około dwustu z różnych plemion, często b£!rdzo odległych od Irokezów. Spotykali się na ogół Co dwa tygodnie. Zdaniem Greenwooda, organizacja przestała istnieć w 1955 roku, ale w dok'clmentach można znaleźć wzmianki o jej istnieniu (niestety nic więcej) nawe~ w 1960 roku. W latach trzydziestych i czterdziestych mamy do czynienia z r,ieco innym niż dotąd charakterem działalności organizacji indiańskich. Związane to było przede wszystkim z napływającymi fałami Indian. ICF był teraz jedynym forum prezentacji kultur indiańskich białym. Podstawowym problemem stała się wzajemna pomoc w zmaganiach z nowym środowiskiem, praktyczne utrzymywanie kultur. Choć ICF pełnił takie funkcje, potrzebne były nowe, lokalne kluby i towarzystwa, zajmujące się działalnością praktyczną. Rozpoczęła się też wówczas bardzo ważna i później współpraca z nie-indiańskimi instytucjami ogólnokrajowymi, nR wiele sposobów ułatwiającymi 'licznym grupom start w nowych warunkach. 3.4. P od su m o \"1 a n ie Bardzo mała liczba oraz rozproszenie powo'dowały, że w pierwszej połowie XX wieku Indianie nie byli znaczącą mniejszością w mieście. Żyli spokojnie wśród krewnych i przyjaciół z rezerwatów, pracowali przy· puszczalnie jak inni mieszkańcy miasta. TG, że 'byli jednak widoCZI1l, wy39 Re:J,i,gia Lungh0u.-;e, zwa'na in·a-czej. od nazwj"ka zalożyC'iela, H3IndS'Clm'~Lake lub też Nową Rl:,I'ig'i<1,PCl,v.ns:t·ala w wyni·ku widze'ni.a, jaki,e w 17'~9' roku mi·)! "t'l·ry Indianin z p!emie.nia Seneca, naJeżą·cego do Ligi Irokezów. POZ'Ois't.aloścliple;11ieHia, które otdmów,ily przes<iodJenia do Ok'J.ahomy z.e stanu Nowy Y.:Jlr;k,pCl.padły były up,zedini·o w kom.p!ctny marazm i degeneT.acjp' moralIną o·ra.z (p:xi wpływem a,1]{;oholu) ·foizycmą. Hao1dslom!e Lake wezwał w:Slpól'plemieńców do PClWiTO't'U do ~'taTych obyczajów. Wczw<l'nli.ebyło s'kUJt'CCzne.W krótk'ilm cz.asie re.nerons p1emiel1lia Seneca. a takż'e in;nyClh plemoin Ligi zdumi.al A:merykę. D?Jiś '.nClwa ,religi.n wywaiWana jest glównie przez Seneca .i Onondaga, a·le i prf;ez 'unne p!·emj·ona Ligi. W Ka:naid:de i w .;ta:nie N'Owy J()rki.~lnieje 1'0 LOInghouse'ów (cenJtrów T·eliigij'nyc.h). Por. Spicc'r, op. cit.. ,;,s. 44 - 5; Anthony F. C. Walllace, The Death and Rehirth of the Seneca, New York 1972. �112 Jan-us;; Mucha nikało głównie z zainteresowania niektórych białych indiańskimi tradycjami. Choć kluby i faktycznie indiańskie organizacje istniały wcześniej. tworzenie się społeczności, ale wraz z nią i "problemu indiańskiego", zaczyna się w mieście dopiero w latach II Wojny Światowej, w związku z masowym jak na owe czasy napływem nieprzygotowanych do życia w metropolii imigrantów. 4. P o c z ą t k i w i e l k i e j i m i g l' a c j i. 1948 - 1958 4.1. N a w a p o l i t Y k a a s y m i l a c j o n i s t Y c z n a Po II Wojnie Światowej wielu Indian zostało w wielkich miastach, wielu jednak wróciło do rezerwatów. W polityce wladz federalnych odżyły tymczasem stare, a niezbyt głęboko ukryte tendencje. Z jednej strony przez cały okres renesansu kultur i struktur plemiennych próbowano przeprowadzić przez Kongres ustawę likwidującą rezerwaty 40, z drllgiej zaś usiłowano znaleźć sposób na skłonienie Indian do bardziej masowego przenoszenia się do miast. Nowy komisarz do spraw Indian, Dillon S. Myer, rozpoczął trwający kilkana'ście lat program przemieszczania (relocation) Indian z rezerwatów do wielkich miast i znajdowania im tam pracy. Jego działalność odbywała się przy pełnym poparciu Kongresu, którego Komisja Hoovera przedstawiła w 1948 roku opinię o konieczności pełnej asymilacji Indian. Program przemieszczania Indian ,do wielkich miast miał wicIe n<:lZW, etapów, szczegółowych przepisów, których nie ma powodu tu wspominać. Przedstawię tu tylko najogólniejsze jego zasady. W 1952 roku 'ltWOrzonD w BIA Indian Relocation Service Program. PoczątkowD obejmDwał Dn wyłącznie przemieszczanie Indian i znajdowanie im pracy, później (od 1956 roku) dołączono przeszkailenie, aby imigranci nie musieli podejmować wyłącznie najniżej płatnych, bo nie wymagających żadnych kwalifikacji zajęć. W latach 1952 - 1968 w obu tych prDgramach wzięło udział około stu tysięcy Indian. Nikt nie zmuszał do przesiedlani.ł, co więcej, pod koniec programu, w roku 1967 - 8, z powodu braku funduszy. BIA Ddrzucila 25 - 300/0 podań. Ale program nie 'był dobrowolny w takim sensie, że był on praktycznie jedyną szansą uniknięcia Dgromnego b~zrobocia w rezerwatach i związanych z tym niedożywienia, demoralizacji, niskiego poziDmu usług, szkolnictwa etc. Jak podkreślali liczni prz\Cciwnicy przesiedlania, nie postarano się {) alternatywę wobec omawianego (O Por. Slpicer, op. cit., s. 1'94. �Z PRERlI 113 N A ULICE p;'ogramu, choćby w postaci gospodarczego ożywienia rezerwató\v lub ,erenów w ich pobliżu. Program przesiedlania był bowiem konsekwencją polityki asymilacyjnej. Dowodem na to jest fakt, iż równolegle z przemieszczaniem Indian do wielkich miast, rząd wydawał wiele pieiliqdzy na przeciwdziałanie opuszczaniu regionów wiejskich i małomiasteczkowych przez ich ludność i na zapobieganie niekcmtrolowanemu wzrostowi v/ielkich miast. BIA aferowa la pieniądze na przeprowadzkę, opłacała przejśr:iowe m;eszkanie, znajdowała pracq lub nawet kilka różnych prac, prowadziła poradnictwo na temat tego, jak uporać się z życiem w wielkim mieście. Gdy podopieczny znalazł już pracę, przez następny rok BIA interesować się miała jego losem. W myśl zaJożcr'1 asymilacjonistycznych, BIA traktowała Indian Jako po'Ozcz"gólne jednostki, nie jako członków plemion. Z każdego z osobna Indianina usiłowano zrobić "normalnego" Amerykanina. Sukces programr)w przesiedlei1czych nie byl jednak wielki. Wedlug statystyk BIA, w latach 1953 do 1957 w każdym roku finansowym wracało, na wfdsny JUż koszt, 24 do 32% tych, którzy w danym roku przybyli do wielkich miast. ElA nie prowadziła statystyk pokazujących, ilu przesiedlonych Indian wróciło później do rezerwatów. Skądinąd wiadomo jednak, że wielu traktowało przemieszczanie jako szansę bliższego zapoznania się z miastem, wracało do domu, by po jakimś czasie przybyć d,o miasta raz jeszcze. Ci zaś, którzy wracali do domów na stałe, po doświadczeniu \\'ieJkomiejskim zarabiali tam na ogół znacznie więcej niż poprzednio Kawet krótka wizyta w mieście miała \vięc pozytywną funkcję ekonomiczną· Inną, niezamierzoną funkcją było odrodzenie ruchu pan-ind.iar'1skiego, Zagubieni w mieście Indianie, nie znajdując faktycznej opi€ki ze strony ElA, szukali innych Indian, znajdujących się w identycznej sytuacji. W miastach nastąpił w konsekwencji znaczny wzrost ponadplemiennej świadomości tożsamości indiar'1skiej 41. Wkrótce po rozpoczęciu akcji przesiedlania Kongres przyjął uchwałę, n ('I mocy której kor'1czyć miano specjalne stosunki między rządem USA a niektórymi (na początku) plemionami. W uchwale uznano, że skmlczyć trzeba z systemem "obozów koncentracyjnych", za jaki€ uznano rezerwaty i że Indianie nie potrzebują już strażnika, gdyż potrafią radzić sobie sami. Kończenie specjalnych stosunków rozpoczęto od dwóch rezerwaprzc'óiedhtni'a por np, T,ony Laz·ewsiki, American Indian Migration. TUinois, Uni'ver5-i\ty lVl'icro{'i1m,5lntern:a ti.ol1.3l, Ann Arbor, :\Ld1.jga'n and London, EJng'lanid 1976, 55. 8 - 9; Howa1rd M, Bahr, An End to Invisibility, [\\I:] Natil'e Americans Today ... 95. 404 - 4'12; Alan Sorkin. Some Aspect, of American Indian Migration tamże, -ss, 467 - 78. H Na temat 'To and 8 Lud, Within t. LXIX Chicago, 1 �114 Janusz Mucha tów: Menomini w Wisconsin i Klamath w Oregon. Ten drugi faktycznie przestał istnieć, ten pierwszy z trudem przywrócono do funkcjonowania po latach kompletnej ruiny kwitnącej przed 1953 rokiem społeczności 42. 4.2. T wo r z e n i e s i ę P a n - i n d i a ń s k i e g o g e t t a w U p t 0 wn Między rokiem 1940 a 1950 liczba Indian w Chicago wzrosła według spisu z 224 do 775. Choć pod koniec dekady lat czterdziestych program pomocy ze strony BIA w szukaniu pracy dla Iridian już działał, w Chicago biuro agencji zajmujące się tą kwestią działało od roku 1952. Wspomniany wzrost liczbowy nie był w,ięc jeszcze związany z przesiedla:liem. Był on przypuszczalnie konsekwencją powrotu do Stanów weV:TatÓ\V II Wojny Swiatowej. Przesiedlanie rozpoczęło się więc w Chicago w 1952 roku i w ciągu lat pięćdziesiątych przyniosło bezprecedensowy wzrost liczby Indian w mieście. W 1960 roku było ich już 3394, a w 1970 - 6575. W 1952 roku ElA otwarła Chicago Field Employment Assi:ótance Office. Na początku 1953 roku pracowało w nim już 28 osób, którzy przyjmowali 40 lub więcej osób dziennie. Od lutego 1952 do kWJetnia 1953 osiedlono w mieście około 600 Indian, z których wróciło do domów już w tym okresie około 30% '3. Szefem biura chicagowskiego został Kurt Dreifus, dotąd dyrektor Rehabilitation Division w Chicago Welfare Department. Będąc ignorantem w sprawach Indian, ak chcąc jak najlepiej wykonać powierzone mu zadanie, Dreifus zaczął się uczyć i jeździe po całych Stanach, pertraktując z szefami różnych rezerwatów i terenowych biur BIA, informując o warunkach życia i pracy w Chicago, zbierając podania o przesiedlenie. Związane było to również z wielkim tempem przemieszczania w jego pierwszych latach. BIA wymagała od swych terenowych agend szybkiego działania, czego skutki były bardzo smutne Indianom w rezerwatach przedstawiano na ()gół życie miejskie w niezwykle różowych kdorach. Przybywali do Chicago ludzie faktycznie do tego nie przygotowani, często nie umiejący mówić po angielsku, bojący się wielkości domów towarowych, nie rozumiejący na czym polega działanie kuchenek g~zowych, odbijający sobie stopy na betonowych ulicach. bojący się ruchu drogowego, nie umiejący korzystać z planu miasta, nip. przyzwyczajeni do mieszkania w wielorodzinnych domach, nie rozurnie,. p.o,r. Rubert B. Edgerlon, Menominee Termination: Oberservatiolls on the EII(: oju Tribe, "Hu'ma,n Or,gan1zaition, 21, l, Spring 1962, 's's. 10 - 16; Nancy Oeslricil Lulie, Melwminee Termination: From Reservation to Colony, "Huma'n Organiz:ł'lion", 31, 3, Fall 1'972,ss. 257 - 69. 43 "Daily New",", AprH 7, 1'953,CHS, AI. cli �Z PRERII NA ULICE 115 jący przestrzeni miejskiej, ani miejskiego rytmu czasu. Z uwagi na t€mpo przesiedlania, nie było czasu p'rzesz'kolić ich w rezerwacie, ani porządnie poinstruować w mieście 44. Biuro nie miało ani pieniędzy, ani lokalu na nic poza załatwianiem naj pilniejszych spraw związanych z zatrudnieniem i przygotowaniem zawodowym 45. Zmienienie sposobu życia nie jest zresztą możliwe poprzez kursy i szkolenia. Tak więc bez specjalnej winy urzędników BIA w Chicago, sytuacja przesiedlanych była fatalna. Tempo migracji, niedostatek pieniędzy na opiekę, powodowały ogromny procent powrotów do rezerwatów (według krytyków programu w ciągu kilku lat wracało około 60%), koniecmość kilkakrotnego poszukiwania pracy dla Indian, którzy czasem pierwszy raz widzieli fabrykę właśnie w Chicago, powodowało szybki rozwój "indiańskich barów", gdzie przy alkoholu Indianie w swoim towarzystwie mogli wyżalić się na swój los. Ogromne problemy związane z przesiedlaniem spowodowały, że i pracownicy BIA stali się jego krytykami. Ideę przemieszczania dość szybko zaczął potępiać na przykład sam Dreifus 46. BIA osiedlała nowoprzybyłych w dwóch w zasadzie dzielnicach. ,Jedna to Uptown, u zbiegu ulic Clarendon i Wilson, Druga to Hyde Park, a więc na południu, po przeciwnej stronie miasta. Były to okolice tradycyjnie przez Indian zamieszkałe, a z drugiej strony dzielnice dość prestiżowe. Uptown był jednak "dobrą dzielnicą" mniej więcej do II Wojny Światowej, kiedy rozpoczęła się tam przebudowa, dzieląca ją na dwie części lepszą i gorszą, Indianie mieszkali w gorszej. Hyde Park od końca lat pięćdziesiątych również poddany został przebudowie, w konsekvl'encj' której standard i ceny czynszów poszły w górę, diminując stamtąd najuboższą ludność', w tym Indian 47. Rozprzestrzenianie się czarnego getta powoli likwidowało większe wyspy ludności indiańskiej w pobliżu centrum miasta i w taki sposób wytworzyła się sytuacja, w której ogromna większość chicagowskich Indian zamieszkała w Uptown. I tam jednak byli i są zdecydowaną mniejszością, żyjącą wśród takich grup, jak biali imigranci z Appalachów, imigranci z Ameryki Łacińskiej czy z Azji. N a początku lat pięćdziesiątych okolic indiańskich nadal było jednak t::'lkd, z których trzy, zachodnia, północna i południowa domino'vaiy. Okolice te stawały siC; jednak z czasem coraz bardziej pan- indiańskie, a nie jednoplemienne. W poprzednich latach w mieście dominowali Indiani·e z puszcz i jezior s~a;-:Gw Wisconsin, Minnesota i częściowo Michigan. Teraz przybywały '" Skolnick, op. cit., S'C;. 57 - 63. 15 Ge.rharino. /l me-icon Tndian Center .. " ss. 77 - 8. 16 Sk(}lnick, op. cit., ss. 66 - 70. 47 Neils, op. cit, ...; 60; L<Jzew,;ki, op. cit., ss. 42 - 3. •• �116 Janusz Mucha liczne rodziny z południowego zachodu Stanów i z Oklahomy. Przybywali Indianie prerii i Indianie Pueblo. Stykały się ze sobą grupy o zupełnie odmiennych kulturach, pochodzące z plemion, które często we "'''ciąż żywej przeszłości walczyły ze sobą. Ich doświadczenia wspólnego życia z przedstawicielami innych plemion były dotąd żadne, albo też pochodziły z utrzymywanych przez BIA szkół z internatami, w których starano się zmusić Indian do zapomnienia własnej kultury. Stąd wymuszony miej· ską sytuacją, a nie dobrowolny był wspomniany pan-indianizm. Stąd niezbyt wielka ochota do wzajemnej współpracy, co budziło zdziwienie wielu białych, nawet przyjaźnie do nich nastawionych. Traktowali oni Dadal często Indian jako jednorodną grupę etniczną 48. 4.3. N o w e p o t r z e b y, n o w e o r g a n i z a c j e Swiadom tego, źe ani sami Indianie, ani sama BIA nie poradzą sobie z licznymi problemami związanymi z ulokowaniem w mieście ogronmych ilości przybyszów, Kurt Dreifus zorganizował obywatelski komitet doradczy (Citizens Advisory Board) przy swoim urzędzie. Zgromadził w nim 28 osób spośród zainteresowanych przedstawicieli businessu, uniwersytetów, miejskich agencji opieki społecznej, kościołów, stanowej federacji klubów kobiecych. (Kościoły protestanckie zorganizowcme w Church Federation of Greater Chicago stworzyły wkrótce Joint Indian Committee przy swoim Department of Social Work i podjęły bardzo aktywną działalność pomocy przesiedlanym). Jednym z członków komitetu został John Willard, szef chicagowskich kwakrów (American Friends Service Committee). Miał on odgrywać przez kilka lat ogromnie ważną rolę w kształtowaniu chicagowskiej społeczności indiańskiej. Zebrania komitetu skupiały również niektórych miejscowych Indian. Wśród nich najważniejszą rolę grał wówczas Thomas Segundo, były wódz plemienia Papagc, odbywający właśnie studia magisterskie w The University of Chicago. Komitet działał w komisjach. Jedna z nich, zajmująca się organizacją czasu wolnego Indian, przedstawiła rekomendację w sprawie utworzenie, klubu indiańskiego. Juź wcześniej Indianie zbierali się okazjonalnie w miejskich parkach, korzystając z życzliwości pracownika zarządu parków, Indianina o nazwisku Whirling Thunder. BIA, komitet doradczy oraz miejski zarząd parków zorganizowały więc w listopadzie 1952 roku American Indian Club, mający dwa oddziały, działające w parkach Ogden i Chase. Prezesem został Ernest Naquayouma, Hopi. Indianie spotykali się co najmniej raz na miesiąc w budynkach parków i w samych parkach, śpiewając i tańcząc. Wykorzystywanie obiektów parków nie odby48 S'kolniok, op. cit., ,s.S. 52 - 3. �Z PRERII NA ULICE 117 wało się jednak bez przeszkód. W tym samym czasie, gdy chcieli z nich korzystać Indianie, planowano i inne imprezy. Dlatego też wspom;liana wyżej komisja utworzyła specjalny komitet, mający pomóc w utworzeniu niezależnego centrum indiańskiego 49. Zdaniem Skolnicka, komitet ów powstał z inicjatywy samych Indian, którzy kierowani przez Toma Segundo złożyli wizytę WiJlardowi w jego biurze w stowarzyszeniu kwakrów i poprosili o pomoc w zorganizowaniu takiego miejsca spotkań, jakie pod patronatem kwakrów funkcjonowało już wówczas w Los Angeles 50. Willard zgodził :;ię, kwakrowie podjęli się zebrać odpowiednią ilość pieniędzy, planowanie działań zostawili zaś komitetowi. Jak donosiła "Chicago Triibune" w 24 sierpnia 1953, komitet działał pod przewodnictwem Johna Willarda, sekretarzem był Toni Omen, Sioux, a finansami zajmował się wspomniany Ernest Naquayouma. Jaki byl zawód i miejsce pracy tych Indian, ani od kiedy mieszkali w Chicago, nie wiadomo. Komitet przewidywał otwarcie na rogu ulic La Salle i Kmzie. a więc w centrum Chicago, AlI Tribes Amer,ican Indian Center na 15 września 1953. Skupiać miało członków około 30 plemion 51 N owa instytucja zaczęła działalność zgodnie z planem. Prezesem zarządu nadzorującego jej poczynania został Willard, a pierwszym dyrektorem programowym Ted White, Oneida/Sioux, absolwent Loyola University. Kierował on centrum od początku 1954 do sierpnia 1955 roku DZ. Jak wspomina Willard LaMere, na stanowisku dyrektora administracyjnego zatrudniono później białego fotografa, zainteresowanego pracą z Indianami. Nie było jednak pieniędzy na opłacanie go, dlatego, szybko odszedł, a przez knlitki czas centrum kierowało na raz trzech członków zarządu' wspomniany Tom Segundo, Eli Powless, Oneida oraz Ben Bearskin, Winnebago/Sioux. W tym okresie co niedzielę przychodziło na spotlmniCl około dwustu osób z 42 plemion 5~. Kolejnym dyrektorem administracyj nym, aż do 1958 roku, był Tom Segundo. Pierwsze kilka lat działalności Centrum określić można jako balansowanie na krawędzi noża. Mimo dobrze rozwijającej się działalności programowej, problemów było sporo. Zacznijmy jednak od strony na jjaś. niejszej. Centrum midciło się przez pierwsze dziesięć lat na trzecim i czwartym piętrze starego budynku na północnym skraju Loop. Było ciasno, ale '9 ,.Chicago Trihu!1P". Decembe.r 26, 195,2. CHS, AI; "Da·iJy News" Apri:! 7, Hl5-3 tamże; Gc:'rba:-i'llo. op. cit.. ss. 77 - 9. 50 SkGlnick. op. cit., ss. 56 - 9. 51 CHS, AL 52 The Amerindian, May-June 19'54 [w:] CHS Manuscripts, Chicago Federation of Grea.ter Chicag:> Collection; "Ohicago Su:n-T1mes" Septembe" 25, 1'955, [w:] CES, Al 53 .. Chi,cago Sun-Time,", S€ptember 25, 1955, w. CBS, AI. �118 Janu~z M1Lcha podobno przyjemnie. Już w pierwszym roku dZiiałalność podjął Klub Taneczny. Był on długo najliczniejszą i najsilniejszą organizacją działającą w centrum. Pracował spontaniczni.e, ale w zorganizowany sposób. Dawał liczne występy w Chicago i w innych miastach Srodkowego Zachodu. W 1957 roku Klub postanowił wybrać Miss Indian Center, a od 1958 roku Miss Indian Chicago wybierana jest Co roku, uświ€tniając każdą waż .. niejszą imprezę organizowaną przez Indian. Dość szybko zorganizowano bardziej ustrukturalizowany kalendarz imprez, które nie utraciły jednak nic ze spontaniczności wykonania. Co sobotę odbywały siG więc spotkania towarzyskie, co miesiąc pow-wow, corocznie na Thanksgiving i Boże Narodzenie uroczyste kolacje. Nowe pomysły powstawały rzadko, c: jeślJ już, to szybko włączano je do regularnego kalendarza. W 1954 roku zorganizowano pierwszy wielki kiermasz wiosenny i p,ierwszą wielką pow-wow 54. Są to ogromne, jak na skalę społeczności, i do dziś odbywając? siG przy udziale tłumów gości imprezy. W 1954 roku, jak dowiadujemy się z wydawanego wtedy nieregularnie pisemka "Indian News", cel!trum brało udział w paradach miejskich, odbywały się w nim lekcje technik tanecznych, dwie panie z plemienia Navaho uczyły tradycyjnych rzemiosł swego plemienia, zakupiono odbiornik telewizyjny i dość dużo ludzi przychodziło oglądać filmy. Osobno wyświetlano cieszący się dużą frekwencją film o Apaczach. Równocześnie zapraszano przedstaw~cieli BIA oraz Chicago Housing Author,ity na dyskusje o problemach mieszkaniowych Indian, walcząc o poprawę sytuacji :;5. W tym samym roku spotykamy następne pisemko "Tom-Tom Echoes-Echoes". W l 956 roku wydawano kolejną gazetkę, tym razem "l'epee Topics". Pe.na stabilizacja działalncści wydawniczej związana jest dopiero z następnym l)kresem rozwoj u społeczności indiańskiej. Z "Tepee Topics" z listopada 1956 roku dowiadujemy się, że Kluh Taneczny występował w telewizji, podczas miejskich parad, w szkołach. Jego członkowie opowiadali o swej działalności podczas audycji radiowych. Od dwóch miesięcy działał wówczas klub kobiecy, którego c3łon. kinie uczyły si.ę kroju i szycia oraz gotowania. Wydawały one w centrum obiady i kolacje, dochód przeznaczając na materiał, wykorzyó-tywany póżniej podczas lekcji szycia. Centrum utworzyło też dwie dru:~yny koszykówki - dziewcząt i chłopców. Gazeta zachęcała do uczestniczenia w turnieju kręgli. Dowiadujemy się też, że w bankiecie z okazji Swięt<ł Dziękczynienia wzięli udział Indianie z 45 plemion. Dowiadujemy się też. że wkrótce odbyć się miały pierwsze wyhory do zarządu centrum. 54 Emma.nuel .mimeo 1975. 55 .. lndi'C1n Skoln:ick, Action ews". June l, 1.9:)4. Anthropology and tlw Chicago Indian Center, �Z PRERII NA ULICE 119 Działalność American Indian Center w tym krótkim okresie nie była może imponująca, rozwijała się powoli. Była jednak konsekwencją trudnej sytuacji życiowej Indian, braku pieniędzy, sporów z BIA etc. Na podkreślenie zasługuje to, że w omawianym okresie centrum było instytucją dominującą, ale inne nadal istniały. Longhouse w praktyce przerwał działalność, gdyż ogromna większość jego członków wstąpiła do centrum. Wielu członków Longhouse'u nie chciało, aby ta organizacja zupełnie się rozplynęła, stąd nadal figurowała ona na liście organizacji indiańskich, z którymi współpracowała Church Federation of Greater Chicago 56. O jej działalnoścj nic jednak nie wiadomo. Podobnie było z Indian Service League, która w 1953 roku liczyć miała 200 członków. Indian Council Fire w 1954 roku, z powodu powstania American Indian Center, w praktyce przestał prowadzić jakąkolwiek działalność poza przyznawaniem dorocznej nagrody;-". Nawet przed powstaniem AIC wszystkie te organizacje na raz nie robiły tyle, co nowo powstała, ale zupełnie inne były przecież potrzeby. Omawiany okres to jednak nie tylko zastój dawnych organizacji, które nie rozwijały się w cieniu AIC. Jak wspomina obecny profesor w Moody BibIe Institute, w 1955 roku powstał, nieformalnie jeszcze, międzywyznaniowy Amer;ican Indian Brble Church. Będzie {) nim mowa dalej. W 1958 roku powstała też American Indian Chapel, sponsorowana przez First Christian Reform Church of Cicero, Illinois i prz2z Home Missions Board w Grand Rapids, Michigan. Przejdżmy teraz do problemów, z jakimi borykała się społeczność indiańska, a w szczególności jej centrum. Pierwszy, to problem finansowy. Fundacja Chicago Community Trust bardzo długo odmawiała dotacji db AIC, przypuszczal;)ie z uwagi na fakt, iż w zarządzie centrum nic' było przedstawicieli białych businessmanów, lecz sami Inclianie, nie znający się na zawiłościach finansowych i prawnych. Inna fundacja, do której zwrócono się o pieniądze, też nie była pobłażliwa wobec indiańskich metod działania. Zarząd AIC musiał zgodzić się na powołanie Komitetu Doradczego, złożonego z profesora The University of Chicago, prawnika oraz członka Welfare Council of Chicago, aby w 1958 rokuotf"Lymać pieniądze. Drugi ważny problem odnosił się do statutu organizacji i jego konsekwencji. W 1954 roku przyjęto obecną nazwę i złożono do urzędu Sekretarza stanu Illinois wniosek o rejestrację nowej agencji, mającej prowadzić działalność nie przynoszącą zysku ("non-for-profit-organization"). Konieczne było przedstawienie do zatwierdzenia statutu nowej organizacji, zgodnego z odpowiednią ustawą. John W.illard, będący prezesem ;1; ellS Manuscripts, ;,. Tile American ChFoGCh Indian GollediO'n: f'.chievement -l-2'5-l.960. Award ... , s. 4. �120 .Talt'LS:: Mucha zarządu, nie pomyślał o tym, że statut powinien być tei. _i5odny z tradycjami indiańskimi. Zlecił życzliwemu prawnikovl Jpracowanie statutu. Normalne amerykańskie organizacje, rejestrowa:le według wspomnianej ustawy, dzielą się na trzy grupy. Pierwsza to zarząd, na ogół nie wybierany przez członków, lecz zmieniający się poprzez dymisje i kooptację, złożony z zamożnych i zainteresowanych osób, nie korzystających z usług organizacji, wytyczający politykę i prowadzący jej kontrolę, druga to zawodowa administracja, a trzecia to członkowie (lub klienci, korzystający z usług). System taki nie był znany żadnemu z plemion indial1si<ich. W AIC zarząd, administracja i członkow,ie wyłaniani być musieli w praktyce z tej samej zbiorowości. Przepływ ludzi między zarządem a 30m:nistracją był spory. Powiązania rodzinne powodowały, że członko~vie tej samej rodziny mogli stanowić politykę, realizować jąi korzystać z ~ł'iług organizacji. Ten brak faktycznego podziału na wymagane przez usta\\'e grupy stwarzał liczne możliwości spięć. Podobnie było z mechanizma:11l podejmowania decyzji. Ustawa w zasadzie zalecała prawo więk'oi;:ości, Indianie preferowali consensus. Nie znali instytucji lojalnej opozycji W zasadzie decyzje podejmowano jednogłośnie, przy ewentualnym (;Z(;(;,owym lub stałym wycofywaniu się tych, których nie udało się większości przekonać. Problemy pojawiały się wtedy, gdy wdrożeni już do demokracji "nowoczesnej" dość dobrze zasymilowani Indianie kierowali Z3.rzqdem i chcieli trzymać się raczej amerykańskich, niż plemiennych reguł;'. Członkiem AIC mógł być każdy, początkowo też każdy miał c.-:ynne prawo wyborcze. Po paru latach ograniczono czynne prawo wyborcze niCe-o -Indian, choć pozostawiono im bierne prawo wyborcze. Mogli być '.viE;c członkami zarządu, jeśli wybrani zJstali przez Indian. Pierwszy zarząd American Indian Center składał się z dziesięciu 0só0. Przewodmczącyn: byl biały (John Willard), biała była też jedna z członkill. Pozostali tu dwóch Papago i po jednym: Navaho, Oneiida, Sioux, Y",vapai, Hopi, Cherokee 59. Żadna z tych osób nie jest dziś aktywna. Z:trzad był w zasadzie stabilny, czemu sprzyjał fakt, że przez kilka lat nie org:lnizowano wyb8rów, co najwyżej kooptowano nowych członków. Jego st'lhilność jest szczególnie wyraźna, jeśli porównamy ją z częstymi zmianami w administracji. Wiosną 1956 roku Willard zrezygnował z przewodnictwa zarządu. Odbyły się wybory 60. Nie udało mi się niestety dowi",· dzieć, kto zost8.1 nowym przewodniczącym, na pewno był to jednak hdi&5A ,Po·r. Skol-nk'k, In Their ... , .515. 87 - 9.2. Podobnie liczne kl'llpoty centr·um wiąż~ z wzajemnym niedostO'sow<Jnicm a:mc.ry.kańslk.icj s1ru:ktury kor.p[)racyjnej i tl':..tdycy.'llego śr,odowi.ska indi·ań.s:kiegn Marv.in Tahma1hkera, CO:llanche, wiclokrobny czlon,,':·: i prezes zarządu, a równocześnie bus·ine~·sm.an. 59 Skal ni 0_'< , op. cit., s'. 86. 60 Garba:'i:no, op. cit., s. 80. �Z PRERII NA ULICE 121 nin. Dyrektorem administracyjnym został, jak pisałem, Tom Segundo. Sprowadził on do centrum na stanowisko pracownika socjalnego R{)berta Lagace, białego, przygotowującego się do doktoratu z antropologii w The University of Chicago. Jak wspomina Leonard Borman, biały antropolog, od 1956 roku przez wiele lat członek zarządu, obaj administratorzy usiłowal.i zrobić z centrum wzorcową placówkę opieki społecznej. Miało to niewątpliwy sens, choćby tyłko z powodu konieczności zdobywania funduszy na działalność fundacje interesowały się porządkiem i efek· tywnością rozumianą w sposób biurokratyczny. Segundo i Lagace usiłowali sformalizować centrum, żądając od podopiecznych zachowania godnego porządnej firmy. Zniechęcało to owych podopiecznych, wywołując przy tym wiele krytyk ze strony zarządu i członków centrum. We wrześ·· niu 1958 roku Segundo, Lagace i jeszcze jeden pracownik zmUSZeGI byli zrezygnować z urzędów. W tym też momencie rozpoczął się nowy etap rozwoju chicagowskiej społeczności ,indiańskiej. Ostatni wreszcie ważny w omawianym okresie problem społeczności chicagowskich Ir.dian, to stosunki z BlA. Personel biura miał niewątpli·· wą dobrą wolę pomóc Indianom w zorganizowaniu sobie jak najlepszego życia. Ale biuro nie miało pieniędzy na żadną działalność kulturalną ani społeczną. Nie jest jednak jasne, dlaczego po otwarciu American indian Center doszło dD wzajemnych podejrzeń i braku zaufania między BlA a centrum. Strony oskarżały się a ogromną i bezsensowną wrogość, podejrzewały się o utrudnianie prowadzenia działalności programowej i sabetaż finansowy. W końcu BlA odmówiła AlC informowania go o nowo przybyłych rodzinach. Czyniło to pracę centrum trudniejszą, przyczyniało się do tego, że nowo przybywający byli bardziej izolowani niż l1111siel!. być, otrzymywali mniej świadczeń, niż mogli byli otrzymać. Obie instytucje działać miały teoretycznie w tym samym celu - ułatwiać Indianom okres przejściowy. Ale podstawowe założenia, na jakich oparta była działalność BlA, to założenia asymilacji. AlC chciał natomiast stworzyć z przybywających reprezentantów kilkudziesięciu różnych plemion nowy typ miejskich Indian, nie zapominających o plemiennej przeszłości i teraźniejszości, ale tworzących też nową I ndiańskość. Podstawowa przesłanka była więc antyasymilacjonistyczna 61. 4.4. P o d s u m a wan ie Koniec lat czterdziestych i lata pięćdziesiąte to okres narastania ,.problemu indiańskiego" w wiełkich miastach Ameryki. Zorganizowana, ale z założenia nie uwzględniająca specyfiki kultur płemiennych, masowa 6[ Skclnick, op. cit., s'. 84; G<l'rbarino, op. cit., s. 80. �122 Janusz Mucha imigracja nie przygotowanych do życia miejskiego Indian, spowodowała zmianę ich wizerunku. Faktycznie zupełnie nawa społeczność była pod wieloma względami na dnie miejskiej hierarchii. Terytorialnie przesuwała się zaś na północ, tworząc getto w Uptown, gdzie była zresztą też mniejszością· Najważniejsza organizacja działająca od tego okresu, to American Indian Center. Choć stworzona i prowadzona w dużej mierze przez białych, zaspokajała nowe, autentyczne potrzeby Indian. Finansowa i statutowa zależność nie tylko od białych ludzi, ale i od odległego od kultur plemiennych prawodawstwa spowodowała jednak w przyszłości poważn", problemy. 5. Wielki rozwój. 1958-1971 Lata 1958 - 1971 stanowią w pewnym sensie złoty wiek społ'eczności indiańskiej w Chicago. Znaczenie tego okresu wiąże się z działahością jednego człowieka, dyrektora American Indian Center, ale wynika również z wewnętrznej dynamiki społeczności i z jej reakcji na sytuację ogólnoamerykańską. 5.1. N o w a p o l i t Yk a p l u r a l i s t Y c z n a Koniec lat pięćdziesiątych w USA to {)stra kampani~ wyborcza przed zbliżającymi się wyborami prezydenckimi. Obaj główni kandydaci, John F. Kennedy i Richard Nixon, walczyli o każdy głos. Podczas konwencj'. National Congress of American Indians w Omaha, Nebrasca, w 1960 roku, z Indianami pertraktowali wysłannicy obu kandydatów, prezentu.jących zresztą bardzo podobne poglądy na temat tubylczej łudności Am'2ryki. Kongres poparł Kennedy'ego, odchodząc tym samym od tradycyjni," prorepublikańskiej postawy. Rozważono też możliwość szybkiego po wyborach zQrganizowania nowej konferencji. Kennedy wygrał wybory. Pojawiła się szansa odwrócenia dotychczasowej polityki wobec Indian. Skorzystano z niej. Profesor antropologii w The University of Chicago, twórca koncepcji "antropologii w działaniu" 62, Sol Tax, uznał, że nowej administracji trze6e P'(}r, Sol Tax il.ction Anthropology, "Current A'n;thH:wpo1,c:)gy", 't. 1'6, 4. 1975; Rohert A. Ihrbinste,in, Ac:tlOn Anthropology Thirty Years Later: Some Reasons of its L(lck of Influence on American AnthropoLogy, mim,eo 1'981. Ideologia tego k:ć'runku zalecała naukową analizę prZJede wszys.1Jkim tych problemów, które szczególnie iSJto.tnymi były dla s,atmych bad,:nych spoleczności. ,'\ont.ropol'odzy ci ,stali na ,'tanowisku, że �Z PRERII NA ULICE 123 ba pomóc przez przedstawienie jej poglądów samych Indian na stan obecny oraz stan pożądany stosunków między nimi a rządem. Przy pomocy władz swego uniwersytetu, kilku fundacji oraz licznych zaint€resowanych Indian udało mu się przygotować, zorganizować i przeprowadzić w czerwcu 1961 roku wielką konferencję (American Indian Chicago Conference), gromadzącą oficjalnie 467 przedstawicielI dziewięćdziesięciu grup indiańskich. W konferencji wzięło też udział nieoficalnie wielu młodych Indian, wielu przedstawicieli zainteresowanych urzędów oraz a'1tropologów. Głównym rezultatem było przyjęcie (przedyskutowanego wstęp· nie przez kilka przygotowawczych konferencji regionalnych) dokumentu pod tytułem "Declaration of Indian Purpose". Przygotowania do konferencji ,i jej przebieg miały wpływ na prace nowego ministra spraw wewnętrznych, Stewarda Udalla, i na powołaną przez niego grupę roboczą, zajmującą się problemami Indian 6~. W komitecie organizacyjnym konferencji brali udział Indianie rni-esz·· kający w Chicago. Przewodniczącym jednej z komisji był wspominany tu Tom Greenwood. Impreza nie miała jednak bezpośredniego wpływu na życie tej społeczności miejskiej. Omawiany, krótki dość, bo trzynastoletni okres, przypadał na 'ldministrację trzech prezydentów z dwóch partii. Polityka wobec Indian była jednak stabilna. Na Indian rozciągnięto zakres aktów odnoszących się do walki z bezrobociem i nędzą, wiele pieniędzy przeznaczono na kształcenie dzieci indiańskich, wzmacniano władzę rad plemiennych, UZ:lano wreszcie konieczność rozciągnięcia zakresu usług dla Indian na tych, któ. rzy już mieszkali w miastach. Sytuacja polityczna była więc sprzyjająca rozwojowi społeczności indiańskich w rezerwatach i w miastach 64. Zau·· \vażmy też, że we wspomnianym okresie liczba Indian wzrosła z 531 669 w 1960 roku do 827091 w 1970 roku. 5.2. U t r wal w Uptown a n i e si ę s po ł e c z n o ści i n d i a ń sk ie j W związku z trwającym wzrosła poważnie. Procentowo przesiedlaniem, liczba Indian w Chicago nie był to tak wielki skok, jak w poprzed- jak dlugo Indi<1lnie są z.a·interes'Owani podtrzY'mywani.em wla";'llL'j odn:bnośoi kulturowej, ta;k dlugo należy im to ulatwiać, p0'magając równocześnie do przY'sto60Wa!1ia Slię do cywilizacji w:ilpólcze.,ne,i. 6:j Par. Nancy Oe:;'tl'ich uurie, The Voice of the American Indian: Report on the American Inri.ian Chicago Conference, "Current Anthr'OpolO'gy" t. 2, 5, December 196.], ss. 478 - 500. 6< Por. Samuel Lym~"n Tyler, A History of Indian PoLicy, Unj.[·ed St8tes Department oft-he Inim.j<)r, Bu.reau ·o[ Indian Affa~,s, Washin.~ton DC 1973. '" Jl7 - 8. �124 Janusz Mucha mej dekadzie, choć w liczbach absolutnych był większy. W 1960 :"fJku, według spisu, było w mieście 3394, a w 1970 - 6575 Indian. Dysponujemy pewnymi danymi statystycznymi, odnoszącymi się do tych ludzi, ela·, nymi pochodzącymi z różnych źródeł. Akcja przemieszczania była już znacznie wolniej prowadzona, niż na początku. Obsługiwała jednak około 600 osób rocznie. W latach 1958 do 1967 przeszkolenie zawodowe w ramach tej akcji podjęło 2004 111dia:1, ale przerwało j~ 522 oso'by. Spośród klientów sprowadzonych w ro;;:a 1965, według danych agencji, wyjechała z powrotem ponad polowa. V-l sumie oceniano, że wśród około 15000 Indian, jacy według szacunków zamieszkiwali w 1971 roku region Chicago (jest to więc znacznie więcej, niż podaj€ rocznik statystyczny), 5 tysięcy sprowadzonych zostało przez BI.-\. Oznacza to, że dwie trzecie chicagowskich Indian przybyły do miasta na własną rękę. Interesujące, choć nie bardzo pełne, są pewne dane dotyczące dochodów. W 1960 roku średni roczny dochód Indianina w Chica~(ł wynosił 3423 dolary, zaś Indianki 1560 dolarów. Dochód ten rósł dJ~C: szybko, jak się wydaje zwłaszcza wśród osób przemieszczanych przez BIA. Według danych agencji z maja 1968 roku, średni dochód ich kli;.:nfa. wynosił 5990, a klientki 3640 dolarów 6". Dwa lata później, wedll.q danych ze spisu ludności z 1970 roku, średni dochód Indianina wynosił 6103, ale Indianki 3186 dolarów. 17,4% Indian osiąg<l1c doch()d poniże.~ poziomu nędzy. Działo się tak mimo faktu, iż według spisu 920/11 bdian było w tym okresie zatrudnionych (w różnych formach, W różnym c~asie, w tym dorywczo). Tylko 16,30/0 spisywanych Indian było właścicielami swych mieszkań, tylko 48% rodzin dysponowało samochodem 66. Indianie chicagowscy tego okresu pochodzili z kilkudzi€sięcju piemion ("Chicago Warrior" z 3 grudnia 1958 wymieni<a ich 71), z których naJliczniej reprezentowane były przypuszczalnie (a na pewno wśród :dier:tów St. Augustine's Center) Chippewa, Menomini i Dakota Sioux 6,. W bardzo poważnych (ale a niejasnej reprezentatywności i }osowoścj) badaniach prowadzonych w latach 1968 i 1969 ustalono, że społeczność: indiańską w Chicag{) m{)żna podzielić na trzy grupy ekonomiczno··spvłeczne a różnej wielkości. Pierwsza, licząca około 10% całości, to rGzproszona po całym mieście warstwa średnia. Co interesujące, z tej warstwy rekrutują się zarówno ci, którzy w pełni przyjmują wzory kulturowr: świata białych, jak i ci, którzy są najaktywniejszymi członkami orgĆlnizacji indiańskich. Druga, to rosnąca warstwa ustabilizowanych zawodo\\'o pracown,jków fizycznych. Liczy ona około 20% całości. Trzecia, h:ząca 65 66 67 N'e'ils, op cit.s·s. 74, 92 - 4. Por. La.zewski, op cit., ss'. 57 - 62. Po:-. WODds and HaTki'ns, op cit., s'. 20. �Z PRERII 125 N'A ULICE oKoło 70% całości, to nieustabilizowana warstwa tych, którzy żyją przede wszystkim z pracy dorywczej (;8. Badania prowadzone w 1966 lub 1967 roku nad wylosowanymi mieszkali.cami części dzielnicy Uptown pokazują ciekawe wzory pracy. Spośród zatrudnionych Indian około 30% pracowało dorywczo. Zarabiali oni bardzo mało, ale mieli wystarczającą ilość pieniędzy na zaspokojenie podstawowych potrzeb, a nie musieli się nikomu tłumaczyć, gdy chcieli wyjechać do rezerwatu na dzień, tydzień czy miesiąc. Wolność cenili sobi<:~ przede wszystkim 69. Praca dorywcza jest dla Indian postawą wobec życia, anie typem zatrudnienia czy kwalifikacji. Wykonują ją w takiej samej mierze osoby bez wykształcenia, jak i z wykształceniem śreqnim. Inaczej niż w przypadku innych grup etnicznych, u Indian wyksztakenie nie wpływa na stabilność pracy, gdyż nie wpływa na zmianę celów życiowych ,0. Wspomniane badania w Uptown pokazują inne ciekawe fakty, zvviązane z wykształceniem. W całej próbie Indianie okazali się lepiej wykształceni, niż średnia dla próby, ale ich bezrobocie było dwa razy wyż .. .::izeniż średnia d'la próby i wynosiło 64% (ciekawe jest porównanie z przytoczonymi wyżej danymi ze spisu z roku 1970). Co więcej, w całej próbie wraz z coraz wyższym wykształceniem spada bezrobocie, u Indian natomiast nie ma tego związku. Bezrobocie Indian, choć wyższe, wystEtPuje jednak w licznych krótkich okresach czasu. Wygląda więc na to, że Indianie zainteresowani byli znalezieniem krótkich zajęć, co im się udawało. Bezrobocie można więc uznać, przynajmniej częściowo, za zde·terminowane stylem życia. O wspomnianym fakcie zainteresowania ciekawą przede wszystkim pracą świadczy to, że bardzo wielu Indian, więcej niż średnia próby, chciałoby dodatkowego przeszkolenia zawodO\vego. Pracy szuka też więcej Indian, niż jest ich bez zatrudnienia - chcą więc pracę zmienić na ciekawszą 71 Stałe szukanie cie'kawszej pracy powoduje jednak częstą niechęć pracodawców do zatrudniania Indian, uważanych za niezdolnych do trwałego związania się z jednym zakładem. :vIiasto, zdaniem \Vhite'a, antropologa z plemienia Cherokee, jest \vażnym wyzwaniem dla Indiańskości. Mimo ogromnego nacisku na tożsa- 'l< Po,r. George Education D. Scott, John K. White, in ehicag'), and Es,teIJe Fuchs, Indian:,; National Study of American Indian Education, :\":)\"(?"mber 1>969;E.,te'l1e Fuchs al1ld Rorbeort J. Havighunst, To Live .·lmerican Inc/ian E:ducation. Garden City. Nt'w Ymk 1:973, ss. ·107 - 9. • g <Par. -np, W'wJlds "nó Hal'~inlS, op. cit., s. 49; Jo.hn Kel1lnardh White, .-1lilerican Indian Employment. A Studu of the Work Habits in Chicago, Illinois, Hlimeo, 1.97:1,s,s. 9, .15 - 6. 'o W'ood" and H<"r,bns, op, cit., s. r3; Whi,te, American ,<. 90, 912,. " Par. White, Patterns. , ., ss. 22 - 32. of and Patterns American Indian t/wir Series II, No.2, on This Earth . in in Indians Chicago ... , �126 Janusz Mucha mość plemienną oraz konfliktów z przedstawicielami wrogich plemion, wszelkie zachowania, wartości, idee, oceniane są z punktu widzenia tego, czy są one "indiańskie", czy też należą do "świata białych". Czym Jest owa Indiańskość, na ogół trudno zainteresowanym wyjaśnić, potrafią jednak w każdej konkretnej sprawie wypowiedz,ieć się, czy ma ona, czy nie ma, indiański charakter '/2. Wzory uczestnictwa w życiu indiaIlskim zależały jednak w pewnej mierze od długości pobytu w mieście. Ci, którzy byli tu krótko, nie angażowali się na ogół w działalność instytucjI indiańskich w Chicago, pozostawali natomiast w silnym kontakcie z własnym rezerwatem. Ci, którzy byli tu długo, znacznie częściej uczestniczyli w działalności chicagowskich instytucji, nieco rzadziej odwiedzali rezerwat. Poglądy na Indiańskość miały znaczenie dla kształcenia dzieci. Wśród wielu Indian istniało przekonanie, że kontakty szkolne z białymi dZlećm; przynosiły w rezultacie w młodym pokoleniu rozmywanie się właściwego systemu wartości. Stąd 60% badanych przez Raschera rodziców indial1skich uważało w 1968 roku, że tylko w pełni indiańska szkoła w Chicago jest właściwym wyjściem ze złej sytuacji. 58°/11 rodziców sądziło je,inak, że zupełnie wystarczy, jeśli ich dzieci ukończą tylko szkołq średnią (mającą w USA charakter niemal powszechny) 73. Mimo, że deklarowali odwrotnie, indiańscy rodzice w Chicago nie zachqcali specjalnie .owych dzieci do nauki, a w konsekwencji dzieci uważały opuszczanie lekcji za przejaw Indiańskości 74. Popatrzmy jeszcze na posługiwanie się plemiennymi językami w mieście. Dzieci szkolne prawie ich już nie znały, w domu posługiwali si'~ nimi głównie starzy, a osoby ze średniego pokolenia tylko w obecności starszych od siebie. Język plemienny uważano za odpowiedni do omawiClnia .,spraw indiańskich", starannie oddzielonych od "spraw świata białych", lepiej ujmowanych po angielsku. Po swojemu mówiono też podczas wizyt w domu w rezerwacie 75. Jak wspominałem poprzednio, jeszcze w końcu lat sześćclziesi'1tych wielu Indian traktowało pobyt w Chicago jako okres przejściowy. Losowa próba, na której oparte są rozważania White'a pokazuje, Że co trzeci Indianin (a tylko 80/0 w całej próbie) mieszkał w mieście krócej niż rok 76. Ogromna była też mobilność w samym mieście, zwłaszcza w graWhite, Amc rican Indian in Chicago ... , ss. 9 - 10. Lecmarj P. Ruscher, American Indian Parents' Attitudes the Chicago Schools, M. A. thes'is, Northears'te:'n rllinoi., Sbtc gust 19'68, ss. 31 - .5. 74 White, op. cit., 87 - 9. 72 n 75 ibidem, 76 \Vhitc, Paterns ... , .s. 31. s. W7. unci Opinions College. }'OWUTrI C'~:Lagn, /Li- �Z PRERII NA ULICE 127 nicach Uptown. Brak stałego adresu i telefonu świadczyły o tymczasowości pobytu, choaby czasem miała ona trwać długo 77. Podobnie było ze szkołami. Mimo znacznej liczby Indian, trudno bylo znaleźć indiańskie dzieci w szkołach. Jak zauważają Fuchs i Havighurst, trudno spotkać dziecko indiańskie, które w tej samej szkole przeszłoby cały kurs nauki. Trudno zresztą w ogóle znaleźć Owe dzieci. Spośród około siedmiu tysięcy Indian w Chicago, w sześciu szkołach znajdujących się VI rejonie o największym zagęszczeniu Indian znaleziono jedynie 237 indiańskich dzieci .8 5.3. D Yn a m i k a o r g a n i z a c j i W omawianym okresie chicagowskiej społeczności indiańskiej służyły już dość liczne instytucje, z kórych American Indian Center nadal był najważniejszy. Choć autentycznie indiańskiego charakteru American Indian Center nie można kwestionować, to jednak wpływ białych na jego funkcjonowanie był i w tym okresie ogromny. Po pierwsze, był to wpływ ze strony finansujących jego działania fundacji. Jak wspomniałem, w paździemiku 1958 roku na żądanie fundacji Schwartzhaupta powołano trzyosobowy komitet doradczy, złożony wyłącznie z białych. Po drugie, bardzo aktywni biali należeli, wybrani przez Indian, do zarządu. Po trzecie i najważniejsze, jesien,ią 1958 roku, po poważnym kryzycie kadrowym, dyrektorem Centrum został biały, Robert Rietz. Bezpośrednie oddziaływanie biólłycb nie było , a przynajmniej wydawało się, że nie było, naruszeniem podmiotowości Tndian. Trzy osoby spośród tych białych, profesor Sol Tax, doktor Leonard Barman oraz Robert Rietz, były czołowymi reprezentantami "antropologii w działaniu", byli więc wrażliwi na analizę zjawisk w takich kategoriach, w jakich jawiły się one Indianom. Szczególną rolę w omawianym okresie odegrał Rietz. Ukończył studia magisterskie z antropologii, pracując pod kierunkiem S:Jla Taxa. Uczestniczył później w "Fox Project", największym przedsięwzięciu badawczo-społecznym ekipy Taxa w stanie Iowa .9. Następnie pracował dla BTA. Znany był licznym Indianom chicagowskim i tutejszym antropologom współpracującym ze społecznością indiańską ze swej operatywności oraz poparcia dla idei pluralizmu kulturowego. Rietz miał jednak pew" White, American Inclian in Chicago ... , ss. 4 - 5. 78 Fuchs a'nod Havigh:.E·.it, To Live ... , ss. 109 - 11il. 7ł P,G·~·. S.ol Tax, The Fox Project, w: "Hum,un Organi,zali·on" Tax i inni, Tile Mcsqu.okies of Jawa, Publisheod by the Federated of Iowa, bez daty i miejsca wydan-ia. 17. 1, 19.18; Sol Women'.; Club,; �128 Janusz Mucha ne cechy osobowościowe, które w połączeniu z dominującymi w Chicago osobowościami Indian przyniosły po kilkunastu latach w.iele nieszczęść dla społeczności. Umiał on załatwić prawie wszystko, a w każdym razie nieporównanie więcej, niż ci Indianie,' którzy działali w centrum. Zuoby t więc ogromną władzę, której jednak nigdy nie nadużył. Sądząc, że nikt nie zdoła nic załatwić tak dobrze, jak on sam, nikogo nie dopuszczał do działań o znaczeniu dla centrum strategicznym. Tym samym nie zdoła l wykształcić indiańskich już przywódców, mogących działać w świecie instytucji białego świata. Sami Indianie nie pchali się zaś do władzy, gdy nie byli tam zapraszani (atmosfera zmieniła się pod koniec lat sze.śćdziesiątych i wówczas Rietz był przez radykałów otwarcie krytykowany j nawet zachęcany do dymisji). Rietz z:dawał sobie sprawę z możliwych konsekwencji sytuacji. Jak wspominają Sol Tax i pani Lee Rietz, wielokrotnie myślał o odejściu z centrum (miał kilka propozycj,i innej, ciekawej pracy), o przekazaniu władzy Indianom. Zawsze pojawiały się jednak problemy, które tylko on umiał rozwiązać, odkładał więc dymis.i~ do następnej okazji. Ta jednak nigdy nie przyszła za jego życia. Hietz przestał być dyrektor€m centrum dopiero wraz ze swą śmiercią w 1971 roku. Mimo wspomnianych krytyk, śmierć ta wywołała autentyczny i powszechny smutek w społeczności indiailskiej. Wraz z Rietzem skoilczył się długotrwały, bo trzynastoletni okres wielkiego rozwoju tej społeczności, a rozpoczął co najmniej sześć lat trwający kryzys, który {) malo nie doprowadził do całkowitej dezintegracji społeczności. O il€ w poprzednim okresie zarząd AIC był bardzo stabilny, administracja zaś często się zmieniała, o tyle w obecnie omawianym było odwrotnie. Administracja była stabilna, liczba zatrudnionych pracowników rosła, choć bywały okresy, gdy ze względu na trudności finansowe n:lstępowała redukcja personelu. Zarząd zmieniał się dość często, był bmviem corocznie wybierany. W okresie zatrudniania Rietza prezesem był Ben Bearskin. W listopadzie 1958 roku odbyły się nowe wybory, tym razem trzech członków zarządu. Kandydatów było jedenastu, uprawn.ionyl:h do głosowania było 227 członków AIC. Ilość członków rosła bardzo szybko. Na początku grudnia tego samego roku była ich już 275, a w k0ilcu 3138 Wprawdzie w czerwcu 1959 roku było ich mniej, bo 243, 31e wc wrześniu tegoż roku znów 28681. W późniejszych latach szybko rosł<.lliczba członków nie-indiańskich (bez czynnego prawa wyborczego). W lutym 1960 roku łącznie było 654 członków, w tym 256 Indian, w kwietniu tegoż roku łącznie 819 członków. Następne dane, jakie udało się znaleźć, °. ,BO Par. "ChoicagQ Wa,rrior" November 19, 1;958 {)l',az "Chicago Wa'rl'ior" December 3, 195<8. B1 "Chi'Daga Warr.ior" June 1959, "Chica.go W.a'rriar" Septemberj·9';;'9. �Z PRERII NA ULICE 129 mówią już a spadku liczby członków (po to, aby korzystać z usług AIC nigdy nie trzeba było być jego członkiem. Członkostwo natomiast koszto\vało, choć bardzo niewiele). W kwietniu Hl67 roku owych członków głosujących (Indian) było 166. Jak widać, Indianie nie byli zainteresowani formałnym członkosL-Hem w centrum, choć tracili tym samym wpływ na skład zarządu. Brak zainteresowania Jormalnymi procedurami uwidacznia również Jakt, iż spada l odsetek głosujących w wyborach uprawnionych do tego członków. O ile \v wyborach w 1958 roku głosowały dwie trzecie członków a tyle w 1967 Jedna trzecia. , W ciągu omawianych obecnie trzynastu lat co najmniej siedem razy zmieniał się prezes zarządu. Na stanowisku tym zasiadał zawsze Indianin. Dzialalność centrum była bardzo bogata i już w 1960 roku zmusiła zarząd do rozważenia zmiany lokalu. Znaleziono wreszcie lepsze pOl1lleszczenie, znajdujć!ce się do tego w tej okolicy, gdzie koncentracja Indian byla największa. W 19(j3 roku centrum przeniosło się do Uptown r,a róg ulic Sheridan i Broadway, zaś w 1967 roku, po otrzymaniu darowizny, kupiono świątynię masońsk<l, ogromny budynek przy Wilson Av~nue w Uptown, do dziś wykorzystywany. Budynek ten jest jedyną nieruchomością należącq do społeczności indiańskiej w całym stanie Illinois. Działalność kierowana przez Rietza a później i przez dyrektorów pro;;ramowych, była bardzo bogata. Utrzymano dotyczasowe Iormy działania. Grządzano wielkie doroczne pou;-wow z wyborami Miss Indian Chicago. Corocznie urządzano wielki jarmark wiosenny, na ogół w teatrach lub salach wystawowych w c~ntrum miasta. W 1960 roku z tej ol,azji burmistrz miasta, Richard J. Daley, ogłosił okres od 13 do 15 maja Dniami Indiańskimi w Chicago (o dawnych dniach indiańskich z lat dwudziestych i trzydziestych najwyraźniej nikt nie pamiętał). W 1963 roku w naj\'viększej hali wystawowej miasta, McCormick Place, zgromadziło się z okazji jubileuszowej dziesiątej wiosennej wystawy tyle osób, że przedłużyć musiano pokazy o tydzień 82. Nadal bardzo żywo działał Klub Taneczny, organizując co miesiąc pow-wow, gromadzące setki Indian. CZ!<)Dkawie klubu występowali podczas parad, a także uroczystości miejskich. Oni, a także dzieci indiańskie występowali w telew,izji. Co roku kilka-o krotnie byla mowa w telewizji i w radio o pracach centrum. Rozpoczęto też nowe formy aktywności. W 1958 roku młodzież w wieku 13 - 18 lat założyła Youth Club-Thunderbirds. Działał on do końca dekady, gromadząc około 20 - 25 członków. Pomagali oni sobie n~lwzajem w nauce, organizowali gry i zabawy. W kolejnym, 1959 roku przedstawiciele centrum wzię1i udział w wielkim pokazie różnych kultu;: He 9 l.ud, ,.Dil.dy New,,". \'larch t. LXIX 1.9, 1963. CHS, A,1. �130 Janusz Mu;;ha w Southern Illinois University w Carbondale. Zorganizowano też wysta· wy, które władze państwowe wykorzystywały przy komponowaniu (kspozycji amerykańskiej podczas targów międzynarodowych w Tunezji, Jugosławii, w Peru. Centrum otrzymało z tej okazji specjalne podziękowania z Ministerstwa Handlu 83. Od 1960 roku wprowadzano też pewne innowacje organizacyjnl~. Zarząd powołał stałe komisje, pod przewodnictwem swych członkó"v, do których zapraszano szerszy krąg osób. Komisje mi,Jły współpracować z personelem, którego część musiano zwolnić ze wzgh;du na kłopoty finansowe. Powołano też Radę Wodzów, w skład której mieli wchodzić wszyscy ustępujący członkowie zarządu. Rada miała bye:: ciałem doradczym pomagającym zarządowi i dyrekcji. Działała faktycznie do j~a11ca dekady, choć aktywność jej nie była wielka. W 1962 roku powołano pierwszy z klu1bów plemiennych, Winnebago Club. Indianie Winnebago nigdy nie dominowali licz.ebnie, ale byli najbardziej pn;żni, znajdrJwali się w pobliżu swych rodzinnych społeczności w Nebrasce i Wiscensin i stali się grupą najsilniejszą kulturowo. Podcz::ls pierwszego spotkania klubu udało się zgromadzić tylko 12 osób, ale szybko podjęto aktywność. trwającą z przerwami do dziś. Zorganizowano naukę własnego języka. organizowano Dzień Winnebago z plemiennymi zabawC1mi, grami i pov'-u:ow. Następne kluby plemienne powołano dużo póżniej. Sioux Club powstał w 1966 roku. Mniej więcej równocześni-c Irokezi zorganizowali Six Nations Club, zaś w 1968 roku Chippewa - Council of Three :'jres. W 1969 roku powstał Oneida Club a także Southwest Intertribal Club. Wszystkie te kluby prowadzily otwartą dzialalność - członkom ich chodziło nie tylko o utrzymanie własnej kultury, ale też o propagow<wie je] j o porozumienie z innymi plemionami. W 1961 TOku odrodził się klub kobiecy, znów prowadzqcy naukr~ szycia i gotowania. Współpracował on ze stanową £cderacjGl klubów iwbiecych, goszcząc często w różnych organizacjach kobiecych i zapewlliajqc sobie ich pomoc. Aktywność nie była jednak wielka. W 1970 roku trze· ba było klub organizować trzeci już raz. W 1963 roku, po przepro'N~dzce, otwarto w AlC sklepik z przedmiotami sztuki indi'111skiej. Dzięki dośĆ' dużej sali gimnastycznej znacznie uaktywnili sic; indianscy sportrJ\'/cy. coraz częstsze były mecze koszykówki. Grano też w inne gry. Rok 1964 przyniósł wiele ważnych nowości. Zorgcll1izowano dn'7.ynę skautów, którzy latem uczestniczyli nawet w obozie, podczas którC'gn mieszkali w tepee 84 (drużynę skautek zorganizowano w 1966 roku, VI: 1970 zaś składała się ona z trzech zespołów). Latem zorganizowano też N:J .,Chicago W<.lrrior)' September " Namiot ind';aI1ski IV ksztalci€ 959 i "ChicClgn stoŻlk.a. Warri'cłr" (j~ 4, 1960. �Z PHERII NA ULICE 131 dla dzieci akcję "lata wmieście". Jesienią otwarto specjalny kącik, w którym ochotnicy pomagali dzieciom w nauce. Pomysł okazał się bardzo dobry i korzystało z niego wiele dzieci. W tym samym roku zintensyfikowano pomoc dla potrzebujących ·rodzin. W ciągu pierwszych trzech miesięcy skorzystały z niej 534 osoby. Trzeba było też zająć się pomocą w znalezieniu pracy, czego w zasadzie AICdotąd nie robiło. Udało się na szcz<;,ście skontaktować z różnymi firmami i znaleziono pracę dla o~oło 200 Indian. Działalność Centrum wymagała znacznych funduszy. Indianie nie byli w stanie ich zdobyć, sama dyrekcja ani zarząd też nie w pełni ~obie z tym radzili. W 1964 roku powstała nOwa idea. Rietz postanowił v.rydać przyjęcie, na którym podawana byłaby pieczeń z bizona. Miejsce przy stoliku kosztować mialo 50 dolarów. W celu zorganizowania tego przyjęcia, sldonicni;J zamożnych osób do zainteresowania się nim, powołane Wielkćl l\adc;, której pierwszym przewodniczącym został Leonard Borman. Przyjl;cie si~ udało, rada szybko się zinstytucjonaliZClwała. Miala ona organizować przyszłe tego typu przyjęcia, ale też znależć inn-.; sposoby zdobywania pienif~dzy. Miejsce w niej zajęli chicagowscy politycy i businessmani. Tym samym udało się, wbrew ponownym wymogom fundacji, zachować tradycyjny w centrum charakter zarządu, mając równocześnie do dyspozycji organ, który, zdaniem tych fundacji, funkcje w·· rządu pełnić powinien. Dzięki Radzie i jej BuHalo Dinners finanse centrum zostały uratowane, ale sami Indianie znów stracili okazję nauczenia się zdobywania pieniędzy na własne cele 8,;. Pod koniec dekady działalność Rady osłabła. W 1970 roku centrum podjęł·o wysiłki, aby je] aktywność' wzmóc, co udalo si<;,znów na jakiś czas. W kolejnych latach pojawiły się nowe inicjatywy i nowe możliwości. W roku 1966 zorganizowano klub kajakowy. Przez kilka lat odbyw:J.l all wycieczki, obozy, zawody, przyczyniając się do uatrakcyjnienia centrum. W 1967 roku grupka dzieci odrabiających lekcje w AIC liczyła około 15 osc"Jbi funkcjonowala pod nazwą Explorers. W 1970 roku pracę z dziermi udało sir; jeszcze bardziej wzbogacić. Uzyskano specjalne fundusze na założenie przedszkola dla dzieci z rodzin żyjących w szczególnie trudnych warunk<lch finansowych. Dzieci tych przyjęto około czterdziestu. W ścisłym związku z centrum działała też organizacj:J młodzil?żDwa, która formalnie nie byla z nim związana. W czerwcu 1967 r. pod patronatem Church Federation of Greater Chicago i YMCA powstała Young Tribal Organization, skupiająca młodzież studiującą w Chicago przede wszystkim za pieniądze BIA, ale też urzędu do spraw kombatantów. Związek z AIC polegał nie tylko na tym, że młodzi byli aktywni w obu ,; to PO;'. Skolnic'k, ,Iction An~hropolOf1Y ... , ss. 18 - 19. �132 JamLSZ Mucha organizacjach, spotykali się w lokalu centrum, ale i na tym, ~:e przejęli wydawanie biuletynu AIC, "The Warrior" 00. Pod koniec lat sześćdziesiątych wśród chicagowskich Indian, zwłaszcza uboższych, rozpoczął się ruch społeczny, będący odbiciem indiailskich ruchów w innych miastach. W 1969 roku założono American Indian Movement,naj,bardziej radykalnej nowej organizacji. Działalność jej, cllOl'; bardzo efektowna (dwukrotne, w 1969 i 1970 roku zajęcie lokalu BIA, próby demonstracyjnego zbudowania "wioski indiańskiej" w midc:ie), nie wzbudziła entuzjazmu wśród tutejszej społeczności indiańskiej 87. Szczególnie wiele sensacji budzące demonstracje prowadz·one w Chicago przez AIM wiążą się już z następnym okresem w rozwoju społeczności, okresem w tyn:: tekście nie omawianym. lviniej bojowa, choć również, dość radykalna była inna organizacja, założona w 1969 wku i do dziś istniejąca - Native American Committee. Była to organizacja dysydentów z AIC, którzy zami·erzali w pełniejszy sposób zająć siq losem najul>oższych Indian, ich zdaniem odsuwanych na dalszy plan przez AIC. W póżniejszych latach rozłamu społeczności znaczenie NAC stało siC; duże. a czasami nawet klucz-owe. Radykalnie nastawieni Indianie brali też udział w działaniach, które mogły mieć poważne znaczenie ekonomiczne, edukacyjne, kulturalne, a nawet polityczne. Z wielu względów, takich jak brak umiejętności działania, brak poparcia społeczności dla bojowników, brak pienic;dzy, w::.zelkie inicjatywy upadły. A należały do nich - fundacje Amer.ican India:1 Dcvelopment and Education oraz Chicago American Indian Economic C()uneil, a także przedsiębiorstwo AlI Indian Trel' Service, Inc.88. RadYKałowie zaangażowali się też w poparcie starań wspomnianego już Alberta Cobe o zdobycie urzędu radnego miejskiego. Z brak'l funduszów Cobe wycofał się przed wyborami. Wpłynęła na pewną integrację działali. organizacji indiańskich i otwarła problem politycznej aktywności chicagowskich Indian w ramach politycznego systemu miasta. Następne takie działania, już bez próby wybrania własnego radnego, pojawiły się p0 dziesięciu latach. Al Cobe założył wcześniej, w 1970 roku, organizację Indians £01' Indians Inc., grupę pomocy wzajemnej, która w następnej dekadzie miała duże znaczenie dla walki z bezrobociem Indian. 86 "The W.arrio'r" wyda walny byl o'd 1965 r,oku. PoCyprz.ednio,o,d 1958 roku wydawano "Ohkag'O Warrior", .a spor,adycz:ni'e "A,IC News". Z czasopi.--:m tych korzy.-;.ialem przy pisaniu ostatniej częś·cj tego teks,tu. N.i·epełne zbiory tyc,h cz.asop:sm znajd ujq :;ię a,rchhv'um Sola Taxa w Depa,rtment of hnothr'qpology, The Unoivers·i-iy 0-[ Chic.ago, w NAES CoHege w Ch·icag·o oraz u mnie w d·omu. 87 PlOr. "Chicago S'U'I1~Times" June 11, 1>970, CHS, AI. 88 Par. "Chi'cago Sun-Times" Aug-u.s:t 15, 1!!71; "Oica-go T.r·i·bulw'· Augu.-;lt 31, 1971, CHS, AI. �Z PRERII NA ULICE 133 W marcu 1971 roku powstała jeszcze jedna ważna i do dziś funkcjonująca instytucja indiańska. W University of Illinois/Chicago Circle zauważono, że wśród kilku (wówczas niemal obowiązkowych na amerykańskich uniwersytetach finansowanych przez państwo) programów studiów etnicznych nie ma programu indiańskiego, choć są indiańscy studenci. Utworzono więc Native American Studies Program, którego kOOl'dynacją zajął się komitet pod przewodnictwem członka zarządu AIC, Matthew War Bonneta. Wyrażano nadzieję, że jesienią w programie w2żmi~ udział około 75 studentówan. Program rozwiął siG dobrze i funkc,jonuje do dziś. Po omówieniu działalności American Indian Center i organizacji w pewnym sensie z niego wyrosłych, pora przejść do omówienia fUll~CjOnowania innej ii1stytucji o ogromnym zakresie i zaczeniu, Jest to St, Augustine's Center for American Indians, założony przez białego ksiGdza episkopalnego, ojcu Petera J. Powella. Peter Powell, zainteresowany Indianami od dzieciństwa, przybyl do Chicago w latach pięćdziesiątych. W drugiej połowie lat pięćdziesiątych był przewodniczącym Joint Indian Committee, Department of Social Work, w Church Federation of Greater Chicago. Współpracowa l też z ArC. Już w kol'lcu lat pięćdziesiątych był jego członkiem, a w 196;.> roku członkiem zarządu. Nie z tymi organizacjami związane jest jednak jego nazwisko. Amerykal'lski kościół episkopalny od dawna współpracował z Indianami. Jego chicagowska diecezja otworzyła pod koniec lat pięćdziesiątych w kościele SL Timothy ośrodek opieki nad przesiedlanymi Indianami. Tu właśnie ksiądz Powell zaczął wydawać pisemko "Cross and Całumet" (ukazywało siG do 1971 roku). Tu powstała organizacja kobiet indiail:okich F'ather Delor'ia Guild, organizująca zawody sportowe, zbierająca j rozdziełajc~ca między potrzebujących jedzenie i ubrania, organizująca kiermasze sztuki. Ośrodek przekształcił się w 1962 roku w St. Augustine's Center. Mała agencja, w której pracował wówczas tylko ksiądz Powell, działała początkowo w dwóch wynajmowanych pokoikach i kaplicy. Bud·żet w pierwszym roku wynosił dziesięć tysięcy dolarów, pod konies dekady około stu tysięcy. Początkowo udzielano pomocy tylko w nagłych przypadkach, służąc już w 1964 roku około 2500 Indianom. W 1965 roku ośrodek otrzymał dotację pochodzącą z programu walki z nędzą i odtą.d 25% jego funduszów pochodzić miało z Chicago Committee on Urban Opportunity. Zajęto się skuteczniej poszukiwaniem pracy dla Indian, zdobywaniem pieniędzy, jedzenia, lekarstw, ubrań, Bezpośrednią pomocą służono wów&9 Par. "Chicag()- Tribune" M<łJrc'h loll, 1·971. CHS, AI. �134 JalWiiZ NIucha czas ponad tysiącowi osób, a wszelkie formy pośr-ednictwa, konsultacji i pomocy objęły około 6 tysięcy osób, a więc przedstawicieli prawie wszystkich indiańskich rodzin, które przewijały się przez miasto. Rozpoczęto także fundowanie częściowych stypendiów wyróżniającym Sl(: absolwentom szkół średnich. W 1970 roku na stypendia przeznaczono ponad 5 tysięcy dolarów, rok 1971 miał tę kwotę wydatnie zwiększyć. Działalność ośrodka rozwijała się i szybko nie mogła się pomieścić w dotychczasowym lokalu. W 1969 roku dzif;ki pomocy finansowej jednej z fundacji udalo się kupić bardzo obszerny i piękny budynek polożony również w Uptown. W tym czasie ośrodek zatrudniał już 11 osób. W następnym roku jego zarząd byl w pełni indiański, administracj·] natomiast w większości indiańska. W 1970 roku zastępcą dyrektora ;~I)stał już Indianin, a pod koniec 1971 roku ksii:!dz Powell u'itąpil ze stanowiska i kierownictwo ośrodka stało się już w pelni indiańskie Ksiądz Powel1 pozostal na miejscu jC\ko doradca duchowy. Podobnie jak Hietzowi w AIC nie udało się wykształcić indiańskich następców tnk i nie udello, się to w pełni księdzu Powellowi. Ważna różnica polegała na tym, ;'2 po ustąpieniu ze stanowiska ksiądz miał i nadal ma możliwośc' wpływu na działalność ośrodka, który stworzył. Popatrzmy jeszcze na filozofię społccZO<ł, jak::! leżała u podstaw działalności ośrodka. Jak pisał ksiądz Powell, powołaniem. ośrodka było pokazanie Indianom pełnych możliwości ustosunkowania si(~ do współczc-inego świata. Pokazywano więc, na czym polega wybór mi;:;dzy życiem \V re· zerwacie, a życiem w mieście, w społeczności indiańskiej czy nieindiańskiej. Starano się umocnić u Indian dumę z tego, że S<J zan·)wna I~(lianami, jak i Amerykanami. Sądzono, że jeszcze przez co najmniej trzy pokolenia Indianie opierać się będą wchlonit:ciu przc'z mel.l ing pOl, że będzie można mówić o wyrażnie indiańskich spolecznościach, Starano się, aby w ośrodku Indianie mogli zdobyć taką siłę duchową, jakcł w r~zerwacie daje im kultura plemienna. Ośrodek byl centrum religijnym, chrześcijańskim, ale sam ksiądz Powell jest wybitnym znawcą i'digit indiańskich, znajdując w nich wiele elementów, które jego zdaniem są najistotniejsze dla wiary 90. Stąd opieka duchowa nie była próbami nawracania. Nie próbowano też narzucić Indianom wartości klas średnich, czy systemu behawioralnego związanego z dominującą kulturą, Wyraźnie wskazywano natomiast, jak pewne wzory dzialania blokują Indianom możliwość pełnego rozwoju w mieście, które sami wybrali, Krytykując działalność asymilacyjną władz państwowych i jej rea lizacj~ przez BIA, 90 Peter J. Powell, Sweet the Sun Volumes, Medicine. The Contirwing RoLe of and the Cacred BttffaLLo Hat ill Northern Un,ivers.ity ,A Okl,ahoma Press, ,Norman 1979. Dance ille Sacred !Irrows. Cl1eUCll11C 11iotorli, Two �Z PRERII 135 NA ULICE postulowano więc z jednej strony reorientację działań administracji, ale z drugiej taką adaptację ze strony Indian, która umożliwiłaby im nie tylko zachowanie własnych kultur, ale i sprawne funkcjonowanie w mieście 91. 5.4. Podsumowanie Koniec lat pięćdziesiątych i lata sześćdziesiąte to stabilizacja ub~)giego getta indiańskiego w Uptown. Umacniała się pan-indiańska świadomoM' etniczna, utrzymywały się w nowych warunkach stare wzory kulturowe. Dwie najważniejsze w tym okresie organizacje, to American li~diall Center oraz St. Augustine's Center. Pierwsza miała w coraz wIększe] mierze charakter społeczno-kulturalny, druga socjalny. Obie kiePJwane były z wielkim powodzeniem i ku zadowoleniu Indian przez bi:liych. I powodzenie i zadowolenie nie okazały się trwałe. Koniec la t sześćdziesiątych przyniósł wielkie ożywi2nie wśród dye;kryminowanych grup etnicznych. W ruch ten włączyli się również chicagowscy Indianie, tworząc nowe radykalne organizacje i podejmując nowe akcje, na ogół niezgodne z tradycyjnymi indiańskimi metodami działania. 6. Z a koń czen ie Kolejne lala przyniosły ogromne zmiany w życiu indiańskiej społeczności Chicago. Rosła ona nadal, przesuwając się w Uptown coraz dalej na północ. Niewiele zmieniła się pod względem ekonomiczno-społecznym, bardzo natomiast pod względem organizacyjnym. Prawic natychmiast po śmierci Rietza n:lstąpił głęboki rozłam wALC, przezwyciężony faktycznie dopiero w 1976 roku, gdy dyrektorem wstał w;,;pomniany tu Willard LaMere. Od tego czasu do dziś trwają prace nad powrotem do dawnej świetności. Kryzys groził wprawdzie dezintegracją społeczności, ale miał też nip· wC)tpliwie pozytywne funkcje społeczne. Wyzwolił energię zarówno il bia·· łych przyjaciół, jak i u samych zainteresowanych. Pozwolił wyrosnąć nowym przywódcom. Spowodował rozwój jednych, a powstanie ni)wych organizacji. Swe znaczenie utrzymał St. Augustine's Center, ogromne ., PnI'. Wnods <l.lld Harkins, ..\:'t'wr :VT. Harkin". Chicago vet·.<ly nf MiO.l1c.';'Olo.:l. Minncapohs, op. lnrfians: cit., ~. 4; The Effects January PrafuUa of N00g, Urban l.970. S~. 37. Richard Migration, G. mimeo, WHOc!s. Un;- �136 JCIlW,Z II1ncha znaczenie zdobył NAC. Powstały małe szkoły indiańskie, do college'u włącznie. Po przezwyciężeniu kryzysu, na przełomie lat siedemdziesią'~ych i osiemdziesiątych nastąpiło włączenie społeczności indiailskiej do bogatego i barwnego życia politycznego Chicago. W tekście powyższym pokazałem meandry przemian stosunku fed-::ralnych władz amrykailskich do Indian. Dążenia do pełnej ich asymilacji zastąpione zostały przez ponowną organiz·ację dawnych struktur plemiennych i próby utrzymania kultur. Wrócono póżniej do prób asymilacji i odebrania Indianom ich "prywatnych ojczyzn" ~ rezerwatów. Od początku lat sześćdziesiątych do dziś utrzymuje siq, choć z trudem i częst.J niekonsekwentnie, polityka "pro-indiiailska". Artykuł pokazać miał, w .l'::\ki sposób wspomniane przemiany przyczyniały się do dynamiki chicago\\ski ej społeczności indiailskiej. Jak zaznaczyłem we wstępie, w tekście tym chciałem zwrócić LtV/age: na sposoby reagowania Indian na sytuację miejską. Nie wszystko wi2my na ten temat. Znaczna część Indian utrzymuje, choćby częściowo, dawne tradycJe i stara się przekazywać je dzieciom. Bardzo wielu pracuje w taki sposób i w takich zawodach, aby móc jak najczęściej wracać .,do domów". Reakcją na nową sytuację były też wspomniane organizacje. Te organizacje miejskie musiały mieć zupełnie inny charakter, niż najrozmaitsze stowarzyszenia, czy instytucje plemienne. Działały w nowych warunkach, zaspokajały nowe potrzeby, musiały być międzyplemienne. Nie mogły do tego być tworzone wyłącznie przez Indian, Co wiązab się tak z zyskami, jak i z kosztami. Indianie przetrwali prawie pięć stuleci ekspansji cywilizacji białego człowieka. Hezerwaty istnieć będą przypuszczalnie jeszcze bardzo długo. Co będzie z Indianami w miastach ~ trudno powiedzieć. Z jednej strony faktem jest, że choć z pomocy St. Augustine's Center korzysh prawie każda przybywająca do Chicago rodzina, to po mniej więcej i'oku więcej się tam nie pojawia, że w działalności AIC i innych organizacji bierze łącznie udział może dziesięć procent ludnośc.i indiailskiej, że działacze wielu organizacji to te same osoby. Z drugiej strony jednak, mimo ogromnego uniformizującego nacisku ze strony cywilizacji, nie zaniknę!3 w Ameryce żadna chyba grupa kulturowa, nawet żadna z tych, które przybyły tu po to, aby zamerykanizować się. A Indianie nie chcą się asymilować. �Z PRERII J C!II liS;:; NA 1.17 ULrCE ]\l/Lcha FR.O.\1 PR.AIRIE TO THE CITY. TRA:NSFORMA'TIONS INDIAN COMMUNITY OF CHICAGO'S AMERICA.'i (summary) This pa·per a·im.' to prl'.-;ent the crca,tion and developn'.el1lt of the AmericA'll Indi<l':l u)l11munity j'n Chicago, IlIi.nuis. General s':·tua,tJiocl'n of Na't'iv'e AJne'.·i,c<1l1.-; :-; -;i1Ortly discLl'.-;sed.Factor.,;, pu'shing the Indians olA uf their reserva'tj,ons and puUing them t,o big cities are described. Dev,elo;pment {)f the American Indian commU'lli{y j,n Chic,1go cons'is-t,s of "preili.,;·tory" anó, unt.i'l 1;971, three per,jl()ds. Grm,,"th uf the commu·n:ity and its o:ganizati·on.' was a Co.1L"cqL1eJlc(~bdth'of the fedcra,] I'ndi,an poLocy and of the l'ndLIn" de.iire b ,lvC'i,d LIlno:nploY'lllOtlot cmd Vl'l'y difficult ],ivin:g condition.,;o.n the '.·e;"eI\'atirms. The "In.dian pro:blem" resulted from the faot tha't Iodians dkl not want to <hs'imilite, but in.,tead, wis.łwd to .:'OLI'iHtheic cuj,('Ul'es even ,i,n the ci:ty. "PrehiS'to,ry" (lf Uw Jn-::lian commun'i'ty in the indus'tr,ira,l cjty 0'[ Chi·cago oegi'n.; with UJe la"t ·tr'ea,ty 'i·n 1833 <lind the inc.o'rpora-tion of the town of Chi.ca·go Jll the ,-«me year. l ndi.a'n traditkm of the r:.ity wa,; recal!e'd o.n t:vv'o-oocd.s.i-ons.F,i,.s~ ·W·'\'; ti1C World's Columb.iai!l Exposition in 1;89,3,the sec(JInd - the centennial Gl the ba:! di ngo C Fo:-.t [Je'il1bofn. The fir."t per'i(l,d oC Chicagc>'s Amcr;c<ln Indian c,ommu,n.i;ty, jln thc year.-; 1910- ]9.')1, wal-; mar,ked by ib very .'il,ow gl'<J\vlh, V<iC'tims ot the Gener.a:1 All<l'\.rnen\: :".et "lld vder.<\'n~ ol t w.o wi;-:,.ld wars settled i·n Chiic'ago. The agg:r'ega·tc \vcl.-; .-;jowly t.-an"formi.ng ·jn.to ,< c<lm:nunity. FL-.iJt orga'nizati-ons w<),rking w'i,th l-:lciians w<.:re"eolup and led lnO;;'i!y by \vhi'te pea:pIc, The-;ee<J'nd peri:J.d, :n the years H'52 - 3, was t'h(~ b<':g'i,nni,Jlgo.f ,CI l,arg'c flo·w ol N«,~'ive Al1lL'l'ie<1nsto Chicag.o, but al\;,o other bjg ej,tie,. The ClYWre-;uJhj lrG<!11 t.he nssimilati anis't po.licy uf the federal go,voernment and its eonsequence - a relocation Pl\.gi'am fl,r Indians !olJiking f nr Job.s. 1n ,t.hi.s pel'i'J'd a pan--Iln::l;i,a,nghetto ;n Ch;cago's UphlWJ; emerged. The needs ,of thousands 'o[ unprepared fnr urb';:l ]\:e imm:g;'a';l!.-; Wel"(' mc't by new lH'ganizatians created fOf Indians <mce mr;n- by whitL'-;. but cim-;ide.'ed by 1n:hanslhci.r own o'fga'nizatio)]S. Deve'lupmel1lt ol the,;c orgJll'iz<.I;ti-r'll'(Uw ln(~st ;mp'-l!'tan'! bei.ng the A,mer,i'can India,n Conter) W,b :lecompan:c·d by ;;evl'r·al prohkm.s. SDnll' pl'Ohlom,'i were solved in the next pel'iod, when 1-n the years i 9:)8 - 71 ,l wllite anthroIY)kJgi ..;:l led the Amer.ican Indlian Centor. The hte 1'960.,; br.ought the revival of L"lhnic ccnscioll.,;nes's among the pCKJrer groupsin the U.S. Chicago 11ndian.-; p(ll"tioipatc,d in thoi.' movement, estabHshing new, rad~c,al()irganiiz<:1'ti'ons an'i taking palit in ~'iL'veral ,Ichons that were, how·ever, C'o'n:s·~dE ..red n{lll1-Ind~aln by thcir c(m'tJll'Uni·ty. Begiorming o[ the 1\970,; b marked by the deep spJ-i't that divi'ded the Indl~3ln commllni'[Y i·n Chj'cago, Hs c.aus'Cs and cOllsequenoes are shm'try discussed. lI'n ,thi.-; papor r intended to proE"seintt,he Indianls ways of reading tJ the urban ..dua'bion, It -"e('lIn:Sthat the :majority of In.dian:.-; ,r-c:ta'ins, at leaslt pa,r,tly, tribal tradi,tj·o.ns alnd tries tu p:l'SS ,them to their ehilldren. A jo<t of them work~n a way (or i·n the lra:des) a'm'Owing them to go "hack hoone" as ,O'f'j.en 3!S .poss'ible. The o-~·ga:niza1j.onsmentioilled .above were als'o a fOTm ,0'£ .reacbi!QIIlto the new en v~r-a"- �138 Janus,,, Mucha ment. They had to have a char.aeter qUlii-e different from Uw !lUmernu.'i trib,il a.;.-;·c>ciatiooo.'i Ol' iJosLilu·tiooJSthcut a,l.ready exi~ted. They OIperated i'l! a new situahoo, met new oeeds, alo-d hald to be ·inter-ll'ibal. They could 'Ol>t have bcen created o'oly by J·ndia'ns. Depende'l1'ce ·on while per '(ms, money rule.; brought SOllne :idvaUltages, bu·t abo severa·l disa.ctva'nlages. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b15f3315b6df3b74908579fb52b084e7.pdf 6ae185f6dde0c73eff312c3641b42e93 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1752 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1622 Title A name given to the resource "Sukcesja etniczna" w parafii katolickiej w niewielkim mieście amerykańskim / ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48, s.161-176 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mucha, Janusz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XLVIII: 2004, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 Część I I I JANUSZ MUCHA Katedra Socjologii Ogólnej i Antropologii Społecznej, AGH, Kraków „SUKCESJA ETNICZNA" W PARAFII KATOLICKIEJ W NIEWIELKIM MIEŚCIE AMERYKAŃSKIM 1 WSTĘP Celem tego tekstu jest analiza konkretnego przejawu „sukcesji etnicznej". Ta problematyka teoretyczna pojawiła się w naukach społecznych na początku XX wieku w ramach prac tak zwanej pierwszej „szkoły chicagowskiej" (szkoły Roberta E. Parka). Od tego czasu powstało wiele mniej lub bardziej ogólnych koncepcji sukcesji (nawiązujących do ekologii roślin, z której wkrótce wyrosła ekologia społeczna; na ich temat por. McKee 1993). W artykule niniejszym cho­ dzi mi o sukcesję w jednej szczegółowej dziedzinie i w jednym szczegółowym miejscu. Przedmiotem tekstu jest nieukończony jeszcze proces przejmowania parafii rzymskokatolickiej przez szybko rosnącą liczebnie ludność latynoską od zmniejszającej się zbiorowości polonijnej w Zachodniej Dzielnicy średniej wielkości miasta South Bend na północy amerykańskiego stanu Indiana, około 90 mil na wschód od Chicago. Ten proces oznacza jednak również zamknięcie procesu sukcesji etnicznej eliminującej kulturowo grupę węgierską z „samodziel­ nego" życia religijnego dzielnicy. Warto tu przypomnieć, że w społeczeństwach kulturowo zróżnicowanych religijność jest bardzo często ściśle związana z etnicznością (por. np. Posem-Zieliński [red.] 2003), a w znanej koncepcji autorstwa Miltona Gordona (1964, s. 23-30) religia jest jedną z trzech możliwych podstaw etniczności w społeczeń­ stwie amerykańskim. W prezentowanym tu przypadku dwie istotne dla tekstu grupy etniczne w zasadzie nie różnią się przynależnością religijną. Co więcej, historycznie rzecz biorąc katolicyzm jest ważną częścią tożsamości etnicznej ich obu. Kulturowo rzecz biorąc natomiast, są to jednak nieco inne typy katolicy­ zmu. Etniczna sukcesja, o której tu będzie mowa, ma znaczenie dla kulturowych cech katolicyzmu w całym mieście. W tekście przedstawię najpierw bardzo krótko miejscową Polonię oraz zbio­ rowość Latynosów, a potem skoncentruję się na wspomnianej „sukcesji" . Na 2 1 Chciałby podziękować panu dr. Pawłowi Załęckiemu z Instytutu Socjologii U M K za uwagi i sugestie. Dzieje miasta i jego Polonii opisane są dokładnie w: Mucha 1996. Ludność latynoska mia­ sta i teorie „sukcesji etnicznej" związane ze wspomnianą „szkoła chicagowską" przedstawione są w: Mucha 2003. 2 �162 JANUSZ MUCHA tyle, na ile ma to sens (i istnieje odpowiedni materiał empiryczny), postaram się wskazać elementy procesu „przejścia" i ceremonii „przejścia", tak jak analizo­ wane są one w antropologii społeczno-kulturowej. POLONIA W SOUTH BEND South Bend istnieje pod tą nazwą od 1830 roku. Miasto ma dziś około sto tysięcy mieszkańców. Do połowy X X wieku rozwijał się tu przemysł ciężki, w tym maszynowy. Obecnie główni indywidualni pracodawcy to: prywatny, ka­ tolicki Uniwersytet Notre Dame (założony przez Kongregację Świętego Krzyża w roku 1842), szpitale oraz zarząd szkół publicznych. Przemysł (w tym maszy­ nowy) istnieje, ale składają się nań głównie liczne, niewielkie zakłady. Pierwsza większa grupa Polaków pojawiła się tu w roku 1865. W ciągu dekady 1870-1880 nastąpił wzrost ich liczby z około 160 do około 1600 osób. Przy­ jeżdżali nadal, do I wojny światowej. Osiedlali się głównie w Zachodniej Dziel­ nicy (West Side). Założyli w tym protestanckim mieście kilka parafii rzymsko­ katolickich i jedną polskokatolicką. Te rzymskokatolickie (tylko one nas tu będą interesowały) to: „świętej Jadwigi" (St. Hedwig, 1883), „świętego Kazimierza" (St. Casimir, 1899), „świętego Stanisława" (St. Stanislaus, 1900) i w końcu, w roku 1910, „świętego Wojciecha" (St. Adalbert). W 1913 roku powstała para­ fia kościoła polskokatolickiego. W roku 1915 założono na południu tej samej, szeroko rozumianej, dzielnicy rzymskokatolicką parafię „Our Lady of Hungary", skupiającą ludność węgierską i polską. Imigranci węgierscy utworzyli w 1900 roku w północnej części dzielnicy parafię St. Stephen, która będzie jed­ nym z „bohaterów" tego tekstu . Przy parafiach powstawały rozmaite polonijne instytucje. Najważniejsze były szkoły z polskim językiem wykładowym. Po I I wojnie światowej nauka od­ bywała się tu już po angielsku. Od roku 1969 zaczyna się stopniowe zamyka­ nie polonijnych szkół parafialnych. Do dziś pozostała tylko szkoła świętego ST. Adalbert, którą z uwagi na zdecydowaną dominację uczniów latynoskich trudno teraz określić jako polonijną. Od roku 1896 do roku 1964 ukazywało się „ogólnomiejskie" pismo polonijne, najpierw pod tytułem Goniec Polski, a potem Polish Messenger. Od roku 1929 do połowy lat osiemdziesiątych istniał w South Bend polonijny program radiowy (por. Mucha 1996; Mucha 2003). We wszystkich wspomnianych kościołach odbywają się nadal polonijne spot­ kania religijne lub występują jakieś inne mniej lub bardziej silne polskie akcenty (śpiewanie polskich pieśni podczas jednej z niedzielnych mszy, śpiewanie kilku 3 3 1 Warto pamiętać o tym, że gdy mowa w tym tekście o parafii, to tylko „historycznie ' chodzi tu o jednostkę terytorialną. Amerykańska parafia katolicka (pomijam tu inne wyznania) to dziś zbiorowość ludzi (rodzin) w dość formalny sposób („rejestracja", płacenie regularnych składek, czynne i bierne prawo wyborcze przy wyłanianiu rady parafialnej, itp.) związanych z konkretną podstawową jednostką organizacyjną Kościoła, niezależnie od miejsca zamieszkania. �163 „SUKCESJA ETNICZNA" W PARAFII KATOLICKIEJ polskich kolęd w okresie Bożego Narodzenia, spotkania modlitewne, święcenie koszyków z jedzeniem przed Wielkanocą). Uczestniczy w nich jednak obecnie mała liczba starszych ludzi. Celebrowane są już tylko dwie msze w miesiącu, odprawiane przynajmniej częściowo po polsku. Jedna z nich, odprawiana przez księdza Polaka pracującego kilkanaście mil na północ od South Bend, ma miejsce w kościele St. Adalbert. Msze, które tam obserwowałem, skupiały po około 50 osób. Około jednej trzeciej tej liczby stanowili ludzie bardzo starzy. Pozostali byli w średnim wieku; czasem przychodzili z małymi dziećmi. Pieśni polskie zapowiadane były po angielsku przez zakonnicę, która grała na organach i intonowała je w słabej polszczyźnie. Odprawiający mszę ksiądz apelował do Polaków o uczęszczanie na tę (to znaczy w tym kościele, o tej godzinie, w daną niedzielę miesiąca) mszę i na drugą w miesiącu mszę odprawianą po polsku w inną niedzielę miesiąca w kościele St. Hedwig. Msza ta odprawiana jest w intencji polskiego Radia Maryja (które faktycznie dociera tam do kilku osób, mających anteny satelitarne). Liczba uczestniczących wiernych jest podobna jak w poprzednio omówionym przypadku. Nadal aktywnie działają dwa para­ fialne chóry polonijne. Jeden to chór parafii St. Adalbert, drugi związany jest z kościołem polskokatolickim. Leonard F. Chrobot zaproponował ostatnio interesującą typologię polonijnych parafii w USA. Typ A to polonijna parafia lub misja, służąca świeżo przybyłym imigrantom z Polski. Typ B - polonijna parafia w stabilnej dzielnicy polonijnej danego miasta. Typ C - polonijna parafia w zmieniającej się (głównie pod wzglę­ dem składu etnicznego) dzielnicy. Typ D - polonijna parafia w zmienionej już pod względem etnicznym dzielnicy, typ E natomiast to parafia polonijna w sta­ dium zamykania (Chrobot 2001, s. 85-89). W South Bend mamy do czynienia wyłącznie z polonijnymi parafiami typu C i D. Jest jednak bardzo możliwe, że niektóre z nich zostaną wkrótce zamknięte. Artykuł ten pokazuje, w jaki sposób można uratować parafię rzymskokatolicką, przekształcając jej oblicze etniczne (kosztem jest tu jednak zamknięcie innej etnicznej parafii rzymskokatolickiej). Opisane dalej procesy nie doprowadziły jak dotąd (i prawdopodobnie w ciągu najbliższych lat nie doprowadzą) do zamknięcia polonijnej parafii St. Adalbert, ale do częściowego na razie przejęcia jej z rąk Polonii przez Latynosów . Dwie doroczne imprezy mają skupiać Polonię miasta i okolicy. Jedna z nich to obiad z okazji Miesiąca Dziedzictwa Polskiego, mający miejsce na ogół w październiku. Druga impreza to styczniowy „Obiad Opłatkowy". Uczestniczy w nich po około 250-300 osób. 4 4 Chrobot, który jest socjologiem religii i księdzem katolickim, aktualnie proboszczem dwóch parafii (St. Hedwig oraz St. Patrick) w South Bend, był w latach 1991-1995 proboszczem parafii St. Adalbert. Poświęca jej ważny przypis nr 10 swego artykułu (2001, s. 88). W roku 2001 Chrobot uznał ją za należącą do typu C. Przypis kończy się słowami ówczesnego proboszcza: „jak długo jeszcze ta parafia będzie polska?" W końcu następnego roku Chrobot też uważał omawianą parafię za należącą do typu C (por. Chrobot i Trobaugh 2002). Dziś widzimy, że w krótkim czasie, „prze­ skakując" typ D, zbliżyła się ona do zmodyfikowanego typu E. �164 JANUSZ MUCHA LATYNOSI W SOUTH BEND. KRÓTKA CHARAKTERYSTYKA ZBIOROWOŚCI Jak doniosły pod koniec stycznia 2003 roku wszystkie amerykańskie media, liczba Latynosów nieznacznie przekroczyła w USA liczbę Murzynów (każda z tych grup stanowi teraz około 12% społeczeństwa amerykańskiego). Ci pierwsi stali się najliczniejszą w Stanach mniejszością (ogólna socjologiczna charakte­ rystyka tej zbiorowości znajduje się, np. w: Marger 2002, s. 282-321). W stanie Indiana mieszkało w 1999 roku (według oficjalnych statystyk, pomijających nie­ legalnych imigrantów) niewielu Latynosów - 2,6% ludności stanu (w Kalifornii prawie 30%). Według badań z połowy ubiegłej dekady, Latynosi mieszkający w powiecie St. Joseph, na którego terenie leży South Bend, związani są głównie z przemysłem i z rolnictwem. Ludność latynoska jest ogromnie zróżnicowana pod względem takich zmiennych jak: kraj urodzenia, podtrzymywanie tradycji (w tym języka), poziom edukacyjny, dochód. Większość (rozmaite źródła mówią tu o 75 procentach) pochodzi z Meksyku. Latynosi mają na ogół wiele dzieci. Ich populacja jest dwa razy młodsza niż ogólna populacja powiatu. Przeciętne gospodarstwo domowe liczy dwa razy tyle osób, co średnia w powiecie. Młodsi Latynosi chodzą na ogół regularnie do szkół, ale jedna czwarta osób w wieku 16-24 lata porzuciła szkołę przed jej ukończeniem (wiele cytowanych tu źródeł podaje bardzo podobne informacje dotyczące niskich motywacji edukacyjnych grupy latynoskiej). Wielu latynoskich mężczyzn jest samotnych - zostawili rodziny w Meksyku i wysyłają tam pieniądze. Pełne rodziny mieszkające w South Bend mają na ogół więcej niż jedno źródło utrzymania. Latynosi mają przeważ­ nie stałe prace, rzadko biorą urlopy. Połowa z nich pracuje w przemyśle. Dochód uzyskiwany przez indywidualnych Latynosów jest znacznie niższy niż przeciętny w powiecie. Prawie 30% tej ludności żyje poniżej poziomu ubóstwa (jest to dwa razy więcej, niż średnia amerykańska). Cztery piąte kobiet pracuje zarobkowo poza domem. Przeciętny Latynos jest dwujęzyczny. Osiemdziesiąt procent Laty­ nosów to katolicy, a dalsze szesnaście procent należy do różnych kościołów pro­ testanckich (por. Shapiro 1996, s. 218-219). Ludność latynoska nie jest równomiernie rozmieszczona na terenie całego powiatu St. Joseph. Mieszka ona głównie w South Bend. I tu jednak zasadniczo jest skoncentrowana w Dzielnicy Zachodniej (West Side) miasta (drugą taką dzielnicą jest „Południe"). Popatrzmy teraz jak Latynosi z South Bend byli przedstawiani w latach 2002 i 2003 przez największą gazetę w okolicy, South Bend Tribune, oraz jak wyglą­ dają w oczach „ekspertów społecznych", z którymi rozmawiałem - ich własnych, miejscowych przywódców, księży, pracowników miejskich agencji zajmujących się nimi, profesorów uniwersyteckich pochodzenia latynoskiego, zaangażowa­ nych w życie tej społeczności. Pierwsi Latynosi pojawili się w większej liczbie w South Bend w 1943 roku. Byli to Meksykanie z Teksasu. Sprowadzono ich tu zarówno do prac przy budo­ wie kolei, jak i do pracy w przemyśle. Zaoferowano im mieszkanie w Zachod­ niej Dzielnicy miasta, w okolicach polonijnego kościoła St. Casimir. Tam też �„SUKCESJA ETNICZNA" W PARAFII KATOLICKIEJ 165 początkowo uczęszczali na msze. Nieco później przenieśli się do (również polo­ nijnego) kościoła St. Stanislaus, w północnej części dzielnicy. Z tego kościoła większość Latynosów przeniosła się później do dawnego węgierskiego kościoła St. Stephen, również w północnej stronie Dzielnicy Zachodniej. Pierwsze msze po hiszpańsku odprawiono tu w roku 1968 (Dits 2002a). Na początku 2003 roku na jedną „hiszpańską" mszę w tygodniu uczęszczało tu tyle osób, co na wszyst­ kie pozostałe („angielskie") msze razem. Zdaniem pochodzącego z Porto Rico zastępcy burmistrza (jednego z czterech), całą tutejszą zbiorowość latynoską można podzielić na cztery podstawowe grupy. Pierwsza to Amerykanie meksykańskiego pochodzenia, mieszkający tu od dziesię­ cioleci. Wszyscy znają doskonale angielski. Są dobrze zasymilowani w społecz­ ności South Bend. Druga grupa to Amerykanie pochodzenia meksykańskiego, którzy niedawno przybyli do miasta, głównie z Kalifornii i z Teksasu. Większość z nich zna dobrze język angielski, ale są i tacy, którzy mówią prawie tylko po hiszpańsku. Trzecia grupa to Meksykanie z Meksyku, którzy niedawno przyje­ chali do miasta. Znaczna większość to nielegalni imigranci (choć są wśród nich i tacy, którzy mają pozwolenie na pracę). Obie grupy Amerykanów pochodzenia meksykańskiego nie żyją dobrze z grupą biednych, niewykształconych, nieznających angielskiego, na ogół nielegalnych imigrantów. Jest wreszcie czwarta grupa Latynosów. Są to głównie ludzie z wyższym wykształceniem, zajmujący wysokie pozycje w społecznej strukturze miasta. Niektórzy z nich to Ameryka­ nie pochodzenia meksykańskiego, zasadniczo jednak pochodzą z Karaibów (np. z Porto Rico) oraz z południowej Ameryki. Wielu z nich nie ma żadnych kontak­ tów z miejscową społecznością latynoską z Zachodniej Dzielnicy. Jeśli chodzi 0 proporcje, to - zdaniem jednego z moich rozmówców - pierwsze dwie grupy razem stanowią nieco ponad 40% zbiorowości Latynosów, najnowsi imigranci z Meksyku - nieco ponad 40% i ostatnia wymieniona grupa - niecałe 20%. Podczas rozmowy, odbytej jesienią 2002 roku, proboszcz dwóch parafii (będę do jego osoby i parafii wracał): St. Casimir i St. Stephen, zwrócił mi uwagę na różnice kulturowe między Polakami a Meksykanami, odnoszące się do sposobu funkcjonowania organizacji kościelnej. Kościół katolicki w Meksyku był i jest sil­ nie kontrolowany i finansowany przez państwo. Parafianie nie muszą ponosić żad­ nych wydatków związanych z funkcjonowaniem parafii. Tymczasem w Ameryce kościoły są odłączone od administracji państwa i utrzymywać je muszą parafianie. Ludność polonijna rozumie to doskonale, gdyż w samym South Bend zbudowała 1 nadal w dużej mierze utrzymuje kilka parafii. Tutejsza ludność latynoska nie rozumie tego, gdyż przyzwyczajona jest do innego systemu. Oczekuje raczej wsparcia finansowego ze strony proboszcza, niż oferuje własny wkład finansowy. Gdy płaci na kościół, nie ma faktycznie żadnego wyobrażenia o wielkości ko­ niecznych wydatków na jego utrzymanie. Ludność polonijna aktywnie uczestniczy w zarządzaniu parafią, ludność meksykańska - w znacznie mniejszej mierze. Per­ spektywa połączenia parafii może, zdaniem proboszcza, wywołać poważne kon­ flikty, gdyż ludność polonijna faktycznie musiałaby ponosić znacznie większe niż dotąd nakłady. Ponadto nie wiadomo, jak rozwiązać problem mszy polskich �166 JANUSZ MUCHA i hiszpańskich, innego typu nabożeństw odprawianych w językach etnicznych, etnicznych tradycji parafialnych, rady parafialnej (w parafii St. Adalbert do rady należeli prawie wyłącznie przedstawiciele Polonii). Inny problem, zdaniem pro­ boszcza, jest taki, że wśród mówiących po angielsku katolików w USA (w tym wśród tutejszych Polaków) 17% ludzi uczęszcza regularnie na msze, wśród Latyno­ sów zaś odsetek ten wynosi tylko 10%. Im mniej ludzi chodzi regularnie do koś­ cioła, tym mniej jest chętnych do finansowego i organizacyjnego wspierania go. Warto w tym miejscu przypomnieć przedstawioną ponad 30 lat temu przez Władysława Piwowarskiego (odnoszącą się literalnie do Polski, ale opartą na szerszej literaturze przedmiotu) typologię zbioru parafian i ich relacji z parafią. Wyróżnił on sześć typów ról pełnionych przez parafian. Typ A to „parafianin - zwykły użytkownik", który jest przedmiotem a nie podmiotem działalności parafii. Nie oczekuje się od niego inicjatywy, lecz przyjmowania usług świad­ czonych przez parafię. Typ B to „parafianin-klient", „kupujący" poszczególne usługi „sprzedawane" przez duchownych. Typ C to „parafianin-użytkownik", od którego oczekuje się płacenia składek kościelnych, ale nie oczekuje się inicja­ tywy w zakresie udziału w czynnościach parafialnych. Typ D to „parafianin-podległy", od którego żąda się stosowania się do przepisów kościelnych i wy­ pełniania poleceń wydawanych przez administratorów parafii, ale nie oczekuje się żadnej własnej aktywności. Typ E to „parafianin-mandatariusz", włączony w czynności wewnątrzgrupowe parafii, od którego jednak nie oczekuje się włas­ nej inicjatywy. Typ F to „parafianin-stowarzyszony", pełnoprawny, świadomy i aktywny członek wspólnoty, odejmujący zadania z własnej inicjatywy i na własna odpowiedzialność (Piwowarski 1971, s. 265-266). Mimo, że sam nie prowadziłem na ten konkretny temat w South Bend dogłębnych badań empirycz­ nych, chciałbym zasugerować hipotezę, że jeśli trzymać się powyżej przedsta­ wionej typologii, to Polacy należą tam raczej do typu ostatniego, zaś Latynosi są bliżsi typom z początku listy. Nie chodzi tu jednak o to, czego od parafian się oczekuje, ale o to, jakie role są oni gotowi chętnie pełnić. Jak wcześniej pisałem, parafia St. Adalbert od dziesięcioleci prowadzi podstawową szkołę katolicką. Według wspomnianego proboszcza, jest w niej 123 uczniów (choć możliwości lokalowe i edukacyjne istnieją dla około 400 uczniów), w tym prawie połowa to Latynosi, a ok. 30 to dzieci polonijne. Tych drugich, jego zdaniem, będzie ubywać, tych pierwszych będzie przyby­ wać. W jego obecnej parafii St. Casimir (te dwa kościoły leżą od siebie około pół kilometra) zlikwidowano niedawno szkołę. Proboszcz kończył negocjacje z Uniwersytetem Notre Dame w sprawie otwarcia w pustym budynku szkoły St. Casimir początkowo przedszkola, potem pełnej szkoły podstawowej z języ­ kami angielskim i hiszpańskim. Znaczna część społeczności lokalnej, na której terenie znajduje się kościół, jest bowiem latynoska (ludzie ci należą jednak na ogół do nieco dalej na północ położonej parafii St. Stephen). Projekt ponownego otwarcia szkoły St. Casimir wzbudzał jednak kontrowersje wśród osób związa­ nych ze szkołą (i z parafią) St. Casimir, która mogła, jak wspominałem, pomieścić znacznie więcej uczniów, a stale była niedoinwestowana. �„SUKCESJA ETNICZNA" W PARAFII KATOLICKIEJ 167 Protestanccy Latynosi zbudowali sobie wiele małych świątyń w Zachodniej Dzielnicy, przede wszystkim przy głównej jej arterii, alei Western. Jak się wy­ daje, różnice religijne nie są szczególnie istotnym czynnikiem dzielącym lud­ ność latynoską w South Bend. Dziś Latynosi mieszkający w South Bend pracują głównie w przemyśle. Część z nich pracuje w sektorze tradycyjnie w Ameryce ich zatrudniającym, czyli w rolnictwie. Jest to zasadniczo praca sezonowa, jednak poza sezonem niewielu z nich wraca do Meksyku, starając się raczej znaleźć jakieś inne zatrudnienie na zimę. Jak podała miejscowa gazeta, oficjalnie szacuje się, że w stanie Indiana pracuje sześć do ośmiu tysięcy robotników rolnych. Spośród nich tylko dwa procent to nie-Latynosi (Dits 2002c). Pracownicy sezonowi zatrudnieni w rol­ nictwie to na ogół mężczyźni bez najbliższej rodziny, posiadający jednak w South Bend krewnych, u których często mieszkają. Na ogół wysyłają oni pieniądze do Meksyku, a także starają się sprowadzić żony i dzieci. Jest to przed­ sięwzięcie nielegalne, możliwe wprawdzie do zrealizowania, ale coraz droż­ sze i bardziej niebezpieczne (rośnie liczba przemycanych osób, które giną lub umierają po drodze). Bardzo szybko wzrasta w Zachodniej Dzielnicy South Bend liczba małych firm latynoskich. Na ogół zakładane są w lokalach, w których kiedyś mieściły się firmy polonijne. Wzbudza to pewną niechęć Polonii, ale z drugiej strony otwieranie nowych przedsiębiorstw powoduje, że dzielnica jest wciąż „żywa". W nowych firmach trudno czasem się porozumieć w języku innym niż hiszpań­ ski, a towarami sprzedawanymi w sklepach (zwłaszcza spożywczych) Polonia nie jest, z powodów kulturowych, zainteresowana. Latynosi w South Bend mają własną prasę. Główna gazeta to rozprowadzany za darmo miesięcznik pod tytułem El Puentę. Publikuje on, tak samo jak „nor­ malne" gazety amerykańskie, przede wszystkim wieści z najbliższej okolicy (kilku powiatów w stanach Indiana i Michigan, znajdujących się wokół South Bend), ale także wybrane wiadomości z całych Stanów, z Meksyku i w małej mierze z reszty świata. Zamieszczane są też w nim wiadomości o lokalnych latynoskich organizacjach i o mszach oraz innych wydarzeniach religijnych odbywających się w języku hiszpańskim. Poza nim istnieje lokalna (nadająca z South Bend) stacja latynoska w ramach jednej z kablowych sieci telewizyj­ nych, prezentująca częściowo własne programy, a częściowo seriale latynoame­ rykańskie i edukacyjne programy meksykańskie, a także lokalna, mająca siedzibę w Zachodniej Dzielnicy miasta, latynoska stacja radiowa, nadająca po hiszpań­ sku muzykę („latynoską" i ogólnoamerykańską), wiadomości („amerykańskie" i meksykańskie) oraz programy edukacyjne przez 24 godziny na dobę. Przy zakładaniu tej stacji radiowej współpracowały oba miejscowe uniwersytety (Uniwersytet Notre Dame i Indiana University South Bend) oraz lokalny oddział stowarzyszenia latynoskich obywateli USA (LULAĆ). Chociaż większość prac wykonywana jest przez ochotników za darmo, stacja na razie sama nie jest w sta­ nie się utrzymać. Jak dotąd, korzysta z grantu jednej z fundacji (por. Redding 2002). I stacja radiowa, i telewizyjna nadają reklamy miejscowych firm latynoskich. �168 JANUSZ MUCHA Jednym z problemów społeczności latynoskiej w South Bend (podobnie zresztą jak w całych Stanach) jest prawny status znacznej jej części. Status nielegalnych imigrantów z Meksyku był bliski uregulowania latem 2001 roku. Po 11 września tego roku (i narastającej, potocznej i zinstytucjonalizowanej, obawie przed cudzoziemcami) rozmowy zostały jednak przerwane i nie wiadomo, kiedy zostaną wznowione. Zdaniem miejscowych działaczy latynoskich, a także wcześniej wspomnianego latynoskiego zastępcy burmistrza South Bend, urzędy imigracyjne w Indianie patrzą jednak „przez palce" na obecność nielegalnych meksykańskich pracowników, gdyż bez nich miejscowy przemysł i miejscowe rolnictwo bardzo by ucierpiały (na temat znaczenia Meksykanów dla tutejszego rolnictwa patrz: Dits 2002c). W Ameryce początku X X I wieku bardzo trudno się żyje bez właści­ wych dokumentów, nawet jeśli tolerancyjność urzędu imigracyjnego nie grozi natychmiastową deportacją przy ewentualnym ujawnieniu statusu nielegalnego imigranta. Nie można zrobić prawa jazdy, kupić nieruchomości, otworzyć konta w banku, bezpiecznie przelać pieniędzy do kraju pochodzenia. Aby częściowo rozwiązać problem, konsulaty Meksyku w Ameryce (w tym konsulat w „pobliskim" Chicago) podjęły latem 2002 roku akcję wydawania wszystkim chętnym obywatelom Meksyku, również tym, którzy nie mają ważnej amerykańskiej wizy i zezwolenia na pracę w USA, czegoś w rodzaju dowodów osobistych (kart identyfikacyjnych). Akcja ta spotkała się z życzliwością miejs­ cowych władz administracyjnych. Kilka miejscowych banków, chcąc pomóc Meksykanom, ale też skorzystać z ogromnych zasobów gotówki, jaką oni w su­ mie posiadają, postanowiło honorować te dokumenty przy otwieraniu kont. Co więcej, niektóre banki ogłosiły, że wkrótce otworzą w Zachodniej Dzielnicy oddziały z dwujęzyczną obsługą (por. Dits 2002b; 2002c). Przy okazji warto wspomnieć, że liczne miejskie, powiatowe i stanowe urzędy w South Bend oferują obsługę w języku hiszpańskim, na ogół nie pytając o formalny status (obywatelstwo, pozwolenie na pracę) klienta. W KIERUNKU „SUKCESJI ETNICZNEJ" W PARAFII ST. ADALBERT Jak wspominałem, polonijna parafia St. Casimir i latynoska parafia St. Stephen miały do końca maja 2003 roku wspólnego proboszcza. Był on Amerykaninem irlandzkiego pochodzenia, znającym doskonale język hiszpański i odprawiają­ cym w tym drugim kościele msze po hiszpańsku. Według planów diecezji South Bend-Fort Wayne, ogłoszonych publicznie latem 2002 roku, nastąpić miało wkrótce połączenie parafii St. Stephen z polonijną parafią St. Adalbert (kościół St. Adalbert miał być centrum nowej parafii; od wielu miesięcy nie było tam proboszcza, był tylko liczący ponad 80 lat administrator). Wspomniany pro­ boszcz miał więc przynajmniej przez jakiś czas kierować trzema parafiami (według ówczesnego stanu): dwiema polonijnymi i jedną latynoską. Ordynariusz diecezji przedstawił osobiście swe plany podczas zebrań pa­ rafian i wszystkich księży (których dotknąć miała reorganizacja) w niedzielę �„SUKCESJA ETNICZNA" W PARAFII KATOLICKIEJ 169 25 sierpnia w kościele St. Adalbert, zaś następnego dnia w kościele St. Stephen. Powodem połączenia parafii był - jak stwierdził biskup - brak księży, powodujący w całej diecezji łączenie kilku parafii osobą jednego proboszcza (przykładem w South Bend są wspominane tu parafie St. Casimir i St. Stephen, a także St. Hedwig i St. Patrick). Biskup podał też inne przyczyny, specyficzne dla sytuacji w omawianych parafiach. Miały one charakter techniczny (zły stan ma­ jącego 100 lat kościoła St. Stephen i przyległego budynku wykorzystywanego kiedyś jako szkoła, a w tym momencie jako świetlica dla dzieci pod nazwą „El Campito") oraz edukacyjny. Parafia St. Adalbert dysponuje (jak pisałem już wcześniej) szkołą, w której w dobrych warunkach można prowadzić kształcenie ogólne i religijne znacznie większej liczby dzieci, niż jest ich tam obecnie (por. Trobaugh 2002), a także obszernym ośrodkiem kulturalnym (Trobaugh 2003), nawiasem mówiąc nazwanym „Ośrodkiem Dziedzictwa Polskiego". Plany te zostały natychmiast po opublikowaniu otwarcie „oprotestowane" przez Laty­ nosów, a nieco ciszej przez ludność polonijną (głównie z powodów, o których dalej będzie mowa). Jak podała cytowana autorka, uczestnicy spotkania z bisku­ pem sugerowali też (trzymając się głównego, podanego przez biskupa argumen­ tu) połączenie dwóch polonijnych parafii - St. Casimir i St. Adalbert. Biskup kładł wówczas nacisk na konieczność opieki duszpasterskiej nad społecznością latynoską (która liczebnie dominuje w okolicy, w której mieści się kościół St. Casimir) oraz konieczność przeciwstawienia się prozelityzmowi małych kościołów protestanckich, szybko rozwijających się w Zachodniej Dzielnicy, w szczególności przy jej centralnej alei. Interesujące są opinie na temat połączenia obu parafii, wyrażane przez kilku członków obu społeczności, z którymi rozmawiałem (podobne były komen­ tarze prezentowane w artykułach prasowych). Polonijni członkowie parafii St. Adalbert (jedna „zwykła" parafianka z wykształceniem uniwersyteckim, jeden członek rady parafialnej, emeryt ze średnim wykształceniem) zauważali, że wśród Polonii wyraźne są (choć nie są „większościowe") głosy tych, którzy chcą się przenieść do innych miejskich lub podmiejskich parafii, aby uniknąć nowej sytuacji podzielania parafii z Latynosami. Moi rozmówcy byli zdania, że bardzo ważne jest zachowanie polskich pieśni i zwyczajów religijnych, ale Polonia powinna raczej powitać z zadowoleniem nowych członków parafii, którzy mogą ożywić życie religijne, przyczynić się do rozwoju miejscowej szkoły, a może i całej dzielnicy. Problemem jednak było, ich zdaniem, to, że dominują­ cym językiem stanie się w parafii na długo (dla rozmówców, do końca ich życia) język hiszpański. Tuż przed połączeniem toczyła się debata o „msze angielsko­ języczne", gdyż język angielski (jako stale używany i nie-hiszpański) stał się wyróżnikiem kulturowym Polonii i innych dawnych imigrantów europejskich w ich „konfrontacji" z katolickimi Latynosami. Innym problemem, raczej organizacyjnym, ale mającym konsekwencje kultu­ rowe, miało być to, że licząca siedmioro członków prawie wyłącznie polonijna rada parafialna miała przyjąć dwunastu latynoskich członków, kompletnie tym samym zmieniając układ sił. Nawiasem mówiąc, wedle wspomnianych artykułów �170 JANUSZ MUCHA prasowych, indywidualnych członków parafii St. Stephen było 6500, podczas gdy parafii St. Adalbert - 1300 (w pobliskiej polonijnej parafii St. Casimir - 500). Latynoskie członkinie parafii St. Stephen (były to wyłącznie kobiety, za­ trudnione w lokalnych agencjach zajmujących się opieką nad latynoskimi dzieć­ mi), z którymi rozmawiałem, wyrażały żal, iż ich społeczność wiele zainwe­ stowała w dotychczasową parafię, przyzwyczaiła się do niej, wielu Latynosów tutaj się żeniło, chrzciło i bierzmowało dzieci, tu realizowała wiele innych swoich wartości kulturowych, a teraz będzie musiała „zmagać się" z Polonią, mającą również tradycje rzymskokatolickie, ale jednak zupełnie inne. Wskazy­ wano też „techniczne", łatwo jednak dające się rozwiązać problemy, dotyczące ulokowanych w opuszczanym kościele obiektów materialnych, takich jak figury, obrazy, meble, księgi, mających dla Latynosów wielką wartość symboliczną. Wszystkie rozmówczynie wyrażały nadzieję, że problemy zostaną rozwiązane szybko i pozytywnie. Warto zwrócić uwagę na to, że reorganizacja miała mieć pewien wpływ na problemy leżące poza bezpośrednimi zainteresowaniami parafian, ale istotne dla stosunków władzy w obrębie diecezji. Proboszcz i wikary parafii St. Casimir i St. Stephen mianowani byli zawsze przez potężny zakon, Kongregację Świętego Krzyża (J g° własnością jest np. Uniwersytet Notre Dame), zaś proboszcz St. Adalbert był zawsze księdzem diecezjalnym. Obecnie Kongregacja miała przejąć dodatkową parafię. e CEREMONIA „PRZEJŚCIA" Nawiązuję tu oczywiście do pojęcia „rytuałów przejścia" Arnolda van Gennepa (1960), a może raczej ceremonii, niż rytuału przejścia (por. Buchowski 1993, s. 141-143), ale, jak pokażę dalej, i do ceremonialnego przejścia z zam­ kniętego i zdesakralizowanego kościoła do kościoła będącego nową siedzibą „nowej" parafii. Przez rok sprawa połączenia parafii była w pewnym sensie uśpiona, przynaj­ mniej z punktu widzenia niezaangażowanych w nią bezpośrednio osób (w tym Polonii i Latynosów). Działały jednak „komitety integracyjne" w obu parafiach, działał wspólny, międzyparafialny komitet przygotowujący proces łączenia struk­ tur kościelnych i (w ramach specjalnego podkomitetu) zajmujący się możliwymi do przewidzenia problemami kulturowymi. Od jesieni 2002 roku organizowano w parafii St. Stephen spotkania, podczas których Latynosi i Węgrzy debato­ wali nad tym, co - w szczególności, w sensie materialnym i duchowym - trzeba przenieść do nowego kościoła. Trwały dyskusje o tym, jak będzie wyglądała przyszłość dzielnicy. W miejskich środkach masowego przekazu panowała jednak cisza. Została ona przerwana w niedzielę 27 kwietnia 2003 roku, kiedy ordynariusz diecezji ogłosił na konferencji prasowej, że zamknięcie kościoła i parafii St. Stephen nastąpi za miesiąc. Rozpoczęły się ostatnie przygotowania. Jednym z nich było umieszczenie w biuletynie parafii St. Stephen ogłoszeń parafii �171 „SUKCESJA ETNICZNA" W PARAFII KATOLICKIEJ St. Casimir oraz St. Adalbert, zapraszających Latynosów do kościołów. Infor­ mowały one też, że w obu tych polonijnych kościołach co najmniej jedna msza w tygodniu odprawiana będzie wkrótce po hiszpańsku (por. Trobaugh 2003a). Jak wspomniałem wcześniej, debaty dotyczyły między innymi tego, co zrobić z wyposażeniem kościoła St. Stephen. Było dość oczywiste dla wszystkich, że droga Latynosom figura Matki Boskiej z Gwadelupy zostanie przeniesiona do kościoła St. Adalbert. Rozważano, czy piękny drewniany ołtarz, przedstawiający węgierskiego króla Świętego Stefana dającego swoją koronę Matce Boskiej, po­ darować zniszczonemu niedawno przez pożar kościołowi w San Juan w Nowym Meksyku. Okazało się jednak, że nie będzie on tam potrzebny (inne „powęgierskie" przedmioty kultu być może zostaną tam jednak wysłane). Przyszłość ołta­ rza nie była (i nie jest) jasna. Zrezygnowano też z przeniesienia do kościoła St. Adalbert figury Świętej Teresy, innego przedmiotu bardzo ważnego dla węgier­ skiej ludności South Bend. Nie było jasne, co zrobić z pięknymi, starymi, drew­ nianymi ławkami, z rzeźbami stacji drogi krzyżowej — w kościele St. Adalbert znajdują się równie stare, malowane stacje (por. Trobaugh 2003b; 2003c). Można powiedzieć, że to, co cenne dla Meksykanów miało zostać przeniesione do no­ wego dla nich kościoła, a to, co cenne dla Węgrów miało niejasną przyszłość. Jak widać, proces etnicznej sukcesji miał znacznie poważniejsze konsekwencje dla społeczności węgierskiej South Bend, niż (na razie) dla społeczności polonij­ nej i latynoskiej. Nie ma się więc co dziwić, że w opiniach przedstawianych cytowanej tu dziennikarce znacznie większy procent (skądinąd już nielicznej) zbiorowości węgierskiej, niż społeczności polonijnej i latynoskiej deklarował chęć zmiany parafii. Węgrzy mogli się przenieść do „zwyczajnych" angielsko­ języcznych parafii albo do wspomnianego kościoła „Our Lady of Hungary", gdzie wszystkie ceremonie religijne odprawiane są wyłącznie po angielsku. W niedzielę 25 maja 2003 roku rano odbyła się zapowiedziana wcześniej ostatnia msza w kościele St. Stephen. Odchodząc nieco od wcześniejszego programu, celebrował j ą osobiście ordynariusz diecezji South Bend-Fort Wayne, który potem dokonał uroczystej i dramatycznej „dekonsekracji" świątyni. Tym samym dokonał się ważny akt rytualny, akt jednak, można powiedzieć, częściowy, gdyż kościół St. Adalbert (przejmujący religijną i etniczną schedę) nie przeszedł podobnego procesu. Rytuał (w ścisłym sensie) dotyczył więc w większej mierze społeczności węgierskiej i latynoskiej, niż polonijnej. Ostatni akt dramatu (choć nie całego „procesu przejścia") odbył się w następ­ ną, piękną, niedzielę, 1 czerwca. Wcześnie rano wokół budynku „dawnego" (bo tydzień wcześniej zdesakralizowanego) kościoła St. Stephen i na przyległych ulicach zaczęli się zbierać parafianie, prawie wyłącznie Latynosi . Inni, a także mieszkający w tej okolicy Murzyni , siedzieli na gankach domów i przyglądali 5 6 5 Przedstawiony dalej opis oparty jest przede wszystkim na osobistej obserwacji, a częścio­ wo na relacjach prasowych. Murzyni katolicy należą na ogół do parafii odległego o około sto metrów kościoła St. Augustin. 6 �172 JANUSZ MUCHA się. Powoli formował się, na razie „statycznie" (w postaci zorganizowanej, cze­ kającej na wymarsz, kolumny), pochód. Większość ludzi była odświętnie ubrana. Wiele osób robiło zdjęcia małymi, automatycznymi aparatami. Lokalni przywódcy parafialni wygłaszali przez megafon komunikaty, przechodząc płynnie z języka angielskiego na hiszpański. Wokół kręcili się z wielkimi aparatami fotograficz­ nymi dziennikarze miejscowego dziennika i operatorzy kilku lokalnych stacji telewizyjnych. Porządku pilnowało kilka aut policyjnych. Około godziny dzie­ wiątej pojawił się burmistrz miasta, który przywitał się z księżmi, przywódcami prawie już sformowanego pochodu, i z policjantami. Nie przybyli (a przynaj­ mniej ja ich nie widziałem, ani nie odnotowały ich przybycia prasa czy telewizja) księża z innych parafii, ani katolickich, ani protestanckich, Zachodniej Dzielnicy. Wymarsz poprzedziły kilkunastominutowe tańce młodzieńców, poprzebie­ ranych w kolorowe kostiumy Indian meksykańskich (szli oni później na czele procesji), przemówienia księży (proboszcza i wikarego) oraz przywódców społeczności latynoskiej, wygłoszone w języku hiszpańskim. Potem procesja ruszyła. Prowadzili j ą (za policyjnymi samochodami ze święcącymi „kogutami") ministranci i ministrantki zlikwidowanej parafii, niosący krzyż z dawnego kościoła. Za nimi szli wspomniani księża i burmistrz. Dalej na specjalnej przy­ czepie samochodu jechała figura Matki Boskiej z Gwadelupy. Jeszcze dalej szli działacze parafii niosący księgi, obrazy, figurki świętych oraz chorągwie, czyli te wszystkie przedmioty, które miały znaleźć miejsce w owym kościele. Gdy procesja ruszyła, brało w niej udział około dwustu osób, prawie wyłącz­ nie Latynosów. Cały czas dochodzili jednak nowi ludzie, tak że do kościoła St. Adalbert doszło ponad trzysta osób. Po około pół godziny, po przejściu gra­ nicy parafii, do czoła procesji dołączyła kilkuosobowa delegacja rady parafialnej z kościoła St. Adalbert (w tym, znany działacz polonijny) z wielkim transparen­ tem „Witamy", w języku hiszpańskim. Tymczasem niedaleko „nowego" kościoła (na którym, w miejscu przezna­ czonym dla ogłoszeń parafialnych, nie było zresztą nadal mowy o mszach w języku hiszpańskim, ani żadnego napisu w tym języku) stało około trzydziestu osób (liczba ich rosła, ale nie przekroczyła pięćdziesięciu osób), w większości Polaków, rozmawiających częściowo po polsku, a częściowo po angielsku. Czekał tam też biskup i kilku innych księży. Byli najpierw w garniturach, roz­ mawiali ze sobą i z ludźmi świeckimi, a potem przebrali się w kościele w stroje liturgiczne. W nich dołączyli do czoła procesji, gdy ta była jakieś dwieście metrów od kościoła. Przywitali się z idącymi księżmi, burmistrzem, przywód­ cami latynoskimi, delegacją nowej parafii. Gdy procesja doszła do kościoła, biskup i inni księża weszli na szczyt schodów do wielkiej bramy, a pozostałe osoby zgromadziły się wokół nich. Biskup wygłosił po angielsku przemówienie, tłumaczone na hiszpański przez jednego z księży. Nawoływał do jedności w wierze katolickiej i do budowy jednej, zwartej parafii z dwóch dotychczasowych. Wyraził też nadzieję, że włą­ czenie się młodej i dużej zbiorowości latynoskiej do parafii St. Adalbert doda jej, tak potrzebnej, energii. Odmówiono modlitwy w językach angielskim, hisz- �„SUKCESJA ETNICZNA" W PARAFII KATOLICKIEJ 173 pańskim i polskim. Z tym ostatnim poszło najgorzej. Ani biskup, ani księża nie znali języka polskiego. Modlitwy znało tylko kilka starych już osób. Tłumacze­ nie zwrotów religijnych z języka angielskiego na język hiszpański szło świetnie, na język polski - kiepsko. Gdy modlitwy przed wejściem się skończyły, biskup, a za nim reszta procesji (z mężczyznami niosącymi Matkę Boską z Gwadelupy na czele), weszli do koś­ cioła. Po chwili był on pełny do granic możliwości. Nie widziałem nigdy tego kościoła tak pełnego, nawet podczas pasterek. Odprawioną przez biskupa mszą zakończył się ogromnie ważny etap w życiu społeczności polonijnej, latynoskiej i węgierskiej w South Bend. KONSOLIDACJA Proces restrukturyzacji parafii znany jest mi jedynie z przekazów prasowych i z korespondencji z wieloletnim członkiem rady parafialnej St. Adalbert. Mie­ siące letnie roku 2003 nie przyniosły spełnienia się pesymistycznych prognoz dotyczących współpracy między niechętnymi sobie dotąd partnerami - spo­ łecznościami polonijną i latynoską, powiązanymi teraz przynależnością do jednej parafii. Ta niechęć, podkreślanie tego, iż trzeba się pogodzić z faktami, ale że nie jest to rozwiązanie, jakie indywidualne osoby i rodziny uważają za właściwe, jest widoczna w wielu rozmowach, referowanych w cytowanych tutaj relacjach prasowych. Jak napisał mi wybitny członek rady parafialnej: „Konso­ lidacja wydaje się przebiegać znacznie lepiej, niż się spodziewaliśmy. Każda grupa etniczna próbuje być wrażliwa na potrzeby drugiej. Na przykład, podczas mszy, przy wymienianiu 'znaku pokoju', widać ludzi z każdej strony wycho­ dzących z ławek po to, aby podać rękę sobie nawzajem. Widać znacznie więcej uśmiechów oznaczających akceptację i wzajemne pozdrowienie tak przed mszami, jak i po nich" . Choć wcześniej sądzono, że Latynosi natychmiast zdo­ minują radę parafialną, do końca sierpnia nie było tam ani jednego z nich (w parafii St. Stephen rada parafialna zbierała się raz na kwartał, podczas gdy w St. Adalbert raz w miesiącu ). Proboszcz powiedział radzie, że nie należy pospieszać Latynosów. Rozmawiał z nimi o potrzebie wydelegowania przed­ stawiciela i poinformował o tym radę. Spodziewał się pierwszych latynoskich członków rady wczesną jesienią . W kościele St. Adalbert odbywają się dwie hiszpańskojęzyczne msze w każ­ dą niedzielę. Ponadto, w mszach odprawianych po angielsku uczestniczy wielu (głównie, choć nie tylko) młodszych Latynosów, którzy lepiej rozumieją język 7 8 9 7 List od Louisa Ciesielskiego z 29 sierpnia 2003 roku, przechowywany w archiwum domo­ wym autora. List od Louisa Ciesielskiego z 1 września 2003 roku, przechowywany w archiwum domo­ wym autora. List od Louisa Ciesielskiego z 29 sierpnia 2003 roku. 8 9 �174 JANUSZ MUCHA angielski niż hiszpański. Cotygodniowy biuletyn parafialny wydawany jest w dwóch językach - angielskim i hiszpańskim. Już widać ożywienie życia ko­ ścielnego. Jest teraz znacznie więcej ślubów i chrzcin. Jesienią zacząć się miały kursy językowe - hiszpańskiego, dla tych parafian, którzy chcą poznać język hiszpański i związaną z nim kulturę, oraz angielskiego dla Latynosów . Przejmowanie parafii przez Latynosów jest procesem potencjalnym (gdyż jeszcze się nie zrealizował) i powolnym. Jak mi się wydaje, na razie restruktury­ zacja odbywa się częściowo „na polskich warunkach", choć dużo jest wciąż resentymentu i niektórzy (jak się spodziewano) opuszczają parafię. Nie wiadomo jeszcze na pewno, jak wielu członków Polonii opuści ją. W kościele St. Adalbert nie ma dotąd klimatyzacji, która działa w kilku niepolonijnych kościołach oko­ licznych. Wielu ludzi „przenosiło się" już wcześniej na lato do tamtych kościo­ łów i wracało jesienią. Inni próbują „na własną rękę", bez wcześniejszego infor­ mowania o tym proboszcza i biskupa, sprowadzić do parafii księdza z Polski . Czynniki demograficzne, takie jak młodość zbiorowości Latynosów, starość zbiorowości polonijnej, coraz większa liczba Latynosów w dzielnicy i coraz mniejsza liczba przedstawicieli Polonii (por. Mucha 2003) powodują, że należy się, moim zdaniem, spodziewać pojawienia się interesujących zjawisk etnicznych. Społeczne centrum zbiorowości latynoskiej przesunie się w okolice historycznie „należące" do Polonii. Aktywizacja szkoły St. Adalbert, spodziewane ponowne otwarcie szkoły St. Casimir oraz silny nacisk proboszcza na znaczenie edukacji, mogą przyczynić się do wzmocnienia jej roli w życiu Latynosów. Nie­ którzy przedstawiciele Polonii, w szczególności ci, którzy ze względów społecz­ nych i finansowych będą mogli sobie na to pozwolić, wyprowadzą się z okolicy lub przeniosą się do innych parafii. U innych przedstawicieli Polonii wzmocnić się może, pod wpływem prawdopodobnego konfliktu kulturowego, poczucie tożsamości etnicznej. Może ono oznaczać wzmocnienie istniejących organizacji polonijnych i przezwyciężenie obecnego kryzysu przywództwa. Koszt w postaci wspomnianego konfliktu międzygrupowego może być jednak wysoki. 10 11 LITERATURA B u c h o w s k i M . 1993, Magia i rytuał, Warszawa, Instytut Kultury. C h r o b o t L.F., Rev. 2001, Typologies of Polish American Parishes: Changing Pastoral Struc­ tures and Methods, Polish American Studies, t. LVIII, 2, s. 83-94. C h r o b o t L. F., Rev., J e s s i c a T r o b a u g h T e m p l e . 2002, A Place for Differences. Spiritual Leader Helping Churches Move Forward to Rhythm of Diversity, South Bend Tribune, 29 December, s. F3. D i t s J. 2002. Just a Touch of Home. Newcomers to US Hold to Their Language, South Bend Tribune, 20 January (http://www.southbendtribune.com/stories/2002/01/20/local). D i t s J. 2002a, Credit Union to Cater to Latinos, South Bend Tribune, 25 June (http://www. southbendtribune.com/stories/2002/06/25/local). 10 11 List od Louisa Ciesielskiego z 1 września 2003 roku. List od Louisa Ciesielskiego z 29 sierpnia 2003 roku. �„SUKCESJA E T N I C Z N A " W PARAFII K A T O L I C K I E J 175 D i t s J. 2002b, Hungry for Work, South Bend Tribune, 22 July (wydruk komputerowy; tekst dostępny w archiwum internetowym pod adresem: www.southbendtribune.com). D i t s J. 2002c, Well Documented Mexicans Get Redesigned ID Cards from Consulate, South Bend Tribune, 11 October (http://www.southbendtribune.com/stories/2002/10/ll/local). G e n n e p A. v a n . 1960, The Rites of Passage (1909), Chicago, The University of Chicago Press. G o r d o n M . M . 1964, Assimilation in American Life. The Role of Race, Religion and national Origins, New York, Oxford University Press. M c K e e J a m e s B. 1993, Sociology and the Race Problem. The Failure of a Perspective, Urbana and Chicago, University of Illinois Press. M a r g e r M . N . 2000, Race and Ethnic Relations. American and Global Perspectives, Fifth Edition. Belmont, CA, Wadsworth. M u c h a J. 1996, Codzienność i odświętność. Polonia w South Bend, Warszawa, Oficyna Naukowa. - 2003, Nowe zjawiska, stare ujęcia. Polonia i Latynosi w niewielkim mieście amerykań­ skim na początku X X I wieku, Przegląd Polonijny, R. X X I X , nr 3, s. 39-68. P i w o w a r s k i W. 1971, Religijność wiejska w warunkach urbanizacji. Studium socjologiczne. Warszawa, Więź. P o s e r n - Z i e l i ń s k i A. [red.]. 2003, Etniczność a religia, Poznań, Wydawnictwo Poznań­ skie. R e d d i n g A. I . 2002, Hispanic Group's Leader Takes Radio's Power to the People, South Bend Tribune,\4 April (wydruk komputerowy; tekst dostępny w archiwum internetowym pod adresem: www.southbendtribune.com). S h a p i r o S. 1996, Hispanics, [w:] Robert M . Taylor, Jr. Editor, Peopling of Indiana. The Ethnic Experience. Indianapolis, Indiana Historical Society, s. 198-222. T r o b a u g h T e m p l e J e s s i c a . 2002, St. Stephen Church Told it May Be Closed, South Bend Tribune, 27 August, s. A1-A5. - 2003, St. Stephen to Merge with St. Adalbert, South Bend Tribune, 28 April, s. A 1 - A 8 . - 2003a, Holding on While Letting Go. Parishioners Face Momentous Mission in Joining Their Distinctive Traditions, South Bend Tribune 8 May (http://www.southbendtribune. com/stories/2003/05/08/faith). - 2003b, Like its Parishioners, Icons and Artifacts of St. Stephen's Headed for New Homes, South Bend Tribune, 29 May, s. C1-C2. - 2003c, Memories Recall Times Spent with Loved Ones, South Bend Tribune, 29 May, s. C1-C2. JANUSZ M U C H A „ETHNIC SUCCESSION" I N A ROMAN CATHOLIC PARISH IN A N AMERICAN TOWN Summary The aim of this article is to analyze a specific case of "ethnic succession". This topic emerged in the social sciences in the early 1900s, within the first Chicago school (the Robert Park school). Since that time, many models of succession (drawing upon biological ecology) have been pre­ sented. In this paper, I analyze a succession in one specific field and one specific place: an unfin­ ished process of takeover of a Roman Catholic parish by the rapidly growing Hispanic population from the shrinking Polish American population in the West Side of South Bend in northern Indiana. This process meant also the cultural elimination of the Hungarian Americans from the "independent" religious life in the town's quarter. �176 JANUSZ MUCHA In the multicultural contexts, religion is often closely related to ethnicity, and in the wellknown theory authored by Milton Gordon, religion is one of three possible bases of ethnicity in American society. In the case discussed here, the two ethnic groups, Hispanics and Polish Americans, belong to the same religious denomination. Moreover, historically speaking, Roman Catholicism has been a very significant element of their ethnic identities. From the recent cultural point of view, however, these are two quite different types of Catholicism. Ethnic succession discussed in this text has important consequences for the cultural features of Catholicism in the whole town. In the article, I briefly present the local Polish American community and the Hispanic community, and then concentrate on the "succession". To the extent it makes sense (and the empirical material is available), I present the elements of the "process of passage" and the "ceremony of passage" which are important for socio-cultural anthropology. J.M. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/edacf0e845e47dfc3c6d97a4df11489e.pdf 045f49893316c14799f353409cb431e5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1516 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1403 Title A name given to the resource Indianie a miasto białych ludzi. Indiańska obecność w Chicago w XIX wieku / ETNOGRAFIA POLSKA 1992 t.36 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1992 t.36 z.2, s.53-64 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mucha, Janusz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XXXVI: 1992, z. 2 PL ISSN 0071-1861 II CZĘŚĆ JANUSZ MUCHA (Katedra Socjologii U M K , Toruń) Indianie a miasto białych ludzi. Indiańska obecność w Chicago w X I X wieku 1 Córce Marcie, w dziesiątą rocznicę podczas pow-wow w Chicago tańców Wstęp Dziewiętnastowieczną politykę rządu Stanów Zjednoczonych wobec In­ dian podzielić można na dwa okresy. Celem, który miał być realizowany w pierwszym z nich, była segregacja. Polegać miała ona na zupełnym usu­ nięciu ludności tubylczej z ziem leżących na wschód od rzeki Mississippi, a pożądanych przez białych osadników, oraz na ustaleniu wyraźnej granicy między dwiema grupami „rasowymi". Po zachodniej stronie Missisipi In­ dianie mieli mieć prawo do życia zgodnego z własnymi tradycjami. Zasada segregaqi zaprezentowana została w 1825 roku przez prezydenta Jamesa Monroe. Pięć lat później ogłoszona została ona jako Prawo o Usunięciu Indian (Indian Removal Act). W następnych dekadach pojawiły się jednak inne idee. Zgodnie z nimi, Indianie mieli zostać, tak szybko jak to tylko możliwe, włączeni do społeczeństwa amerykańskiego. Ich własnych dążeń i zapatrywań nie brano wcale pod uwagę. Narzędziem tej przymusowej asymilacji miało być Ogólne Prawo o Nadziałach Ziemi (General Allotment Act) z 1887 roku wraz z uzupełnieniem (Curtis Act) z 1898 roku. Obie te 1 Tekst ten prezentowany był w trakcie posiedzenia grupy roboczej pt. The Victorian Impact on the Native Image: War and Peace on the Road to Wounded Knee, będącego częścią składową European Association of American Studies Biennial Conference, Londyn, kwiecień 1990 roku. Tekst jest znacznym rozszerzeniem trzystronicowego (ss. 100-103) rozdziału pt. „Prehistoria. Początki miasta" mojego artykułu (por. Mucha 1985). �54 JANUSZ MUCHA nowe ustawy były faktycznie kontynuacją i prawnym zalegalizowaniem po­ lityki prowadzonej nieco wcześniej przez Biuro do Spraw Indian, które już od połowy lat siedemdziesiątych zmierzało do całkowitego wyniszczenia odrębnych kultur indiańskich. Polityka ta zmieniona została nieco w latach dwudziestych dwudziestego wieku. W roku 1924, mocą ustawy Kongresu, obywatelstwo amerykańskie przyznano wszystkim Indianom, bez względu na stopień asymilacji (por. Spicer 1982:176-77; Underbill 1971:324-31; Nowi­ cka i Rusinowa 1988:219-64). Aż do lat dziewięćdziesiątych dziewiętnastego wieku, Indianie żyli przede wszystkim na terenach wiejskich. Wspomniane już Ogólne Prawo o Nadziałach Ziemi, uchwalone w 1887 roku, miało na celu przekształcenie tubylczej ludności Ameryki w „zwyczajnych rolników", gospodarujących w taki sam sposób, jak biali farmerzy. Ziemie plemienne miały zostać zasadniczo podzielone między indiańskie rodziny. Nadwyżki chciały władze przekazać zainteresowanym białym osadnikom. Społeczności indiańskie, ist­ niejące dotąd jako zbiorowe podmioty i przedmioty działania, a w szczegól­ ności polityczna organizacja tych społeczności, zostały bardzo poważnie osłabione, a w wielu przypadkach zupełnie wyeliminowane. Dziesiątki tysię­ cy Indian, którzy na ogół wciąż zupełnie nie rozumieli samej idei prywatnej własności ziemi i nie chcieli (oraz nie umieli) gospodarować w sposób, w jaki robili to biali ludzie, sprzedały wkrótce swe nadziały ziemi i przeniosły się do miast i miasteczek (por. Spicer 1982:162-67, 187-84). Ogólne Prawo o Nadziałach Ziemi dotknęło przede wszystkim plemiona zachodnie. Ich człon­ kowie udali się jednak do miast całej Ameryki, w tym i Chicago. Okres polityki asymilacj oni stycznej będzie częściowo należał do przedmiotu na­ szych rozważań, skupimy się jednak przede wszystkim na konsekwencjach polityki segregacji. „Prehistoria" Chicago Pierwszymi białymi, których obecność na południowym brzegu obecnego jeziora Michigan została odnotowana przez historię, byli dwaj francuscy badacze, Louis Jolliet i ksiądz Jacques Marquette. Pojawili się oni tam w roku 1673. Dopiero w 1803 roku wybudowany został w tej okolicy pierwszy fort. Dopiero w latach trzydziestych dziewiętnastego wieku Chicago stało się miasteczkiem, a potem miastem, w prawnym rozumieniu tych terminów. Region ten był jednak zasiedlony znacznie wcześniej. Pierwszymi jego mieszkańcami, jakich odnotowuje historia, było plemię Illinois. Jezioro, obecnie zwane Michigan, nazywało się wówczas Jeziorem Illinois. Obecna nazwa pochodzi najprawdopodobniej od jednej z grup plemienia Illinois, a mianowicie grupy Metch-i-ga-mi. Niektórzy wodzowie tej grupy nosili imię Chicagou. W 1725 roku, pewien młody wódz o tym imieniu spędził prawie cały rok we Francji jako gość zakonu Jezuitów. Wedle niektórych �INDIANIE A MIASTO BIAŁYCH LUDZI 55 historyków, osada Chicago nazwana została tak właśnie dla uczczenia któregoś z wodzów. Plemię Illinois zostało odsunięte z regionu Chicago prawdopodobnie przez jakąś grupę Irokezów. Już w drugiej połowie siedemnastego wieku Illinois mieszkali po zachodniej stronie rzeki Missisipi. Kolejni mieszkańcy tej okolicy, którzy wypędzili Irokezów, to Miami z grupy Algonquian. Oni z kolei odepchnięci zostali około roku 1680 na południe przez Potawatomi, którzy wówczas zaczęli przesuwać się od zatoki Green Bay w kierunku południowym, wzdłuż wybrzeży Jeziora. Plemię Potawatomi było od końca siedemnastego wieku aż do roku 1835, gdy przeszło na zachodnią stronę rzeki Missisipi, najpotężniejszą tubylczą społecznością żyjącą nad Jeziorem Michigan. Po 1835 roku nigdy nie powróciły tu znaczniejsze ich grupy, choć małe zbiorowości żyją tu do dziś dnia. W czasie trwającej w latach 1812-1814 wojny między Stanami Zjednoczonymi a Wielką Brytanią, Potawatomi przy­ łączyli się do Anglików. W 1812 roku dokonali oni słynnej później masakry amerykańskiego garnizonu w Forcie Dearborn (powstałym jesienią 1803 ro­ ku na terenie obecnego śródmieścia Chicago), mimo, iż wcześniej obiecali, że bezpiecznie odprowadzą żołnierzy amerykańskich do Fort Wayne (w dzisiej­ szym stanie Indiana). Po wojnie, zgodnie z traktatem zawartym w 1821 roku w Chicago, Potawatomi oddali Amerykanom pięć milionów akrów ziem po wschodniej stronie Jeziora Michigan (por. np. Winslow 1946:11). Na początku dziewiętnastego wieku osada Chicago była bardzo mała. Jej mieszkańcami byli Indianie, Francuzi, „mieszańcy" francusko-indiańscy, oraz Amerykanie. Skład ludności był więc złożony, ale złożoność ta nie okazała się cechą trwałą (bardzo dobrą analizę składu ludności Chicago w tym czasie znaleźć można na przykład w pracy: Petersen 1977). Osada stale rosła; zwiększało się też jej ekonomiczne znaczenie w całym regionie. Pierw­ sze lokalne wybory odbyły się w roku 1830. Uprawnione do głosowania były tylko 32 osoby. Czwartego sierpnia tego samego roku zaprezentowana zo­ stała publicznie pierwsza oficjalna mapa osady (por. Farr 1973:30, 34; Masters 1933:55). W 1832 roku rejon Chicago przeżył kolejny konflikt. Była to nowa wojna z Indianami, tym razem z plemienia Sauk and Fox. Społeczność Potawatomi nie przyłączyła się do żadnej ze stron. Wojna nie trwała długo. Wódz Sauk and Fox, Black Hawk, poddał się w sierpniu. We wrześniu amerykański rząd federalny oraz rząd stanu Illinois zawarły traktaty z plemionami Winnebago i Sauk and Fox. Indianie przekazali Stanom Zjednoczonym ogromne tereny. Dla zagwarantowania, iż tubylcy będą wiernie przestrzegać warunków umo­ wy, Black Hawk, jego dwóch synów, prorok Wabokieshiek i sześciu innych przywódców zostało najpierw zakutych w kajdany i uwięzionych, a później zatrzymanych w charakterze zakładników. W tym samym miesiącu inny traktat podpisano w tym samym regionie. Plemię Winnebago przekazało Stanom Zjednoczonym wszystkie swoje ziemie znajdujące się na terenie stanu Wisconsin. �56 JANUSZ MUCHA Po podpisaniu tych traktatów, prawie w pełni osiągnięty został cel, jakim było usunięcie wszystkich plemion indiańskich ze Środkowego Zachodu i osiedlenia ich na Zachodzie. Problemem były wciąż jednak plemiona Chippewa, Ottawa i Potawatomi, które nadal władały ziemiami w północnowschodniej części stanu Illinois, włączając w to szeroki pas wzdłuż wy­ brzeża Jeziora Michigan. Kolejnym zadaniem białych osadników oraz władz amerykańskich stało się odebranie tych ziem Indianom, udostępnienie ich białej cywilizacji i umożliwienie szybkiego rozwoju miasta Chicago (Masters 1933:55-58). Następny rok był bardzo ważny dla historii miasta. W sierpniu Chicago otrzymało prawa miasteczka oraz urzędową pieczęć. Wybrano nowy zarząd miasta. Jesienią 1933 roku, gubernator stanu Illinois zaprosił Zjednoczone Plemię Potawatomi oraz plemiona Chippewa i Ottawa do zebrania się w Chicago i do rozważenia przekazania władzom amerykańskim pozostało­ ści ich terenów, leżących na wschód od rzeki Missisipi. Większość spośród zgromadzonych „gości" stanowili Potawatomi. W sumie pojawiło się około pięć tysięcy Indian. Według Mastersa, a raczej jego informatorów, podczas Wielkiej Rady wodzów indiańskich „...Indianom sprzedawano w znacznych ilościach whisky... Indianie wiedzieli, ze są właśnie połykani przez białych... Pijaństwo wśród Indian było ogromne... Tańczyli oni, walili w swe bębny, maszerowali dookoła, zatrzymując się przed domami białych mieszkańców miasta po to, aby stroić miny i pokazywać, jak okropnie pokrywała farba ich usta; strasznie przewracali oczami... Wyglądali jak błazny i faktycznie błaznowali własną tragedię... W ten sposób mówili o tym, że ich serca przestały bić. Wszystko to ciągnęło się z dnia na dzień, a żadnego traktatu nie udało się wynegocjować. Ranek po ranku, strzał z karabinu w Forcie (Dearborn - JM) był sygnałem, który miał wezwać radę do podjęcia obrad. Ale było wiele opóźnień. Jednego dnia jakiś wódz indiański był chory i nie mógł uczestniczyć w posiedzeniu rady; innego dnia niebo było zbyt za­ chmurzone, a Indianie odmawiali naradzania się w warunkach innych niż bezchmurne. W końcu, 21 września, Indianie zgodzili się na spotkanie z komisarzami rządowymi... Po tym dniu spotkali się kilka razy. Dwudzies­ tego piątego września traktat był uzgodniony, został on podpisany dwu­ dziestego szóstego... Pewne sumy zostały przekazane dla opłacenia roszczeń, na edukację, na młyny dla Indian i na inne rzeczy. Siedemdziesięciu siedmiu wodzów indiańskich podpisało dokument. Po tym akcie Indianie wycofali się do swych namiotów. Po kilku dniach już ich nie było. W roku 1923 ustawio­ no na terenie ich istniejącej kiedyś wioski... głaz i tablicę..., które miały upamiętniać lud Potawatomi (1933; 62-64). W traktacie, plemię Potawatomi zrezygnowało ze wszystkich swoich roszczeń do jakichkolwiek terenów leżą­ cych na wschód od Missisipi i zgodziło się na przeniesienie do rezerwatu. Indianie obiecali opuścić Środkowy Zachód w ciągu trzech lat. Mieszkańcy nowego, „białego" i „ucywilizowanego" Chicago mieli tylko jedną jeszcze okazję oglądnięcia „u siebie" znacznej liczby tubylczych miesz- �INDIANIE A MIASTO BIAŁYCH LUDZI 57 kańców Ameryki. Dwa lata po podpisaniu traktatu, w sierpniu 1835 roku, pięć tysięcy Indian, przede wszystkim z plemienia Potawatomi, przybyło do miasta, aby odebrać ostatnią ratę należnych im dóbr, głównie pieniędzy i alkoholu. „I tam tańczyli oni - już po raz ostatni. Tańczyli oni swą tragedię... Rankiem rozpoczęła się wędrówka. W chwili, gdy ostatni Indianin odszedł na zawsze z tej ziemi, biały człowiek odczuł ulgę... i zapomniał o nim" (Hayes 1944:75-78). Jest rzeczą interesującą, iż na Zachód, razem z plemieniem Potawatomi, udali się również niektórzy ludzie zasadniczo z nimi nie utożsamiani przez ogół białych. Mam tu na myśli z jednej strony mieszkających na stałe w Chicago i silnie, jak się wcześniej wydawało, powiązanych z „białą cywilizacją", „mieszańców" francusko-indiańskich, a z drugiej strony białych mężów kobiet z plemienia Potawatomi. Niektóre z tych osób były bardzo dobrze znanymi, zamożnymi, posiadającymi własne przedsiębiorstwa, wpływowymi i szanowanymi obywatelami miasta. Jak się ocenia, ponad połowa osób uprawnionych do głosowania w roku 1830 przebywała w ciągu następnych dekad w „kraju Indian" (to znaczy na zachód od rzeki Missisipi) (por. Petersen 1977:62). Indianie jako „ludzie estrady" dziewiętnastowiecznego Chicago Jesień 1835 roku oznacza kres wczesnej historii („prehistorii") Indian w Chicago. W 1837 roku miasteczko uzyskało pełne prawa miejskie. Według statystyk municypalnych (por. Mucha 1983:339), w 1837 roku miało Chicago 4170 mieszkańców, w 1843 roku - 7580, w 1850 roku - 29375, a w 1860 roku już 109260. Szanowany historyk miasta, Bessie Louise Pierce, twierdzi, iż w ciągu całego tego okresu Indianie stanowili jeszcze mniejszy ułamek ludności miasta niż Murzyni (trzeba przypomnieć, iż mowa tu o czasach poprzedzających masową imigrację Murzynów z Południa Stanów do wielkich, przemysłowych miast Północy). Statystyki nie odnotowują żadnych w ogóle Indian w mieście pomiędzy 1835 rokiem a 1860 rokiem. Dopiero w tym właśnie roku, w obrębie granic miasta, mieszkać miało sześciu Indian. W 1870 roku pozostało ich tylko pięciu (oczywiście nie wiemy, czy byli ci to sami ludzie). Tubylcy byli jednak wciąż widoczni, do pewnego przynajmniej stopnia. Już w 1851 roku grupa Indian Potawatomi, która rozbiła obóz nieco na północ od granic miasta, stanowiła tak interesujący obraz, że organizowano wycieczki dla miejskich uczniów, aby ich oglądały. Wspomniana autorka pisze, że w połowie lat pięćdziesiątych dziewiętnastego wieku, „dzicy mieszkańcy puszczy" wydawali się zarządcy wędrownego cyrku obiektem godnym reklamy w społeczności, która znała ich całkiem dobrze jeszcze niewiele lat wcześniej (1940:12, 13). To zainteresowanie Indianami ze strony przedsiębiorców rozrywkowych miało utrzymywać się w Chicago jeszcze dość długo. W ciągu całej drugiej połowy dziewiętnastego wieku, Indianie przybywali do Chicago wielokrotnie. Byli to na ogół członkowie plemienia Kickapoo, �58 JANUSZ MUCHA którzy reklamowali na specjalnych pokazach swe różnorodne środki lecz­ nicze. Tubylcy z rozmaitych plemion uczestniczyli też w rozrywkowych pokazach, organizowanych przez Buffalo Billa i Pawnee Billa. Wywołując zachwyt i przerażenie zgromadzonych tłumów „napadali" na dyliżansy. Chicago było miastem rosnącym bardzo szybko. W 1870 roku miało prawie trzysta tysięcy mieszkańców, w 1880 roku - pół miliona, w 1890 roku - milion sto tysięcy, w 1900 roku - milion siedemset tysięcy. Stawało się też ono bardzo znanym i ważnym ośrodkiem politycznym, ekonomicznym i kul­ turalnym, podziwianym przez niemal cały świat. „Szkoda, że nie mogę pojechać do Ameryki, choćby tylko po to, aby zobaczyć to Chicago', po­ wiedział w 1870 roku Bismarck amerykańskiemu bohaterowi, generałowi (Philipowi - JM) Sheridanowi... Królowa Wiktoria i (Thomas - JM) Carlyle mieli również wyrażać podobne pragnienia, o czym mówiło się w Chicago" (Lewis and Smith 1920:113). W niedzielę, 8 października 1871 roku, nadeszła tragedia: Wielki Pożar. Znaczna część miasta została zniszczona. Wielu przyjaciół miasta, bez wzglę­ du na to, czy kiedykolwiek widzieli je na własne oczy, chciało pomóc, „...gdy wiadomość o nieszczęściu miasta dotarła do Anglii, ...najwybitniejsi brytyj­ scy autorzy podarowali książki, aby uruchomić bibliotekę publiczną w leżą­ cym w gruzach mieście. Idąc za przykładem znanych przedstawicieli wiktorianizmu, w tym samej królowej, angielska publiczność wysłała ponad osiem tysięcy tomów, które miasto wykorzystało w maju 1872 roku jako zawiązek swej pierwszej biblioteki publicznej (tamże: 136). W tym okresie, Indianie jako zbiorowość uczestniczyli w życiu Chicago dwukrotnie, z okazji wydarzeń o historycznym znaczeniu. Pierwszym z nich była Światowa Wystawa Kolumbijska, zorganizowana w 1893 roku, a dru­ gim była setna rocznica budowy Fortu Dearborn, obchodzona w 1903 roku. Indianie, o których teraz mowa, nie byli mieszkańcami miasta, lecz sprowa­ dzonymi speq'alnie „aktorami". Wedle statystyk, w 1880 roku stale miesz­ kało w Chicago tylko 37 Indian, w 1890 roku ich liczba spadła do czternastu, a w 1900 roku nawet do ośmiu. Jak mówią cytowani wyżej Levis i Smith, kiedy zaczęły krążyć plotki o organizowaniu przez USA ogólnokrajowej Wystawy Światowej, mającej upamiętnić czterechsetną rocznicę odkrycia przez Kolumba Ameryki, rzecznicy Chicago w praktyce „zaatakowali" Kongres, którego Komisja analizowała propozycje różnych miast, które złożyły oferty, ubiegając się o honor zorganizo­ wania Wystawy Kolumbijskiej. Chicago wygrało. Wiele było tego powodów. Miasto było unikalnym tyglem, w którym stapiały się różne rasy i grupy etniczne, tyglem, który uczynił Stany Zjednoczone tak wspaniałym krajem. Znajdowało się ono znacznie bardziej niż jakiekolwiek inne wielkie miasto w centrum ludności kraju. Miało ono bardzo wiele pokoi hotelowych, a także wiele bogactwa i przedsiębiorczości. Do tego, co okazało się może nawet ważniejsze, dysponowało ono obszernym wybrzeżem Jeziora Michigan, wybrze­ żem, które pozwalało na prawie nieograniczone zagospodarowanie. �INDIANIE A MIASTO BIAŁYCH LUDZI 59 Bardzo daleko na południe od centrum miasta (czyli od „Loop"), znaj­ dowały się dwie „dzikie" strefy w których, na samym początku lat dziewięć­ dziesiątych dziewiętnastego wieku, zaczęto wznosić wspaniałe budowle. Jed­ ną z tych stref był Jackson Park, gdzie przygotowywano Wystawę Światowa. Drugą, położoną mniej więcej o jedną milę na zachód, był Hyde Park, gdzie stawiano właśnie nowy uniwersytet, czy raczej gdzie dokonywała się reinkar­ nacja nieudanego poprzednio przedsięwzięcia podobnego typu. Obie wielkie inwestycje były bardzo ważne dla miasta i miasto było bardzo z nich dumne. Pierwszego października 1892 roku pierwsi studenci wkroczyli na piaszczysty teren nowego kampusu Uniwersytetu Chicagowskiego w dzielnicy Hyde Park, kampusu z częściowo tylko wykończonymi budynkami. Otwarcie uni­ wersytetu było czymś w rodzaju próby generalnej: mieszkańcy Chicago oczekiwali teraz poświęcenia budynków Wystawy Światowej (por. Lewis and Smith 1920:192-97). Światowa Wystawa Kolumbijska z 1893 roku była sama w sobie wspa­ niałym wydarzeniem. My jesteśmy tutaj jednak zainteresowani tylko jednym z jej licznych ciekawych aspektów. Niezależnie od „regularnych" budynków, na Midway Plaisance wzniesiono „wioskę indiańską". W pokazie wystąpili przedstawiciele plemion Potawatomi, Winnebago, Chippewa i Sioux. Za­ praszali oni do swoich wigwamów, ale także demonstrowali tkanie dywa­ nów i косу, zabawy dzieci i dorosłych, oraz tańce wojenne. Oficjalny prze­ wodnik po wystawie zwracał uwagę na grupy Potawatomi i Winnebago, jako te, które powinny być szczególnie interesujące dla zwiedzających. Po­ wodem było oczywiście to, że reprezentowały one plemiona, które niecałe sto lat wcześniej dominowały na terenach, na których obecnie znajdowało się Chicago (por. Winslow 1946:167). Nie wszyscy zachwyceni byli sposobem, w jaki Indianie prezentowali się (czy byli prezentowani) białym Amerykanom, zwiedzającym Światową Wy­ stawę. Jeden z przywódców Potawatomi, Simon Pokagon, był bardzo zawie­ dziony w swych oczekiwaniach, iż jakaś część czy aspekt imprezy pokaże „postęp", dokonany przez Indian, którzy zaakceptowali cywilizację białego człowieka. Pokagon ostro zaprotestował przeciw położeniu nacisku na etnograficzne, tradycyjne elementy życia indiańskiego. Wioskę na Midway Plaisance uznał za jedną z form eksploatacji Indian i za narzędzie utrwalania niekorzystnych stereotypów. Na korze brzozowej spisał i wywiesił „Pozdro­ wienie Czerwonoskórego" dla białej publiczności uczestniczącej w Wystawie. Kilka lat później Pokagon opublikował (jako autobiograficzną) książkę pod tytułem The Queen of the Woods, ze wstępem i dodatkiem napisanym przez wydawcę, Cyrusa H. Englesa. Książka stała się dość głośna, ale zdaniem historyków jest mało prawdopodobne, aby Indianin faktycznie sam był jej autorem. Zachowały się jego autentyczne listy, które dowodzą, że pisał bardzo kiepsko. Wydaje się, że żona wydawcy co najmniej bardzo pomogła mu w przygotowaniu książki (por. Clapsy 1966:23; Beck 1989:8; Clifton 1984:103^1). �60 JANUSZ MUCHA Następną historyczną okazją, z jakiej Indianie uczestniczyli w zorganizo­ wany sposób w życiu miasta, były obchody stulecia budowy Fortu Dear­ born, mające miejsce od 26 września do 2 października 1903 roku. Jak sobie przypominamy fort ten został zniszczony przez wojowników Potawatomi w 1812 roku i odbudowany cztery lata później. Teraz, po stu latach, In­ dianie, w tym Potawatomi, odgrywali rolę swych przodków' i przedstawiali tańce wojenne ku rozrywce białego człowieka. Około czterystu tubylców z sześciu plemion przywiosłowało na południe Jeziora Michigan do rzeki Chicago i rozbiło obóz w Lincoln Park. Tutaj odgrywali oni życie wioskowe i handel skórami z fortem. Było to ostatnie znaczące wydarzenie w Chicago, w którym aktywnie i w zorganizowany w grupy plemienne sposób uczest­ niczyła pewna liczba Indian. Początek XX wieku Pierwsze lata dwudziestego wieku były okresem bardzo gwałtownego rozwoju przemysłu rozrywkowego. Chicago stało się szybko ważnym cen­ trum kina niemego. Tu właśnie ulokowane były najnowocześniejsze w Ame­ ryce studia. Kręcono w nich liczne westerny. Dlatego też niezbędni byli indiańscy aktorzy, których sprowadzano z pobliskiego Michigan. Indianie grali też w teatrach i rewiach (por. Jahant 1974). Zatrzymywały się w Chi­ cago wędrowne trupy. Przykładem jest słynny „cyrk Euffalo Billa. W 1904 roku rozbił się w pobliżu Chicago pociąg, w którym jechał jego zespół. Osiemnastu indiańskich aktorów, pochodzących z odległego rezer­ watu Pine Ridge w Południowej Dakocie było rannych i hospitalizowanych potem w Chicago. W akcji ratunkowej brał zaś udział znany chicagowski lekarz, dr Carlos Montezuma (por. Beck 1989:1). Jak się wydaje, najbogatsze i najważniejsze źródła do badania dziejów Indian w Chicago w dziewiętnastym wieku i na początku dwudziestego wieku zawarte są w archiwum wspomnianego wyżej lekarza. Trzy zbiory dokumentów złożone zostały w chicagowskiej Newberry Library. Carlos Montezuma zdobył wykształcenie medyczne w 1899 roku w Chi­ cago Medical College. Kilka lat pracował jako lekarz w zarządzanym przez władze federalne systemie szkół indiańskich. Później otworzył prywatną praktykę w Chicago, gdzie szybko zdobył reputację wybitnego chirurga i gdzie mieszkał aż do śmierci w 1923 roku. Doktor Montezuma, „czystej krwi" Apacz, był wielkim obrońcą sprawy indiańskiej w USA. Utrzymywał kontakty z przywódcami plemiennymi z całej Ameryki. Na przełomie wie­ ków działało w Chicago Biuro do Spraw Indian, ale miasto było też ważnym węzłem kolejowym, w którym przesiadali się wodzowie podróżujący z rezer­ watów na Zachodzie do Waszyngtonu. Delegacje zatrzymywały się na ogół po to, aby naradzać się z doktorem Montezuma. W ciągu całego swego życia doktor Carlos Montezuma występował bardzo ostro przeciw wszystkiemu, co jego zdaniem oznaczało ucisk tubyl- �INDIANIE A MIASTO BIAŁYCH LUDZI 61 czej ludności Ameryki. W szczególności występował przeciw federalnym urzędom zajmującym się sprawami Indian, które znał najlepiej i z dzieciń­ stwa i z pierwszych lat praktyki lekarskiej. W latach 1916-23 redagował i wydawał miesięcznik zatytułowany Wassaja. To małe czasopismo (cztery strony) nie zajmowało się szczególnie miastem Chicago, w którym mieszkał jego redaktor. Miało ono raczej charakter ogólnoamerykański (por. Beck 1989:1). Archiwum Montezumy wciąż czeka na historyków i antropologów, którzy zajęliby się jego opracowaniem. Interesującym rysem „indiańskiego Chicago" są pomniki. Dwa z nich są szczególnie ciekawe, gdy zajmujemy się dziewiętnastym wiekiem. W 1886 ro­ ku wzniesiony został w Lincoln Park posąg zatytułowany Alarm. Autorem był John Boyle. Statua reprezentuje rodzinę indiańską, której ojciec zdaje się wypatrywać czegoś w oddali. W 1894 roku, również w Lincoln Park, po­ stawiony został pomnik autorstwa Cyrusa Dallina, zatytułowany Sygnał Pokoju. Indianin siedzi tu na koniu i pozdrawia kogoś, przypuszczalnie białego człowieka (por. Gridley 1966:6). Jak widać, w obu przypadkach Indianie przedstawieni są przez rzeźbiarzy w sposób „życzliwy". Liczne inne posągi Indian wzniesione zostały w Chicago w dwudziestym już wieku. Zakończenie Lata 1835 i 1903 to lata odpowiednio końca „prehistorii" indiańskich społeczności plemiennych na terenie Chicago i końca zorganizowanego uczestnictwa Indian w szeroko rozumianym życiu miasta. Społeczność indiańska pojawiła się ponownie w tym wielki mieście po pięćdziesięciu latach. Była to już jednak społeczność ponadplemienna, faktycznie zupełnie nie związana z opowiedzianą tu historią'. „Nowi" Indianie pojawili się w Chicago jako jedna z dziesiątek społeczności etnicznych i w takim charakterze funkcjonuje nadal. Literatura Beck D. 1989 The Chicago American Indian Community 1893-1988. Annotated Bibliography and Guide to Sources in Chicago, Chicago: N A E S College Press. Claspy E . 1966 The Potawatomi Indians of Southwestern Michigan, Dowagiac, Michigan: E . Claspy Publisher. C l i f t o n J.A. 1984 The Pokagons, 1683-1983. Catholic Potawatomi Indians of the St. Joseph Valley, Lanham, New York, London: University Press of America. Farr F. 1973 Chicago. A Personal History of America's Most American City, New Rochelle, N Y : Arlington House. �62 JANUSZ MUCHA G r i d l e y M. 1966 America's Indian Statues, Chicago: Towertown Press. H a y e s D.B. 1944 Chicago. Crossroads of American Enterprise, New York: Julian Messner Inc. J a h a n t C.A. 1974 Chicago: Center of the Silent Films Industry, [w:] Chicago History. The Magazine of the Chicago Historical Society, vol. I l l , Spring-Summer, no. 1, ss. 45-53. L e w i s L . and S m i t h H . J . 1920 Chicago. The History of its Reputation, New York: Harcourt Brace & Company. Masters E.L. 1933 The Tale of Chicago, New York: G.P. Putman's Sons. M u c h a J. 1983 From Prairie to the City. Transformations of Chicago's American Indian Community, [w:] Urban Anthropology 12, 3 - 4 , ss. 337-71. 1985 Z prerii na ulice. Przemiany indiańskiej społeczności Chicago, „Lud", t. 69, s. 95-137. Nowicka E.i Rusinowa L. 1988 Wigwamy, rezerwaty, slumsy. Z dziejów Indian w Stanach Zjednoczonych, War­ szawa: Książka i Wiedza. Peterson J. 1977 „Wild" Chicago: The Formation and Destruction of a Multiracial Community on the Midwestern Frontier, 1816-1837, [w:] M . G . Holli and P.d'A. Jones (editors), The Ethnic Frontier. Essays in the History of Group Survival in Chicago and the Midwest, Grand Rapids, Michigan: EErdmans Publishing Co. Pierce B.L. 1940 A History of Chicago, vol. П. From Town to City, Chicago aod London: The University of Chicago Press. P o k a g o n S. 1893 The Red Man's Greeting. The Newberry Library Special Collecvions # 320, [w:] World Columbian Exposition Bibliography. 1899 The Queen of the Woods, Hartford, Michigan: C . H . Engles Publishing. Spicer E.H. 1982 The American Indians, Cambridge, Mass. and London, England: The Belknap Press. U n d e r b i l l R.M. 1971 Red Man's America. A History of Indians in the United States, Chicago and London: The University of Chicago Press. W i n s l o w C.S. 1946 Indians of the Chicago Region, C.S. Winslow Publisher. JANUSZ M U C H A American Indians and an American City. "Indian" Chicago in the 19th Century Summary Until the 1830s, Chicago had been neither a city nor even an incorporated town. However, the region was very well known to the Indians. The Illinois nation was the first to occupy the area. What is called Lake Michigan now, was, in fact, known first as the Lake of the Illinois. Its later and present name came from the Metch-i-ga-mi tribe of the Illinois nation. Some of its chiefs bore at different times the name of Chicagou. The Illinois were driven from the �INDIANIE A MIASTO BIAŁYCH LUDZI 63 Chicago area probably by an Iroquois tribe. The next group after the Iroquois were the Miami. They, in turn, were pushed southward by the Potawatomi about 1680. During the war of 1812-14 the Potawatomi joined the British. In 1812 they massacred the American garnison at Fort Dearborn. After the war, in the Chicago treaty of 1821, the Potawatomi gave the Americans five milions acres of land on the eastern side of Lake Michigan. At the beginning of the 19th century the settlement of Chicago was very small. Its inhabitants were Indians, the French, French-Indians and Americans. The first local elections took place in 1830. Only 32 persons were eligible. In the same year, the first official map of the settlement was publicly presented. In August 1833, Chicago was incorporated as a town. In the Fall, the Governor of Illinois requested the United Potawatomi, Chippewa and Ottawa nations to gather in Chicago and to consider the cession of the last of their lands east of the Mississippi. In the resulting treaty, the Potawatomi nation gave up all its claims to any territory east of the Mississippi and accepted a reservation. The Indians agreed to leave the Midwest within three years. The inhabitians of the new, white and "civilized" Chicago had only one more opportunity to see a large number of Native Americans. Two years after the treaty had been signed, in August 1835, five thousand Indians, mostly Potawatomi, came to collect the final payment that was due to them. A large number of settled and established in Chicago French-Indians, as well os non-Indian husbands, went West with the Potawatomi. Among them were some well known and respected citizens of the town. The Fall of 1835 marks the end of the early history of Indians in Chicago. I n 1837 the town was incorporated as a city. There were no Indians registered in Chicago between 1835 and 1860. In that year, within the city limits, six Indians lived, but in 1870 there remained only five. However, Native Americans were still visible to some excent. In 1851, a group of Potawatomies, who encamped a short distance south of the city limits, was so unusual a sight that school children were taken to pay them a visit. During the second half of the 19th century. Indians came to Chicago at various times with medicine shows. Native Americans of various tribes also helped entertrain vast crowds as they attacked stage coaches in Buffalo Bill's shows or the similar shows of Pawnee Bill. Chicago as a city was rapidly growning. It was also becoming a very famous and important political, economic and cultural center, admired throughout the world. In this period, Indians as a group participated in Chicago life on two historic occasions. The first of them was The World's Columbian Exposition in 1893, and the seconds was the Centennial of the building of Fort Dearborn, celebrated in 1903. These Indians were not Chicago's inhabitants but rather imported entertainers. In 1880 there were only 37 Indians living here permanently; in 1890 their number decrassed to 14, and in 1900 again to eight. The very beginning of the 20th century was a period of rapid development from the entertainment industry. Chicago very quickly became an important center of the silent films industry. The most modern studios in America were located in this City. Many Westerns were being produced, so American Indians were necessary as actors and were drawn there from the state of Michigan. Indians acted in many theatres and shows, too. There were also travelling groups passing through and stopping in Chicago. An interesting feature of "American Indian Chicago" are the Indian statues. Two of them are particular interest when considering the nineteenth century. In 1886, the "Alarm" statue by John Boyle was erected in Lincoln Park. It represents a Native American family. In 1894, the "Signal of Peace" statue by Cyrus Dallin was dedicated, again in Lincoln Park. A n American Indian man is sitting on his horse and greeting somebody, presumably a white man. Many other statues were erected in the 20th century. Translated by the Author �Wi-jun-jon w klasycznym ubraniu indiańskim (z lewej) i w mundurze, podarowanym mu prawdopodobnie przez prezydenta (z prawej), wg: Catlin 1844, vol. 2, tabl. 271-272 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/51f02c82992e48e7fc0114c2dd8fc41b.pdf 03fafe06f7162f7b9d4d20b9b6898144 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1949 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Subject The topic of the resource mniejszości etniczne i narodowe - Polska Żydzi - Polska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1809 Title A name given to the resource Problematyka żydowska w etnografi polskiej / LUD 1988 t.72 Description An account of the resource LUD 1988 t.72 , s.67-90 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mulkiewicz-Goldberg, Olga Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 72. 1986 OLGA MULKIEWICZ-GOLDBERG PROBLEMATYKA ŻYDOWSKA W ETNOGRAFII POLSKIEJ Ostatnia dekada dziewiętnastego wieku jest okresem, w którym daje się zauważyć wzrost za~nteresowań tradycyjną kulturą Żydów, zamieszkujących obszary wschodniej oraz śr.odkowej Europy. Do najba'rdziej czynnych środowisk żydowskich, należy zaliczyć grupę, która ulwn'ity.tuowała się w Hamburgu, wokół znanego tamtejszego rabina Maxa Grt.inwalda, i założyła tam pi'erwsze żydowskie towarzystwo ludoz,nawcze 1. W roku lBgB t·owarzystwo to r.ozpoczęlo wydawanie czasQpisma etnograficznego. w którym publikowano prace dotyczące za!równo problemów ogólnych ważnych dla żydawsk'iego ludoznawstwa, j·aik i poszczególne artykuły oparte na badani'ach terenowych, oraz materi,ały fol'klorystyczne e. Czasopismo to terenem swych zalinteresowań obejmowało przede wszystkim ·ob:-;zar Niemiec, ale również, zwłaszcza w późniejszych latach, ukazywały się w nim prace dotycząoe Żydów zamieszkujących ziemie położone w Europie wschodruiej. W tym samym okresie w ówczesnym Piotrogracizi'e, również powstaje stowarzyszenie; Żydowska Komisja Historyczno-Etnograficzna. której celem jest przede wszystkim zbie.rail1lLei publikowanie żydowskiego folkloru słownego i melodii ludowych 3. W Polsce sytuacja wygląda nieco inaczej. p.aczą tki zainteresowań tradycyjną kulturą Żydów ni'e są inspirowane przez środowiska żydow* Artykuł omawia prace pub1ikowane począwszy od drugiej polowy XIX wieku do roku 1981. , Max Grunwald. uroJzony v,,' roku 1371 w Zabrzu, zmarł \II 1953 w Jerozolimie. W latach 1895 - 1903 był rabinem w Hamburgu. Posiadal zainteresowai,ia historyczno-etnograficzne. W 1897 ro:<u założyl w Hamburgu Geselbchaft fill' ju.-::};sche Volkskunde. Towarzystv,'o to przejawiało żywą działalność do roku 1'929, członkowie Towarzystwa wywodzili się z war.sltw żydowskJiej inteligencJi; pochodzili przede wszystkim z Niemiec or.az z Austr'ii, znane są nazwis,ka czynnych czlonków zamieszkałych w miastach polskich. e Mitteilllngen der Gesellschaft fur judische Vo!ksklmde, Hamburg, 1898 - 1904. Następnie organ ten przemienia się w Mitteilungen Zlir judische Volkskunde. Leipzig 1905 - 1929. 3 Jest to sekcja działającego w drugiej połowie XIX wieku towarzyst\\-a popierania kultury żydowskiej. W roku 1908 sekcja ta przekształca się w Evrejskoe Istoricesko-Etnograficeskoe Obśćestvo, działa do roku 1929. �OLGA 68 MULKIEWICZ-GOLDBERG skie, a wiążą się przede wszystkim z rozwojem polskich badań etnograficznych. Za~nteresowanie pwblematyką juda:istycZiną, zostało już ruieco wcześniej rozbudzone w polsbej publicystyce, literaiturze, sztuce. Tematykę tę po.dejmują w swej twóxczości czolowi dziewiętnastowieczrui pisarze tacy jak Eliza Orzeszkowa, czy Bolesław Prus. Opisy poszczególnych zabytków np. synagog; czy też odmiennych zachowar'l, charakterystycznych dla ludności żydowskiej, jej innego j{~zyka,spotylkamy na łamach prasy publicystyczno-społecznej; tema,tyikę żydowską poruszają przede wszystkim takie czasopi:oma jak "Kłosy" oraz "Tygodnik Ilustrowany". Charakterystyczne' w swej odmienności postaci.e tradycyjnie ubranych Żydów są tematem prac wielu znC\Jnychartystów. Wszyscy podkreślają odmienność kultury żydowskiej, Jej złożoność, a czasem egzotykq. Jednak to życzliwe zacie:kawi,enie wypływało przede wszystkim z interesów poszczególnych twórców, często było wyrazem ich zapatrywań społecznych czy politycznych. Ich stosunek do całokształtu problematyki z kulturą żydowską związanej, powstaje najczęściej obojętny. Założeniem metodologicZinym ówczesnych "zbieraczy starożytności ludowych" było maksymalne sk,oncentrowanie się na tradycyjnej kulturze polskiej li jej slowiańskich powiązaniach 4. Klasycznym przykładem tego stanowiska może być Oskar K'olberg, który zbierając i opisując wszelakie przejawy tradycyj'nego życi'a wsi, niemalże nie znalazł miejsca na opi's kultury Żydów, z :któryuni się stykał podczas swych licznych podróży 5. Zainteresowanie się polskich etnografów tradycyjną kulturą Żydów należy wiązać przede wszystkim z iosobą Jana KaTłowicza. Rozumiał an ko~ieczność podjęcia badań nad kulturą ludową poszczególnych grup etnicznych zamieszkujących polskie ziemie, a w tym także i nad kulturą żydowską Zdawał sobie sprawę, że badania te najlepiej prowadziliby ludzie z tą kulturą obeznani, a przede wszystJkim znający język żydowski. Charakte,rystyczna dla postawy Karłowicza jest jego ',vypowiedź w liście otwartym publikowanym na łamach ni€miecklego czasopisma etnograficznego "Am Dr-Quell'. Pisząc o dorobku polskiej etnografii, o wzroście zainteresowań tą dyscypliną w Polsce, ubolewam jednocześnie, że wśród badaczy, brak }est Żydów. Wyrażając swoje uznClnie dla pracy SaH. ~ A. Kutrzebianka. Rozwój 19, 44; A. P03ern-Zieliński, etnografii Etnografia jako i etnologii samod.<ielna w Polsce, dyscyplina Kraków s. [w:] 19ł8, naukowa, etnografii polskiej, Warszawa-Wrocław-Kraków 1973. s. 64 - 66. O. Kolberg, Dzieła wszyskie, t. 1 - 66, W·wcław-Poznań 1966. Istnieją w dziele Kolberga nieliczne wzmianki Żydów dotyczące, jedn2.k jest ich tak malo, że usprawiedliwiają wyrażoną w tekście opinię. • H. Kapeluś, Jan Karlowicz, [w:] Dzieje folklorystyki polskiej 1864-1918, Warszawa 1982, s. 236, 240. Historia 5 �Problematyka żydowska w etnografii polskiej 69 muela Adalberga, pisze "on niestety jest jedynym Żydem, który się t.utaj folklorem zajmuje" '. Przyczynę tego stanu rzeczy upatruje Karlowicz w tym, że większość polskich Żydów zamieszkuje miasta, a to jego zdaniem nie sprzyja rozbudzeniu zainteresowań etnografIcznych. Ci zaś, którzy mieszkają po wsiach, są zbyt mało wykształc,,:ni, aby zrozumieć \vażność materiału etnograficznego i zająć siG jego zbleraniem. Pierwszym, który poruszył w 1890 roku, na łamach "Wisły" sprawę kcnieczności rozpoczęcia systematycznych badali. etnograficznych wśród Żydów, był Aleksander Świętochowski. Pisze on do redaktora "Wiisły" li,st otwarty, w którym zwraca się z apelem nawołującym do zbierania wiadomo'ści, dotyczących żydowskich mieszkańców małych miasteczek. Do listu załącza kwestionariusz obejmujący zagadnienia, które wydawały mu się najpilniejsze do zbadania. Redakcja "Wisły" gorąco popiera apel Świętochowskiego, umieszcza jego list wraz -z kwestionariuszem w dziale "Poszukiwania ... " i usilnie prosi o nadsyłanie mate6ałów". Apel Świętochowskie!go, był wyrazem jego ówczesnych przekonań i stanowiska politycznego, celem do którego dążył było zebrall1iie materiału, który dopomógłby w rozwiązaniu problemu społecznego ważnego dla polskiego narodu a nie poznanie, względnie dokumentacja kultury żydowskiej. Podkreśla on na wstępie swego listu, że ziemie polskie zamieszk1.1je przeważająca część Żydów "Kiedy bowiem ścięte drzewo Izraela zwaliło się na Europę, na inne kraje padły tylko jego gałęzie, na naszą zaś zierll1ę. cały piel niemal" !I. Świętochowski zwraca uwagęczyi:elnikom "Wisły", że Żydzi stanowią grupę, która nie zasymilowała się, nie wtopila w polskie społeczeństwo, ale żYJe obok niego -- "Żyjemy z ni('mi, jak dwa odmienne, pasem skóry zrośnięte a nieprzyjazne sobie i wzajem drażniące się ciała" 10. Dlatego też, dla ustalenia właś'ciwych form współżycia, pomocnym będzie dokładne poznanie ludności żydo'vvskiej, jej obyczajów, kultury. We wzajemnych stosunkach, pisze Świętochowski, nie można dawać unosić si~ emocjom, opierać sącly na niekcmpetentnych, stronniczych relacjach, często nieprawdziwych. Społeczeństwo polskie nie może dzielić się, jak dotychczas, na żarliwych wrogów i obrońców Żydów. Winno ich poznać, a następnie dopiero przystąpić do rozwiązywania problemów, związanych z tą ludnościa. Jako trybunę do rozpoczęcia proponowanej akcji zbierania materiałów wybrał Świętochowski" Wisłę", gdyż jako czasopismo naukowe zapewniała ona, jego zdaniem, apolityczne, neutralne stanowisko, zarówno przy zbieraniu materiałów, jak i ich opracowywa- , "Am Dr-Quell' t. 1, 1980, s. 186. s "Wisła" t. 4, 1890, s.224 - 225. 9 "W~sła" t. 4, 1890, s. 224. 10 "Wisła" t. 4, 1890, s 225. �70 OLGA MULKIEWICZ-GOLDBERG niu. Liczył równi'eż na to, że jako czasopismo etnograficzne, nastawione na dostrzeganie i opisywani;e różnic kulturowych, znajdzie "Wisła'" grono respondentów, które zainteresuje się, tak ważnymi, nie tylko kulturowo. ale i społecznie, problemami. Załączony kwestionariusL: podporządkował auto:- wstGpnyn1 stadiom proponDwanej akcji, koncentmjąc si;:; prz::!;; wszystkim na takich zagadnieniach jak: liczba Ży:;ów zamieszkujących konkretną miejscowość, stosunek ilości Polaków do Żydów, podstawowe zajęcia, którymi Żydzi się zajmują. Ponadto, kwestionariusz wymagał od respondenta ustosunkowania sif~ do nastE~J:.1Ujących .spraw: czy handel miejscowy skorzystałby czy straciłby, gdyby Żydów zabrakło, czy ich wyroby są lepsz€, czy gorsze od wyrobów nieżyd-owskich rzemieślników, jaki wpływ wywierają Żydzi na życie osady. Były to na pewno pytania zbyt ogólne, wymagające raczej zaangażovvania poLt.yczn:::>-społecznego responJentów. Nie zainteresO\vały one czytelników ,,\V!sly" i red.akcja nie otrzymała na nie odpowiedzi. Trudno zresztą obecni·e dociekać, czy zł.y kwestionariusz był przyczyną całkowitego milczenia respondentów "Wisły", czy też tematyka żydowska była dla nich ta k odliC'gła,że do j ej badania nie chcieli czy też nie parafili przY:3tąpić. Re~lakeja jednak sp'awy nie zaniechała. W czwartym z·eszycie tego samego rocznika, drukuj-e ponowny apel, podpisany inicjałami S.A., oraz bardziej szczegółowy kwestionariusz, podporządkowany tej samej tematyce ". Tak więc na plan pierwszy wybijają się i tu pytar.ia dotyczące ilości Żydów; ale pytania dotyczące ich zawodów są bardzo konkretne, wymagajqce szczegółowego opisu żydowskiego sklepu, warsztatu czy gospodarstwa rolnego. Ponadto, kwestionariusz' ten usiłuJe ustosunkować: się do spraw wewnętrznych gminy żydowskiej, interesuje się jej składem społecznym, zawodowym. Pyta o zawody służące wyłącznie społeczności żydowskiej jak mełam2d (nauczyciel), rzezak rytualny, interesuje się ilością żebraków żydowskich Vi osadzie. Celem kwestionariusza jest zebrani2 konkrE:tnych danych; ni2 zawiera on pytań opiniujących, kwalifikujących rolę Żyda w życiu osady. a Jedyni'e w ostatnim punkcie "Uwagi", pozostawia margines na ewentualną wypowiedż, nie mieszczącą się w proponowanych tematach badawczych. I ten kwestionariusz nie spotkał się z żywszym oddźwiękiem wśród licznego grona czytelników i stałych niemalże respondentów "Wisły", niemniej nadesłane odpowiedZ1i,stanowią dziś ważne pozycje wśród ubogiej dokumenta·cji etnograficznej, dotycząc·ej ludruości żydo.wskiej zamieszkującej małe miasteczka. Choć oczywiście, materiał ten najeży traktować bardz·o krytycznie. Już bowiem w pi€rwszyeh nadesłanych pracach z całą ostr-ością daje się zauwa,żyć problem, który następn.ie będzie przewijał :J "Wisła" t. 4, 1890, s. 463. �Problematyka żydowska a.v etnografii polskiej 71 się w badaniach nad kulturą żydowską aż do \końca ·okresu międzywojennego. B0Wi1em,podczas gdy dla zbieraniJa mater:i~łów, dotyczących rodzimej kultury chłopskiej wystarczył nawet nieprzygotowanym do badań etnograficznych respondent,om "Wisły" kwestiona'riusz, który wypełniali bardziej lub mniej dokładnie li szczegółm~o, WiOb€Czbierających dane etnograiiczne dotyczące Zydów, stałta 'Zapora bardzo trudna do- prz€bycia. Przede wszystkim istniały podstawowe trudności w porozumieniu się; ty1ko nieliczna część ludności żydowskiJej zamieszkującej małe miasteczka czy wsie znała polski, przy czym naj'częściej język ten kaleczyła. Ale gdy nawet i ta trudność zostaŁa pokonana, oalklOlwitanie"'naj,omość kultury żydowskiej, jej podstaw, języka, historii Zydów, powodowała, że zbieranie wtiadomości, gdy wykraczały poza dane statY18tyczrneczy też nie ogroniczały się tylko do notowaniJa tekstu £olklmystycznego, za,wierają cały, szereg niedokładności i nieporadnych, czy też błędnych interpretacji. Nie mnożąc przykładów, aby jednaJk ułatwlić czytelnikowi zl'ozumienie problemu. przytoczę tu wyjątek, z bardzo interesując'ej i hogatej w szczegóły korespondencji, nadesłanej przez Ignację Piątkowską 1~, która opisując żydowskie wesele pi·sze " ... i brzęk szklank;i na Iszczęścitez okrzykiem lvI A Z E L T O P F ... " (podkreśleni'e auto'l'lkri).Interpl'etując znany sobie zwyczaj tłuczenia na chłopskich weselach glinianych garnków, zmieniła Piątkowsrka zasadniczo, znaczenie słowa MAZELTOW, które temu 'ZwyczaJowi na żydowskim weselu towarzyszy, a ze slowem TOPF - gal'nek nie mG nic wspólnego. Usłyszala je być może sama, lub 'od żydowskiego informatora, i przystosowała do znanego, zrozumiałego sobie. Interpl'etując słusznie zwyczaj tłucz,enia szkła na weselu, tworzy SłOWiO ·nowe, nie istniejące, i wkłada je w usta biesiadników. Redakcja "Wisły', może nie do końca, jednrak na pewno częściowo świadoma była trudności, jakie z zagadnienriem badania kultmy żydowskiej były związane. Tot'eż, pra.gnąc przybliżyć swym czytelnikom znajomość podstawowych wiadomości nra temat żydowski'ej kultury oraz zainteresować ich tą problema tyką, publikuje pr.ace dotyczące Zydów, o bardzo szerokim wachlarzu tematyczrnym i różnym stanowisku metodologicznym autorów. Kontynuowana jest więc przede wszystkim nadal akcja zbienania materriałów metodą kwestionariuszy ogłaszanych w dziale "Poszukiwania ... ", czasopismo stara się o pQlzys:kan~'e d~a tego działu gr'ona współpraoowników z pr-oblemam kultury żydowS'bej ,obznaj!omionych; ponadto, pojawiają się w Wiśle praoe dotyczące wzajerrnnych kontaktów wątków pol- Je' wsk'ej) ". XV Ludoznawstw<J "WLiła" t. H, 1987, s, 805. Poszukiwania żydowskie, (K<Jrespondencja L Piątk<J- �72 OLGA MULKIEWICZ-GOLDBERG skich li ukraińskich występujących w folklorze 13, oraz prace na tematy ściśle biblijne 14. Starając się wzbogacić pflOblematykę ogłaszanych kwestionariuszy. redakcja nawiązuje kontaJkt z HenrY'kiiemLwem. Ów znany w kręgach warszawskiej inteligencji dziennikairz, interesuje się również i żydowskim ludoZiI1awstwem. Powstając pod wpływem, rozsz~rzającego się stale w Niemczech kręgu M. GriinwaldJa li prOlWadroillejprzez niego akcji zbierania materiałów ludoznawczych 15, pub1ukuje H. Lew w wydawanej w Warszawie w języku polskim, żydowskiej gazecie "Izraelita", apel o zbieranie materiałów etnograficznych, o'raz kwestiona!l'Iiusz, który ma być w tej akcji pomocny 16. Cały tekst, publikowany w "Izraelicie" przedrukowuje w tym samym roku "Wisła" H, Kwestionariusz Lwa dotyczy wylącznie kultury żydowskiej, składa się z sześciu podstawowych dZJialów:wierzenia i podania, poezja, zwyczaje i tradycje, lecznictwo i przesądy, światopogląd, wyobrażenia ludowe. Przreznaczony on był dla czytelników żydow,skiej gazety, a więc z podstawowymi wiadomościami 'na temat tradycyjnej kultury żydowskiej obeznanymi. Redakcj.a "WilSly" nie tylko nie przystosowuje kwestiOJllaTiuszado pot'rzeb czytelnika polskiego. któremu problematyka żydolWska jest zupełnie nieznana, ale również pozostawia zdanie wyjaśniające, że odpowiedzi mogą być nadesłane w jakimkolwiek języku, ... "nawet w jidysz ... , 'który pod tym względem za najodpowiedniejszy może uważamy ... ". Pytani'a zamieszczone w 'obrębie .każdego z wyżej wymienionych działów są dw'ojakliego rodzaju. Do jednej grupy zaliczyć na'leży pr·ośby o notowarnie teikstów kołysanek, pieśni weselnych czy legend i podań, Uip.dotyczących ikoIlJkretnychpostaci znanych tradycji żydowskiej jak anioł śmiJerciczy lewi:atan. Obok tych pytań. najprostszych zamieszcza Lew pytania obejmujące swym zakresem całe olbrzymie problemy badawcze, wymagające bliskich kontaktów z badaną ludnością, współuczestniczenia w obrzędach. Są to pytania w rodzaju "SmieTć, zwłoki, pogrz'eb", ,,0 uk}.cmach"i tym podobne. Takie ustawie13 raturą Porównaj: ludową, 1. Franko. Wojna żydowska -- Przyczynek do studiów "Wisła" t. 6, 1892, s. 263 - 278; ,jeszcze o WOJnie żydowskiej nad lite- ... Wlsla" t. 7, 1892, s. 8:2 - 87 .• 14 J. Radli/Iski, Apokryfy judaistycznO-Ch1"Ześcij071.skie. (Notatka wstępna do literaturyapokryficznej polskiej), "Wisła" t. 12, 1898, s. 1- 4(j, 438 - 466, 615 - 655: tamże, t. 15, 1901, G. 184 - 196, 303 - 316, 435 - 447; tamże, t. 16, 1902, s. 577 - 603, 733- 754; tamże, t. 17, 1903, s. 206 - 23'1. 15 Kwestionariusze opraco,w,ane przez Henrylka Lwa poprzedzaj,! też publikowane w Mitteilungen. Są one opracowane z większą dozą wiedzy metodologicznej należy więc przypus'Zczać, że auto,r opracowal je korzystając z wskazówek pol;kich ludoznawców. 16 "Izraelita" t. 32, 1897, nr 1. li "Wisla" t. 11, 1897, s. 558 - 561 �Problematyka żydowska w etnografii polskiej .,· 7 .), nie problematyJki badawczej, był,o zresztą zg.odne z ówczesną metodyką bada!l terenowych; dla czytelników "Wilsły" Ikwesticmari'U'szLwa spełniał jeszcze jedną dodatk'ową ważną I1olę, mianowicie zaznajamiał nieobeznanego badacza terenowego, z inną, nową dla niego problematyką· Szukając współpracowników dla czaslopisma, Karłowicz stara slię pozyskać dla "Wisły" aut,orów, którzy z racj.i swych osobistych związków z żydowską tradycją, mieliby łatwiejszy dostęp, zarówno do info.rmatorów, jak i istl1<:ejącychjuż zbiorów f,01klorystycznych. Wysiłki te zostają uwieńczone powodzeni'em, i zgodnie 'z panującą wówczas powszechnie w polskiej etnografii tendencją, pojawiają się na łamach "Wisły" przede wszystkim materiały folklerystyczne - tłumaczenia z hebrajskiego i jidysz. Do pieTwszych tego rodzaju prac, należy zaliczyć artyJkuł S. Adalb€rga pod tytułem Przysłowia żydowskie 18, w których autor omawia :~7.czegółowo, tłumaczy i uzupełnia wła.snymi materiałami, broszurc; :.1. Spectora wydaną ze zbiorów Ignacego Bernsteina; artykuł ten otv;iera całą serię publikacji materiałowych o treści przede wszystkim p;::femi'alogicznej. Poza tym drukuje "Wisła" tłumaczone na język pobki ludowe pieśni żydowskie i opowieści, ,oraz materiały dotyczące w'.erzeń odnośnie duszy człowieka, życia pozagr,obowego, śmierai, choroby, pielęgnacji dzieci itp. Materiały te za,wdzięcza "Wisła" prz,ede wszystkim Reginie Lilientalowej, która na łamach tegoż wła~nie czasopisma rozpoczyna swoją bogatą li płodną karierę naukową .". Zrozumienie przez red3kcjG "Wisły", a przede wszystkim przez jej naczelnego redaktora, ważności badań terrenowych .i publikowania materiałów dotyczących etnografi,i i folkloru żydowskiego, rozbudziły, aczkolwiek może w zbyt szczupłym g.ronie badaczy, zainteresowanie tymże tematem. W czasopiśmie pojawiają się szersze prace dotyczące Żydów, recenzje książek na tematy żydowski'e, dział "Poszukiwania ... " drukuje luźne przyczynki a'l1IkioetoJwe. Problematyką i'nteresującą uczonych tego okresu, publikowaną obficie w "Wiśle", była tematyka dotycząca związków folkloru z kulturą dawnej Polski, jej histonią, literaturą a także, a może nawet prz,ede wS'zystkim zwią7Jki pomiędzy polską tmdycyjną twórczością ludową a obcą 20. W ramach tejże pwblematyki porównawcz.ej, pojawiają się prace dotyczące wzajemnych zwiąZJków i \V1pływówpolSko-żydowskich w folkloJ"Z€. Prekursorem tego rodzaju prac był znów Jan KalfłJOwicz;,interesując się w S. Adalbcrg, Przyslowia żydowskie, "Wisła" t. 4, 1890, s. Hi - 186. R. Lilientalowa, Przesądy żydowskie, "Wisła" t. 12, 1898, s. 277 - 284; tamże, t. H, 1900, s. 318 - 322, 634 - 644. 20 Porównaj: H, Kapełuś, ,,"Visla" (1887 - 1906), [w:] Dzieje folklorystyki polskiej 1864 - 1918, Warszawa 1982, s. 291. 118 19 �74 OLGA MULKIEWICZ-GOLDBERG młQdości zagadnieniem mitu ,i jego wędrówek, podjął i opracował na szerokim tle porównawczym wątek Zyda wiecznego tułacza 21. Pracę tę oparł na bardzo szerokim m'arteri,alepOlrów:nawczym,pr~ede wszystkim znanym w literaturze Ziachodnio-euDopejskioej,natomiast talk -obficie WykOTzystywany przez niego w innych pmcach materiał polski, został w tejże rozprawie niemalże nie uwzględni'QIIly22. Zainteresowania problemat~ką stosunków polsko-żydowskich i wzajemnych powiązań, uwidocznione są w "Wiśle" w dwóch 'różnych trendach badawczych. Przede wszystkim pojawiają się rozprawy na temat wspólnych wątków folklory:stycznych i ich roz'w'oju, co zresztą jest charakterystyczne nie tylk'o dla tego czasopisma, gdyż prace ,o tej'że tematyce są w owym ,okresie często spo'ty1kane23. P.onadto poruszona zostaje sprawa konieczności badal1 terenowych na temat wzajemnych powiązań, opinili jednego nar,odu o drugim, tworzenia się stereotypów kulturowych w obu grupach. Projekt ten nie wychodzi jednak ze środowiska polskich etnografów, mimo że wzajemne sto:sul1JkisąsiedZJkie,opmi-e o żydowsikich rzemie'Ślnikach, czy też wzmi!anki na temat l'odzin żydowskich zamieszkujących poszczególne wsie, ich stosunków sąsi,edzkich z ludno,ścią polską, pojawiia,ją się w poszczególnych 'oprącowa:niach monog,raficznych, Plan skone:entrowania zainteresowań badawczych na stosunkach polsko-żydowskich zapożycza red'akcja "Wisły" z rosyjskiego cza90pisma et'n'ograficznego "Etnograficzeskojeooozrenie", przedrukowując stamtąd kwestionariusz A. Weissenberga 24. W kwe9t,ionariuszu tym autor rozwija problematykę badawczą związaną z poglądami ludu rosyjskiego na postać Zyda, interesuje g{) stosunek ludu do obrzędów i zwyczajów żydowskich, zakres wiadomości na temat religii żydowskiej. Anonimowy autor, kryjący się pod pseudonimem S. C. przesyła ten artylkuł do redakcji, z pr;0',3bąo wydrukowanie i uzupełni,a go własnym komentarzem, podkreślając konieczność prowadzenia takich badań w Polsce, .i pogłębieniia pytań przez r,ozbudowanie zagadnień dotyczących stosunku szlachty do Zydów i odwrotnie. Niestety, był to już ostatni rocznik "Wisły", przed Jej krótkotrwałym wznowieniem w okresie międzywojennym - drukowany więc kwestionariusz, nie dostarczył zamierzonego plonu. Przedstawi'ona tutaj próba charakterystyki materiałów dotyczących zawartości tematyki związanej z tradycyjną kulturą żydowską w jednym 21 J. Karłowicz, Zyd wieczny tułacz Karłowicz, [w:}, - legenda średniowieczna, Warszawa 1873. 22 H. Kapełuś, Jan Dzieje folklorystyki Warszawa 198-2,s. 235 - 237. 23 Porównaj ożywioną dyskusję na temat "Hag.ady" _"Ludu" w tomach 4, 5, 8. 24 Ludoznawstwo żydowskie, "Wisła" t. 19, 1905, s. 471. polskiej 1864 - 1918, prowaodz'oną na lamach �Problematyka ;żydowska w etnografii 75 polskiej czasopiśmie, oczywiśde nie wyczerpuje ca~ości interesującego nas problemu ... Wisła" wybrana została przez mnie jako model czasopisma z dwóch zasadniczych przyczyn. Po pierwsze, była pierwszym czasopismem etnogrcliicznym w ogóle, które zainteresowało się tradycYJną kulturą polskich Żydó'.\.-i uznało konieczność jej badanrio.,Po drugile, jako czasopismo odgrywające czołową rolę w ,polskiej etnog;rafii, odzwierciedla "Wisła" zasadnicze tendencje badawcze i metody całej dyscypliny, Z;"·ozumieniedla pDoblE.lmatJ'lki żydowskriej spotykamy jednak i w drugim polskim czasopiśmie etmograbcznym, jakim był "Lud", I to czasopismo postulowało w swych' założeniach redakcyjnych ikonieczność zajęcia SdL problematyką żydowską, Znalazło to wyraz, w oświadczeniu ówcZbnego redaktora, Antoniego Kaliny, który na jednym z pierwszych posiedzen naukowych, nowo założonego Towarzyst\va Luc.::oznawczegooświadczył, że "postanowiano zająć się także etnologią żydowską" es. Znalazło to wyraL przede wszystkim w włączeniu problematyki żydowskiej w zEl!kres odczytów naukowych li popula'rno-naukowych organizowanych przez Towarzystwo Ludoznawcze el;,Odczyty te nie tyliko przyczyniły się do rozpowszechnienia żydowskiej tematyki, ale spowodowały napływ w szeregi Towal'zystwa nowych członków, wywodzących się z szeregów żydowskiej intEJgencji. Cni to stworzyli pierwszą, niewieliką niestety grupę, z{"jmującą zbieraniem i publik·owaniem żydowskich materiałówetnograficziljTl" Jednak nie zdołano zaintereSOiwać tematyką żydowską szerokiej rzeszy korespondentów i współpracowników czaiSlopi~ma,wywodzących się przede wszystkim z kręgów małomiasteczlwwej i wiejskiej inteligencji -- a więc ludzi, którym ta problematyka nie mogła być zupełnie obca, Wśród autorów, piszących do "Ludu" artykuły na tematy żydowskiej kultury tradycyj.nej spotykamy przede wszystkim autorów żydowskich, znanych z prac drukowanych w ,,\Viśle", względnie w innych czasopi,smach etnograficGllych, jak M, Allerhanda, R Lilienta1ową, B. W. SegeL Zapewne chcąc wzbogacić tematykę żydowską, r'edakcj.a inicjuje przedruki materiałów, które już raz ujrzały światło dzienne, Przykładem tej inicjatywy jest praca publikowana w IV tomi·e czasopisma "Materiały do etnografii Żydów polskich" "7, sygnowana "Ch.", która jest kompilacją mat,eriulów publikowanych w "Mitteilungen ful' der Gesellschaft £lir Judische Volkskunde", ,A spotJ'lkanych li Adalberga, oraz częściowo chyba zebra- ,," "Lud" "li t. -i. 1898, Miesięczne s. 346. zgromadzenie naukowe (Tow. Ludoznawczego), "Lud" t. 3, 1897, s. 19,;. c, "Lud" t. 4. 1898, s. 436 - 438. dużą rołę w ówczesnym okres~e i powiąz.ania pomiędzy pracamidruk'Owanymi tam i w innych czas'Opi:smach były bardzo częste. co Czas'Opis;no to odgrywało �76 OLGA MULKIEWICZ-GOLDBERG nych w terenie, względll1ie uzysikanych z innych publikacji żródl()lwych. Jednak i ta akcja, zostaje po palru próbach zaniechana. Omawiając materiały etnograficzne dotyczące Żydów, drukowc",:e w języku polskim, nie można pominąć akcji podejmowanej przez ,,!z,ra€liLG". Jako czaS'opismo publicystyczno-literackie nie miała gazeta ta więbzych ambicji naukowych. MateI1iały mogące zainteresować obeC'nie etnografa. drukowała, chcąc przybliżyć rzeszy swych czytelników problema tyk(~dotyczącą żydowSlkiej kultury tradycyjnej w Po'lsce i na świecie. Interesujące nas publikacje podzielić można na dwie zasadn.icze grupy. Do pierwsz'ej zal1iczyćnależy artykuły dotyczące hist'QIfiiosiedlania się, sposobu życia, zwyczajów, struktury społecznej grup Żydów zamieszkujących odległe kraje OTaz k,ontynenty. Artykuły te miały zadziwić czytelnirkaodmiennością kultury poszczególnych gwp żydowSJkiej diaspory. Nie są to prace oryginalne - prz'ede wszystkim są to tłumaczenia lub streszczeni? prac ukazujących się na zachodzie Europy. Przedruki z pamlętlników, opisów podróży ludzi, którzy różnymi drog-ami trafili do społecznośc'i żydov.:Slkich żyjących w Indiach, na Kaukazie w Etiopii czy w górach Atlasu. Pnce te ni'e wnoszą nic nowego, stanowią dla nas przyczynki o chara:..;:terze historycznym, mówią o polityce redakcyjnej czasopisma. Do drugi'ej grupy zaliczyć należy materiały publikowane przede wszystkim z inicjatywy Henryka Lwa 20 li dotyczące polsk'ich Żydów. Licząc na zainteresowPJlie i współpracę czytelni'ków otwiera Lew na łamach "Izraelity" dz~ał zatytułowany "Teczka ludoz:nawcza" 30. Niestety, początkowym zamie-rzeniem redakcji było zebrall1liemateriałów do późniejszych QPraoowań, a nie publikacja nadesIanej kores.pondencji. Dlatego więc w pierwszych odcinkach "Teczki" czytamy kto przysłał odpowiedzi i na jaki temat, redaktor ustosunkowuje się do jako.ści nadesłanych materiałów, prosi o dokładniejsze podawanie dokumentacji, uczula respondentów na najczęściej powtarzające się błędy i :n1eścisł,ości.Tak więc, poza eW2lntualnyrn nazwiskiem, :inicjałami lub miejscem zami'eszkania korespondenta możemy jeszcze znaleźć tytuły nadesłall1ychopracowań, dowiedzieć się, które tematy cieszyły się większym zainteresowani'em czytelników, na które pytania kwestionariusza nadesłano odpO'WIiedzi,samych materiałów nie znajdujemy. Materiały te wykorzystuje Lew, ale chyba jedynie częśeo Dziennikarz ten, ja.;{ już zaznaczono w tekście po~iadał rozwinięte kO:ltakty zarówno z .kołami badającymi żydoWSlką kulturę tradycyjną w Niemczech, jak i z polskimi etnografami. Niewątpliwie jest to przyczyną, że kieroviana i zainicjowana przez niego akcja zbierania materiałów etnograficznych prowadzona była rzeczywiśc'ie na wysokim poziomie zawodowym. 30 Porównaj: "Izraelita" t. 32, 1897, nr 8 oraz następne roczniki tegoż czasopisma. �Problematyka żydowska w etnografii polskiej 77 ciowc, w ogłaszanych później niektórych swoich większych pracach 31. Niestety. zerwanie przez niego, po osiedleniu się w Paryżu ,k'ontaktów, zaró\vno z "Izraelitą", jak i innymi polskimi czasopismami etnograficznymi położyło kres tej tak interesująco 'Zapowiadającej się akcji. Niemniej ni,e pozo·stała ona zupełnie bez echa. Do najciekaw.szych kontynuatorów Henryka Lwa, należy na łamach "Izraelity" aut'or, tiWrywający się pod pseudunimEm Bar-Ami, w poszczególnych numerach, a zwłaszcza w roczniku 1902 publikuje on b-a'rdzo interesujące prace materiałowe, powołując się niejednokrotnie na materiały, nadesłane do redakcji w ramach akcji zapocząl,kowanej przez Henryka Lwa. Wydaje się jednak, że czerpie on i z innych źródeł, jak 'na przykład z prac publiJkowanych w polskich czasopisrnach etnograficznych oraz własnych badań terenowych 3~. Oprócz odpowiedzi na kwestionariusze i na apele pub1iJkowa:neprzez Lwa, które nadsyłane były zarówno do "Teczki ludoznawczej" jak i działu "Z ludoznaws1wa", który redagowl8ł Bar-Ami, napływają też do redakcji "Izraelity" prace, drukowane następnie jako samodzielne monografie oraz jako krótkie komunikaty. Są to najczęściej opisy konkretnych obrzędów 1'0clzinm'ch czy świątecznych wydarzeń, jakie miały miejsce w społeczeństwa<:n żydowskich zamiE<szkujących małe miesteczka 33, oraz teksty zawieraJące zbiory wierzeń, przepisów magicznych, legendy, podania, przysłowia. W kolejnych numerach czasopisma prowadzone są cykle zatytułow8!1E"Legendy i opowi'eści ludowe" 34, "Podania i wy'obraienia religijne u Zydów w życiu i literaturze" 35, czy też ,,0 lecznictwie i przesądach leczniczych ludu żydowskiego" al;. Poszczególni autorzy, publikują w tychże dział,ach bardzo różne materiały. Czasem są to teksty z·ebraue w terenie, CZl;stotłumaczenia z rozmaitych prac, najczęściej niE opatrzone żadnymi przepisami, czasem własne przemyślenia na tematy, w tytule publikacji \,,;yrażone. Oczywiście różny jest stopień wartośd. tychże materiałów obecnie; niemniej, mimo wielu usterek w zaokresie dokumentacji, materiały te ;:tanowią dziś źródła o których zapominać nie wolno. Poza "surowym· materiałem, "Izrae1ita" zami'eszcza też opraoowaiIlia dotycząoe Zy:J! Porównaj: H. Lew, Z ludoznawstwa żydowskiego - śmierć bowe ." Zyt/ów, "Izraelita" t. 34, 189!:!, nr 17 - 23; tegoż, Z wierzeń 2Udow.~kieyo, tamże, t. 31, 1896, nr 30 - 3I. i obrzędy pogrzei wyobrażeń ludu Bar-Ami, Z ludoznawstwa, "lzraelita" t. 37, 1902, nr 10 - 36. Jak na przykład opis wesela w Brzeźnicy, zawarty w artykule Z. Majerczyk. Vies";,, ~ydowskie w maŁym miasteczku, "Izraelita" t. 37, 1902, nr 50, czy też opis wizyty cadyka w małym miasteczku, zawarty w korespondencji pod tytułem "Koprzyw~.:ca·', ·'Izrael.ita·' t. 34, 1'899, nr 10. ~t..Izrae1i'ta" t. 34, 1899, nr 20 - 28. ~:.1amże, t. 30. 1895, nr 28 - -17. H :amżc. t. 31. 1896, nr 35 - 48. :1" "S �78 OLGA MULKIEWICZ-GOLDBERG dów w małych miasteczkach, włącza się w dyskusje prowadzone na łamach polskich i zagranicznych czasopism ·etnograficznych, publikuje polemiki, świadczące o zaangażowaniu się współpracowników pIsma w probl~matykę związaną z badaniami etnograflicznymi. Przykładem mo'że być wnosząca wiele nowych tI'eści polemika pomiędzy H. Lwam a B. W. Segelem, na temat obrzędów i wierzeń związanych ze śmiercią i pogrzebem "'o Spełniła więc ta gazeta podwójne zadaniE': pubbkowała zarówno materiały, jak i większeopraoowania, które swą jakością niewi,ele lub wcale nie ustęDowały współczesnym publli1kacjom w cz'asopismach etnograficznych. oraz - ożywiła krąg żydowskiej inteligencji i wzbudzlła w niej zaintere.>owanie dla problematyki ludoznawczej. Równolegle z wydawnictwami ciągłymi ukazuje siC; w oma\\·:3:1~.·m przez nas okresie szereg monografii dotyczących poszczególnych mi'Ó'·j.';cow,ości, i opracowań temaitycznych. Niektóre z nich dotyczą wyłączni ..: kultury Żydów, większość oczywiście kultury chłopskiej; prace bad:c;,czc dotyczące Żydów stymulowane są przede wszysbkim pr'zez poszczególne komisje A'kademii Umiejętności. Należą do nich przede wszystkim opra0ow:mia B. W. Segala ~S. W pracach ogó1nych, temat)'1ką dotyczącą Ż::dów, zajmują się przede wszystkim autorzy monograHi poszczególnych miejscowości. Dając opis wsi czy miasteczka, najczęściej w sposób zwięzły jedynie poruszają problematykę badawczą związaną z żydowskimi mie->zkańcami ,opisywanej osady. W opraeowaniach tych spotykamy więc p:'zede wszystkim dane dotyczące historii - czasu osiedlenia się Żydów, materiały demograficzne, dotyczące li.ezby mieszkańców żydowskich. ich stn.lktury zawodow.ej; czasem krótki opis taTgu, na którym większość stanowili żydowscy handlarze i rz·emi1eślnicy,op.i:sy dQmów żydowS'kich, ich liczby. Uwagę autorów tych opracowań przyciągdo przede wszystkim to, CD mCJżna było zauważyć z zewnątrz. Dlatego też częste stosunkowo są opisy handlu, sposoby handlowania żydowskich przekupni, zaangażowanie się kobiet w ten proceder, przekonywanie, ewentualnych nabywców o zaletach sprzedawanego towaru. W praoach tych brak niemal zupełnie materiałów, które dotyczyłyby wewnętrznej struktury gmi'ny żydowskiej. zjawisk z zakresu żydowskiej kultury duchowej, czy też materialnej. Do wyjątków należy "Encyklopedia Staropolskfl" Z. Glogera, w której autor w poszczególnych hasłach jak "strój", "pożywienie", "arenda", "karn.ma", uwzględnia materiały dotyczące Żydów, ponadto %amieSZcz3 ilustracje żydowskiego muzykanta, kobiety w tradycyjnym nakryciu głowy. :~tóre tamże, t. 34, 1'899, nr 17. 2e. B. W. Segel, IHateriały do etnografli Zydów wschodnw-galicyjskich. ,Zbiór W:iadomo,ści do Antropologii Krajowej" t. 18, 1893. 39 R. Lilien:Łalowa, Dziecko żydowskie, "Materoialy Antropologiczno-Arc:-.-;..)logiczue i Etnograficzne" t. 7, 1904. 37 38 �Problematyka żydowska w etnografii polskiej 79 de dziś pozostają ważnymi żródłami np. dla badaczy tradycyjnego stroju żydowskiego. Opraeowania monograficzne nie zawSze ujęte są obiektywnie, szcze-gólnie w momentach opisywania stosunków polsk,o-żydowskich autorzy nie są wolni od przyjmowania i powta'rzania krążących tendencyjnych opinii i uogólnień. Bardzo często przestrzegają prz,ed niesolidnością, niestałością, skłonnością do oszustw żydowskich handlarzy czy rzemieślniJków. Dość powszechne są stwierdzenia, jak np. J. 5więtka, który pisząc, że prawdziwe korale do stroju kfalkowskliego kupowano najczęściej u żydow,skich handlarzy, podtk,reśla: "Trzeba bardzo uwaŻJać. by nie dostać fałszywych, i oonajmniej dwóch chłopów winno wybrać :się po taki zakup, bo. " jednego Zyd zawSze oszuka" 40. Do rzadkości należą opracowania tendencyjnie wrogie. Do tak/ich niewątpliwie zaliczyć ,nale~y art)"kuł M. Wysokińskiego, ,,0 żywieniu się ludności Międzya.'zecza"41, z którymi polemizuje Henryk Lew w "Izraelicie", oraz artykuł B. Koskowskiego, który w swym bardzo wyczerpującym li sZelroikoujętym artykule na temat żywienia się mieszkańców żydowskich i ich mieszka,ń w Łaszczewie, pisze: "Rasowa niechlujność potęguje ,okropność warunków sanitarnych, ... "Zydówki lenią się i nie umieją zamiatać" .~i temu podobne. T!egor,odzaju podejście do badanej ludności, choć może nie wyraża!Ile w tak skrajnych c;piniClch,nie dotyczyło w ówczesnym czasoopiśmiennictwie etnograficznym wyłącznie Żydówki. W wielu publikowanych wówczas pracach czytamy o "prymitywnej" kulturze czy też mentalności polskiego czy urkraińskiega chłopa, który niczego nie rozumie i nie można gooniczego nauczyć. Okres pierwszej wojny światowej stanowi dla nas znaną cezurę. Istotnym dla okresu poprzedzającego wojnę jest wejście żydowskiej problematyki etnograficznej w orbitę zainteresowań zarówno polskich, jak i żydowskich ludoznawców. W pr,acach publikowanych mo;ź)na zauważyć' przede wszystkim zaangażowanie społeczne i popularyzatorskie wśród autorów. Zaangażowanie społeczne inicjuje strona polska, mieści się ono w polskim programie społecZ1nymniektórych kół tego ok,I'esu. Badania nad kulturą Zydów mają dopomóc w rozwiązaniu skomplikowanej problematyki wzajemnych stosunków, a więc nie badanie tTladycji żydowskiej jako zjawiska kulturowego, ale załatwienie prloblemu społecznego było myślą wiodącą inicjalorów badań nad Żydami. Kierunek drugi, który można by nazwać popularyzatorskim, stawiał sobie za zadanie przede wszystkim za.poznani:epolskich i żydowskich etno'" J. Swiętek, Lud nadrabski, Kraków 1893, s. 62. •, "Zdrowie" t. 13, 1397. •~ B. Koskowski, O mieszkaniach i żywieniu się Żydów "Lud" t. 3, 1897, s. 319. małomiasteczkowych._ �80 OLGA MULKIEWICZ-GOLDBERG grafów, oraz warstw inteligenckich z bogactwem i różnorodnością tradycyjnej żydowskiej kultury. Można było to osiągnąć przede wszystkim przez publikowanie tekstów folklorystycznych, podstawowych prz'episów religijnych, apokryfów judaistycznych .3. Prace te, oczywiście jedynie w ograniczonym stopniu posuwały naprzód badani'a nad etnografią Zydów, często brakowało im wytyczonego jasno planu badawczego, zaangażowania naukoweg~ poszcz'ególnych badaczy. W owym okresie, ważność ich polegała przede wszystkim na tym, że publikacje te spowodowały włączenie materiałów żydowskich do rozważań ogólnokulturowych: obecnie stanowią one dla badaczy żródla, których nie można pominąć. W okresie międzywojennym badania nad tradycyjną kulturą Zydów polskich prowadz.o:ne są nadal, ,alei na p~erwszy plan wysuwają się inicjatywy kręgów żydowskich, eo powoduje znaczny wzrost publikacji w języku źródła, a więc w jidysz. Wiele wydawanych wówczas prac przede wszystkim o charakterze materiałowym, zawdzięcza swój początek inicjatorskiej działalności N. Pryłutskiego 4\ który w pełni rozumiał i doceniał ważność materiałów etnograficznych dla badania całokształtu kultury narodowej. Jako centrum badań nad żydowskim folklorem i etnografią, wykrystaliz.owuje się z cZas€m Wilno. P'owstały tam Zyclowski Instytut Naukowy (YIVO) 45, poświęca wiele wysiłku organi'zując szer'oką :sieć respondentów, nadsyłających odpowiedzi na publikowane kwestionariusze, dotyczące przede wszystkim folkloru, ale też i innych zagadnierl związanych z żydowsiką' etnografią. Bogate, g'wmadwne systematycznie archiwum, miało stać się zaczątkiem naukowej dokumentacji tradycyjnej kultury żydowskiej. Kręgi osób 'zgromadzonych wokół YIVO nie nawliązywały, poza baTdzo nielieZinymi wyjątkami, bliższych kontaktów z etnograficznymi ośrodkami polskimi. Interesujące nas prace, wydawane w języku polskim, a poświęcone wyłącznie tematyce żydowskiej, to przede wszystkim opracowania R'eginy Lilientalowej oraz Gizy Franklowej. Lilientalowa, kontynuuje ro'zpoczęte już wcześniej badania, wychodzi jednak znacz.ni€lpaza pierwszy etap, w którym publikowała wyłącznie materiały terenowe, czy też zaczerpnięte z literatury, bez podania źródła ich pochodlienia. Tematyka badawcza, której poświęca się przede '" Op. cit. ,. Noah Pryłutski, 1892 - 1941, znany przywódca polityczny. Swe zainteresowanie i poparcie dla prac nad żydowskim folklorem demonstrował niezwykle czynnie, pomagając wielu autorom w wydaniu ich prac. '5 YIVO Zydowski Instytut Naukowy zaiożony w 1925 r. w Berlinie, z siedzib'l w Wilnie, Celem instytutu było pielęgnowanie żydowskiej kultury, języka jidysz ,prow-adzenie pracy wychowawczo-oświatowej wśród mówiących jidysz Zydów_ �Problematyka żydowska w etnografii 81 polskiej w::zyst;kim dotyczy wi,erzeń i obrzędów dOflocz:nychoraz rodzinnych 4ij. Interesuje ją odpowiedź na zadawane sobie pytanie, na ile wiadomości i nakazy religijne, zawad? przede wszystkim w Biblii, ale też i w pismach talmudycznych, znajdują kontynuację w współczesnej obrzędowości ~ v,,-i'E'rwniach tradycyjnej żydowski-ej spoh~czn,ości. Ważny jest dla niej problem istnienia przeżytku kulturowego, oraz wpływu kultur są.siednich na :'<ldycyjne wierzenia i współczesne zachowani€. Autorka z biegiem lc'l rozszerZi1 swój warsztat badawczy - sięga do źródeł pisanych, materiały terenowe poddaje krytyce, prace swe zaopatruje w bardzo dokładną dO(i{.Jment:1cjq. Pracuje ona naukowo 'Z pełnym zaparoiem - poświęca na ~o caly swój czas wolny, po pracy zarobk,owej, którą ni'est,ety, mimo dzialaj:-lc~;:i r.«liKowej. musiała ,k'ontynuować .\7. Jedyn<l, która swój los praoownika naukowego po,wiązała z katedrą unlwf':csytecką, byla Giza F'ranklowa 48. Zainteresowania jej obracały się przede wszystikim wokół tematów związanych z rzemiosłem i artystyczną : wórczością Żydów. Prace jej dotyC'zące żydowskiej wycinanki, stały si~' rewelacją, zarówno dla polskich, j'ak i ży,dowskich badaczy sztuki ludowej. Prowadząc i:nt-ensYW1l1epo'S"zuikiw.ania, zarówno w terenie, jak i \V pas::~Z(',.;:'·.lnych kolekcjach .muzealnych czy prywatnych gromadzi G. Fr'l{;~do\va boga ty o;:biór \vycinanek i opracowuje monografię tradycyjnej :~ydcw::l·l 'j '1/ycin:ł nki, interesując się 'ni,e tyLko jej formą, ale może przede wszysti,im jej Listoriq i funkcją jab! odgrywała w wspókzesnym życiu t;"adycyjnej 5połecz~1O~ci m:tłomiastecz;kowej 1'), Zainteresowania Gizy Franklowej zbieg,ały siq z rozwojem badań nad rzcniosłcm i t wórcz.oścą artystyczną polskiej wsi, jak też i zainteresowaniem, j'Cl'k,iezaczciy wz,budzać prz edmi'Ot y z zakresu żydowskiej twórczości wśród polskich muzeologów. W Muzeum Przemysłu i Rzemiosła Arty~tyczn2go \1 Y.rako\vie, tamże w Muzeum Etnograficznym, w Muzeum Wic1.kc~c;;:l\i!ll w Poz.naniu, pow.stają zaczątki kolekcji żydowskich zabytków etnograficznych. p.oszczególne zbiory, będące w posiadaniu osób prywatnych, czy teź instytucji żydowskich, wzbogacają swe zasoby i zosta.i:) opr:.~cow:ne. Do najważmiej-szych pozycji wydawanych w języku poll ':" R. Lilientalowa, Dziecko żydowskie, Kraków 1927, ,s. 97; Prace Komisj'i Etnograficznej Polskiej Akademii Umiejętności t. 36, nr 3; tejże, Kult cial niebieskich u starożytnych Hebrajczyków 'i szczqtki tego kultu u współczesnego ludu żydo- Lwów-·Warszawa 1921, s. 15. Archiwum Nauk Antropologicznych t. l. nr 6; tejże. Kult wody u starożytnych Hebrajczyków i szczqtki tego kuLtl~ u współczesnego ludu żydowskiego, Warszawa-Lwów 1930, s. 13. Archiw,um Nauk Antropologicznych t. 3, nr 2. 17 G. Fn!llJklowa, Regina Ulientalowa" "Lud" t. 26, 1927, s, 1'19- 121. :8 J. Bt.:r~zta. Giza Frankel (1895 -1984), "Lud" t. 70, 1986, s. 396, lU G. Franklowa, Wycinanka żydowska w FoLsee, "Lud" t. 28, 1929, 5. 40 - 57. wskiego. j) Lud, t. LXXII �OLGA 82 MULKIEWICZ-GOLDBERG skim należy praca M. Goldsteina i K. Dresdnera 50 oparta na kolekc J l zydowskiej sztuki ludowej, zgromadzonej we Lwowie. Praca ta, dająca wiele opisów i fotografii poszczególnych zabytków, posiada dziś szczególną wartość. Jest jedyną dokumentacją olbrzymich zbiorów, które w większości zaginęły podczas ostatniej wojny. Tematyka żydo,wska z'Ostaje włącwna również do ogólnopolskich prac badawczych w zakresie problematyki społeczno-gospodarczej. Na szczególną uwagę wśród wydawnictw z tego ZakrE:1SU zasługuje monograficzne ('pracowanie żydowskiego osiedla rolniczego na Grodzleńszczyźr.ie, "Kolania Izaaka" 5\ Zgodnie z założeniami serii wydawniczej, autora intel'esuje przede wszystklim problematyika ekonomiczno-historyczna. Yładzie on główny nacisk na opis struktury agrarnej wsi, stosunków handlowych, położenia przyrodniczego. Niestety sprawy tradycyjnej kultury żydowskiej potraktowane są przez autom marginesowo, krótko bardzo porusza on takie zagadnienia jak strój, budownlctwo, pożywienie miejscowej ludności, maz zaopatruje książkę kilkoma zdjęciami mieszkańców. Również Tadeusz Seweryn publikując pracę na temat małomiasteczkowego centrum tkacko-k,rawieckiego w Brzezinach 5e, interesuje się przede wszystkim tematyką historyczno-społeczną; przekształceniem się małego ośrodka rZ2mieślniczego w szeroko~narne cant'rum krawieckJie oparte na systemie nakładczym. Również i ta praca, mimo że pisana przez zawodowego etnografa i badacza sztuki ludowej, nie zawiera treści dotyczących kultury tradycyjnej -- jelst jednak na pewno modelowym przykładem pracy ilustrującej zal'adność i prężność żydowskich kupców. Dla naszego tematu ważne są jednak nie tylko prace poświęcone wyłącznie Żydom, ale może przede wszystkim te prace, z zakresu polskiej etnografii, w których możemy znaleźć materiały Żydów dotyczące. Tu jednak oczekuje nas pewne rozcZJaTowania.Okazuje się bowiem, że właśnie w owym okresie, w okresie Tozwoju polskich badań etnog,mficznych tylko bardzo nieliczni etnografowie dostrzegali problematykę żydowską i poruszali ją w swoich pracach. Na szczególną uwagę zasługują tu prace Witolda Dynowskiego, wspomniHnego już wyżej Tadeusza Seweryna 53 i Henryka Biegeleisena 51. Dynowski i SeweI'yn pr,owadząc badania z zakresu sztuki ludowej musieli M. Goldsltein, K. Dresdner, Kultura i sztuka ludu żydowskiego na zŹ<'mioch Lwów 1935. 51 S. Sali t, Kolonia Izaaka wieś powiatu sokólskiego, Warszawa 1924. 52 T. Seweryn, Tkactwo i krawiectwo w Brzezinach, "Przemysł, Rzemiosło, Sztuka" t. 4, 1924, nr 3, s. 17 - 20. 53 T. Seweryn, Krakowskie klejnoty ludowe, Kraków 1935. 54 H. Biegeleisen, Wesele, Lwów 1928; tegoż, Lecznictwo ludu polskiego, Kraków 1929. Prace Komisji Etnograficznej PAU nr 12; tegoż, U kolebki, przed oltarzem, nad mogiłą, Lwów 1928. 50 polskich, �Problematyka żydowska w etnografii polskiej 83 natkn~lć E',iGna żydowskich rzemieślników i ich wyroby - to też w pracach ich znajdujemy liczne a nich wiadomości. Na szczególną uwagę zasługuje praca Dyno'Wskiego o chłopskioh kufrach malowanych 55. Autor nie tylko ,0pisuTe dokładnie produkcję i zdobi'eni.e taJkich ;kufrów, ale podaje bardzo szczególowe dan<; dotyczące żydowskich rzemieśLników zaj:nujących sic; tą wytwórczością, przytacza nazwiska, podaje miejsca zamieszkania poszczególnych żydowskich stolarzy. Niestety materiały Biegeleisena, jakkolwiek bardzo bogate, najczęściej podane są bez określenia źródeł, z których autor czerpał. Mieszają się \\o nich wiadomości zaczerpnic:te ze źródeł pisanych, talmudycznych oraz prawdopodobnie zebra1ne w terenie. Utrudnia to bardzo korzystanie z tychże prac. Do najciekawszych źródeł zawierających materiały do etnografii Żydów należą niewątpliwie pamiętnvki. One to dają szczegółowe opisy k9nkretnych sytuacji, najczęściej bardzo dokładnie umiejscowionych zarówno w czasie, jak i w przestrzeni. Niestety Jest ich stosunkowo niewiele. Do naj ciekawszych należą, wydane po raz pierwszy jeszcze przed pierwszą wojną światową, pamiętniki Jana Sł'omki SB. Książka ta jest bardzo interesującym i ważnym dokumentem ilustrującym nam różnor,odność wzajemnych kontaktów i powiązań pomiędzy ludnością chłopską i wiejskimi, wzglqdnie małomiasteczkowymi Żydami. Słomka wylicza i opisuje jak wiele różnorakich funkcji usługowych świadczyli Żydzi w stosunku do chłopów, jak wyglądały wzajemne powiązania, kontakty, zaufanie, ónimozje. Źródło to jest dla nas także ważnym dowodem ukazującym, il", przeciętny polski chłop wiedziało swoich żydowskich sąsiadach. Jak oceniał ich zasadnicze cechy charakterystyczne, jaka była jego opinia o żydowskich rzemieślnikach, handlarzach i karczmarzach, Oceniając pokrótce wydane w okresie międzywojennym opracowania dotyczące Żydów, ich tradycyjnej kultury, ,nie moina oprzeć się zdziwien:u, że je:Cl ieh tak niewiele. Przyczyny tego zajwiska na pewno szukać należy w ówczesnym klimacie społeczno-politycznym, jak też i w tym, że w okresie międzywojo!1nym· wyłaniała się już kadm żydowskich badaczy i pow"Ldy żydow~ikie instytuty nauk'owe zbierające materiały etnograficzne. Nie tłumaczy to jednak oałkowicio problemu, gdyż jak powszechnie wiadomo, prace pomijiające wkład ludności żydowskiej w tradycyjną kulturę polskiej wsi wiedzę o tej kulturze znacznie zubożały. Okro" pOWocjen!1Ymusi być traktoway w naszych 'rozważaniach zupełnie oddzielnie. Przede wszy.stkim tradycyjna żydowska społeeZllość 55 W. Dynowski, Barwne kufry chłopskie z okolic Wilno 1934. 56 J. SIomka, Pamiętniki właścianina, Kraków 1912.\ 6' Wi!eńs,zczyzny Polesia, �84 OLGA MULKIEWICZ-GOLDBERG przestała istnieć, badanie t,ejże musiało więc być badaniem historycznym. Bezpośrednio po osŁatniej wojnie ukazują się jeszcze prace których au torzy. js:k np. Piotr Greniuk 57, oparli się na zgromadzonych przed wojną nct::<tk3ch z badań t~renowych. Wszystkie inne pra·cc opieraj4 siG na przekazJch m<:ljących charakter wspomni:eń a Żydach. Pamięć informatorów nie tylko przesłonięta jest wpływem czasu, ale również i to przede wszystkim tragedią wypadków wojennych, zagłady Żydów, cu na pewn0 ·wpływa na istotę pn:ekazu. Pierwszą akcje!, która miała na celu zebranie możliwych jeszcze do ocalenia przedmiotów z zaik.resu tradycyjnej sztuki żydowskiej i budownictwa. oraz przeprowadzenia dokumentacji na temat życiJa społeczności żydowskiej w okresie wojny, były prace Komisji H,istorycznej CE:'ntralnego Komitetu Żydów Polskich 58. Komisja ta opracowuje i ogłasza kwestionariusz, którego auborzy ;;;ainteresowani są w otrzymaniu odpowiedzi na pyt<1nia dotyczące wszelkich przejawów życia w warunkach wojny. Wachlarz p-orusza:nych problemów jest bardzo szeroki. Obejmuje zarówno pytania o teksty pieś:ni,opowiadań, przysłów powstałych w wojennych w8runkach, jak i opisy gier dziecinnych, zabaw z tego okresu, opisy życia w ukrye:iu, w bunkrach. Niestety jak dotychczas nie udało się autorce odkryć, czy nadesła-no j'akiekolwi'ekodpowiedzi na ten kwestiionariusz i jakie były losy tych mateniałów. Zabytkami z zakresu sztuki i rzemiosb artystycznego zajmuje się w tym okresie P,olskie Towarzystwo Ludoznawcze 5". IN akcję tą zaangażowała się Gi;.:a Frankluwa, planując systematyczne kompletowanie zbiorów, oraz zorganizowanie muzeum, pod auspicjami ŻydoWlskliego Instytutu Historycznego. Niecotety plany te nie wyszły poza stadium wstępnych rozmów i działań. Etnograficzny ośrodek w Toruniu pod kierownictwem Marii Znamierowsbej-Prliffel'owej, usiłuje zająć~ się ratowaniem resztek tradycyjneg,o budowni,ctwa żydowskiego. Ale i ta akcja jest krótkotrwała i n,ie przynosi rezult'atów 60. Widomym dowodem braku zabytków żydO'Wskich w polski-ch muz€ach ~tnograficznych, była zOliga:nizowana w 1960 Toku w Kra:kowie wystawa P. Greniuk, Druki ludowe na płótnie w poludniowej Lubelszczyźnie, ,.Pol,k<1 Ludo·wa" t. 2, 1·949, s. 268 - 285. 58 Instrukcja dla zbierania materiałów etnograficznych z ukresu okupacji niemieckiej, Łódź 1915. 50 "Przeprowadzono badania nad budownictwem, ceramiką rr żydowsk<j :;ztuką ludową" jak wynika z prOltokołu z XXII Walnego Zgromadzenia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, z 24 - 25 III 1945, "Lud" t. 37, 1946, E. 472. 10 O próbach ratowania drewnianej synagogi, oraz kontaktach z izraelskim ministerstwem kultury w tej s'pr.awie opowiadała ,autorce niniejszego opracowania profesor M. Priifferowa. Niestety korespondencja ta ugrzęzła w martwym punkcie z przyczyn natury biurokratycznej. 57 Sztuka �Problematyka żydowska w etnografii 85 polskiej sztuki ludowej mmieszkałych w Polsce mniejszości narodowych Gl. Dział po~v";GCO:1Y ŻyJom przedstawił siC; tam więcej :niż skromnie, reprezentowany przez niewielką bardzo ilość eksponatów raczej skr,omnie obrazujących bogactwo tejże sztuki. Sytuacja ta uległa części,owej poprawi,e, przez t"'awołanic do ży2iJ. muze'ów kultu'ry żydowskiej w Polsce, ale omawianie tychże kolekcji 11.'(' leży w ramach niniej.szej pra'cy. Czasopismem, któT2 zapoczątko'wało publiJkowanie materiałów etnograficznych dotyczących Żydów w ,okresie powojennym, była wZlnowi,ona w 1956 roku "Ziemia" B~. W pierwszych rocznikach tegoż pisma pojawiająsi<:; artykuły poświęcone tradycyjnej sztuce żydowskiej czy też rze-' mioslom przC'z Żydów uprawianym. Mają one charakter popularno-naukowy, zwracają uwagę czytelnika na problem tradycyjnej kultury Żydów, poszczególne zabytki żydowskiej architektury istniejące jeszcze w Polsce. Dokumentację tychże zabytków, przeprowadzoną jeszcze w okresie mit;dzywojennym w ramach prac Komisji Inwentaryzacji Zabytków 13 Sztuki w Polsce, wydają Maria i Kazimierz Piechotkowie , powiększając skromną ilość wydawnictw z kulturą żydowską związanych, ukazujących siq w tym okresie. W cC1h:j bogatej literaturze etnograficznej, ukazującej 51i<:;w okresie "CowOj0ll':ty:n znajdujemy j,edY'nie WZmiD.Tlkio żydowskich rzemieślnikach czy handlarzach okresu międzywojennego. Wiadomości te są nieliczne .~z ill<Jłymi jedynie wyjątkami m::do precyzyjne. Na uwagę zasługuje; tu dwa artykuły: Przemysława Burcharda B4, drukowane w ,organie Żydowskiego Instytutu Historycznego, a więc w organie zobowiązującym autora do preferowa-nia tematyki żydow~kiej, oraz prace R. Goduli B5. Burchard, opierając sil; n:1 badaniach przeprowadzonych wakresie powojennym przez Pracownię Badania Sztuki Ludowej Instytutu Sztuki PAN publikuje bogato udokumentowaną pracę na temat żydowskich rzemieślników m3.łomiasteczkowych działających przede wszystkim na terenie Polski środkowt'j i wschodni'ej. R. Godula pisząco meblarstwie w ok'olicach Kr?kowa przytacza liczne wiadomości na temat żydowskich handlarzy meblami ludol\vymi obsługujących rynk,i okolic Krakowa, oraz na temat 1 Hl M. Woler'Jska, Wystawa sztuki ludowej zamieszkałych w Polsce Białornsil1ów, Kraków 1960. riC Tylko picrw.,ze roczniki owego czasopis!Yla pośw;ęcaly nieco miejsca tematyce żydow~kiej, późr:iej,ze. po zmianie składu redakcji od tej polityki odstąpiły. 1;'1 M. K. PiechoItka, 13ożn:ce drewniane, Warszawa 1953. ,r·1 P. Burchard, Przyczynki do zag2clnienia żydowskich rzemiosł lnclou'ych LU dawnej Polsce, "Biuletyn Zydowskiego Instytutu Historycznego" t. 37, 1361. ~. 66 - 30. "~R. Godula, Lntiowe meblarstwo północno-krakowskie, "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Etnograficzne" t. 2, 1978, s. 103 - 124. Litwinów, Rosj2n, Słowaków, Ukraińców, Zydów, �OLGA MULKIEWICZ-GOLDBERG 86 tak zwanych "tandeciarzy" - stolarzy bez uprawnień rzemieślniczych, którzy albo sami zajmowali się masową produ:kcją tanich mebli, ,albo skupywali na poły wykończone, malowali je i rozwozili po okolicznych rynkach. Wzrost zainteresowań kulturą żydowską, jaki nasląpił w lalach 70-tych, Z2.owocował przede wszystkim pracami z zakr,esu sztuki. Do najbaTdziej interesujących dla etnografów należy zJahczyć badania 1. Rejduch-Samkowej 6<1 i M. Krajewsk1iej 67. Re'jduch-Samkowa pisl'je o żydowskim rzemiośle artystycznym, Krajewska zajmuje się dokumentacją fotograficzną zachowanych jeszcze cmentarzy żydowskich. SIedząc prace charakterze wspomnieniowym czy pamiętnilkarskim musimy przede wszystkim zainteresować się twórczością Franciszka Kotuli ,;~.Doświadczenie etnografa dopomogło mu na gko!I1centrowaniu się na dokładnym opisie, co w rezultacie powoduje, że prace Kotuli mają niewątpl,iwie wartość cennego dokumentu etnograficznego. Wieloki,erunkowość zainteresowait oraz znikoma pamięć autora dodają opublikowanym przez niego tekstom ważkości i potwierdzaj;:l ich przydatność jako źródła etnograficznego. Osobnym tematem nie dotyczącym beZipośredn~o żydowskiej kultury tradycyjnej, ale wyobrażenia Żyda w polsk,iej kulturze ludowej zajmują si(~ w ostatnich latach Alina Cala oraz autorka niniejszego opracowania. _-\. Cała interesuje się przede wszysbkim stosunkiem do Żyda jako do obcego, powstaniem mitów na tymże tle, sferami kontaktów między ludnością polską a żydowską. Niżej podpisana, w swyeh drukowanych w języku polskim pracach 70, l'jajmuje się postacią Żyda w obrzędowości weselnej oraz wycbrażeniem tegoż w współczesnej rzeźbie ludowej. ° IHi Oceniając przydatność objętych niniejszymiI'oz;ważaniami prac, jako źródeł dla współczesnego badaczra irrteresującego się tradycyjną kulturą polskich Żydów, należy zastanowić się nad ki~koma podstawowYffili problemami. L Rejduch-Samkowa, Elementy sztuki ludowej i nieprofesjonalnej w małojudaikach, "Lud" t. 61. 1977, s. 140 - 152. '" M. Krajewslka, MUczqce kamienie, War,szawa 1981. ,;S F. Kotula. lVliasteczlco na przykładzie Głogowa Małopolskiego i jego sąsiadów. Rz'eszów 1981; tegoż, Muzykant y, Warszawa 1'979. Należy równ~eż wspomnieć WJ tym miejscu o bardzo interesującej pracy o charakterze wspomnieniowym. A. Bień, Bóg wysoko, dom daleko, Warszawa 1981. ';9 A. Cała, Stosunek swój-obcy w kulturze ludowej, "Etnografia Polska" t. 26, 1982. :,. 103 - 125. 'o O. Goldberg-Mulktiewicz. Postać Zyda w polskiej rzeźbie ludowej, "Polska Sztuka Ludowa" R. 34, 1980, s. 218 - 2.2-5; tejże, "Obcy" w obrzędzie weselnym, "Literatura Ludowa" R. 12, 1978, s. 48 - 57. 56 polski.ch �Problematyka żydowska w etnografii polskiej 87 Kluczowym zagadnieni,em, na które należy odpowiedzieć jest oczywi;;cis pytanie, czego konkretni,e pnace te dotyczą. Tematyc~nie należy POdL1E+Ć je na dwie podstawowe grupy: te które dotyczą życia wewnętrznego społeczności żydow::1kiej,a więc j'ej struktury wewnętrznej, obrz~dów dorocznych, rodzinnych, wieTzeń, folkloru slownego, kultury mateóalnej, sztuki; oraz te, które odnoszą się do \Sfery stosun!ków i zachowan, jaka znajdowała się poza wewnętrznym życiem ,gminy żyd.owskiej, sianow'iła płaszczyzny kontaktów, czy mO:ŻJetylko sty;ku pomiędzy społecznością żydowską a otaczającą ją ludnością polską. Poza tym, zarówno w ;:Jracach wchodzących w zakres jednej, jak ,i drugiej grupy, mamy peWJe:lładunek wiadomości historyczmych, dotyczących przede wszystkim czaSl' osiedlania się Zydów w danym milasteczku czy wsi, (}roaznajważnieJszych wydarzeń z tymże osiedlani~m się związanych, jak też sporo wiadomości demograficznych. Często zaró\vno wiadomości historyczne, jak; dane cyfrowe stanowią przedruki z iJnnych opnaoowań, ale czasem są lE'Żrezu1tat'em poszukiwań archiwalnych, czy też badań ter,(2Innwych przeprowad"'onych przez autora pra1cy. Wartość omawi:anych artykułów jest oczywiście różna. Wśród prac dOlYUących życia wewnętrznego gminy żydowskiej największą wartość maJą te, które zostały napisane przez au!torów Zydów, a więc na podstawie obserwacji uczestniczącej, lub też samodzielnie zebranych materiałów terenowych, czy też jak na przy;kład w "Izrae~icie", na podstawie odpowiedzi nadesła:nych na wcześniej drukowane apele czy kwestiQllariuszc·, Słabą stroną tych pnac jast to, że często celem a'U'tocabyło przede wszy,,:akim spopularyzowamie żydow\Skiej kultury wśród nieżydowskkh czytElników i wówczas ujęte są bardzo płytko, zawieralją wriele uproszczeń lub tłumaczeń z takich źródeł jak Talmud 'czy midrasze. Brak odnies)cnia do źródła stanowi też cechę tych prac, którą współczesny etnogrilf musi wziąć pod uwagę. Największą trudność współczesnemu badaczov.i spraw,i wykorzystanie prac z wyżej wymienionej grupy, zawi,erających materiały dotyczące wierzeń, zabiegów magicznych or,az teksty folklorystyczne. Materiały te zawierają różnorakie wierzenia, wskazówki jak sit; zachować w poszczególnyoh wypadkach, ZJakazyi naka'zy magiczne. Publikowane są one chaotycznie, bez podania źródła, teksty folklorystyczne często publikowane w tłumaczeniach, z których trudno zOI"ientować się, czy tłumac'lowi chodziło o zachowanie treści, czy formy utworu. Mateniały dotyczące wewnętrznego życia społecZlnościżydowskiej zbiera'ne przez obserwatorów z zewnątrz, względnie przy pomocy inf'armatorów lrzecich, prz'ekazują najczęściej jedynie treść obrzędu, a lIlie jego formę, Oczywiście posiadają też pewną dozę niedokładności wyniikającej już to z lIliezrozumienila podstawowych pra,w i treści religii żydowskiej, już to z niewłaściwego interpretowania poszczególnych zachowań. �88 OLGA MULKIEWICZ-GOLDBERG Druga grupa omawianych materiałów, to prace odnoszące się do :ych przejawów tradycyjnego życia żydowskiej społeczności, które stanowiły płaszczyznę sty,ku kultury żydowskiej z polską. Do prac tych zalliczamy przede wszystkim ro'zważania o charakterze teoretycznym na temat wspólnych wątków folklorystycznych, oraz s:z;ereg opmcowań, czy choćby tylko krótkich wzmi'anetk, na temat pracy żydowskich handlarzy; zarówno tych osiadłych, ha,ndlujących w sklepikach czy na jarmarkach, jak .i ty~h wędrownych, oraz na temat rzemieślniików i ich wyrobów wykonywanych na rynek zewnętrzny, dla ludnoGoinieżydowskiej. Ich wspólną i najczęściej powtarzającą się słabą stroną jest brak dokładności w przytClczaniu nazwisk żyd,owskich rzemieślników, czasem też miejscowości, z ~tórych poszczególni handlarze pochodzili. Chłopi najczęściej nie znali prawdziwych nazwisk Żydów, określali ich najczęściej imieniem, bardzo ,:zęsto przekręconym, spolszczonym w swoisty sposób. Często też określali poszczególnych handlarzy czy rzemi'eślników żydowskich przydomkiem, który charakteryzował cechy zewnętrzne noszącago tenże przydomek. lub określał jego zawód. Tak na przykład spotY1kamyokreśle:nia w rodzaju .,kolawy Jasek", czy też "Szaja-pachciarz". Obyczaj ten, być może wieś polS'ka przejęł<a z żydowskieg>o miastecZJka, gdzie często posługiwiano się takimi określeniami wobec sąsiadów. Prace, w których autorzy podają bezbłędnie żydowskie imiona i nazwiska należą w omawianym materiale do rzadkości. PrzedstaWiiając tę bardzo ogólną próbę oceny omawianego materiału, wydaje mi się koniecznym, poowięcenie paru słów pracom dotyczącym kultury materialnej i sztuki. Autorzy poszczególnych opracowań, dają opisy poszczególnych przedmiotów znalezionych w terenie, względnie wspierają się przykła0ami eksponatów muzealnych. Tych ostatn;ch prac jest bardzo niewiele, jak też niewi'ele za'bytków żydow~kich znaleźć można obecnie w polskich muzeach. W więks:wści zostały one zebnane poostat.niej wojnie i posiadają wszystkie braki tak tworzonych kolekcji. Przede wszystkim bralki w dokumentacji ·odnośnio prowenie.ncji przedmiotu, jego wykonawcy, miejsca wykonania czy też użytkownika. Oczywiście kolekcje te gromadzone 'są nieplanowo, w zależności od znalezi.sk. przeważają w nich przedmioty kultu. Bardziej inte'resująco prz.edstawia się sprawa przedmiotów wytwarzanych przez żydowskich rzemieślników dla nieżydowskiegoodbiorcy. Eksponatów takJich, wchodzących w zakres rzemi.osła a!r1ystycznego czy też przedmi'otów codziennego użytku, je.st w polskich kolekcj'ach muzealnych bardzo wiele. Niestety w przeważającej większości zgi·nęły one l)ezpowrotnie dla etnografa zajmująoego się pwbląmatyką żydowską. jako wytwór żydowskiego rzemieślnikla. Tylko bo'wiem w nielicznych wypadkach zostały tak skatalogowane i nawet wówczas dokumentacja najczę- �Problematyka żydowska w etnografii polskiej ściej pełna jest niedokładności, zresztą niezawionionych przez muzeolo-· gów. Powtarzają się PQlruszone powyżej problemy - przekręcone nazwiska, imiona tylko, itp. W większościi wypadków sytuacja wygląda jednak jeszcze mniej pomyślnie. Poszczególne eksponaty, na przykład meble ludowe kupowane do muzeów opatrzone są nazwiskami ich właścicieli od których zostały kupione, a więc od użytkowników, a nie wykonawców. Zarówno żydowscy, jak i polscy rzemieślnicy nie sygnowali swych wyrobów wi(;c też owo niedopatrzenie w dokumentacji jest stratą nie do odrobienia. Eksponowana na wystawie Muzeum Etnograficznego w Krakowie skrzynia ludowa autoryzowana przez stolarza żydowskiego, należydo bardzo rzadko spotykanych wyjątków. Dowodem całkowitego braku korelacji pomiędzy żydowskim wykonawcą a przedmiotem przez niego' zrobionym może być krakowska kolekcj.a klejnotów lud·owych. Wiadomo, że były one wykonywane zarówno przez polskich, jak i żydowskich jubilerów. Nazwiska rzemieślników podaje w swej pracy na ten temat Tadeusz Seweryn, jedna'k do zbiorów muzealnych 'zakupywano poszczegól-· nc j:rzcumioty od podkrakowsbch chłopów i ich na'Zwiska są jedynymi w dokumentacji poszczególnych zabyhków. Reasumując ninriejsze rozwa2Jania wydaje mi się godnym podkreślenia fakt, że zainteresowaniom polskich etnografów zawdzięcza etnografia ży_· dowska początki swego rozwoju, jeżeli idzie o materi'ał dotyczący polskich Żydów. Mimo nieścisłości, o których wyżej była mowa, mimo konieczności wyłuskiwania niefiaz bardzo znikomych wiadomości na temat Żydów z całości opracowań, omawiane prace mogą niewtąpliwie przysłużyć się do po::;zerzenia bazy, zezwalającej na opracowanie poszczególnych pro-· blemów dotyczących żydD\vskiej kultury tradycyjnej. Olga MI11kiewic::-GolcLberg JEWISH PIWBLEMS IN POLISH ETHNOGRAPHY. (summary) Polish writers initiated the ;ntere"t in Jewish culture in the various regions of Poland. Jan Kal'iowicz was the first Polish etnographer who understood the necessity to undertake research on traditio!lal Jewish culture, whereas Ale:ksander Świętochowski presented the first program of methodical research among Jewl',. aceomp:lnicci oy a questionnaire. in the columns of .Wisła' (the Vistula) magazine in 1890. 111 a later period, this periodical published question.naires and studies of' �'90 OLGA MULKIEWICZ-GOLDBERG Henryk Lew, Samuel Adalberg and Regina Lilientalowa, authors associated with Jewish culture. The author of this paper describes some monographic studies, <lmong others those by R. Lilientalowa and B. W. Segel, having discussed Jewish culture problems in two specific journals - in ,Lud', an ethnographical magazine, and in "Izraelita'. a socio-literary periodical. In the year.s POlst World War I period research undertakings within Jewis'h communities, and by those associated with the Yiddish Scientific Institute (YIVO) established :in Vilnyus, tooik the lead in semitic research. The wG-rks 0.£ Regina LilientaIowa and Giza Franklowa deserve most attention among the author who write about Jewish culture in the Polish language. The names of M. Goldstein and K. Dresdner - the authors of the boo.k ,Kultura i sztuka ludu ży·d0wskiego na ziemia·ch polskich' (Culture and art of the Jews on the Polish terribo'ry') - are also worth mentioning. A lot of data concerning Jewish culture 'is found in memoirs and in studies on Polish folk art and crafts. The i,nterest in Jewish culture changed character after Wodd War II due to eradication of traditional Polish Jews society. The great majority of post-war research consists of reeallections and documentation of the saved remnants of Jewish 'culture. The interest in Jewish culture increased in the 1970's. Works appeared dealing with Polish-Jewish cultural interraction and the image of the Jew in Polish folkIoreat this time. Polish ethnographical literature constitutes a valuable s,ource for research on ;traditional Jewish culture, despite the gaps in descriptions of the Polish-Jewish cultural problems and inconsistencies found in semitic studies. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/745e0acb14d3e2a92d6c910bea83fa77.pdf d52c5244ed46b24d91acf1e356a15dcc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3203 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3000 Title A name given to the resource Współczesne przemiany tradycyjnej wycinanki żydowskiej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4, s.91-96 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mulkiewicz-Goldbergowa, Olga Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I I . 1. J . Grosbard, Święto plonów w kibticu, w y m . 3 2 x 2 0 cm Olga Mulkiewicz-Goldbergowa WSPÓŁCZESNE PRZEMIANY TRADYCYJNEJ WYCINANKI ŻYDOWSKIEJ T r a d y c y j n a w y c i n a n k a w papierze, znana w r ó ż n y c h okresach 1 „ l u c h o t z i k k a r o n " w ó w c z a s , g d y umieszczone na n i c h nazwiska, czasu w i e l u g r u p o m diaspory ż y d o w s k i e j , u t r z y m a ł a sk. n a j d ł u ż o j imiona, daty narodzin i śmierci najbliższych — m i a ł y przypomi­ na terenie E u r o p y wschodniej, a przede w s z y s t k i m n a nać terenie P o l s k i . T u w ł a ś n i e b y ł a w y k o n y w a n a jeszcze n a p r z e ł o m i e X I X i X X stulecia 2 a pojedyncze egzemplarze z d o b i ą c e p o s z c z o g ó l n e o poszczególnych rocznicach ś m i e r c i — wskazywać dni, w k t ó r y c h należało odmówić, niezwykle w a ż n ą w obrzędowości ż y d o w s k i e j , m o d l i t w ę za z m a r ł y c h . d o m y czy synagogi m o ż n a b y ł o jeszcze z n a l e ź ć w okresie m i ę d z y ­ T r a d y c j ę w y c i n a n i a w papierze zabierali p o s z c z e g ó l n i w y c i - w o j e n n y m , z w ł a s z c z a na wschodnich ziemiach ó w c z e s n e j Rzeczy­ nankarze ż y d o w s c y e m i g r u j ą c y z P o l s k i do r ó ż n y c h k r a j ó w . T a k pospolitej . więc joszcze w okresie m i ę d z y w o j e n n y m s p o t y k a m y p o s z c z e g ó l n e N i o w ą t p l i w i e na t y m w ł a ś n i e torenio w y t w o r z y ł się o d r ę b n y egzemplarze t r a d y c y j n e j polskiej ż y d o w s k i o j wycinanki, naj­ t y p w y c i n a n k i . P o r ó w n u j ą c z a r ó w n o m o t y w y , j a k i przede wszyst­ prawdopodobniej w y k o n a n e w A m o r y c e , czy toż na terenie ó w c z e s ­ k i m kompozycję poszczogółnych wzorów m o ż n a w y s u n ą ć tezę, nej Palestyny a obecnego I z r a e l a , w i a d o m o o i s t n i e n i u w y k o n y ­ 3 że w y c i n a n k a p o l s k i c h , w z g l ę d n i e w s c h o d n i o e u r o p e j s k i c h Ż y d ó w , w a n y c h przez polskiego Ż y d a w y c i n a n e k w m a ł y m miasteczku posiada d o s t a t e c z n ą ilość w s p ó l n y c h e l e m e n t ó w , k t ó r e p o z w a l a j ą na na zaliczenio j e j do o d r ę b n e j g r u p y . sztuka t a z a n i k ł a w pierwszej p o ł o w i o naszego stulecia, i to za­ Jak wiadomo, pełniła wycinanka w tradycyjnej społeczności ż y d o w s k i e j przede w s z y s t k i m funkcje k u l t o w e . Z w i ą z a n a była Bukowinie. 4 Ostatocznie j e d n a k , j a k j u ż wspomniano —- r ó w n o na terenie E u r o p y wschodnioj, j a k i w i n n y c h skupiskach żydowskich. z poszczególnymi świętami, lub też innymi ważnymi momentami Z o ż y w i e n i e m tej t w ó r c z o ś c i s p o t y k a m y się w p ó ź n y c h l a t a c h w zj'ciu r o d z i n y . D o n a j c z ę ś c i e j s p o t y k a n y c h i najbardziej zna­ p i ę ć d z i e s i ą t y c h i s z e ś ć d z i e s i ą t y c h , n i e m a l ż e r ó w n o l e g l e , w odda­ nych zaliczyć l o n y c h d o ś ć o d siebie w i ę k s z y c h skupiskach z a m i e s z k a ł y c h przoz należy mizrachy, względnie sziwiti, powiązane z o b o w i ą z k i e m codziennego odprawiania m o d l i t w y , oraz wskaz u j ą c o k i e r u n o k o d m a w i a n i a t e j ż e , w z g l ę d n i e szewuoslech Ż y d ó w — w Stanach Zjednoczonych oraz w I z r a e l u . i roj- Sztuka w y c i n a n i a w papiorze r o z w i j a j ą c a się w s p o ł e c z n o ś c i a c h zelech z d o b i ą c e d o m y w ś w i ę t a Szawuoth. W y c i n a n k a m i ozda­ ż y d o w s k i c h w Amerj'ce nie b ę d z i e p r z e d m i o t o m naszych r o z w a ż a ń biano t o ż s z a ł a s y - , , k u c z k i " — budowano w okresie ś w i ą t S u k k o t h z p r z y c z y n , k t ó r e p o s t a r a m się niżoj w y ł u s z c z y ć , niemniej w y d a j e oraz były one w k o m p o n o w a n o w c h o r ą g i e w k i , noszono przez dzioci m i się właściwym poświęcenie temu tematowi paru z d a ń , zanim podczas p o c h o d u z okazji ś w i ę t a S i m c h a t T o r a . W y c i n a n k a m i przejdziemy do o m a w i a n i a p r o b l e m a t y k i , b ę d ą c e j g ł ó w n y m te­ obwieszano ł ó ż k o p o ł o ż n i c y — g d y p e ł n i ł y z r a c j i umieszczonego m a t e m niniejszego a r t y k u ł u . n a n i c h w z o r u czy napisu f u n k c j ę a m u l e t u . Wieszano je na ś c i a n i e , w z g l ę d n i e przechowywano w m o d l i t e w n i k u jako tzw. T a k w i ę c w y c i n a n k a , r o z w i j a j ą c a się ostatnio w s p o s ó b d o ś ć spontaniczny i w o ż y w i o n e j formie w ś r ó d Ż y d ó w w Stanach Zjed* 91 i �plastyczna. W ś r ó d t y c h ż e t w ó r c ó w w i d z i m y s t a ł e poszukiwania nowych technik, stosowanio nowoczesnych narzędzi pracy; u n o w o c z o ś n i e n i u uloga t r a d y c y j n y m a t e r i a ł . Papier zostaje z a s t ą ­ piony często kartonem, jedwabiom, tworzywami Zmionia się również funkcja tej sztucznymi. nowoczosnej wycinanki, przede w s z y s t k i m t r a k t o w a n a jest j a k o dzieło sztuki, zawieszana na ś c i a n a c h z a s t ę p u j e obraz. Zwyczaj ozdabiania d o m ó w w okrosio ś w i ą t S z a w u o t h , oraz s z a ł a s ó w b u d o w a n y c h w okrosio S u k k o t , jost znany powszechnie, alo bardzo rzadko k o n t y n u o w a n y . Zajęcio t o pozostawia się przedo w s z y s t k i m dziociom, k t ó r o o z d a b i a j ą w y c i n a n k a m i nio t y ł o d o m y r o d z i c ó w , ale przodo w s z y s t k i m pomioszczonia w przedszkolach, klasy w szkole. W y c i n a n k i to nic zawsze n a w i ą z u j ą do t r a d y c y j n e j s y m b o l i k i , czy d a w n y c h m o t y w ó w , c z ę s t o s p o t y k a się powiolanie powszochnio z n a n y c h w z o r ó w i technik w y c i n a n i a . Zwyczaj ton m a przodo w s z y s t k i m na celu wzmocnionie poczucia p r z y n a l e ż ­ n o ś c i otnicznoj dzieci i m ł o d z i o ż y . M a m y w i ę c do czynionia z d w o m a i n t e r e s u j ą c y m i procesami — przedo w s z y s t k i m , t r a d y c y j n a w y c i n a n k a i joj funkcja tradycyjna z o s t a ł y p r z e s u n i ę t o , a m o ż o d o k ł a d n i o j powiedziawszy z e p c h n i ę t e na pozycje uboczne. Jost t o obecnio przede w s z y s t k i m zajęcie dzieci i m ł o d z i e ż y , zwyczaj n i o p r a k t y k o w a n y w d o m u . F u n k c j a w y c i n a n k i obecnie — to przodo w s z y s t k i m p o d k r e ś l e n i e własnej odrębności etnicznoj. Poszczególni artyści, względnie h o b b y ś c i z k r ę g ó w ż y d o w s k i e j s p o ł o c z n o ś c i z a j m u j ą c y się w y c i n a n i o m , albo w ogóle o d c h o d z ą od t r a d y c y j n y c h w z o r ó w i t r a d y c y j ­ nej s y m b o l i k i , albo s z u k a j ą n o w y c h f o r m , r o z w i ą z a ń stylistycz­ nych ; twórczość swą usiłują wiązać z symboliką sztuki żydowskiej, ale najczęściej symbole te s ą przetworzone, pozostaje ich zna- czonie, alo n a j c z ę ś c i e j zostajo zapomniana w z g l ę d n i e zarzucona ich t r a d y c y j n a forma. Nieco inaczej przedstawia się sytuacja w I z r a e l u . I t u r ó w n i e ż n a s t ą p i ł o w l a t a c h s z e ś ć d z i e s i ą t y c h zainteresowanie w y c i n a n k ą , j a k o olomontcm t r a d y c y j n o j t w ó r c z o ś c i a r t y s t y c z n o j Ż y d ó w . T r u d n o jost obocnie s z u k a ć p r z y c z y n y jodnoj i b o z p o ś r o d n i o j tego, żo poszczogólni t w ó r c y sztuki. Niewątpliwie z a c z ę l i w r a c a ć do tej znaczną znanoj badaczco ż y d o w s k i e j część zasług wycinanki, dr dziodziny należy Gizie przypisać Friinklowej. Ona to pracując, w M u z o u m E t n o g r a f i i i F o l k l o r u w H a i f i e gro­ m a d z i ł a e k s p o n a t y z zakresu s z t u k i w y c i n a n k a r s k i e j , organizowa­ ła w y s t a w y t r a d y c y j n e j w y c i n a n k i innych ż y d o w s k i o j , oraz w y c i n a n o k n a r o d ó w . P r o p a g u j ą c szeroko t ę t w ó r c z o ś ć s ł u ż y ł a po­ r a d n i c t w e m f a c h o w y m , a z czasom u d o s t ę p n i a ł a salo muzoalne na w y s t a w y i n d y w i d u a l n e i zbiorowo p o s z c z e g ó l n y c h twórców. Dlatego t e ż j a k o n a s t ę p s t w o tejże d z i a ł a h i o ś c i a nie j a k o p r z y padok n a l e ż y u z n a ć f a k t , żo w ł a ś n i e w H a i f i o zaczęli t w o r z y ć Tl. 2. J. Grosbard, Sobotri, » ' у ш . 3 5 , ; 17 cm i t w o r z ą do dziś dwaj najciekawsi w s p ó ł c z e ś n i w y c i n a n k a r z o , Jehoshua Grosbard i J a k o v Nooman. Grono o s ó b zajmujących się t ą d z i e d z i n ą s z t u k i jost z r e s z t ą w i ę k s z o , dla naszych celów s c h a r a k t e r y z u j m y t r z y postaci, k t ó r e w y d a j ą n a m się najbardzioj interesujące noczonych, u p r a w i a n a t a m jost przode w s z y s t k i m nio w t r a d y c y j ­ n y c h g m i n a c h ż y d o w s k i c h , j a k o k o n t y n u a c j a dawnej t w ó r c z o ś c i , i k t ó r y c h t w ó r c z o ś ć jest n i e w ą t p l i w i e reprezenta­ t y w n a dla całości p r o b l o m a t y k i omawianej w niniejszym a r t y k u l e . Jehoshua Grosbard — pochodzi z Polski, z okolic W a r s z a w y . al© j a k o zupolnie n o w y s p o s ó b w y p o w i a d a n i a się artystycznego. W d z i e c i ń s t w i e w i d z i a ł jeszczo t r a d y c y j n e w y c i n a n k i , Obserwujemy t u dwie tondoncje — jodna w i ą ż e w y c i n a n k ę z i n ­ ozdabiano d o m y na ś w i ę t a , ale sam n i g d y nio w y c i n a ł . Zawsze n y m i zajęciami m i a ł zainteresowania plastyczno — umożliwiającymi artystycznogo, uprawianie kształconio własnego hobby o charakterze zmysłu kreacyjnym. zajmujo się toż malarstwem. obocnie, obok Obrazy swoje — którymi wycinanki przeważnie D r u g a tendencja t o d ą ż n o ś ć do zajmowania się t w ó r c z o ś c i ą , k t ó r a martwe natury i widoki przyrody — ujęto tradycyjnie, z d u ż ą u m o ż l i w i a poszukiwanio z w i ą z k ó w , k t ó r e p o z w o l i ł y b y na umoc­ d o z ą realizmu, rozdajo l u b nienie w ł a s n e j p r z y n a l e ż n o ś c i etnicznej. W p i e r w s z y m w y p a d k u zajmujo się od k i l k u d z i e s i ę c i u l a t . J e d n ą z jogo a m b i c j i nowa w y c i n a n k a nio ma zupołnio ż a d n y c h z w i ą z k ó w z t r a d y c y j n ą , i jest jeszcze szorokie propagowanio s z t u k i w y c i n a n i a jako m o ż l i ­ f a k t , żo jest w y k o n y w a n a przoz Ż y d ó w jost t u w o ś c i wypowiedzonia się artystycznego, oraz w y c h o w a n i a este­ przypadkiom. W d r u g i m , niekiedy t y l k o nowo w y c i n a n k i oparto s ą na nych, charakterystycznych często m o t y w y dla sztuki żydowskiej tradycyj­ motywach, to są. przetwarzano, u n o w o c z e ś n i a n e do sprzodajo z n a j o m y m . 5 Wycinanką było tycznego dzieci. Często sam Grosbard o d ż e g n u j e się od w y c i n a n k i tradycyjnej, t w i e r d z ą c , że colom jego t w ó r c z o ś c i jost nadanie tego wycinanco nowych t r e ś c i , nowej s y m b o l i k i , w y w o d z ą c e j się ze stopnia, że czasom j e d y n i e pozostaje z r o z u m i a ł a dla odbiorcy w s p ó ł c z e s n e g o ż y c i a . N i e neguje b y n a j m n i e j w a r t o ś c i starej w y ­ s y m b o l i k a , ale ś r o d k i j ą w y p o w i a d a j ą c e są, dalekie od tradycyj­ cinanki, niemniej u w a ż a , żo p o w i n n a ona obecnie p o s i a d a ć nowe, n y c h . W y c i n a n k a t a u p r a w i a n a jest w w i ę k s z o ś c i przoz k o b i e t y , wapółozosno znaczenie symboliczno. W y c i n a n k i t r a k t o w a n a j a k o h o b b y , czasami t y l k o j a k o samorodna t w ó r c z o ś ć w s z y s t k i m jednobarwne, w y k o n a n e rzadziej z b i a ł e g o , n a j c z ę ś c i e j 92 jego są przode �z kolorowego b ł y s z c z ą c e g o papioru, czasom, dla podkreślonia k o n t r a s t u stosujo b i a ł e l u b kolorowo jednobarwne t ł o . Kompo­ n u j ą c w z o r y opiora się najczęśeioj na t r a d y c y j n o j metodzie - r y s u j ą c w z ó r na p o ł o w i e złożonogo papieru, co daje w rozultacio n i ą c o jedj'nie f u n k c j ę z d o b n i c z ą , najczęściej o tematyco r o ś l i n n e j , rzadziej kompozycjo e l e m e n t ó w geometrycznych •— nio n a w i ą z u ­ j ą c e w ogóle do koncepcji t r a d y c y j n e j wycinanki. N a s t ę p n y m w y c i n a n k a r z e m , k t ó r y wzbudza zainteresowanie obraz s y m e t r y c z n y , po obu stronach pionowej osi. Alo nio t y l k o samodzielnością uznaje t ę z a s a d ę k o m p o n o w a n i a wzoru — t w o r z y r ó w n i o ż w y c i ­ Neeman. Pochodzi z R u m u n i i , t w i e r d z i , że nie s t y k a ł się w dzie­ nanki, które s ą zakomponowane w o k ó ł d w ó c h osi, poziomoj swych koncepcji artystycznych jest Jakov 6 c i ń s t w i e z w y c i n a n k ą ani w y c i n a n k a r z a m i . Pierwsze w y c i n a n k i i p i o n o w o j , oraz takie, k t ó r e s t a n o w i ą z u p e ł n i o w o l n ą k o m p o z y c j ę . z o b a c z y ł dopiero na k t ó r e j ś z w y s t a w w m u z o u m w H a i f i e . Te s i a d a ł zawszo uzdolnienia i zaintorosowania a r t y s t y c z n e , przez ostatnie najczęściej zawierają nio-tradyeyjną, współczesną Po­ symbolikę, odbiegającą zupełnio od tradycyjnych treści, któro szerog l a t z a j m o w a ł się m a l o w a n i e m i k o m p o n o w a n i e m s z y l d ó w p r z e k a z y w a ł a dawna w y c i n a n k a . sklepowych. W p r z e c i w i e ń s t w i e do Grosbarda, jest c z ł o w i e k i e m Najciokawszym p r z y k ł a d o m t w ó r c z o ś c i J . Grosbarda, jost jego w y c i n a n k a , k t ó r ą n a z w a ł ś w i ę t o m zbierania p l o n ó w w kibucu głęboko religijnym ( i l . 1). Jost ona w y k o n a n a z czorwonogo b ł y s z c z ą c e g o papieru, obrzędowo zakomponowana symetrycznio, po obu twiordzi stronach pionowoj osi. Elementami zdobniczymi nawiązującymi do tradycyjnych, są — wiele czasu p o ś w i ę c a na czytanie B i b l i i , zglębianio tajemnic p r z e p i s ó w r e l i g i i ż y d o w s k i e j , s p e ł n i a n a k a z y w roligii ż y d o w s k i o j jost dla niogo f o r m ą przykazane. W y c i n a n k a , wypowiedzenia s w y c h a r t y s t y c z n y c h , j e d n a k j a k się w y d a j e d u ż ą w a g ę p r z y w i ą z u j e do d w a wazony umieszczono po obu b o k a c h obrazu, z k t ó r y c h w y ­ możliwości r a s t a j ą r o ś l i n y z a p e ł n i a j ą c e s w y m i ł o d y g a m i i liśćmi t w ó r c z o ś c i swej u ż y w a kolorowego, jednobarwnego, wycinanki. W tenże ornament c a ł e pole w k o m p o n o w a n e s ą —• r ó w n i e ż jak ambicji zarobkowania przoz sprzedawanio wycinanek. W najczęściej b ł y s z c z ą c e g o papieru, dla p o d k r e ś l e n i a k o n t r a s t ó w czasom stosuje zgodnie z t r a d y c j ą — d w a p t a k i , oraz tokst. C e n t r a l n y m i posta­ t l o , przodo w s z y s t k i m b i a ł o . W wycinance stosujo ciami s ą t r z y osoby, n i o s ą c e koszo w y p e ł n i o n o owocami — m o t y w t r a d y c y j n ą t o c l m i k ę , w z o r y komponujo p r z e w a ż n i e symetryczne, najczęściej z u p e ł n i e n o w y . R ó w n i e ż i tokst r ó ż n i się od zazwyczaj s p o t y k a ­ w z d ł u ż pionowej osi. W t w ó r c z o ś c i swoj stara się n a w i ą z y w a ć do n y c h w t r a d y c y j n e j ż y d o w s k i o j w y c i n a n c e Nio s ą to worsety t r a d y c y j n o j f u n k c j i w y c i n a n k i , oraz opiera się przode w s z y s t k i m z B i b l i i czy t e ż i n n y c h t e k s t ó w o charakterzo r e l i g i j n y m . Napis na s y m b o l a c h stosowanych w sztuco ż y d o w s k i e j , nie t y l k o w w y ­ po p r o s t u t ł u m a c z y eo przodstawia w y c i n a n k a Hag ha-bikkwrim cinance. Charakterystyczno dla jogo twórczości jest łączenie —• ś w i ę t o p l o n ó w , obchodzone u r o c z y ś c i w k i b u c a c h w okrosie wycinanki z odpowiodnimi Shawouth. M a m y więc do czynionia z w y k o r z y s t a n i o m przoz t r a d y c j i worsety z B i b l i i . Neeman szuka j e d n a k s t a ł e n o w y c h t w ó r c ę m o ż l i w o ś c i p o w i ą z a n i a dawnej t r a d y c j i wycinanek w y k o ­ r o z w i ą z a ń , czasom zupołnio o d r ę b n y c h , z a p o ż y c z a wiele z i n n y c h n y w a n y c h z okazji dziedzin t r a d y c y j n e g o z d o b n i c t w a . togo właśnio ś w i ę t a , z jogo „obrazkiem" p r z e d s t a w i a j ą c y m to ś w i ę t o wo w s p ó ł c z e s n e j t r a d y c j i kibucowoj. Podobne ujęcio t e m a t u — n a w i ą z a n i o do tradycyjnogo o b r z ę d u zapalania świoc z nastaniem soboty, w i d z i m y w n a s t ę p n o j w y c i nanco, n a i l . 2. R ó ż n i c a p o m i ę d z y t ą a p o p r z o d n i ą pologa przedo w s z y s t k i m na t y m , żo podczas g d y p r z y g o t o w a n i e wycinanok na ś w i ę t a Szawouth miości się w t r a d y c j i ż y d o w s k i e j , w i ą z a n i o tejże z sobotą, jest j u ż indywidualną koncepcją Grosbarda. K o m p o z y c j a i tej w y c i n a n k i n a w i ą z u j o do t r a d y c y j n e j . W i d z i m y t u t a j w y o d r ę b n i o n e w y r a ź n i o r a m y obrazu i dobitnie p o d k r e ś l o n y m o t y w c e n t r a l n y , k t ó r y jost t e m a t e m w y c i n a n k i . R a m y obrazka u j ę t e są z n ó w w k o n w o n c j i t r a d y c y j n e j — zgeometryzowana wić t e k s t a m i , s ą to n a j c z ę ś c i e j , w m y ś l P r z y k ł a d e m n a w i ą z y w a n i a b e z p o ś r e d n i e g o do starej ż y d o w ­ skiej w y c i n a n k i , z a r ó w n o do joj f o r m y j a k i f u n k c j i , jest w y k o n a n a przez Neemana „ r o j z e l o " — wzorowana na t r a d y c y j n y c h , p u b l i ­ k o w a n y c h przez G. F r a n k l o w ą . W o d r ó ż n i e n i u od t y c h wykony­ w a n y c h w Polsce, w y c i n a n k a Neemana ozdobiona jest jeszcze napisom, m ó w i ą c y m o r a d o ś c i ś w i ę t o w a n i a . T e n d e n c j ę do poszu­ k i w a n i a n o w y c h form ilustruje w y c i n a n k a nr 4. Przede w s z y s t k i m udorza nas n o w a , n i e t y p o w a forma t e j ż e . N i e jost ona z a m k n i ę t a w kolo l u b p r o s t o k ą c i o , ale posiada o r g i n a l n ą f o r m ę , p o d p o r z ą d ­ k o w a n ą kompozycji rachóu; wzoru. Nawiązując do t r a d y c y j n y c h miz- t w ó r c a dzieli pole w y c i n a n k i na dwie p ł a s z c z y z n y , k t ó r e r o ś l i n n a , w k t ó r ą w k o m p o n o w a n e są p t a k i n a w i ą z u j e ściślo do znanych n a m ujęć. Również widzimy tu tekst, umieszczony w c e n t r a l n y m miejscu. A l e j a k i w poprzednioj, a u t o r nie p o s ł u gujo się ż a d n y m wersetem b i b l i j n y m n a k a z u j ą c y m świętowanie soboty, a jest ich sporo, alo w s p o s ó b zwięzły t ł u m a c z y s y m b o l i k ę wycinanki, która została „dla uczczenia s o b o t y " wykonana- S y m b o l i k a ta zawarta jost w p a r t i i ś r o d k o w e j w y r a ź n i e w y o d r ę b ­ 11. 3. J . N e e m a n , Rojzele, 30x30 cm nionej i jest ona na pewno inaczej w y r a ż o n a , a n i ż e l i d o k o n a ł b y tego t r a d y c y j n y w y c i n k a r z z drugiej p o ł o w y ubiogłogo stulecia, g d y b y m u t a k i e zadanie powiorzono. W y o d r ę b n i o n y — zastosowanie w o k ó ł pustoj przestrzeni — m o t y w stolik nakryty serwetką, który widzimy przez c e n t r a l n y , to niejako przez o k n o , ozdobione f i r a n k ą . N a s t o l i k u t y m s t o j ą w powszechnie u ż y w a ­ n y c h lichtarzach dwie zapalono świoce. A więc m a m y próbę przedstawienia w wycinance roalistycznej sconki, powszochnio znanej. Z n a d e j ś c i e m soboty na stole p ł o n ą dwie, zapalono przez gospodynię d o m u świeco. Roalna r z o c z y w i s t o ś ć , się w k a ż d y m t r a d y c y j n y m u t r w a l o n a w formio, powtarzająca ż y d o w s k i m d o m u ; scenka z o s t a ł a nawiązującej do tradycyjnej żydowskioj sztuki dekoracyjnej. N i o m n o ż ą c p r z y k ł a d ó w t w ó r c z o ś c i jednego a r t y s t y , n a l e ż y d o d a ć , żo o p r ó c z t e m a t ó w z w i ą z a n y c h z t r a d y c y j n ą , p o s z o r z o n ą t y l k o przez niogo f u n k c j ą wycinanki, s p o t y k a m y t e ż w jogo t w ó r c z o ś c i s y m b o l i k ę , n a w i ą z u j ą c ą do p r o b l e m ó w ż y c i a codzionnogo. Znano są w y c i n a n k i Grosbarda i l u s t r u j ą e o poszczególne p r o b l e m y d o t y c z ą c e ż y c i a społocznego czy politycznogo, odpo­ w i a d a j ą c o niejako na w s p ó ł c z e s n o h a s ł a . T a k więc porusza on takie t e m a t y j a k w o j n a , p o k ó j , z a g ł a d a Ż y d ó w podczas ostatniej w o j n y ś w i a t o w e j . Poza t y m s p o t y k a m y t e ż jego w y c i n a n k i p e ł - 93 i �w y p e ł n i a r ó ż n y m , n i e z a l e ż n y m o d siebie o r n a m o n t o m . C o n t r a l n y m k t ó r z y zginęli w O ś w i ę c i m i u w m i o s i ą c u Siwan 1944 r o k u . Umiesz­ motywem są t u dwa l w y , p o d t r z y m u j ą c e monorę — rozwiązanie czone po o b u stronach w y c i n a n k i k o l u m n y , m o t y w c z ę s t o spo­ k o m p o z y c y j n i e znano i stosowane c z ę s t o w wycinance t r a d y c y j n o j . t y k a n y w sztuce ż y d o w s k i e j i n a w i ą z u j ą c y do s ł u p ó w postawio­ Menora t a w y r a s t a z p o d s t a w y , k t ó r ą s t a n o w i ą złożone do b ł o ­ n y c h przez Salomona przed ś w i ą t y n i ą w Jorozolimio, zwane J a c h i n g o s ł a w i e ń s t w a r ę c e k a p ł a n a . Jest t o m o t y w z n a n y sztuco ż y d o w ­ i Boaz ( I K s i ę g a K r ó l e w s k a , R o g u m 6:21) w t y m w y p a d k u z o s t a ł y skiej, ale nie s p o t y k a n y wo wschodnio-europejskiej wycinance, zamienione na dwie p ł o n ą c e ś w i e c e , u p a m i ę t n i a j ą c e najprawdopodobniej z a p o ż y c z o n y przoz S o o m a m z p r z o d s t a w i o ń r o d z i c ó w a r t y s t y . T r a d y c y j n a k o m p o z y c j a , zastosowana w tej n a g r o b k o w y c h . Z a c y t o w a n y tekst b ł o g o s ł a w i e ń s t w a wycinauce, w i j ą c y się o r n a m o n t r o ś l i n n y w y p e ł n i a j ą c y c a ł ą j e j „ N i e c h ci b ł o g o s ł a w i P a n , a niechaj cię s t r z e ż e " ( I V k s i ę g a M o j ż o s z o w a — p r z e s t r z o ń , poza m o t y w a m i k t ó r o s y m b o l i z u j ą N u m e r i , 6:24) nadaje wycinance w a r t o ś ć o b r o n n ą , a więc amule­ wątpliwie łączy t ę wycinankę z t u . Zastosowany dla w y p e ł n i e n i a r ą k oraz obramowania dolnego zmarłych z m a r ł y c h , nie­ tradycyjnymi. R o z u l t a t o m z u p o ł n i e n o w y c h p o s z u k i w a ń Noemana jest na- m o t y w u o r n a m e n t r o ś l i n n y z n ó w zbliża t ę w ł a ś n i e w y c i n a n k ę do pewno w y c i n a n k a p r z e d s t a w i a j ą c a powszechnie z n a n y c h . ( i l . 5) odbioga o d klasycznych, t r a d y c y j n y c h w z o r ó w . D o ele- Połączeniem rozwiązań tradycyjnych z nową treścią wyci­ n a n k i , jest t a — n r 7 — k t ó r ą a r t y s t a w y k o n a ł dla uczczenia Jerozolimę. Kompozycja ta m o n t ó w s z c z ą t k o w y c h zaliczyć n e ł e ż y umieszczone po bokach dwa wazony, z k t ó r y c h w y r a s t a w i ć , t w o r z ą c a boczne okolenie p a m i ę c i r o d z i c ó w , k t ó r z y zginęli w O ś w i ę c i m i u . A u t o r , zapewne głównoj k o m p o z y c j i , oraz t o k s t z a e z o r p n i ę t y z B i b l i i a o d n o s z ą c y świadomie, zastosował t u tradycyjną formę wycinanki prosto- się do J e r o z o l i m y „ I u c z y n i ę , że ustanie w miastach J u d z k i c h k ą t n o j . W y p e ł n i ł j ą całkowicio o r n a m o n t o m i w k o m p o n o w a n y m i w ulicach Jeruzalemskich glos r a d o ś c i i głos wesela" weń zakomponowano j 7:34). Cała w y c i n a n k a jest k o m p o z y c j ą o p a r t ą d o k ł a d n i o n a ele­ w z d ł ó ż pionowoj osi w y c i n a n k i jost drzewo ( p l ą c z ą c a wierzba ? ?) mentach a r c h i t e k t u r y J o r o z o l i m y . M o ż n a r o z r ó ż n i ć zarysy posz­ tokstem. Centralnym motywom toj, (Joremiasz, po o b u bokach k t ó r e g o w i d z i m y dwio nagrobno tablice, macewy, c z e g ó l n y c h b u d y n k ó w — z a r ó w n o s t a r y c h , uznawanych powszoch- z tekstom powszechnie na nagrobkach s p o t y k a n y m , i n f o r m u j ą c y m nio j a k o symbole J e r o z o l i m y j a k ś c i a n a p ł a c z u czy meczot Omara, k t o z o s t a ł w t y m miejscu p o c h o w a n y . U g ó r y , p o d t r z y m y w a n a j a k t e ż i nowoczesnych, j a k n p . siedziba g ł ó w n e g o r a b i n a t u . przez d w a siodząco na drzewie p t a k i , umioszczona jest ś w i e c a , K o m p o z y c j a w y c i n a n k i z u p e ł n i e odbiega od t r a d y c y j n e j — wzo­ j a k ą zwyczaj ż y d o w s k i rowana jest n i e w ą t p l i w i o , na p r ó b a c h przedstawienia J o r o z o l i m y , karze z a p a l a ć dla uczczenia z m a r ł y c h w r o c z n i c ę i c l i ś m i o r c i . T ł u m a c z y t o tekst umioszczony u g ó r y spotykanych u współczesnych plastyków. w y c i n a n k i , o b j a ś n i a j ą c y , że świoca t a uczcić m a p a m i ę ć r o d z i c ó w , klasycznej k o m p o z y c j i w y o d r ę b n i a j ą c e j jeden l u b d w a 94 Twórca odszedł od motywy �И . 6. J . Shadur, Jerozolima, w y m . 4 5 x 4 5 cm centralne, na k o r z y ś ć przedstawienia a r c h i t e k t u r y miasta w spo­ s t a w i a j ą c a J e r o z o l i m ę . K o m p o z y c j a całości oparta jest na s ó b z b l i ż o n y do realistycznego. Zasadnicze w r a ż e n i o j a k i e pragnio rackach w y w o ł a ć , to nagromadzonio b u d y n k ó w , ich w y s m u k ł e w k o m p o n o w a n y t o k s t . P o s z c z e g ó l n o elementy wzoru t w o r z ą c e g o sylwetki —• w y o d r ę b n i o n a r a m k a , m o t y w miz- centralny, w całość i kopulaste dachy, a t o r z e c z y w i ś c i e z b l i ż a w i d z a do realnogo obramowanio są b e z p o ś r e d n i o przeniesione z t r a d y c y j n o j obrazu. c i n a n k i : dwio boczne k o l u m n y , J a c h i n i Boaz, z w i e ń c z o n e wazo­ Jerozolima jest r ó w n i e ż j e d n y m z najbardziej ulubionych t e m a t ó w J e h u d i t Shadar. Ta n i e z w y k l e t w ó r c z a i p e ł n a i n i c j a t y w y n a m i z k t ó r y c h wyrasta wić, l w y J u d y p o d t r z y m u j ą c e wy­ koronę T o r y , w i o ń c z ą c o w y c i n a n k ę ; u j o j p o d s t a w y dwa jelenie obok plastyczka, zajęła się w y c i n a n k ą stosunkowo p ó ź n o , p o ś w i ę c a j ą c menory. się tej dziedzinie t w ó r c z o ś c i n i e m a l ż o c a ł k o w i c i e . J e d n ą z coch przez J . Shadur m o t y w c o n t r a l n y — p r z e d s t a w i a j ą c y J o r o z o l i m ę . Nowym c a ł k o w i c i e r o z w i ą z a n i e m jest z a p r o j o k t o w a n y c h a r a k t e r y s t y c z n y c h dla jej a r t y s t y c z n y c h p o s z u k i w a ń jost po­ Według wizji artystki s ł u g i w a n i e się r ó ż n y m i r o d z a j a m i k a r t o n u co wraz z odpowiednio otoczono m u r a m i , z meczetom O m a r a , i Ś c i a n ą P ł a c z u , dobranym t ł e m tworzy u widza w m y ś l założeń a r t y s t k i wrażonio centralnymi i najważniejszymi głębi, względnie trójwymiarowości wycinanki, — w i d z i m y stare miasto jorozolimskio, jako symbolami. łagodzi kontury Przedstawiona t u t a j p o k r ó t c e t w ó r c z o ś ć trojga w y c i n a n k a r z y t e j ż e . W y c i n a n k i J e h u d i t Shadur s ą n a j c z ę ś c i e j jodno- l u b d w u - zezwala n a m n a s f o r m u ł o w a n i e p e w n y c h u o g ó l n i e ń , w y n i k a j ą c y c h barwne, wykonywano z jednobarwnych kolorowych nie t y l k o z przytoczonogo p o w y ż e j m a t e r i a ł u , c h o ć ton, j a k j u ż kartonów, czasem jeszcze p o d k o l o r o w y w a n y c h . A r t y s t k a c z ę s t o umieszcza je n a s t a r o - z ł o t y m t l e , o p i o r a j ą c się na t r a d y c j i w y c i n a n k i Ż y d ó w z a z n a c z y ł a m w y d a j o m i się w p e ł n i W i n t e r e s u j ą c y m nas zjawisku, reprezentatywny. m a m y do czynienia z odro- p ó ł n o c n o - a f r y k a ń s k i c h , l u b toż z ł o t ą f a r b ą p o d k r e ś l a p o s z c z o g ó l n e dzoniom się części o r n a m o n t u . K o m p o z y c j o jej zbudowane s ą n a j c z ę ś c i e j sy­ proces przebioga w s p ó ł c z e ś n i o i na pewno nie z o s t a ł joszczo za­ zdocydowanie k o ń c z o n y . Odrodzenio się s z t u k i w y c i n a n k a r s k i e j n a s t ą p i ł o raczej j e j u k ł a d . Najlep­ spontanicznie, b y ć m o ż o częściowo z o s t a ł o zasugerowane przez metrycznie, wzdłuż pionowoj osi; świadomie sięga ona po m o t y w y w y c i n a n k i t r a d y c y j n o j , i s z y m p r z y k ł a d o m s z t u k i J . Shadur jost w y c i n a n k a n r 6, przed­ tradycyjnego rzemiosła artystycznego, organizowane w y s t a w y , propagowanie w y c i n a n k i , który jako to jednoj 95 1 �dawna funkcja wersety w y c i n a n k i — a m u l e t u z o s t a ł a zapomniana, ale religijne umieszczane w wycinankach współczesnych nioraz o p i o w a j ą k o n i e c z n o ś ć , w z g l ę d n i e z a w i e r a j ą wozwanie do strzeżenia domu, opieki nad ogniskiem d o m o w y m , a to już 0 d a w n ą f u n k c j ę o c h r o n y n i e w ą t p l i w i e zahacza. U b i e r a n i e d o m ó w czy s z a ł a s ó w w y c i n a n k a m i z okazji ś w i ą t nie jest p r a k t y k o w a n e . W z g l ę d n i e , nie jest p r a k t y k o w a n e j a k o t r a d y c j a obowiązująca powszochnie. N a t o m i a s t z o s t a ł o to p r z y j ę t e przez przedszkola, s z k o ł y , organizacje m ł o d z i e ż o w e , k t ó r e nie t y l k o k o n t y n u u j ą ten zwyczaj, alo ż y w o go r o z w i j a j ą , w i d z ą c w p r z y g o t o w y w a n i u w y ­ cinanek na o k r e ś l o n e ś w i ę t a m o ż l i w o ś ć n a w i ą z a n i a do d a w n y c h o b y c z a j ó w , przokazania dzieciom w i a d o m o ś c i z zakresu h i s t o r i i 1 r e l i g i i . I n t e r e s u j ą c e zjawisko w dziedzinie odrodzenia się s t a r y c h f u n k c j i w y c i n a n k i obserwujemy w n o w y m zwyczaju ozdabiania k o n t r a k t ó w m a ł ż o ń s k i c h tzw. ktub. z XVIII i X I X wieku O t ó ż wydaje s i ę , ż e znane ogzemplarze k o n t r a k t ó w zdobionych w y c i n a n k ą są w y j ą t k a m i . 7 małżeńskich Odrodzenie togo zwyczaju spotykamy współcześnio — rozwijająca się ostatnio m o d a na zamawianie szczególnio ozdobnych k o n t r a k t ó w ś l u b n y c h i na­ s t ę p n i e oprawianie t y c h ż o i wieszanie na ś c i a n i e , s p r a w i ł a , żo p o s z c z e g ó l n i t w ó r c y zaczęli w y k o n y w a ć ktuby zdobione w y c i n a n ­ k ą , o m o t y w a c h c z ę s t o o p a r t y c h na t r a d y c y j n e j wycinanco, alo nie z w i ą z a n y c h zo z d o b n i c t w e m stosowanym na s t a r y c h k o n t r a k ­ t a c h m a ł ż e ń s k i c h . Z nieco z m i e n i o n ą k o n t y n u a c j ą dawnej t r a ­ d y c y j n e j f u n k c j i w y c i n a n k i s p o t y k a m y się w w y p a d k u , g d y na w z ó r d a w n y c h —• u p a m i ę t n i a j ą c y c h d a t y ś m i e r c i n a j b l i ż s z e j ro­ d z i n y — n i e m a l ż e wszyscy w y c i n a n k a r z e w y k o n u j ą wycinanki dla uczczenia p a m i ę c i r o d z i n y w z g l ę d n i e n a j b l i ż s z y c h , p o m o r d o ­ w a n y c h podczas ostatniej w o j n y światowej. M i m o że częściowo p r z y n a j m n i e j z m i e n i ł a eię funkcja I I . 7. J . Neeman, W y c i n a n k a dla uczczenia p a m i ę c i zamordo­ w a n y c h r o d z i c ó w , w y m . 1 7 x 2 1 cm wyci­ n a n k i , j e d n a k na u w a g ę z a s ł u g u j e f a k t , ż e naczelne zadanie t r a ­ d y c y j n e j w y c i n a n k i — przekazywanie t r e ś c i za p o m o c ą przedsta­ w i e ń , m o t y w ó w o charakterze s y m b o l i c z n y m — nie uległo zasad­ niczej zmianie. N a d a l p o d s t a w o w ą f u n k c j ą w y c i n a n k i , tej wiesza­ nej na ś c i a n i e , m a j ą c e j z a s t ą p i ć obraz, jest przekazanie p e w n y c h t r e ś c i . Odczucia estotyczne odbiorcy w i n n y , w m y ś l z a ł o ż e ń w y ­ z g a ł ę z i bogatej starej s z t u k i ż y d o w s k i e j . S z t u k i , k t ó r a nie b y ł a n i g d y b o z p o ś r e d n i o z w i ą z a n a z k u l t e m , a jedynie p o ł n i ł a funkcjo k o n a w c ó w , w i ą z a ć się ze zrozumieniem s y m b o l i k i j a k ą w y c i n a n k a zawiora. T r e ś c i , k t ó r e m a ona p r z e k a z a ć s ą o c z y w i ś c i e bardzo r ó ż n o , z a r ó w n o s ą to wskazania, nakazy o charakterze r e l i g i j n y m , w o k r e ś l o n y c h sytuacjach. K o n t y n u a t o r a m i tejże t w ó r c z o ś c i , b ę d ą c e j w t r a d y c j i d o m o n ą m ę ż c z y z n , są n a d a l p r z o w a ż n i o m ę ż c z y ź n i , k o b i o t zajmujących j a k i p r a w d y d o t y c z ą c e dnia codziennego i wreszcie i l u s t r u j ą c e współczosno problemy społeczne. ta, M a m y więc do czynienia z t w ó r c z o ś c i ą ż y w ą , k t ó r a n a w i ą z u j e zgodnio z t r a d y c j ą t r a k t o w a n a jost j a k o zajęcie zarobkowo. Ale do t r a d y c j i , ale przedo w s z y s t k i m do t r a d y c j i selektywnie w y ­ zmiana f u n k c j i w y c i n a n k i , zmusza do z m i a n y sposobu zarobko­ branej — do w y c i n a n k i polskich Ż y d ó w . B y ć m o ż e dlatego, iż w a n i a p o s z c z e g ó l n y c h t w ó r c ó w . S t a r a j ą się oni z d o b y ć szeroki b y ł a ona najbardziej rozpowszechniona, bliska n i e k t ó r y m t w ó r ­ się w y c i n a n k ą tradycyjną jost znacznie m n i e j . Twórczość wachlarz k l i o n t ó w , o r g a n i z u j ą sami w ł a s n o w y s t a w y , z a b i e g a j ą com p o c h o d z ą c y m z o b s z a r ó w E u r o p y wschodniej i m o ż e o p r z y j ę c i o swych prac na r ó ż n e w y s t a w y zbiorowo, b i o r ą u d z i a ł bardzioj rozpropagowana. Wobec o d k r y c i a n o w y c h , m a ł o znanych w k o n k u r s a c h , a nawot j a k n p . Grosbard i Noeman w y d a j ą w ł a s ­ w y c i n a n o k w y k o n y w a n y c h przez Ż y d ó w m i e s z k a j ą c y c h na tere­ n y m s u m p t o m a l b u m y swych w y c i n a n o k , co m a p o m ó c w znale­ nach dawnego p a ń s t w a zieniu e w e n t u a l n y c h n a b y w c ó w na ostatnio t w ó r c z o ś c i ludowoj a więc i w y c i n a n k i ż y d o w s k i e j z te­ Zmieniła oryginały. się, zgodnio z powszechnie p a n u j ą c ą tendoncją, naj- tureckiego oraz wobec propagowania r e n ó w p ó ł n o c n e j A f r y k i , pozostaje o t w a r t y m p y t a n i e , czy w s p ó ł ­ funkcja w y c i n a n k i . Jest ona przode w s z y s t k i m t r a k t o w a n a j a k o czesna w y c i n a n k a ozdoba mieszkania, wieszana na ś c i a n i e . A l o nie wszystkie t r a d y ­ z k r a j ó w o r i e n t a l n y c h , czy też r o z w ó j tej s z t u k i zdobniczej p ó j d z i e zmieni się pod wpływem tej pochodzącej cyjne funkcjo w y c i n a n k i ż y d o w s k i e j z o s t a ł y zarzucono. T a k w i ę c w innvm kierunku. P R Z Y P I S Y 1 Giza F r a n k c l , Migzerot nijar, omanut jehudit, amam.it, (Wycinanka w papierze, żydowska sztuka ludowa), Masada, T e l - A v i v , 1983, ss. 152, i l . 82 T e j ż e a u t o r k i : „ W y c i n a n k a ż y d o w s k a " , „ P o l s k a Sztuka L u ­ d o w a " , R . X I X , 1965 n r 3, ss. 135—147 „ W y c i n a n k a ż y d o w s k a w Polsce", „ L u d " , seria I I , t . V I I I , L w ó w 1929, ss. 7—22 B . W . Segol, ,,Reiselech und Fahnen der galizischen Juden", „ G l o b u s " , t . 6 1 , 1892, ss. 230—237 2 96 3 G. F r ł i n k l o w a , Migzerot..., 4 W i a d o m o ś ć uzyskana podczas b a d a ń t o r e n o w y c h op. c i t . , i l . 76, 78 autorki. 5 Jehoshua Grosbard, Wycinanka w papierze, Tel-Aviv, 1970 ( P o d a j ę t y t u ł y w p o l s k i m t ł u m a c z e n i u ) . Wycinanki w papierze artysty Jehoshuy Grosbarda, (hebr.), Katalog wystawy, M u z e u m E t n o g r a f i i i F o l k l o r u , H a i f a , 1969 6 J a k o v N e e m a n , Wycinanka 7 Giza F r a n k e l , Migzerot..., żydowska, H a i f a , 1984, k a t a l o g . op. c i t . , i l . 88—92 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5a029e6bcd64e5a83653f753aeb75e26.pdf 0676fdb7fdd9e40dd064d963d3c75fcb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:576 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:526 Title A name given to the resource Wiejskie tkactwo chałupnicze w Bełchatowskiem / ETNOGRAFIA POLSKA 1966 t.10 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1966 t.10, s.208-216 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mulkiewicz-Goldbergowa, Olga Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text OLGA MULKIEWICZ-GOLDBERGOWA WIEJSKIE T K A C T W O CHAŁUPNICZE W BEŁCHATOWSKIEM Chałupnicza praca ludności w i e j s k i e j jest rozległym i a k t u a l n y m p r o b l e m e m badawczym, doczekała się jednak w l i t e r a t u r z e etnogra­ ficznej t y l k o n i e l i c z n y c h m o n o g r a f i i , rzadko wykraczających poza opis k o n k r e t n e g o zjawiska; a że chałupnictwo wiązać można z wieloraką wytwórczością, przeto d y s p o n u j e m y stosunkowo obszerną literaturą ekonomiczną i historyczną dotyczącą poszczególnych gałęzi drobnej wytwórczości chałupniczej. Poważne miejsce w piśmiennictwie t y m zajmują pozycje dotyczące r o z w o j u chałupnictwa tkackiego na tere­ nach podłódzkich. F a k t oddziaływania na t e r e n y o k o l i c z n y c h w s i roz­ wijającego się szybko łódzkiego okręgu przemysłowego jest także za­ gadnieniem i s t o t n y m dla etnografa. Przemysł t k a c k i w Łodzi i m i a ­ stach o k o l i c z n y c h w p i e r w s z y c h dziesiątkach l a t swego r o z w o j u orga­ nizacyjnie i p o d względem t e c h n i k i pracy i narzędzi t k a c k i c h n i e w i e l e odbiegał o d rozwiniętych f o r m , rzemieślniczego t k a c t w a małomiastecz­ kowego, czy też wiejskiego. Zasadnicze różnice polegały na umasowien i u p r o d u k c j i i stosowaniu innego surowca, a" różnice w a r s z t a t u t k a c ­ kiego b y ł y t a k n i e w i e l k i e , że przestawienie się zdolnego tkacza w i e j ­ skiego na produkcję miejską nie przedstawiało większych trudności. Sprzyjał t e m u f a k t , że wzrastający okręg t k a c k i czerpał siłę roboczą z o k o l i c y , co ułatwiało ludności pozostałej na w s i k o n t a k t y z m i a s t e m . Istnieją d w i e przeciwstawne tezy mówiące o przyszłości t k a c t w a t r a d y c y j n e g o na. w s i podłódzkiej; miałoby ono zaginąć całkowicie w y ­ parte przez tańsze t k a n i n y pochodzenia przemysłowego względnie u m i e ­ jętności t k a n i a byłyby w y k o r z y s t a n e celem poszerzenia bazy p r o ­ d u k c y j n e j przemysłu tkackiego. Pierwszą tezę sformułował W . K u l a w p r a c y Włościański przemysł domowy tkacki w Królestwie Polskim w latach 1846—1865; podając ilość warsztatów t k a c k i c h na w s i w poszczególnych powiatach, materiał dotyczący terenów nas interesujących opatrzył następującym k o m e n ­ t a r z e m : „Zwłaszcza zwraca t u uwagę f a k t niezależności t e r y t o r i a l n e g o �WIEJSKIE TKACTWO 209 CHAŁUPNICZE rozmieszczenia t k a c t w a włościańskiego o d t e r y t o r i a l n e g o zgrupowania przemysłu tkackiego. Przemysł t e n [...] nie zaspokajał widać potrzeb ludności miejscowej, skoro na obszarach t y c h [...] rozmieszczenie k r o ­ sien włościańskich jest całkiem takie samo, j a k i w i n n y c h w sąsiedz­ t w i e leżących p o w i a t a c h " . Oczywiście wniosek t e n o p a r t y jest na t w i e r d z e n i u , że p r o d u k c j a przemysłowa prowadzona n a dużą skalę w y ­ piera droższą, bardziej czasochłonną wytwórczość indywidualną. J e d ­ nak w okresie międzywojennym, w w a r u n k a c h istnienia na w s i p o l ­ skiej jeszcze znacznych t e n d e n c j i do stosowania gospodarki samowy­ starczalnej, sytuacja na w s i podłódzkiej przedstawiała się nieco inaczej. Prześledzenie k o l e j n y c h z m i a n ilościowych k r o s i e n t k a c k i c h n i e dałoby pożądanego r e z u l t a t u , jednak ogólnie rzecz ujmując należy stwierdzić, że w r a z z dalszym r o z w o j e m przemysłu wieś zachowała powszechne na t y c h terenach żywotne t k a c t w o t r a d y c y j n e aż do połowy bieżącego stulecia. : T a k więc należało przeanalizować drugą możliwość, czyli w p ł y w dużego przemysłowego ośrodka tkackiego na l u d o w e t k a c t w o t r a d y ­ cyjne i ewentualne powiązania wynikające z tego sąsiedztwa. Badania n a d t y m i zagadnieniami zapoczątkowane zostały w okresie między­ w o j e n n y m , co uwidocznione jest w pozycjach d r u k o w a n y c h dotyczą­ cych chałupnictwa tkackiego, przy c z y m zagadnienie to t r a k t o w a n e jest w n i c h przede w s z y s t k i m z ekonomicznego p u n k t u w i d z e n i a . P i e r w ­ sze prace etnograficzne na ten temat, p u b l i k o w a n e w „Łódzkich S t u ­ diach E t n o g r a f i c z n y c h " i „Pracach i Materiałach M u z e u m Archeolo­ gicznego i Etnograficznego w Łodzi", dotyczą założeń badawczych oraz wyników badań n a d podstawami, organizacją i techniką t k a c t w a cha­ łupniczego w e w s i Dłutów, pow. łaski . 2 3 Należy podkreślić t u t a j f a k t , że t k a c t w o chałupnicze rozwinęło się przede w s z y s t k i m w okolicy położonej n a południowy zachód o d Łodzi, na terenie dzisiejszych powiatów Bełchatów i Łask. Być może, że o d ­ działywała t u bliskość Pabianic, gdzie dłużej utrzymywała się f o r m a 1 tach W. K u l a , Włościański przemysł domowy tkacki w Królestwie 1846—1865, „Przegląd S o c j o l o g i c z n y " , t. 4: 1938, s. 183. P o r . J . Ż ó 11 a s z e k, Chałupniczy przemysł tkacki n o m i s t a " , t. 28: 1928, s. 35 n ; t e n ż e , Drobny przemysł s z a w a 1931, t. 2, W a r s z a w a 1934. 2 Polskim w la­ w okręgu łódzkim, „Eko­ i chałupnictwo, t. 1, W a r ­ I. L e c h o w a, Zołożenia badawcze i wyniki wstępnych badań nad tkactwem chałupniczym w Dłutowie, „Prace i Materiały M u z e u m A r c h e o l o g i c z n e g o i E t n o ­ graficznego w Łodzi", s e r i a e t n o g r a f i c z n a , n r 2: 1958, s. 166п.; t e n ż e , Ekonomiczne i społeczne podstawy tkactwa chałupniczego w Dłutowie {woj. łódzkie), „Łódzkie S t u d i a E t n o g r a f i c z n e " , t. 11: 1960, s. 5 п.; D. M i k o ł a j c z y k ó w a, Technika i organizacja tkactwa chałupniczego w Dłutowie (woj. łódzkie), tamże, s. 45 n. 3 14 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X �210 O L G A M U L K I E W I C Z - G O L D B E R G O W A t k a c t w a rzemieślniczego czy nakładczego, dopuszczającego łatwiej do k o n t a k t u rzemiosło wiejskie. Niewątpliwie jednak przyczyną przewa­ żającą była znacznie uboższa okolica, gorsza niż na pozostałych t e r e ­ nach ziemia i mniejsze gospodarstwa, nie przynoszące dochodu pozwa­ lającego na u t r z y m a n i e rodziny. Na szczególną uwagę zasługuje t u t a j p r o b l e m X I X - w i e c z n e g o osad­ n i c t w a czeskiego i niemieckiego. T r a d y c j a l u d o w a wiąże pojawienie się n o w y c h osadników z zapoczątkowaniem t k a c t w a rzemieślniczego i jego rozwojem, zwłaszcza jeżeli idzie o t e re ny położone na południe od Bełchatowa oraz ośrodek zelowski w pow. łaskim, jednak b r a k o d ­ p o w i e d n i c h opracowań h i s t o r y c z n y c h nie pozwala na udzielenie d e f i n i ­ t y w n e j o d p o w i e d z i . Dostępny dla etnografa materiał źródłowy sięga­ jący końca X I X w. w y k a z u j e , że obok w s i zamieszkałych przez ludność czeską i niemiecką istniały również wsie polskie z silnie rozwiniętym t k a c t w e m chałupniczym. 4 W c y t o w a n y c h pracach etnograficznych s p o t y k a m y się z interesu­ jącym procesem powstawania w obrębie w s i w a r s t w y ludności zwią­ zanej z wytwórczością chałupniczą, będącą z czasem p o d s t a w o w y m źródłem j e j u t r z y m a n i a . A u t o r k i opracowań podają n i e z w y k l e ciekawe przykłady narastających różnic między r o l n i k a m i a wywodzącymi się z ludności rolniczej tkaczami. Różnice te wzrastały w miarę r o z w o j u t k a c t w a w Dłutowie, przekształcając tkaczy-chałupników w oddzielną grupę społeczną, z w y r o b i o n y m poczuciem własnej odrębności. Do ustabilizowania się takiego stanu rzeczy przyczyniło się powstanie t a m w czasach p o w o j e n n y c h spółdzielni t k a c k i e j , która tę właśnie pozycję tkacza-chałupnika ugruntowała. Obok ośrodka dłutowskiego wraz z p o b l i s k i m i w s i a m i na uwagę zasługuje też Zelów, pow. łaski, i K u r n o s , pow. bełchatowski. Ośrodki te, aczkolwiek różniące się znacznie między sobą czasem powstania i rozmiarem istniejącego t a m nakładu, jego zasięgiem i systemem orga­ nizacji, łączyło między sobą to, że wytworzyły wśród s w y c h mieszkań­ ców warstwę zawodowych nakładców oraz tkaczy chałupników, dla których praca p r z y warsztacie t k a c k i m była p o d s t a w o w y m źródłem u t r z y m a n i a . Po ostatniej wojnie, t a k samo j a k i w Dłutowie, tkacze z K u r n o s a i o k o l i c y rozpoczęli spontanicznie wytwórczość samodzielną, prowadzaną n i e j e d n o k r o t n i e na bardzo szeroką skalę, r u c h t e n jednak został w większości wypadków opanowany przez spółdzielczość. Roz- B a d a n i a n a d o s a d n i c t w e m c z e s k i m prowadzone są od p a r u lat p r z e z C z e c h o ­ słowacką Akademię N a u k w r a m a c h badań n a d emigracją, w y n i k i t y c h badań n i e zostały j e s z c z e o p u b l i k o w a n e , s. 271. 4 �W I E J S K I E T K A C T W O CHAŁUPNICZE 211 wijająca się, j a k n p . w p o b l i s k i c h Grocholicach, od r o k u 1947 spółdziel­ nia tkacka „Samodział P o l s k i " niemalże zupełnie zmonopolizowała działalność tkaczy na t y m terenie. Poza tkaczami z a w o d o w y m i w południowej części pow. bełchatowskiego s p o t y k a m y się z drugą, zasługującą na uwagę grupą tkaczy chałupników. Obok b o w i e m chałupnictwa będącego podstawą życia r o d z i n y i zawodem kształtującym nie t y l k o j e j oblicze ekonomiczne, ale również wyrabiającym określoną pozycję społeczną tkacza, w o k o ­ l i c y t e j istniało w okresie międzywojennym t k a c t w o chałupnicze u p r a ­ wiane dorywczo przez ludność, której podstawą u t r z y m a n i a było r o l ­ n i c t w o . Na powstanie t a k i e j właśnie g r u p y „webrów", j a k określa się w terenie wszystkich trudniących się t k a c t w e m , złożyły się specyficzne w a r u n k i . Wsie, w których w okresie międzywojennym s p o t y k a m y roz­ winięte t k a c t w o nakładcze uprawiane przez rolników, to w większości wypadków w i o s k i bardzo ubogie, których mieszkańcy posiadają nie­ wielką ilość lichej ziemi. Nie są t o wsie t y p o w o rolnicze, najczęściej m a m y t u do czynienia z X I X - w i e c z n y m osadnictwem lokującym się na w y p r z e d a w a n y c h przez d w o r y małourodzajnych g r u n t a c h . Wsie te za­ mieszkiwane były przez ludność małozamożną, która zawsze musiała poszukiwać dodatkowego źródła zarobku. Były one zamieszkałe prze­ ważnie przez p r o l e t a r i a t w i e j s k i i dostarczały służby okolicznym w s i o m t y p o w o r o l n i c z y m . Z t y c h właśnie wiosek jeszcze w pierwszych dzie­ siątkach l a t bieżącego stulecia r e k r u t o w a l i się przede w s z y s t k i m r o ­ b o t n i c y r o l n i udający się na sezonową emigrację do Niemiec. W o k r e ­ sie g d y przepisy a d m i n i s t r a c y j n e ograniczyły w znacznej mierze możliwości pracy sezonowej „na saksach", a wędrówki „na p o m r y " (praca sezonowa w majątkach na Pomorzu, w okolicach T o r u n i a itp.) były całkowicie nieopłacalne z powodu zbyt małych zarobków, przed mieszkańcami tychże w s i stanął p r o b l e m znalezienia n o w y c h źródeł egzystencji. Wówczas to, wobec r o z w o j u przemysłu tkackiego i przesu­ nięcia się organizacji nakładczej z dużych ośrodków przemysłowych, j a k n p . Łódź, do małych miasteczek, na terenie t y m znaczny rozwój osiągnęło chałupnicze t k a c t w o nakładcze. Był to jednak odrębny dział chałupnictwa tkackiego. C h a r a k t e r y ­ styczną cechą g r u p y ludności zajmującej się t k a c t w e m chałupniczym w badanych wsiach było to, że swoje zajęcie traktowała j a k o dorywcze i sezonowe. Kilkanaście l a t i n t e n s y w n e j pracy chałupniczej nie w y r o ­ biło w badanej grupie poczucia przynależności do określonej g r u p y za­ wodowej czy też przekonania o posiadaniu określonego zawodu. Praca p r z y warsztacie t k a c k i m była stale t r a k t o w a n a j a k o dorywcza, a bada­ na ludność zachowała poczucie przynależności do g r u p y rolników. O d m i e n n y t e n rodzaj t k a c t w a występował na b a d a n y m terenie we �212 O L G A M U L K I E W I C Z - G O L D B E R G O W A wsiach położonych n a południe od Bełchatowa ( F o l w a r k , Kamień, Ro­ gowiec, Scichawa, Stawek) i uzależniony był od bełchatowskich i k u r n o w s k i c h nakładców. Wsie te posiadały rozwinięte t k a c t w o t r a d y c y j n e i do końca okresu międzywojennego jednocześnie z u p r a w i a n y m tkactwem" chałupniczym siano t a m len, a b y wyrabiać z niego płótno na pokrycie własnych zapotrzebowań, natomiast w celu zdobycia go­ tówki zajmowano się wytwórczością chałupniczą. Powszechna znajomość t e c h n i k i t k a c k i e j , procesu p r a c y i używa­ n y c h p r z y t y m narzędzi na pewno przyczyniła się w dużej mierze do szybkiego r o z w o j u chałupnictwa. M o m e n t e m sprzyjającym był f a k t , że chałupnik nie musiał dokonać większych i n w e s t y c j i w celu nabycia n a ­ rzędzi pracy, a n i też nie popadał w zależność o d nakładcy w s k u t e k korzystania z o t r z y m a n y c h od niego narzędzi. W t k a c t w i e chałupni­ czym posługiwano się t y m i s a m y m i w a r s z t a t a m i , co i w t k a c t w i e t r a ­ d y c y j n y m , a jedynie płochę i nicielnice o t r z y m y w a n o od nakładcy wraz z osnową, gdyż jakość i c h była uzależniona o d grubości n i t k i . D l a o p i ­ sywanej g r u p y c h a r a k t e r y s t y c z n y m z j a w i s k i e m jest f a k t n i e i n w e s t o w a nia w narzędzia pracy. W Dłutowie s p o t y k a m y się nawet z pewną wynalazczością w t y m zakresie, g d y tymczasem we wsiach nas i n t e r e ­ sujących ograniczano się jedynie do w m o n t o w a n i a w warsztat n a j ­ potrzebniejszych elementów umożliwiających założenie cienkiej osnowy. N i e l i c z n i s t a r a l i się j e d y n i e o szerokie warsztaty, aby móc na n i c h tkać wszystkie rodzaje t k a n i n , większość wykonywała j e d y n i e t a k i e płótna, które można było zrobić na p r o s t y m , t r a d y c y j n y m warsztacie w i e j s k i m . W a r s z t a t y te stały najczęściej w k u c h n i , rzadziej w izbie, p r z y usta­ w i a n i u i c h k i e r o w a n o się j e d y n i e wielkością pomieszczenia. Zdarzało się, że w jednej rodzinie parę osób zajmowało się t k a c t w e m i w izbie stały 2—3 w a r s z t a t y . Ustawiano je t a k , a b y światło padało n a ręce pracującego. Nie s p o t y k a m y się w b a d a n y m terenie z powiększaniem izby celem umieszczenia w n i e j w a r s z t a t u względnie ze specjalnym dostosowaniem źródła światła, j a k n p . n a terenach, gdzie rzemiosło t k a c k i e posiadało dłuższą i bogatszą tradycję . 5 D r u g i m c h a r a k t e r y s t y c z n y m m o m e n t e m , który uwzględnić należy p r z y o m a w i a n i u t e j g r u p y chałupników, jest k w e s t i a n a u k i zawodu. Powszechna znajomość t e c h n i k i t k a n i a i prac pomocniczych z t y m związanych sprawiła, że m i m o przestawiania się na i n n y rodzaj s u - O ogólnym c h a r a k t e r z e tego z j a w i s k a świadczy, że występuje ono w P o l s c e w ośrodku korczyńskim ( J . C z a j k o w s k i , Chałupa tkacka z okolic Krosna, „Polska S z t u k a L u d o w a " , t. 18: 1964, s. 169 п.), o r a z w t a k rozwiniętych ośrodkach, j a k n p . miejscowości położone w okręgu Z u r i c h w S z w a j c a r i i (R. B r a u n , Industrialiesierung und Volksleben, Z i i r i c h - S t u t t g a r t 1960). 5 �WIEJSKIE T K A C T W O CHAŁUPNICZE 213 r o w c a i pewnego wyspecjalizowania ludzie c i nie cenią sobie nowo zdo­ b y t y c h umiejętności, a p r o b l e m systematycznej n a u k i zawodu na bada­ n y m terenie nie istnieje w ogóle. Przed przystąpieniem do p r a c y nale­ żało „iść do t e r m i n u " czy „na naukę", ale najczęściej j e d y n i e na k i l k a t y g o d n i , rzadziej n a parę miesięcy. Naukę odbywano u j a k i e g o k o l w i e k tkacza pracującego d l a nakładcy, a czasem jeżeli we w s i jeszcze n i k t nie zajmował się chałupnictwem t k a c k i m , uczniowie u d a w a l i się do K u r n o s a , czy też i n n y c h w s i , w których praca t a rozwinęła się wcze­ śniej. N a u k a polegała j e d y n i e na t k a n i u na krosnach, prace przygoto­ wawcze, j a k n p . szpulowanie nici, były analogiczne j a k i w t k a c t w i e t r a d y c y j n y m i umiejętności te posiadano powszechnie. Według zebra­ n y c h i n f o r m a c j i za naukę płacono różnie, często nie płacono wcale, a wynagrodzenie dla nauczyciela stanowiła praca w y k o n a n a przez ucznia: „na nauce utkało się dwie osnowy, to już pożytek dla tego, co uczył b y ł " . Powszechne jest twierdzenie, że na naukę szło się j e d y n i e po to, aby przyjrzeć się, j a k sobie dawać radę z c i e n k i m t w o r z y w e m , poza t y m łatwiej było zawrzeć umowę z nakładcą oraz uzyskać osnowę, jeżeli przyjmujący pracę mógł wykazać się „terminowaniem", gdyż zdarzały się w y p a d k i , że nieumiejętne obchodzenie się z osnową powo­ dowało j e j uszkodzenie, co często obciążało s t r a t a m i nakładcę. Poza zdobyciem k o n k r e t n y c h k w a l i f i k a c j i p o t r z e b n y c h do t k a n i a wyrobów bawełnianych, we w s i nie zwracano u w a g i na stopień wyuczenia za­ w o d u . N i e spotyka się stopni zaawansowania w zawodzie tkacza, a n i też n a z e w n i c t w a stosowanego w rzemiośle w rodzaju „majster" czy „czeladnik"; występuje powszechnie nazwa „weber", stosowana jedna­ k o w o do wszystkich, którzy biorą przędziwo do t k a n i a , a więc i do tkających obecnie pasiaste k a p y na łóżka czy l n i a n e płótna. Niezależnie od z d o b y t y c h k w a l i f i k a c j i wyróżniano t y c h , którzy lepiej r a d z i l i sobie z k r o s n e m , p r z y czym uznanie zdobywały sobie nie wykształcone u m i e ­ jętności i zdolności, lecz przede w s z y s t k i m lepsza pozycja ekonomiczna, większy zarobek i łatwość uzyskania surowca do t k a n i a . 6 Oczywiście umiejętności t k a c k i e t e j g r u p y ludności były o wiele mniejsze niż tkaczy z a w o d o w y c h i dlatego okolica słynęła z w y r o b u t k a n i n o p r o s t y m splocie, j a k p u r p u r a na pościel, koszulówka, płótno harcerskie czy i n n e proste t k a n i n y bawełniane; wełnę t k a n o t u bardzo rzadko. Następną cechą charakterystyczną t e j g r u p y jest sezonowość p r a ­ cy, w dużym stopniu uzależniona o d c y k l u prac r o l n y c h . T r a d y c y j n e przywiązanie do gospodarstwa i poczucie odpowiedzialności za nie, nie 6 Informator Stefan S i e w i e r a , l a t 60, wieś S t a w e k pow. bełchatowski, A r c h i ­ w u m Zakładu E t n o g r a f i i U n i w e r s y t e t u Łódzkiego s y g n . 372/bełch. �214 O L G A M U L K I E W I C Z - G O L D B E R G O W A wynikające z jego znikomej dochodowości, było we wsiach t y c h znacz­ ne. W okresie nasilenia prac r o l n y c h nie starano się o pracę, a nawet w większych gospodarstwach zdarzało się, że składano warsztaty, bo nie do pomyślenia było zaniedbanie gospodarstwa na korzyść pracy cha­ łupniczej. T a k więc r y t m u p r a w i a n i a t k a c t w a nakładczego pokrywał się t a m z r y t m e m u p r a w i a n i a t k a c t w a tradycyjnego, uzależnionego cał­ k o w i c i e od zajęć rolniczych. K o n t a k t z nakładcą był w badanych wsiach o wiele luźniejszy niż p r z y chałupnictwie t r a d y c y j n y m . Nie zawierano żadnych długotermino­ w y c h umów, każdorazowo przy odbieraniu osnowy do t k a n i a . nakładca określał cenę, jaką za pracę zapłaci, przy czym ceny te dość często ulegały w a h a n i o m . Czasem nakładca notował sobie nazwisko i wieś, z której pochodziła osoba odbierająca osnowę, częściej j e d n a k polegał na własnej pamięci, co w y m o w n i e świadczy o r o z m i a r a c h prowadzo­ nego przezeń nakładu. Z w i e l u p r z y c z y n chałupnicy nie starali się o nawiązanie stałej współpracy z j e d n y m nakładcą. Przede w s z y s t k i m i c h n i e w i e l k i e umiejętności powodowały, że często nakładcy nie m o g l i powierzyć i m do t k a n i a materiału, który posiadali, i tkacze zmuszeni b y l i szukać nakładców, którzy a k t u a l n i e m i e l i surowiec przeznaczony na prostsze t k a n i n y . T a k samo f a k t posiadania przez w i e l u tkaczy j e ­ dynie wąskich warsztatów ograniczał i c h możliwości o t r z y m a n i a stałej pracy z jednego źródła. Na b a d a n y m terenie ośrodkami nakładu były w równej mierze K u r n o s , co i Bełchatów. Tkacze chałupnicy przenosili się z jednego ośrodka do drugiego w zależności od k o n i u n k t u r y . Po­ wszechnie panowało przekonanie, że w K u m o s i e lepiej płacono za pracę, j e d n a k t a m nakładem z a j m o w a l i się tkacze i t r u d n i e j było i c h oszu­ kać n a jakości t k a n i n y i splotu, co powszechnie robiono w stosunku do nakładców z Bełchatowa. Pewną rolę odgrywała też odległość miejsca zamieszkania chałupnika od nakładcy, bo surowiec i u t k a n e płótno najczęściej noszono na plecach, starano się więc, aby droga ta nie była zbyt długa. Luźna współzależność chałupnika od nakładcy powodowała, że tkacze n i e b y l i n i g d y ubezpieczeni. N i e zdawali sobie o n i sprawy z konieczności ubezpieczeń w s k u t e k tego, że pracę swą t r a k t o w a l i do­ rywczo. Według n i c h agenci ubezpieczeniowi chodzący po wsiach, aby wykryć nieubezpieczonych, zakłócali jedynie istniejący porządek rzeczy. Za n o r m a l n e uważano powszechnie, że należało kryć się przed agentami, gdyż chałupnik, który dopuścił do spisania protokołu na niekorzyść nakładcy, miał p o t e m trudności z o t r z y m a n i e m pracy. Następnym przykładem świadczącym o t y m , że tkacze chałupnicy nie posiadali wyrobionego poczucia więzi z r o b o t n i k a m i f a b r y c z n y m i , było i c h całkowicie bierne stanowisko wobec a k c j i s t r a j k o w e j . W czasie większych strajków do w s i położonych w pobliżu Bełchatowa p r z y - �WIEJSKIE T K A C T W O 215 CHAŁUPNICZE jeżdżali delegaci s t r a j k o w i i według słów informatorów „nie pozwalali pracować". Zalecenia i c h p r z y j m o w a n o i uznawano słuszność w y s u w a ­ n y c h postulatów, jednak n i k t z miejscowej ludności nie angażował się czynnie w akcję strajkową, a do ośrodków położonych dalej o d miasta agitacja strajkowa niemalże zupełnie nie docierała. O o d m i e n n y m charakterze omawianej g r u p y tkaczy chałupników-rolników można przekonać się również analizując sposób w y d a w a n i a przez n i c h zarobionej gotówki. Wobec ubóstwa ludności trudniącej się tą formą zarobku oraz wobec n i e w i e l k i e j ilości gotówki zdobywanej tą drogą przeważającą część zarobionych pieniędzy przeznaczano „na przeżycie". Przyczyniał się do tego fakt, że nakładcy n i e j e d n o k r o t n i e nie płacili pieniędzmi, a jedynie k w i t a m i , które można było realizować w określonych sklepach. Metoda ta, stosowana w dobie wczesnych p o ­ czynań i n d u s t r i a l i z a c y j n y c h wobec robotników , była i później w zaco­ fanych w a r u n k a c h ekonomicznych narzędziem eksploatacji bezpośrednie­ go producenta. Była ona krzywdząca, gdyż w t e n sposób posiadacz k w i t u uzależniony był od cennika i zaopatrzenia w j e d n y m t y l k o sklepie, j e d ­ nak wobec zbyt dużej podaży chętnych do pracy godzono się i tą formą zapłaty. N i e w i e l k i e nadwyżki powstałe wówczas, gdy pracujący miał większe gospodarstwo względnie rodzinę, którą mógł zatrudnić p r z y warsztacie, przeznaczano najczęściej na u b r a n i e i zakup m e b l i . S k u t e k tego w i d o c z n y jest w o m a w i a n y c h wsiach do dziś, gdyż nie s p o t y k a m y t a m najczęściej żadnych elementów tradycyjnego u b i o r u , a wnętrze domów znacznie odbiega s w y m wyglądem od zestawu m e b l i s p o t y k a ­ n y c h w domach sąsiednich w s i t y p o w o r o l n i c z y c h . Sporadycznie j e d y n i e zarobione pieniądze przeznaczano na zakup ziemi — przede w s z y s t k i m pieniędzy t y c h było z b y t mało, poza t y m mało urodzajna gleba nie d a ­ wała rękojmy p o p r a w y b y t u . Na zakończenie należy podkreślić fakt, że ludność w badanych wsiach po ustaniu tego źródła zarobku nie skorzystała z możliwości p r a c y w przemyśle t k a c k i m , czy też n p . w spółdzielni w p o b l i s k i c h G r o cholicach. Część ludności opuściła wieś przenosząc się najczęściej na ziemie zadhodnie, gdzie osiedliła się zarówno we wsiach, j a k i m i a ­ steczkach, znaczna zaś ilość mieszkańców, zwłaszcza młodzież, pracuje najczęściej jako p r a c o w n i c y n i e w y k w a l i f i k o w a n i w odległych woje­ wództwach. Traktują o n i zajęcia p r z y budowie dróg i t p . j a k o sezonowe i wracają często do r o d z i n n y c h w s i między zakończeniem jednej pracy a rozpoczęciem n o w e j . Pozostawiając n a uboczu genezę i p r z y c z y n y powodujące w y t w o ­ rzenie się przedstawionej wyżej g r u p y ludności wiejskiej — gdyż w y 7 1 s. 271. W. K u l a , Szkice o manufakturach w Polsce w XVIII wieku, W a r s z a w a 1956, �216 O L G A M U L K I E W I C Z - G O L D B E R G O W A magają one odrębnych badań h i s t o r y c z n y c h i ekonomicznych — należy podkreślić, że grupa t a posiada swoiste charakterystyczne cechy. Stano­ w i ona niejako formą przejściową spotykaną na wsi t r a d y c y j n e j , któ­ rej ludność zaczyna uczestniczyć w wytwórczości przemysłowej. Olga Mulkiewicz-Goldbergowa LA PRODUCTION TEXTILE EN CHAMBRE DE DANS LA REGION BEŁCHATÓW Resume L'ouvrage en rapport et P a b i a n i c e . les t r a i t e de l a production t e x t i l e en c h a m b r e et de son développement avec recherches les grands c e n t r e s v o i s i n s de l ' i n d u s t r i e t e x t i l e , á s a v o i r L ' a r t i c l e est basé en premier l i e u s u r les d o c u m e n t s s u r le t e r r a i n . L a p r o d u c t i o n commande, q u i se développait les v i l l a g e s de cette region au sud-est textile en de Łódź, chambre, Łódź fournis par effectuée sur occasionna la creation de g r o u p e s de population dans s'occupant uniquement du t r a v a i l remuneré, ce q u i i n f l u e n c a les m o e u r s , l e caractére d u prestige s o c i a l etc. Cet article a toutefois pour r u r a l e , á s a v o i r les a g r i c u l t e u r s se l i v r a i e n t en g r a n d sujet principal u n autre groupe q u i , d u r a n t l a période d'entre nombre á l a production de t e x t i l e en c h a m b r e , souvent pratique occupations dépassát Dans Particle l'appréciation en par le benefice question les q u e le g a i n qu'apportaient l'auteur habitants de présente cette a c q u i s e s , s u r l a dépendance du p r o d u c t e u r les l i e n s e x i s t a n t entre unissant les p r o d u c t e u r s le groupe étudié de méme q u e le m a n q u e obtenu les les region exploitations resultáis des comme du t r a v a i l s u r . le petit es des professions métier agricoles. recherches sur nouvellement de c e l u i q u i p a s s e l a c o m m a n d e , en c h a m b r e sur et a u s s i s u r les s e n t i m e n t s a u x o u v r i e r s des f a b r i q u e s . d'intérét aprés l a guerre, c o n f i r m e n t a u tissage en méme temps, étaient toujours considérées o c c a s i o n n e l l e s , malgré souvent guerres, effectuée s u r c o m m a n d e . C e s occupations, peut-étre p a r c e qu'elles étaient s e m b l a b l e s domestique population les d e u x L e s phénomenes précités, á s'engager a u t r a v a i l dans l ' i n d u s t r i e t e x t i l e l a these s u r le caractére different d u groupe étudié. Tłum. Т. Chłapowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9300da80b4bb16c636a72670a090016c.pdf e4caae57490367f7e405ffe4d18f30d6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4961 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Subject The topic of the resource kultura materialna wnętrze mieszkalne chałupy wnętrze mieszkalne - wieś izba wiejska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4600 Title A name given to the resource Przemiany urządzenia wnetrza współczesnej izby wiejskiej/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.3; s.127-134 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mulkiewicz-Goldbergowa, Olga Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Olga Mulkiewicz-Goldbergowa PRZEMIANY U R Z Ą D Z E N I A W N Ę T R Z A W S P Ó Ł C Z E S N E J IZBY WIEJSKIEJ Współczesne w n ę t r z e wiejskiej izby mieszkalnej przedstawia obraz z r ó ż n i c o w a n y , i to n i e t y l k o w aspek­ cie regionalnym — j a k z w y k ł o s i ę u w a ż a ć powszechnie — ale zróżnicowanie w zakresie u r z ą d z e n i a izby dostrze­ gamy również w pobliskich, l e ż ą c y c h nawet w o b r ę b i e jednej gromady wsiach. Jest ono bowiem często u w a ­ runkowane różną d r o g ą rozwoju kulturowego poszczegól­ nych, nieraz s ą s i a d u j ą c y c h ze sobą m i e j s c o w o ś c i . Przedstawiając problem u z a l e ż n i e n i a u r z ą d z e n i a izby wiejskiej od c z y n n i k ó w w p ł y w a j ą c y c h na c a ł o k s z t a ł t roz­ woju kulturowego w s i , jako teren b a d a ń o b r a l i ś m y obszar o niejednolitej k u l t u r z e tradycyjnej i b r a k u archaicznych treści k u l t u r o w y c h z a r ó w n o w zakresie kultury materialnej, j a k i s p o ł e c z n e j i duchowej. Tere­ nem badań b y ł a grupa w s i p o ł o ż o n y c h na p o ł u d n i e od miasteczka B e ł c h a t ó w . Obszar t e n nie m o ż e b y ć zaliczo­ ny do żadnego konkretnego regionu etnograficznego, jest to bowiem teren pograniczny, n a k t ó r y m k r z y ż u j ą s i ę cechy charakterystyczne dla w i e l k i c h kompleksów kulturowych. Oddziela on s t r e f ę w p ł y w ó w zachodnich od północno-wschodniej oraz ś l ą s k i zespół k u l t u r o w y od zespołów wielkopolskiego i s i e r a d z k i e g o N a sto­ sunkowo niewielkim obszarze d a j ą s i ę z a u w a ż y ć zasad­ nicze różnice w c a ł o k s z t a ł c i e k u l t u r y w s p ó ł c z e s n e j s ą s i a ­ dujących ze sobą w s i . A n a l i z u j ą c w i a d o m o ś c i z zakresu historii osadnictwa badanych w s i oraz uzyskane d r o g ą badań etnograficznych, przeprowadzono p o d z i a ł t y c h wsi na dwie kategorie: wsie o k r e ś l o n e j a k o tradycyjnie rolnicze oraz wsie „ s p r o l e t a r y z o w a n e " . Wsie tradycyjnie rolnicze to w większości w y p a d k ó w wsie stare, o zwartej strukturze s p o ł e c z n e j , gdzie proces przemian k u l t u r o w y c h p r z e b i e g a ł zgodnie z p o s t ę p u j ą c y m rozwojem w poszczególnych dziedzinach życia wiejskiego. Natomiast wsie o k r e ś l o n e jako „ s p r o l e t a r y z o w a n e " prze­ ważnie p o w s t a w a ł y w X I X w i e k u d r o g ą osiedlania s i ę najczęściej bardzo ubogiej l u d n o ś c i z r ó ż n y c h stron na pustkowiach l u b ziemiach n a l e ż ą c y c h do wielkiej w ł a s n o ś c i . N a l e ż y p o d k r e ś l i ć , że t e r m i n „ s p r o l e t a r y z o ­ wane" nie oznacza w t y m w y p a d k u jedynie stosunku do ś r o d k ó w produkcji, ale przede wszystkim o k r e ś l o n y stan k u l t u r o w y wsi. Wsie zaliczane przez nas do grupy nazwanej s p r o l e t a r y z o w a n ą s ą najczęściej wsiami bied­ niejszymi, i s t o t n y m jednak dla k s z t a ł t o w a n i a s i ę ich k u l t u r y i j e j w s p ó ł c z e s n e g o obrazu nie jest i c h p o ł o ż e ­ nie ekonomiczne, ale to, ż e s k u t k i e m innych w a r u n k ó w bytowych m i e s z k a ń c y t y c h w s i zmuszeni b y l i s z u k a ć dodatkowego ź r ó d ł a zarobku. Spotykamy w i ę c t a m j u ż w okresie m i ę d z y w o j e n n y m r o z w i n i ę t ą e m i g r a c j ę sezo­ n o w ą (wyjeżdżano z a r ó w n o na tereny pobliskie, j a k i za granicę), intensywnie t a k ż e uprawiano chałupnicze tkactwo . R ó w n i e ż i w ostatnich latach m i e s z k a ń c y tych w s i m i m o m o ż l i w o ś c i intensyfikacji produkcji rolnej w p o w i ę k s z o n y c h gospodarstwach p r z e j a w i a j ą w i ę k s z ą r u c h l i w o ś ć w podejmowaniu pracy poza w ł a s n ą w s i ą niż m i e s z k a ń c y w s i o k r e ś l o n y c h przez nas jako t r a d y ­ cyjnie rolnicze. 2 3 P o ł o ż e n i e w s i , s t a n o w i ą c y c h przedmiot naszych roz­ w a ż a ń , na n i e w i e l k i m stosunkowo obszarze sprawia, że leżały one w strefie t y c h samych o ś r o d k ó w r z e m i e ś l n i ­ czych i handlowych, a w i ę c m i e s z k a ń c y i c h m i e l i m o ż l i ­ w o ś ć zaopatrywania się w meble u tych samych w y t w ó r ­ ców, jednak c a ł o k s z t a ł t i c h rozwoju kulturowego s p r a w i ł , że spotykamy t a m dość istotne r ó ż n i c e z a r ó w n o w u r z ą ­ dzeniu izby wiejskiej, j a k i j e j zdobnictwie. P i e r w s z ą i najbardziej r z u c a j ą c ą s i ę w oczy różnicą między wsiami rolniczymi a tymi, w których przeważa l u d n o ś ć s p r o l e t a r y z o w a n ą , jest z u p e ł n y brak izb z w y ­ p o s a ż e n i e m t r a d y c y j n y m w tych ostatnich. Zjawisko to nie znajduje uzasadnienia w r ó ż n e j kolejności pojawia­ nia s i ę m e b l i nowoczesnych pochodzenia m a ł o m i a s t e c z k o - ь II. 1. Modele urządzenia wnętrza izby wiejskiej: a. izba tradycyjna, b. izba współczesna. 127 �II. 2. Kąt kuchenny w tradycyjnej izbie. Łuszczanowice, wego, ale t ł u m a c z y się i n n ą d r o g ą r o z w o j o w ą gospo­ darstw we wsiach sproletaryzowanych. We wsiach tych nie spotykamy t r a d y c j i dawnych bogatych izb w i e j s k i c h ozdobionych d u ż ą ilością obrazów, z p r z e w a g ą t r a d y c y j ­ nych mebli, solidnych, ś w i a d c z ą c y c h o zamożności go­ spodarza, gdyż izb tTikich w ogóle tam nigdy nie było. W okresie, w k t ó r y m wsie rolnicze w y t w o r z y ł y bogate tradycyjne w n ę t r z e , wsie bardzo ubogie nie m i a ł y na to n i e z b ę d n y c h ś r o d k ó w i izby swe z a p e ł n i a ł y t y l k o s p r z ę t a m i najbardziej potrzebnymi, w y k o n a n y m i n a j ­ częściej w ramach w ł a s n e g o gospodarstwa. Przecież t y l k o we wsiach sproletaryzowanych istnieje na t y m terenie tradycja ziemianki mieszkalnej, k t ó r e j w y p o s a ż e n i e m u ­ siało być skrajnie ubogie. R ó w n i e ż t y l k o w tych wsiach istnieje tradycja prostych w y r e k do spania, s k ł a d a j ą c y c h się z desek umieszczonych na czterech k o ł k a c h w b i t y c h w ziemię, a s t a n o w i ą c y c h nogi tego p r y m i t y w n e g o sprzętu, w z g l ę d n i e innych najprostszych mebli, w y k o ­ nanych sposobem domowym. Nie spotykamy tam r ó w n i e ż r z e m i e ś l n i k ó w , k t ó r z y pracowaliby na potrzeby w ł a s n e j wsi, gdyż na p r a c ę ich nie było zapotrzebowania. Istotnym r ó w n i e ż jest to, że wsie, o k t ó r y c h mowa, bardzo często s k ł a d a ł y s i ę z l u d n o ś c i p r z y b y ł e j z r ó ż n y c h okolic, a w i ę c i o r ó ż n y c h tradycjach w zakresie u r z ą ­ dzenia izby. Ciężkie w a r u n k i bytowe nie pozwoliły na wytworzenie się nowej t r a d y c j i czy też lokalnej mody, a tylko u n i c e s t w i ł y przywiezione w a r t o ś c i . Wiemy, że proces t a k i znany jest i w innych dziedzinach życia społecznego. I n n a też b y ł a droga rozwoju w n ę t r z a izby w omawia­ nych d w ó c h kategoriach wsi. We wsiach rolniczych przeszło ono wszystkie szczeble rozwoju, p o l e g a j ą c e na określonej kolejności pojawiania się poszczególnych s p r z ę t ó w . Na p r z y k ł a d w z o r z y ś c i e malowana skrzynia na ubranie j u ż z p o c z ą t k i e m bieżącego stulecia z a s t ą p i o ­ na została przez n i e m a l o w a n ą , a n a s t ę p n i e kufer, n a j ­ częściej zielony, u s t ę p u j ą c y pod koniec okresu m i ę d z y ­ wojennego miejsca p r y m i t y w n e j szafie, k t ó r ą z n ó w w ostatnich latach okresu m i ę d z y w o j e n n e g o w z g l ę d n i e dopiero po ostatniej wojnie z a s t ą p i ł a d u ż a trzydrzwiowa szafa z kompletu sypialnego. 128 pow. Bełchatów. Ił. 3. Izba tradycyjna. Łuszczanowice. P r a w i d ł o w o ś c i te d a d z ą się prześledzić, a znalezione podczas b a d a ń terenowych poszczególne meble z łatwoś­ cią m o ż n a d a t o w a ć oraz d o s z u k a ć się ich proweniencji. We wsiach sproletaryzowanych problem ten wygląda nieco inaczej i nie tak prosto. Nie spotykamy się tam w i ę c z t r a d y c j ą o m ó w i o n e j w y ż e j skrzyni malowanej albo też tradycja ta jest bardzo odległa i występuje w postaci l u ź n y c h w i a d o m o ś c i . Ten podstawowy w X I X w . s p r z ę t w posagu k a ż d e j córki gospodarskiej był prawdopodobnie za drogi i nie kupowano go wcale albo też pozwolić sobie n a ń mogli t y l k o nieliczni. Za to szafa pojawia się o p a r ę lat w c z e ś n i e j niż we wsiach rolni­ czych, zwłaszcza że w okresie m i ę d z y w o j e n n y m nikły wprawdzie, ale jednak s t a ł y d o p ł y w g o t ó w k i z dodatko­ w y c h zajęć pozarolniczych i częsty kontakt z miastem u m o ż l i w i a ł tego rodzaju zakupy. Dlatego też trudno usta­ lić c h r o n o l o g i ę p o s z c z e g ó l n y c h m e b l i w omawianej kategorii w s i . R ó w n i e ż i w zdobnictwie w n ę t r z a izby wiejskiej do­ strzegamy zasadnicze r ó ż n i c e m i ę d z y wsiami tradycyjnie r o l n i c z y m i a w y o d r ę b n i o n y m i przeze mnie sproletaryzow a n y m i . Mianowicie we wsiach sproletaryzowanych dostrzegamy w t r a d y c j i znacznie m n i e j s z ą ilość elemen­ t ó w zdobniczych. Zajęcia dodatkowe zabierały cały n i e m a l że w o l n y czas kobietom i m ł o d y m dziewczętom, k t ó r e nie m i a ł y go j u ż na przystrojenie izby, w odróżnie­ n i u od swych s ą s i a d e k ze wsi rolniczych. Zjawisko to oczywiście nie jest r e g u ł ą , gdyż jednostki o silnie roz­ w i n i ę t y m poczuciu p i ę k n a s t a r a ł y się zawsze, w każdych w a r u n k a c h uczynić swe mieszkanie jak najładniejszym, jednak z zebranego m a t e r i a ł u terenowego można wy­ s n u ć w y p o w i e d z i a n ą tezę o charakterze ogólnym. B i o r ą c jako p o d s t a w ę p o r ó w n a ń obecny stan wnętrza na badanym terenie, r ó w n i e ż dostrzegamy pewne różnice m i ę d z y w s p o m n i a n y m i w y ż e j kategoriami wsi. We wsiach sproletaryzowanych w i d a ć znacznie mniejszą ilość s p r z ę t ó w tradycyjnych, zwłaszcza rzemieślniczej roboty, g d y ż nigdy ich tam wiele nie było. Natomiast więcej znacznie jest s p r z ę t ó w zakupionych lub wymie­ nionych za p r a c ę czy płody rolne w okolicznych mia­ steczkach, g d y ż k o n t a k t tych wsi z najbliższym ośrod- 4 �4 П. 4. Pod oknem nowy sprzęt — maszyna do szycia. Stawek, pow, Bełchatów. stół umieszczony pod oknem. Stawek. II. 6. Tradycyjna izba. Łuszczanowice. kiem miejskim b y ł zawsze silniejszy. Ponadto l u d n o ś ć sproletaryzowanych w s i w pierwszych latach po ostatniej wojnie dość licznie o p u s z c z a ł a rodzinne strony, aby jednak po paru latach do nich wrócić, i s t ą d spotykamy w domach wiele s p r z ę t ó w „z zachodu". W y j e ż d ż a n o nie tylko całymi rodzinami, ale przede w s z y s t k i m pojedynczo; fala powojennej emigracji zarobkowej zaopatrzyła więc wsie w s p r z ę t y poniemieckie. Na marginesie tego zjawiska w a r t o z a u w a ż y ć jeszcze j e d n ą p r a w i d ł o wość p o t w i e r d z a j ą c ą tezę o stosunkowo mniejszym p r z y wiązaniu do pracy na r o l i m i e s z k a ń c ó w w s i sproletaryzowanych. Mianowicie analogiczna fala emigracji na II. 5. Nowy element wnętrza — ziemie zachodnie, a n a s t ę p n i e p o w r o t u do w s i rodzinnych i s t n i a ł a na terenie Polski p o ł u d n i o w e j , t a m jednak „z zachodu" p r z y w o ż o n o przede wszystkim maszyny r o l nicze, np. mechaniczne sieczkarnie, m ł y n k i do mielenia kaszy itp., podczas gdy w B e ł c h a t o w s k i e m nie z e t k n ę ł a m się z tego rodzaju p o s t ę p o w a n i e m . We wsiach sproletaryzowanych do lepszego zaopa­ trzenia w przedmioty zakupione w mieście przyczynia się r ó w n i e ż proporcjonalnie liczniejsza aniżeli we wsiach rolniczych w s p ó ł c z e s n a emigracja zarobkowa, zwłaszcza na Ś l ą s k . Stosunkowo wysokie zarobki w p r z e m y ś l e w ę g l o w y m i b u d o w l a n y m d o s t a r c z a j ą gotówki. Poza t y m 129 �nowocześnie, tzn. k o m p l e t a m i mebli kupionych u stola­ rzy w pobliskim miasteczku. Przeprowadzone p o w y ż e j p o r ó w n a n i a m i ę d z y w n ę ­ trzem mieszkalnym we wsiach rolniczych i sproletary­ zowanych dotyczą t y l k o zmian m o ż n a by powiedzieć formalnych, j a k i e s p e ł n i a mieszkanie b ę d ą c e o ś r o d k i e m produkcji, rekreacji i k u l t u uprawianego przez zamiesz­ k u j ą c ą je r o d z i n ę . Z a w ę ż e n i e tematu do zjawisk wyżej opisanych n a s t ą p i ł o celowo, gdyż j a k z dotychczasowych b a d a ń w y n i k a , jedynie w zakresie w y ż e j u w z g l ę d n i o n y m uchwytne są obecnie r ó ż n i c e w w y o d r ę b n i o n y c h kate­ goriach wsi. Natomiast w zakresie f u n k c j i mieszkalnych czy rekreacyjnych nie dostrzegamy tak w y r a ź n e g o zróż­ nicowania, być m o ż e n a s t ą p i ono w dalszym procesie rozwojowym, jednak obecnie nie m o ż n a jeszcze wypo­ w i a d a ć się na ten temat. R o z p a t r u j ą c charakter w n ę t r z a izby wiejskiej na ba­ danym terenie, n a l e ż y s k o n c e n t r o w a ć u w a g ę nie tyle na meblach, co na sposobie ich ustawienia, g d y ż to jest istotnym argumentem w naszym rozumowaniu. Zresztą j a k się przekonamy w t o k u dalszych r o z w a ż a ń , te dwa w ę z ł o w e zagadnienia o d n o s z ą c e się do b a d a ń nad w n ę t r z e m izby wiejskiej są ze sobą ściśle związane, a w w y p a d k u badanego przez nas terenu zgodność ta znajduje p e ł n e potwierdzenie. Tradycyjne rozplanowanie w n ę t r z a izby p o k r y w a się z planem powszechnie w y s t ę ­ p u j ą c y m na okolicznych t e r e n a c h ( i l . 1). 5 W domu j e d n o w n ę t r z o w y m akcentem d o m i n u j ą c y m w izbie jest duży piec z p i e k a r n i k i e m oraz ogrzewaczem i k a p t u r e m umieszczonym nad p o l e p ą (il. 2), na której gotowano jeszcze w okresie o b j ę t y m p a m i ę c i ą naszych i n f o r m a t o r ó w . Polepa ta z czasem została zamieniona na palenisko k r y t e p ł y t ą do g o t o w a n i a . Przy piecu znajduje się k ą t przeznaczony do przygotowywania posił­ k ó w , na u r z ą d z e n i e k t ó r e g o s k ł a d a j ą się ł a w k i okalające p i e k a r n i k , ł a w a s t o j ą c a przy ścianie, p e ł n i ą c a we wcześ­ niejszym okresie f u n k c j ę stołu, oraz p r y m i t y w n a szafka na naczynia. Szafka tak, tzw. p ó ł k a , w najprymityw­ niejszej formie, otwarta, s k ł a d a j ą c a się z p a r u półeczek, najczęściej umieszczona b y ł a po stronie d r z w i przeciw­ nej aniżeli piec. Na tej samej ś c i a n i e koło półki stały zazwyczaj statki na czystą w o d ę , umieszczone na ziemi l u b czasem na niskich s t o ł e c z k a c h . Pozostałe statki gospodarskie, nie m i e s z c z ą c e się w szafce czy na ławach w o k ó ł pieca, najczęściej zawieszane b y ł y w pobliżu na ś c i a n a c h w z g l ę d n i e trzymane w sieni. Obok kąta, w k t ó r y m przygotowywano p o k a r m y i s p e ł n i a n o naj­ bardziej podstawowe czynności gospodarskie, wydzielić m o ż n a drugi, b ę d ą c y miejscem k u l t o w y m i służący do odpoczynku (il. 3, 6). T w o r z ą go umieszczone po stronie przeciwnej w stosunku do pieca: ł ó ż k a , wiszące nad nimi obrazy oraz czasem stolik p e ł n i ą c y f u n k c j ę ołtarzyka domowego. Ł ó ż k a te, tak zwane często wyrka, o ile w y s t ę p u j ą w bardziej p r y m i t y w n e j formie, stoją zawsze w z d ł u ż ś c i a n y szczytowej domu, p r z y l e g a j ą c do niej bokiem; przedziela je skrzynka na ubranie względnie kufer, najczęściej malowany na zielono i pełniący r ó w n i e ż f u n k c j ę schowka na odzież, lub też stół, na k t ó r y m umieszczone są ś w i ę t e f i g u r k i i obrazy. Jeżeli stół ten nie stoi m i ę d z y ł ó ż k a m i , umieszczony jest koło jednego z nich przy z a g ł ó w k u . Pod ś c i a n a m i bocznymi izby, łącząc niejako obydwa k ą t y , umieszczone są za­ zwyczaj d ł u g i e ł a w y . N a l e ż y p o d k r e ś l i ć , że izba trady­ cyjna jest w n i e w i e l k i m stopniu, proporcjonalnie do swej powierzchni, z a p e ł n i o n a s p r z ę t a m i . Dlatego też robi w r a ż e n i e przestronnej i raczej pustej. e II. 7. Fragment Bełchatów. izby tradycyjnej. Łuszczanowice, pow. d ł u g o t r w a ł e mieszkanie w hotelach robotniczych, k t ó r e na Ś l ą s k u m a j ą najczęściej bardzo w y s o k i standart umeblowania, powoduje p r z e j ę c i e pewnych n a w y k ó w , s k ł a n i a j ą c y c h n a s t ę p n i e robotnika do zakupu do swego domu s p r z ę t ó w podobnych do tych, z k t ó r y c h k o r z y s t a ł w mieście. W pierwszej fazie są to t y l k o drobne przed­ mioty zaadaptowane przez m i e s z k a ń c a hotelu r o b o t n i ­ czego, j a k półeczka, często ozdobiona, na w ł a s n e p r z y ­ bory do mycia i golenia, n a s t ę p n i e szafka na przecho­ w y w a n i e rzeczy osobistych i jedzenia, a wreszcie aparat radiowy. Z czasem kupowane są w i ę k s z e i droższe meble . 4 Na badanym terenie najwidoczniejsze i najbardziej w y r a ź n e jest to w zdobnictwie m i e s z k a ń . We wsiach sproletaryzowanych spotyka się powszechnie drobne przedmioty pochodzenia fabrycznego, zakupione przez p r a c u j ą c y c h w p r z e m y ś l e ojców czy braci i przywiezione do domu celem ozdobienia izby. We wsiach rolniczych izb ozdobionych w ten sposób jest znacznie m n i e j i w ł a ś ­ nie one najczęściej w y r ó ż n i a j ą d o m od s ą s i e d n i c h i świadczą, że k t o ś z tego domu zatrudniony jest w mieście. W i ę k s z a ilość s p r z ę t ó w pochodzenia m a ł o m i a s t e c z k o ­ wego czy też fabrycznego w mieszkaniach w s i sprole­ taryzowanych nadaje t y m mieszkaniom specyficzny cha­ rakter przez istnienie izb o bardzo z r ó ż n i c o w a n y m iloś­ ciowo i jakościowo stanie mebli, podczas gdy we wsiach rolniczych spotykamy na ogół t y l k o dwie m o ż l i w o ś c i : albo izby u r z ą d z o n e są tradycyjnie, albo też całkowicie 130 Zasadniczym elementem dekoracyjnym w izbie trady­ cyjnej są zawsze ś w i ę t e obrazy. Obok r o l i kultowej �stanowią one także przedmiot dumy gospodarzy i s ą wyrazem poziomu ich stopy ż y c i o w e j . Umieszczano je w jednym rzędzie na ścianie szczytowej ponad ł ó ż k a m i , a ilość ich wynosiła p r z e c i ę t n i e 6—8. Nie napotkano w terenie na ciekawsze obrazy b ą d ź r ę c z n i e malowane, bądź też stare drzeworyty czy litografie. Najczęściej spotykane są oleodruki w z g l ę d n i e plastycznie modelo­ wane połączenia oleodruku z g i p s o w o k r e d o w ą deko­ racją, stanowiące tak c h a r a k t e r y s t y c z n ą p r o d u k c j ę o ś r o d ­ ków znajdujących się w miejscach k u l t u , a szczególnie w Częstochowie. Ramy o b r a z ó w , zawyczaj proste, d r e w ­ niane, przystrajane b y ł y k o l o r o w y m i g i r l a n d k a m i z su­ szonych kwiatów, b a r w n y m i p i ó r k a m i l u b g a ł ą z k a m i jedliny. Rzadko spotykano p a j ą k i , ale znane są na t y m terenie pająki kuliste oraz krystaliczne. Te ostatnie j e d ­ nak w y s t ę p o w a ł y t y l k o pojedynczo i zdają się b y ć nie tyle pozostałością formy t r a d y c y j n e j , ile zjawiskiem nowym, wprowadzonym wskutek ingerencji szkoły, świetlicy i t p . Istotną różnicę w stosunku do okolicznych t e r e n ó w stanowi brak niemal że c a ł k o w i t y na badanym terenie wycinanek z kolorowych p a p i e r ó w , m i m o że w y s t ę p u j ą one w tradycji l u b często jako sztuka ż y w a , jeszcze prawie na c a ł y m terenie o k a l a j ą c y m b e ł c h a t o w s k i e . Opisana w y ż e j najprostsza forma w n ę t r z a t r a d y c y j ­ nego ulega p e w n y m zmianom, p o j a w i a j ą się nowe meble czy też nowe rodzaje zdobin, z a n i k a j ą stare, ale wszystko w pierwszej fazie przemian nie narusza jeszcze t r a d y ­ cyjnego planu w n ę t r z a , t y l k o powoduje zagęszczenie sprzętów w izbie. Jako jeden z pierwszych nowych sprzętów pojawia się w tradycyjnej izbie stół służący do przygotowywania p o k a r m ó w oraz drugi, s p e ł n i a j ą c y f u n k c j ę stołu p o d r ę c z n e g o , służący często, zwłaszcza ostatnio, do odrabiania l e k c j i przez dzieci, s p o ż y w a n i a p o k a r m ó w ( i l . 5) i t p . Obok stołu, zwłaszcza tego drugiego, p o j a w i a j ą się k r z e s ł a z ozdobnymi oparciami, wykonane często przez w i e j s k i c h stolarzy, ale oparte o wzory m a ł o m i a s t e c z k o w e ( i l . 8, 9). Ponadto często już w okre­ sie m i ę d z y w o j e n n y m s p o t k a ć m o ż n a było m a s z y n ę do szycia s t o j ą c ą pod oknem w miejscu stołu ( i l . 4). II. 8, 9. Krzesła na wzór 7 8 z ozdobnym oparciem wykonane na wsi Zasadnicza zmiana w u r z ą d z e n i u izby na badanym obszarze w i ą ż e się najczęściej z pojawieniem się nowych mebli. W okresie m i ę d z y w o j e n n y m we wsiach bogat­ szych, a masowo w latach p i ę ć d z i e s i ą t y c h na całym terenie z a c z y n a j ą p o j a w i a ć się nowe meble kupowane w m i e ś c i e u p r y w a t n y c h stolarzy, rzadziej w sklepach meblarskich. Zasadniczym zestawem jest t u sypialnia s k ł a d a j ą c a się z d w ó c h łóżek, szafy, z toalety z d u ż y m lustrem, czasem jeszcze z j a k i e g o ś pomocnika. Taka w ł a ś n i e sypialnia p r z y c z y n i ł a się w zasadniczej mierze do zarzucenia tradycyjnego p l a n u w n ę t r z a ( i l . 10). W i ę k ­ szość f u n k c j i mieszkalnych s p e ł n i a j u ż w ó w c z a s oddzie­ lona od reszty mieszkania kuchnia, natomiast izba u r z ą ­ dzona nowoczesnymi m e b l a m i służy przede wszystkim do spania, i to nie zawsze. Badania statystyczne prze­ prowadzone w jednej ze w s i położonych na i n t e r e s u j ą ­ cym nas obszarze, k t ó r ą zaliczamy do kategorii w s i sproletaryzowanych, w y k a z a ł y , że spanie po k i l k a osób na j e d n y m p o s ł a n i u jest powszechnym zjawiskiem, bez w z g l ę d u na ilość posiadanych w chacie miejsc do spania. Zdarza się często, że łóżka z kompletu sypialnego stoją nie wykorzystane, natomiast większość członków rodziny małomiasteczkowych. Wiewiec, pow. Radomsko. 9 8 131 �sypia w k u c h n i na r ó ż n e g o rodzaju kozetkach i t p . Wpro­ wadzone ostatnio na w i e ś i cieszące się popytem tapczany r ó w n i e ż nie r o z w i ą z a ł y sytuacji, gdyż na szerokim tap­ czanie u k ł a d a się do snu k i l k o r o dzieci l u b np. b a b k ę z m a ł y m i dziećmi. Zasadniczym akcentem w n o w y m w n ę t r z u są dwa łóżka złączone, umieszczone przy ś c i a n i e szczytowej i w y c h o d z ą c e na ś r o d e k izby. W w i ę k s z o ś c i w y p a d k ó w w n i e w i e l k i c h domach z a j m u j ą one p r z e w a ż a j ą c ą część powierzchni izby ( i l . 10), przy ś c i a n i e umieszczone są szafy, lustra oraz te s p r z ę t y , k t ó r e p o z o s t a ł y z trady­ cyjnego u r z ą d z e n i a izby jako n i e z b ę d n e . Do takich należy np. kufer na ubranie, j a k i e ś ł a w k i . W nogach łóżek, o ile miejsce na to pozwala, stoi stół, w rogu izby toaleta z d u ż y m lustrem, najczęściej ustawiona s k o ś n i e (jeżeli nie znajduje się koło szafy), względnie jeszcze jedna szafa, pod o k n a m i k w i e t n i k i z doniczko­ w y m i k w i a t a m i . Charakterystyczna dla nowego w n ę t r z a izby jest zazwyczaj t y l k o częściowa zmiana f u n k c j i stołu, j a k w i e m y s p e ł n i a j ą c e g o dawniej rolę o ł t a r z y k a domo­ wego. Obecnie jest on najczęściej p r z y k r y t y kolorową, t k a n ą w z o r z y ś c i e k a p ą , na k t ó r e j często położona jest jeszcze koronkowa l u b robiona s z y d e ł k i e m niciana serweta. Stoi na n i m też b u k i e t sztucznych k w i a ­ t ó w w szklanym, czasem nawet k r y s z t a ł o w y m wazonie. Często j a k o reminiscencja dawnego zdobnictwa są o ten wazon oparte obrazki, czasem, ale rzadko, o tematyce religijnej, najczęściej jednak pocztówki przysyłane przez dzieci z miasta, życzenia ś w i ą t e c z n e względnie fotografie najbliższej rodziny. Tak w i ę c stół przestaje być akcentem o charakterze sakralnym, ale w dalszym ciągu nie s p e ł n i a swej podstawowej r o l i . Obok tego stołu często w izbie znajduje się jeszcze jeden b ę d ą c y nie­ m a l że b e z p o ś r e d n i ą k o n t y n u a c j ą dawnego o ł t a r z y k a do­ mowego; jest on z a p e ł n i o n y szczelnie b u k i e t a m i sztucz­ nych k w i a t ó w , p r z y b o r a m i do szycia i t p . Nie zawsze jednak o ł t a r z y k ulega automatycznej l i k w i d a c j i wraz ze zlikwidowaniem s t o ł u l u b przeznaczeniem go na inny cel. Często w t a k i m w ł a ś n i e momencie f i g u r k i święte i całe i c h przybranie przenosi się na k o m o d ę stojącą pod ścianą, na j a k ą ś szafkę czy nawet umieszcza się je wysoko na szafie na ubrania. II. 10. Izba współczesna — dwa złączone łóżka zajmują niemal całą powierzchnię. Łękawa, pow. Bełchatów. II. 11. Obraz i ślubne fotografie nad łóżkiem w izbie współczesnej. Stawek, pow. Bełchatów. II. 12. Stół przy­ kryty serwetą w izbie współczesnej. Łękawa. 132 Zdobnictwo nowego w n ę t r z a zmienia s i ę całkowicie i zatraca swój t r a d y c y j n y charakter. Przede wszystkim l i k w i d a c j i ulega r z ą d o b r a z ó w umieszczonych dawniej nad ł ó ż k a m i . Miejsce ich zajmuje jeden d u ż y oleodruk o tematyce sakralnej, najczęściej o zdobionych złoconych ramach, nie ozdobiony ponadto niczym i n n y m (il. 11). Charakterystyczny w y d ł u ż o n y k s z t a ł t obrazu sprawia, że nieraz zajmuje on n i e m a l że całą szerokość ściany nad obydwoma z ł ą c z o n y m i ze sobą ł ó ż k a m i . Czasem obraz ten zawieszony jest na k i l i m i e w i s z ą c y m nad łóżkiem, jednak p r a k t y k a zawieszania k i l i m ó w na ścianach jest z u p e ł n i e nowa na w s i i często spotyka się nawet z kry­ t y k ą . Powszechnie u w a ż a się, że „ ł a d n i e " , tzn. wzorzyście malowane ś c i a n y są p i ę k n i e j s z e od k i l i m ó w na nich zawieszanych, że ś c i a n t y c h nie należy niczym zasłaniać. Obok dużego oleodruku, z a j m u j ą c e g o centralne miejsce, czasem jeszcze nad ł ó ż k i e m zawiesza się fotografię ś l u b n ą gospodarzy, oczywiście w d u ż y m powiększeniu. Często r ó w n i e ż obrazy, k t ó r e dawniej były nad łóżkami, zostają przewieszone na boczną ś c i a n ę i umieszczone w j a k i m ś zdobniczym u k ł a d z i e w r a z z n o w y m i obrazka­ m i przyniesionymi z j a r m a r k u , z fotografiami dzieci, obrazkami, k t ó r e dzieci o t r z y m a ł y na p a m i ą t k ę pierwszej k o m u n i i ( i l . 13). Na p o d k r e ś l e n i e z a s ł u g u j e również zmia­ na t e m a t y k i o b r a z ó w sakralnych wiszących w izbie. Do t r a d y c j i n a l e ż a ł o , aby w izbie b y ł obraz Matki �Boskiej, wizerunek Chrystusa na K r z y ż u oraz p a m i ą t k a z najbliższego miejsca odpustowego czy też pielgrzymki, w której wzięli udział gospodarze. W bardziej t r a d y ­ cyjnych domach przestrzegano, aby izby strzegł od pożaru św. Florian, od złodziei ś w . A n t o n i , od powodzi św. Jan Nepomucen. Zadaniem wszystkich ś w i ę t y c h przedstawionych na obrazach, w i s z ą c y c h w izbie, było ochranianie obejścia przed nieszczęściem, zapewnienie rodzinie dostatku . 9 W współczesnych izbach nie spotyka się j u ż tak licznej galerii ś w i ę t y c h , a tematyka zawieszanych obra­ zów jest, jak chyba należy p r z y p u s z c z a ć , narzucona przez jarmarcznych o b r a ż n i k ó w . Najczęściej p o j a w i a j ą c y się obraz Chrystusa na łodzi nie jest z w i ą z a n y z ż a d n y m wierzeniem ani też tematem, k t ó r y b y ł b y szczególnie w ostatnich latach propagowany przez kościół. N i e ­ wątpliwie ś w i a d c z y to o zmianie rangi o b r a z ó w w izbie, bardziej zwraca się bowiem u w a g ę na ich w a l o r y este­ tyczne aniżeli na funkcje sakralne. Obok ś w i ę t y c h obra­ zów p o j a w i a j ą się we w s p ó ł c z e s n y m w n ę t r z u formy, które uznać m o ż e m y za p o p r z e d z a j ą c e obrazy ś w i e c k i e . Jako etap przejściowy m o ż n a chyba p o t r a k t o w a ć liczne kartki pocztowe z ż y c z e n i a m i ś w i ą t e c z n y m i l u b w i d o ­ kówki otrzymywane najczęściej od dzieci p r z e b y w a j ą c y c h Stale w m i e ś c i e czy też tymczasowo w w o j s k u . W i d o k ó w k i te umieszczone są na s p r z ę t a c h i s t a n o w i ą w y r a ź n i e za­ planowany akcent zdobniczy albo też tworzy się z nich czasem w p o ł ą c z e n i u ze z d j ę c i a m i rodziny całe k o m p o ­ zycje, k t ó r e umieszczone za s z k ł e m czy naklejone na karton zawieszane są na ś c i a n i e . O b r a z ó w o tematyce świeckiej spotyka się niewiele, czasem są to widoczki wycięte z czasopism, bardzo często z „ P r z y j a c i ó ł k i " , która to gazeta przez j a k i ś czas u m i e s z c z a ł a na ostatniej stronie reprodukcje z galerii m a l a r s t w a polskiego i obce­ go. Czasem są to oleodruki zakupione na j a r m a r k u , czasem modne — zwłaszcza ostatnio — obrazki, k t ó r y c h wzór tworzy kombinacja mozaikowa z kolorowych szkiełek, szkła t ł u c z o n e g o i k a w a ł k ó w lustra. Charak­ terystyczny dla tego terenu jest brak albo znikoma ilość tak powszechnych na i n n y c h obszarach Polski makatek malowanych na p ł ó t n i e l u b papierze, przed­ stawiających rodzajowe scenki z życia z w i e r z ą t , czy też romantyczne scenki w z i ę t e rzekomo z życia w s i . 1 1 0 N a s t ę p n y m n o w y m elementem w izbie wiejskiej s ą kwiaty doniczkowe umieszczane na licznych k w i e t n i ­ kach w z g l ę d n i e parapetach okien. Wszystkie zmiany za­ równo w u r z ą d z e n i u , j a k i przystrojeniu izby tradycyjnej idą w k i e r u n k u upodobnienia jej do m a ł o m i a s t e c z k o w e g o pokoju. N i e w ą t p l i w i e elementem u m a c n i a j ą c y m to w r a ­ żenie są bardzo liczne serwetki s z y d e ł k o w e albo a ż u r o w e wykonane z plastiku, k t ó r e umieszczone s ą niemal że wszędzie. Spotyka się takie w ł a ś n i e serwetki rozłożone na łóżkach, stole, k r z e s ł a c h , drzwiach szafy i t p . O p r ó c z serwetek koniecznym przyozdobieniem izby są a ż u r o w e firanki wieszane na karniszu i z a s ł a n i a j ą c e całe okno. Ostatnio f i r a n k i te z a s t ę p o w a n e są w z o r z y ś c i e d r u k o w a ­ ną folią, k t ó r a przepuszcza ś w i a t ł o . Do często spotykanych a t r y b u t ó w „ n o w o c z e s n o ś c i " w izbie należy też l a l k a , k t ó r a posadzona jest na łóżku. Lalki tej oczywiście nigdy nie o t r z y m u j ą do zabawy dzieci, stanowi ona w y ł ą c z n i e akcent dekoracyjny mieszkania. Zasadniczym zmianom ulega r ó w n i e ż kuchnia. T r u d ­ no mówić o t r a d y c y j n y m u r z ą d z e n i u k u c h n i wiejskiej wówczas, gdy s t a n o w i ł j ą t y l k o k ą t przeznaczony do gotowania p o s i ł k ó w dla d o m o w n i k ó w i b y d ł a . Wyposa­ żenie takiej k u c h n i s t a n o w i ł y w ó w c z a s najprostsze s p r z ę ­ ty stojące w o k ó ł pieca i przeznaczone do p r z y g o t o w y w a - II. 13. Obrazy religijne i świeckie tworzą układ zdobniczy. Dworszowice Kościelne, pow. rytmiczny Pajęczno. nia p o k a r m ó w . Jeśli nawet w t r a d y c y j n y m domu w po­ c z ą t k a c h bieżącego stulecia z n a j d o w a ł o się osobne pomieszczenie przeznaczone na k u c h n i ę , w ó w c z a s zawsze obok s t a t k ó w kuchennych z n a j d o w a ł o się w n i m łóżko i s p a ł y dzieci czy też starzy rodzice. Jedynym akcentem zdobniczym b y ł a wisząca szafka na naczynia, w k t ó r e j umieszczano stojące, oparte o tylną ś c i a n k ę kolorowo malowane fajansowe talerze, wieszano porcelanowe k u b k i i t p . Z czasem p ó ł k ę tę zastępuje oszklona, w b r ą z o w y m kolorze szafa, aby z kolei ustąpić miejsca b i a ł e m u kredensowi. M o ż n a z a r y z y k o w a ć twierdzenie, że biały kredens kuchenny jest pierwszym' n o w y m s p r z ę t e m p o j a w i a j ą c y m się niemal w k a ż d y m domu pod koniec okresu m i ę d z y ­ wojennego w z g l ę d n i e w latach powojennych. Zmienia on zasadniczo u k ł a d kuchni, z a j m u j ą c najczęściej u k o ś n e miejsce w rogu naprzeciw pieca. Kredens ten nie zawsze s p e ł n i a s w ą p o d s t a w o w ą rolę, często z n a j d u j ą się w n i m t y l k o naczynia nie u ż y w a n e , przeznaczone na święto. W ostatnich latach kuchnia wiejska znów zmienia się zasadniczo. Przede wszystkim l i k w i d a c j i ulega t r a d y ­ cyjny piec, u s t ę p u j ą c miejsca przystawionej d o ń lub b e z p o ś r e d n i o do k o m i n a żelaznej m a ł e j kuchence, a na­ s t ę p n i e nowoczesnej tzw. szamotce. Umeblowaniem w s p ó ł c z e s n e j k u c h n i stają się coraz p o w s z e c h n i e ¿ _ z e stawy b i a ł y c h mebli, kupowane zazwyczaj w_ uspołecznionych. i: �Zmiana umeblowania łączy się ze z m i a n ą zdobnictwa w n ę t r z a kuchni. Pojawia się tam szereg wyszywanych makatek, na k t ó r y c h umieszczone s ą sentencje w r o ­ dzaju „ z i m n a woda siły doda", „żona gotuje, co m ę ż o w i smakuje" itp. Wraz z n o w y m i s p r z ę t a m i pojawia się wodniarka, tzn. szafka na w i a d r a z w o d ą i miednice, a koło niej koniecznym staje się zawieszenie r ę c z n i k a i w ten sposób powstaje n o w y k ą t s ł u ż ą c y do u t r z y m a ­ nia czystości. T a k ż e w kuchni p o j a w i a j ą k w i a t k i doniczkowe itp. się f i r a n k i w oknach, Siedząc przemiany zachodzące w u r z ą d z e n i u w n ę t r z a izby chłopskiej j a k i w y s t ę p u j ą c e na t y m odcinku zróżnicowanie w zależności od kategorii w y m i e n i o n y c h t y p ó w wsi, dostrzegamy n a s i l a j ą c y się proces dysharmonii k u l t u r o w e j ; nie przebiega on zresztą w s z ę d z i e jednakowo — intensywniejszy jest w e wsiach, gdzie u r z ą d z e n i e w n ę t r z a jest bardziej tradycyjne, zaś we wsiach sproletaryzowanych kontrasty te są mniejsze, ale znajdujemy tam mniej e l e m e n t ó w tradycyjnych, k t ó r e zwykle spotykamy w c h ł o p s k i c h izbach. n Na t y m tle r ó w n i e ż m o ż n a w y o d r ę b n i ć pewne r ó ż n i ­ ce we wzorcach estetycznych dla obu k a t e g o r i i wsi. I d e a ł e m ich jest pokój m a ł o m i a s t e c z k o w y , w i e ś t r a d y ­ cyjna dąży do tego przez w y m i a n ę mebli w całości, toteż albo w y s t ę p u j e tam jeszcze izba tradycyjna (bardzo rzadko), albo u n o w o c z e ś n i o n a . Natomiast we wsiach sproletaryzowanych m i e s z k a ń c y . u s i ł u j ą osiągnąć ten efekt przez dodawanie pojedynczych mebli, a nie k o m ­ pletów, oraz ozdób, co sprawia, że izba taka w y g l ą d a inaczej. Więc w obu kategoriach wsi istnieje ten sam wzorzec w zakresie u r z ą d z e n i a w n ę t r z a izby c h ł o p s k i e j , ale r ó ż n y m i sposobami dąży się do osiągnięcia tego celu, w w y n i k u czego n a s t ę p u j ą też pewne o d r ę b n o ś c i w osiągniętych rezultatach. Fot.: Janisław Baranowski — il. 2—8, 10—12, 14; Bogumił il. 9. Rys.: Irena Sujkowa. PRZYPISY 1 J. Gajek, Studia nad etnograficzną regionalizacją Polski. „ L u d " , 1961, n r X L V I I , s. 210 oraz załączone mapy. O. Mulkiewicz-Goldbergowa, Bełchatowskie jako przedmiot badań nad zróżnicowaniem kultury ludowej. „Łódzkie Studia Etnograficzne", 1966, t. V I I I , s. 14—17. O. Mulkiewicz-Goldbergowa, Wiejskie tkactwo cha­ łupnicze w Bełchatowskiem, „ E t n o g r a f i a Polski", t. X , s. 209—211. Analogiczne zjawisko spotyka się w rolniczych wsiach Ś l ą s k a ; podczas b a d a ń prowadzonych przeze mnie we wsiach Miedzna i Grzawa w powiecie pszczyń­ skim r ó ż n i c e m i ę d z y u r z ą d z e n i e m w n ę t r z a domu boga­ tego gospodarza a m i e s z k a j ą c e g o u niego na komorze robotnika kopalni b y ł y tak znaczne j a k r ó ż n i c e między domem m i e s z k a ń c a dużego miasta a w s i . Por. Z. Neymanowa, Wnętrze chaty we Włynicach i okołicy, „ P r a c e i M a t e r i a ł y Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi", seria etnograficzna, 1963, nr 7, s. 75—79; tejże, Wnętrze chaty w Klonowej i oko­ licy, „ P r a c e i M a t e r i a ł y Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi", seria etnograficzna, 1960, nr 3, s. 209. K . K w a ś n i e w s k i , Paleniska i piece w dawnym budownictwie ludowym, W r o c ł a w 1963, s. 77, mapa nr 79; Z. Neymanowa, W n ę t r z e chaty we Włynicach..., wyd. cyt., s. 81. Podczas b a d a ń terenowych t y l k o jeden raz na­ potkano izbę ozdobioną p a j ą k i e m k r y s t a l i c z n y m ; miesz­ k a n k ą jej b y ł a samotna kobieta, k t ó r e j a m b i c j ą było posiadanie „ ł a d n e g o " mieszkania. Ozdoby, k t ó r e w y ­ k o n y w a ł a , b y ł y najczęściej wzorowane na poradach „Przyjaciółki". J. Grabowski, Wycinanka ludowa, Warszawa 1955, s. 96—100. Zwyczaj stawiania maszyny do szycia pod oknem, gdzie jest n a j j a ś n i e j , i usuwania s t a m t ą d stołu, jest powszechny na terenie Polski. Por. J. Dydowiczowa, Wnętrze chałupy [ W : ] „Kultura ludowa Wielkopolski", P o z n a ń 1960, s. 177. R. Reinfuss, Malarstwo ludowe, K r a k ó w 1962, s. 22. K . Dobrowolski, Studia nad życiem społecznym i kulturą, W r o c ł a w — Warszawa — K r a k ó w 1966, s. 140—143. 2 3 4 5 6 7 8 9 1 0 11 Jewsiewicki il. 13; Olga II. 14. „Święty Łuszczanowice. Mulkiewicz-Goldbergowa kąt" w izbie tradycyjnej. — � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6df5cc41c23b83f903317d7823e36d57.pdf 067bdc318eb4a3064abdc5f3b75941b7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4111 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1957 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - wystawy Podkarpacie - sztuka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3837 Title A name given to the resource Wystawa sztuki ludowej w Rzeszowie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1957 t.11 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - 1957 t.11 z.1; s.42-43 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mulkiewicz, Olga Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text WYSTAWA SZTUKI LUDOWEJ W RZESZOWIE OLGA Z p o c z ą t k i e m g r u d n i a 1956 r o k u w D o m u K u l t u r y Z w i ą z k ó w Z a w o d o w y c h w R z e s z o w i e o t w a r t a została W o j e w ó d z k a W y s t a w a Współczesnej S z t u k i L u d o w e j . W y s t a w a ta, z o r g a n i z o w a n a przez Wydział K u l t u r y W o j e w ó d z k i e j R a d y N a r o d o w e j , j a k o c e l postawiła sobie p o k a z a n i e s t a n u współczesnej s z t u k i l u d o w e j n a terenie województwa. Zadanie to w znacznej mierze zostało w y k o n a n e , p r z y c z y m duża ilość z g r o m a d z o ­ n y c h eksponatów, j a k i w większości w y p a d k ó w i c h w y s o k a wartość a r t y s t y c z n a — m o ż e napełnić l u d z i interesujących się sztuką l u d o w ą d u ż y m o p t y m i z m e m . W y s t a w a urządzona była w n i e w i e l k i e j s a l i , co u n i e m o ż l i w i ł o w y k o r z y s t a n i e całego materiału. D o t y ­ czy t o z a r ó w n o eksponatów, z których część musiała zostać w m a g a z y n i e , j a k też i s a m e j k o n c e p c j i w y ­ s t a w y — t r z e b a b o w i e m b y ł o ograniczyć się j e d y n i e do w y b r a n y c h d z i a ł ó w z d o b n i c t w a l u d o w e g o . . D l a t e g o też na w y s t a w i e n i e p o k a z a n o n p . w ogóle b o g a t y c h h a f t ó w r z e s z o w s k i c h czy też d e k o r a c j i o b r z ę d o w e j . S k o n c e n t r o w a n i e się na p e w n y c h t y l k o działach z d o b ­ n i c t w a l u d o w e g o miało j e d n a k tę dobrą stronę, że n i e r o z p r o s z y ł o materiału, dało p e w n e p o w i ą z a n e w i ę k s z e całości z j e d n e j d z i e d z i n y . C e l o w y i słusznie w t e n właśnie sposób o p r a c o w a n y scenariusz m g r M a r i i Przeździeckiej dzieli zgromadzone eksponaty na k i l k a d z i a ł ó w , w obrębie których w y o d r ę b n i o n e są d o p i e r o p e w n e ośrodki. D a j e t o z w i e d z a j ą c e m u w i ę k s z e m o ż ­ liwości p o r ó w n a w c z e — o r i e n t u j e go dokładnie w j e d n y m z a g a d n i e n i u . Umieszczona na wstępie m a p a p o k a z u j e , skąd z e b r a n o e k s p o n a t y . M a p a t a , m o ż e n i e z b y t szczęśliwie opracowana graficznie, spełnia j e d n a k swe zasadnicze zadanie. Spośród z g r o m a d z o n y c h eksponatów na p i e r w s z y p l a n w y s u w a się s t o i s k o c e r a m i k i . P o r a z p i e r w s z y , obok M e d y n i Głogowskiej i D o m a s t a w y , na wystawę przysłał s w e w y r o b y z w i ą z a n y tradycją z p o w y ż s z y m i ośrodkami, a n i e d a w n o p r z y ł ą c z o n y a d m i n i s t r a c y j n i e do województwa rzeszowskiego — Łążek O r d y n a c k i . W ś r ó d w y r o b ó w z Ł ą ż k a w y r ó ż n i a j ą się buńki o r a z b a r d z o d o b r e t e c h n i c z n i e i ładnie z d o b i o n e garnki N o w o r o l a . N i e z b y t szczęśliwie za t o w y b r a n e zostały talerze, zdobione o r n a m e n t e m stosowanym na m i s ­ k a c h — f o r m a t a l e r z a obca j e s t t r a d y c y j n e j c e r a m i c e Ł ą ż k a i n i e p o w i n n a stanowić t a k w a ż n e g o a k c e n t u na s t o i s k u . D u ż o e k s p o n a t ó w przesłała n a w y s t a w ę spokrewniona z Łążkiem D o m a s t a w a : w y r o b y Siemb i d y — c z e r w o n e , z d o b i o n e białą p o l e w ą l u b białe z d o b i o n e najczęściej o r n a m e n t e m roślinnym •— z d e ­ c y d o w a n i e d o b r z e świadczą o r e p r e z e n t o w a n y m p r z e z n i e g o ośrodku. W y s o k ą techniką w y r o b u odznaczają się n a c z y n i a z P o g w i z d o w a (pow. Łańcut) i Poręb Dębskich ( p o w . T a r n o b r z e g ) . N a specjalną u w a g ę z a ­ sługują eksponaty z Sokołowa i Kołaczyc. Soko­ ł ó w — ośrodek o b a r d z o s t a r y c h t r a d y c j a c h g a r n ­ c a r s k i c h , n a tę w y s t a w ę dał dość słabe t e c h n i c z n i e s i w a k i . R ó w n i e ż K o ł a c z y c e — ośrodek produkujący jeszcze na początku X X w i e k u c e r a m i k ę n a b a r d z o w y s o k i m poziomie a r t y s t y c z n y m — obecnie wystawił n a c z y n i a dość słabe, z d o b i o n e m o t y w a m i n i e o d b i e g a ­ j ą c y m i do m o t y w ó w s t o s o w a n y c h w sąsiednich m a ­ łych ośrodkach, n p . w C z e r m n e j , zupełnie n a t o m i a s t 42 i MULKIEWICZ o d m i e n n y m i od m o t y w ó w s t o s o w a n y c h t a m przed I wojną ś w i a t o w ą p r z e z L e j p r a s a . Bardzo dobrze pod względem p l a s t y c z n y m opraco­ w a n e było stoisko rzeźby w g l i n i e i z a b a w k i . N a p l a n p i e r w s z y w y s u w a ł y się t u r z e ź b y W ł a d y s ł a w y P r u c n a k i E m i l i i C h m i e l ; cały s z e r e g f i g u r e k p o k a z u j ą ­ c y c h pracę w p o l u czy p r z y g o s p o d a r s t w i e — fip. oracz, ż n i w i a r k a , d r w a l , g a r n c a r z — o b r a z u j e b o g a t y dorobek twórczy t y c h a r t y s t e k . O b o k w y s t a w i o n o t z w . „galanterię garncarską": maleńkie d z b a n u s z k i , g a r n ­ k i , m i s k i z M e d y n i , s k a r b o n k i z S o k o ł o w a i Górna (pow. K o l b u s z o w a ) , g w i z d k i g l i n i a n e z Jodłowej (pow. Jasło) i L e ż t j s k a . Z a b a w k i — t o m a l o w a n e k o l o r o w o na s u r o w y m d r e w n i e k o n i k i , w ó z k i z Chałupek, r u c h o m e n i e ­ dźwiadki „kowale'' — p r a w d o p o d o b n i e n o w a f o r m a d l a tego ośrodka; o b o k e k s p o n a t ó w z Chałupek w y ­ stawiono w y r o b y z Brzozy Stadnickiej i Bodaków (pow. Gorlice). Stoisko zatytułowane „Plastyka w obrzędach" rzuca się o d r a z u w o c z y dzięki k o l o r o w y m p i e r n i k o m o d ­ p u s t o w y m z K a ń c z u g i . B a r d z o d o b r e są p t a s z k i z c i a ­ sta — o b r z ę d o w e p i e c z y w o z Sołonki ( p o w . R z e s z ó w ) . W y s y p a n e ma ł a w i e , dające ś w i e t n y e f e k t k o l o r y ­ s t y c z n y b a r w n e p i s a n k i należą d o g r u p y p i s a n e k z o k o l i c R z e s z o w a i S a n o k a ; i n n e r e g i o n y n i e zostały na w y s t a w i e u w z g l ę d n i o n e . S z o p k a kolędnicza z A l b i g o w e j z k o r o w o d e m f i g u ­ r e k , u s t a w i o n y c h dookoła n i e j w d w u s z e r e g u , p o k a ­ z u j e całe b o g a c t w o p r z e d s t a w i e n i a j a s e ł k o w e g o . D z i a ł e m n i e s p o t y k a n y m na d o t y c h c z a s o w y c h wy­ s t a w a c h w R z e s z o w i e a n i też g d z i e i n d z i e j b y ł z d o ­ b i o n y m e t a l . Pokazano prace Jana M a c a z Cieszacina (pow. Jarosław) oraz w y r o b y z Sokołowa. C i e ­ k a w e są d a t o w a n e n a l a t a 1920 i 1949 b o g a t e o k u c i a wozów oraz tasak o ozdobnie wymodelowanym kształcie. B a r d z o w a ż n e b y ł o też wyeksponowanie k o w a l s k i c h narzędzi d o z d o b i e n i a , m ł o t ó w i s t e m p l i . N a s t ę p n y dział — t o z d o b n i c t w o w n ę t r z a , a w i ę c m a l o w a n k i . T u j e d n a k s e l e k c j a materiału n i e została p r z e p r o w a d z o n a z b y t szczęśliwie. N a p o g ó r z u t e n dział sztuki l u d o w e j jest bardzo bogaty, tymczasem na w y ­ s t a w i e — poza dobrą k o m p o z y c j ą k w i a t o w ą z P r z e d ­ borza i k o g u t a m i w y k o n a n y m i przez Marię Kozłową z M a c h o w a ( p o w . T a r n o b r z e g ) — pozostałe m a l o w a n k i z P r z e d b o r z a stanowią p r z e j a w spóźnionych g u s t ó w drobnomieszczańskich. T y p o w y m p r z y k ł a d e m t e g o j e s t s c e n k a , g d z i e l i s spogląda s p o k o j n i e n a siedzące o p o ­ d a l k a c z k i czy gęsi. B a r d z o bogato r e p r e z e n t o w a n a jest na w y s t a w i e rzeźba l u d o w a — i t o z a r ó w n o o t e m a t y c e r e l i g i j n e j , j a k i ś w i e c k i e j . C i e k a w e są p r a c e A n i e l i O r ł o w s k i e j z P r z y s i e t n i c y — szczególnie s z o p k a , B r o n i s ł a w a S e n d e c k i e g o z B i n a r o w e j — p o l i c h r o m o w a n a rzeźba o t e ­ m a t y c e r e l i g i j n e j , p i e r w s z e p r a c e Stanisława Ś l i w y z L i b u s z y ( p o w . G o r l i c e ) o r a z w y r o b y Stanisława K a ­ l e m b y z B o r a t y n a . T e n o s t a t n i oprócz r z e ź b o t e m a t y ­ ce ś w i e c k i e j nadesłał n a w y s t a w ę stożkowatą t r ą b k ę dziecinną, zdobioną o r n a m e n t e m g e o m e t r y c z n y m w y ­ p a l a n y m n a s u r o w y m d r e w n i e . Jest t o n i e w ą t p l i w i e j e d e n z ważniejszych eksponatów w y s t a w y — tego �r o d z a j u b o w i e m t e c h n i k a zdobienia jest na terenie P o l s k i o b e c n i e już w z a n i k u . O b o k rzeźb c i e k a w a jest kapliczka polichromowana, z m a l o w a n y m na desce o b r a z e m M a t k i B o s k i e j K a r m i ą c e j . K a p l i c z k a , d a t o w a n a n a 1951 r o k , n i e została n i e s t e t y określona, skąd p o c h o d z i i k t o ją w y k o n a ł . P o r ó w n a w c z o rzeźba rzeszowska jest zdecydowanie l e p s z a niż w i n n y c h częściach k r a j u . Do reprezentowanego przez m a l o w a n k i na papierze i k o l o r o w e p t a s z k i działu z d o b n i c t w a w n ę t r z a zaliczyć również należy pająki żyrandolowe, w y k o n a n e z łu­ b i n u i żołędzi, o r a z j e d e n z r o b i o n y z d r e w n i a n y c h p a c i o r k ó w m a l o w a n y c h n a s r e b r n o , co miało dać w e f e k c i e f o r m ę imitującą s z k l a n n e ż y r a n d o l e s p o ­ t y k a n e w kościołach. O p r a c o w a n i e plastyczne wy­ stawy — zaprojektowane przez Jerzego Sienkiewicza i w y k o n a n e p r z y współpracy K o m i s a r z a Wystawy, Z o f i i N i e m i r s k i e j - P i s a r e k , oraz Sekretarza Wystawy, Stanisława G l i w y — j e s t b a r d z o u d a n e . U s t a w i o n e na l e k k o p o c h y l o n y c h półkach r z e ź b y dają bardzo ciekawe efekty, a dobrze zakomponowane stoiska stanowią p r z y j e m n e całości. Zastosowanie szarego płótna, t e k t u r y i s u r o w e g o d r e w n a dało z d e c y d o w a n i e dobre rezultaty. U j e m n ą stroną t e j d o b r e j i c i e k a w e j w y s t a w y j e s t k a t a l o g , w y d a n y zresztą ze z n a c z n y m opóźnieniem. Już s a m o t z w . „ w p r o w a d z e n i e d o d z i a ł ó w " zupełnie n i e spełnia s w e g o z a d a n i a . W części t e j k a t a l o g p o ­ w i n i e n z a w i e r a ć c h a r a k t e r y s t y k ę t e r e n u sporządzoną p o d kątem g ł ó w n e j p r o b l e m a t y k i w y s t a w y . W i n i e n i n f o r m o w a ć szerzej, niż i n f o r m u j e , o d a n y m z a g a d n i e ­ n i u i z konieczności n i e l i c z n y c h e k s p o n a t a c h . T y m ­ c z a s e m w k a t a l o g u s p o t y k a m y się z skróconym s p i ­ sem w y s t a w i o n y c h przedmiotów, p o t r a k t o w a n y m do t e g o dość n i e d b a l e : poszczególne działy w i n n e j k o ­ lejności u m i e s z c z o n e są n a w y s t a w i e , a w innej w k a t a l o g u . N i e l i c z n e rozważania teoretyczne, j a k np. r o z d z i e l e n i e P o g ó r z a n na d w a r e g i o n y : u b o g i — g ó r ­ s k i , i b o g a t y — n i z i n n y ( l e s s o w y ) , są n i e z b y t szczęśli­ w i e zastosowane. Przecież podział t e n n i e wpłynął zupełnie n a w y g l ą d m a k a t y — zresztą m a k a t y e k s p o ­ n o w a n e n i e pochodzą z t e r e n u P o g ó r z a n , choć i t a m t e n dział z d o b n i c t w a l u d o w e g o j e s t r o z w i n i ę t y . S p i s e k s p o n a t ó w sporządzony j e s t też n i e s t a r a n n i e . Klasycznym przykładem t e g o j e s t pominięcie n a ­ z w i s k a N o w o r o l a z Ł ą ż k a O r d y n a c k i e g o , który w y s t a ­ wia kilkanaście eksponatów. W y m i e n i a n i e jedynie ilości nadesłanych s z t u k , bez j a k i e j k o l w i e k i c h c h a ­ r a k t e r y s t y k i — t o r ó w n i e ż za mało. J a s n e przecież j e s t , że g a r n c a r z nadeśle n a w y s t a w ę „ r ó ż n e f o r m y naczyń 5 s z t u k " , a l e i d z i e o t o , j a k t e n a c z y n i a w y ­ glądają, c o t o j e s t — m i s k a czy g a r n e k , przecież p o t o o r g a n i z u j e się w y s t a w ę s z t u k i l u d o w e j . P o m y ­ l o n e są n a z w i s k a t w ó r c ó w i n a z w y miejscowości, a te o s t a t n i e zwłaszcza można p r z y m i n i m a l n y m w y ­ siłku sporządzić s t a r a n n i e , j e ż e l i są t o n a z w y z t e ­ r e n u jednego t y l k o województwa. Niestety, tragicznego właściwie k a t a l o g u nie r a t u j e n a w e t o p r a w a g r a f i c z n a . D o b r e w z a s a d z i e zdjętia wykonano w bardzo b r z y d k i m , niebieskawym kolo­ r z e ; n i e są o n e p o n a d t o p o d p i s a n e a n i p o n u m e r o w a n e , co u t r u d n i a w y s z u k i w a n i e a u t o r ó w poszczególnych eksponatów według umieszczonego n a końcu s p i s u . T a k więc k a t a l o g — j a k o j e d y n y trwały d o k u m e n t , który p o z o s t a j e p o w y s t a w i e — n i e s t e t y w t y m w y ­ p a d k u stał się t y l k o jeszcze j e d n y m p r z y k ł a d e m n i e ­ p o t r z e b n e g o w y r z u c a n i a p i e n i ę d z y , g d y ż n i e spełnia on swej p o d s t a w o w e j i t a k ważnej r o l i . 43 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/764f5c4e1c9bd522238febd673328767.pdf faab990230c4b7e30b20177b1a27f25b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4155 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Subject The topic of the resource koronczarstwo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3875 Title A name given to the resource Koronki siatkowe w Kańczudze / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1958 t.12 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1958 t.12 z.3; s.169-174 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mulkiewicz, Olga Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ryc. 1. Czepkarka Kańczuga, pow. Olga przy pracy. Przeworsk. Malkiewicz K O R O N K S I A T K O W E Prastara technika siatkowa stoi niejako na pogra­ niczu między plecionkarstwem a tkactwem. Zaszere­ gowanie wyrobów siatkowych do którejś z tych grup sprawia trudność, igdyż z jednej strony założona na ramie pionowego warsztatu tkackiego osnowa, po­ wstawanie d w u ziewów podczas przeplatania z w r a ­ całyby technikę siatkową w k i e r u n k u p r y m i t y w n e g o tkactwa, z drugiej zaś b r a k wątku, tworzenie się siatki dzięki przeplataniu n i t e k osnowy palcami każe te właśnie w y r o b y zaliczyć do grupy plecionek. Plecenie siatkowe znane było już w starożytności. Najstarsze w y r o b y tego rodzaju pochodzą z w y k o ­ palisk egipskich, z Czasów około 2000 l a t przed naszą erą , ponadto, j a k w y n i k a z pracy E. Markovej, znane były również w starożytnej Grecji -. W y r o b y siatkowe z epoki brązu wykopano w D a n i i i znaj­ dują się one w zbiorach tamtejszych muzeów . Nie­ zwykle ciekawego materiału historycznego dostar­ czają średniowieczne m a l a t u r y spotykane na terenie Czechosłowacji, przedstawiające Madonnę z krosien­ kami do wyrobów siatkowych Na podstawie dostępnej m i l i t e r a t u r y etnograficz­ nej zdołałam stwierdzić, że technika siatkowa od czasów starożytnych aż do współczesnych znana jest na bardzo szerokim obszarze. Profesor Moszyński podaje , że poza Słowiańszczyzną spotkać ją można 1 3 5 W K A Ń C Z U D Z E na Kaukazie, w R u m u n i i , w Hiszpanii i prawdopo­ dobnie w Szwecji. Północny zasięg jej potwierdza praca H e l m i K u r r i k traktująca o splotach, techni­ kach tkackich i plecionkarstwie w Estonii; autor opisuje technikę siatkową, bardzo prostą, nie odbie­ gającą od stosowanej w Polsce techniki plecenia pasów. Ponadto E. Markova powołuje się na szereg prac, które dotyczą Siedmiogrodu, Węgier i H o ­ landii . Na terenie Słowiańszczyzny plecionka siatkowa znana jest niemal że powszechnie. Najgruntowniej opracowano ją w Czechosłowacji, gdzie występowała przede wszystkim na obszarze Słowacji, uprawiana przez wiejskie kobiety jeszcze w okresie międzywo­ jennym. Do Czech natomiast, według N . A. Smolkovej, została przeniesiona ze Słowacji . Z w y r o b a m i siatkowymi spotykamy się w Jugosławii, zwłaszcza w Chorwacji i Serbii, a także ma Rusi Zakarpackiej '. Poza t y m czepki siatkowe występowały nad górnym Dniestrem, na P o d o l u i Wołyniu (pow. Luboml), skąd pochodzi zbiór czepków znajdujący się w M u ­ zeum Etnograficznym w K r a k o w i e . Profesor M o ­ szyński wspomina też, że technika siatkowa roz­ powszechniona była na Polesiu i Białorusi . 6 7 8 10 11 W Polsce zagadnieniem wyrobów siatkowych zaj­ mowano się dotychczas stosunkowo niewiele. L a k o 769 �i'ł*<y^. £\ ' , • ' 1 ' / / , O-SSa'" Vj$, '••.'I*"/«'\ • ^ V / V * \ \ y ' / ' , ' *-\ * '".^\W'J ' J \ I V«»' SSfc" .' • • /»*« «*,.*V / \-% • / •V\ *'!^Śn? ' A " " ' - C iW"/"? . i V*VV&"'*" «"N?Ś^*'i,''* x % .*Y»*V' .\ f**\S.Vv''«"V-'"\'?C£« i '<;'/.'*.• •;!\'\\*.**„•*'»V.*-.' ** , i , ł •*'*-*.' • , J'?'*'**\^f.**VW»*''' , f *!H»'%\ Ryc. 2. Fragm. czepka siatkowego z Lubelszczyzny, Muz. Etn. w Krakowie. Ryc. 3. Motyw „panny" na czepcu siatkowym Kańczugi. Ryc. 4. Fragm. czepka siatkowego z Włodawy, Muz. Etn-, w K r a k o w i e . Kyc. 5. Fragm. czepka z Lubelszczyzny, Muz. K r a k o w i e . Ryc. 6. Fragm. wzornika motywów używanych Kańczudze: u góry po bokach „płócienko", I szereg — „rybki" poprzedzielane „pasmużkami", oddzielone wąskim paskiem „płócien°d I J szeregu wypełnionego „toflami" i „rozmarynem" przedzielonymi pasmużkami, poniżej „płócienko", ostatni szereg — „grochowiak". Ryc. 7. Fragm. wzornika motywów używanych w Kańczudze: u góry wąski pasek „płócienka", następnie szereg „ryb e k " i „rozmarynu" poprzedzielanych „pasmużkami", niżej „plócienko" i „tofle" przedzielane podwójnymi „pasmużkami", ostatni -szereg — „różdżka", zakończenie czepka — „piócien/co" początkowo proste, u dołu „podwójne". z 1 0 1 0 • • » * VvS ł ł niczne w z m i a n k i o tych wyrobach znaleźć można j e ­ dynie w niektórych pracach dotyczących stroju l u ­ dowego . Cenną wiadomość historyczną o interesu­ jącej nas technice zawdzięczamy F. K o t u l i , który w inwentarzu pośmiertnym mieszczek przemyskich z r o k u 1558 znalazł „czepczów syathczanych d w a " , a w spisie inwentarza sklepowego w Brzozowie z r o k u 1763 „czepców superfinowych sztuk 30". Wiadomo zaś, że „superfin" stanowi materiał, z któ­ rego czepce siatkowe wyrabiano w pobliskiej Kań­ czudze jeszcze w okresie międzywojennym. Wiado­ mości powyższe świadczą, że w owych czasach czepce siatkowe były u nas używane. 12 1 3 Technika siatkowa — według dotychczasowych danych — stosowana jest wyłącznie do w y r o b u p a ­ sów i czepków, używanych w Polsce jeszcze do n i e ­ dawna. Czepki łączyły się ściśle z występowaniem hamełki, używano i c h jako denka rozpiętego na h a mełce. Zasięgi o b u grup wyrobów siatkowych nie pokrywały się ze sobą, pasy występowały w p o w i a ­ tach sandomierskim, opoczyńskim, r a d o m s k i m , się­ gając w k i e r u n k u północno-zachodnim aż po K u ­ j a w y . Czepki zaś, j a k można wnioskować na pod­ stawie dotychczasowego stanu badań, występowały w zasięgu o wiele węższym. Spotykamy je w południowo-zachodniej Lubelszczyźnie, na Podlasiu oraz w południowo-wschodniej części województwa rze­ szowskiego . 14 1 5 16 Technika siatkowa zanika obecnie n a terenie P o l ­ ski, zna ją niewiele starszych kobiet na terenie Opo­ czyńskiego, gdzie zwyczaj plecenia pasów był p o ­ wszechny wśród kobiet wiejskich jeszcze z począt­ k i e m okresu międzywojennego. Czepce zaś umieją wyplatać kobiety w niektórych miejscowościach w Rzeszowskiem i na Lubelszczyźnie. W Opoczyńskiem „warsztat t k a c k i " do w y r o b u p a ­ sów siatkowych składa się z dwóch poziomych beleczek, oddalonych od siebie o około 2,5 do 3 m . Na beleczki te kobieta nawija n i c i wełniane, podwójnie skręcone: powstaje w t e n sposób rodzaj osnowy, którą przeplata się przekładając pierwszą nitkę z brzegu za drugą, drugą za trzecią i t d . W ten sposób powstaje rozciągliwa siatka, którą pośrodku plecionki należy zeszyć, aby zapobiec r o z p r u w a n i u się pasa. Efekt zdobniczy uzyskuje się t u przez zastosowanie 170 osnowy w p a r u kolorach, co daje szereg podłużnych b a r w n y c h pasów . Wyrób pasów siatkowych odbywał się w Opoczyń­ skiem w ramach zajęć gospodarskich. Natomiast produkcja czepków znajdowała się w rękach spe­ cjalistek, ograniczała się ona do określonych ośrod­ ków, zarówno w i e j s k i c h (np. wieś Sąsiadka, pow. Zamość), j a k i małomiasteczkowych (Kańczuga, pow. Przeworsk), skąd w y r o b y te rozchodziły się po oko­ licy. Czepki siatkowe były od dawna przedmiotem handlu, potwierdza t o pieśń weselna z G l i n i k a Pol­ skiego {pow. Jasło), cytowana przez ks. Sarnę , która mówi o kramarczykach, roznoszących „niciane" — a więc z pewnością siatkowe — czepki na sprzedaż. 17 18 Z badań terenowych stroju ludowego, prowadzo­ nych w 1957 r o k u w pow. leżajskim, łańcuckim, prze­ worskim, jarosławskim i radymnlańskim , dowie­ dziano się, że czepki siatkowe roznosili po wsiach wędrowni handlarze — Żydzi. T y l k o jedna, 91-letnia informatorka ze w s i Sietesz w powiecie przeworskim podała, że czepki o d e n k u z siateczki wyrabiała we w s i j e j matka, „przerabiając je p a l c a m i " ; nie udało się jednak sprawdzić, czy był t o sporadyczny wy­ padek, czy też czepki te wyrabiano w Sieteszy po­ wszechnie. Podczas dalszych badań okazało się, że wytwórcą czepków o t a k szerokim zasięgu była przede wszystkim Kańczuga, małe miasteczko w po­ wiecie przeworskim. W y p l a t a n i e m siatek do czep­ ków trudniły się t a m dawniej niemal wszystkie ko­ biety, przy czym zajęcie to przetrwało, aczkolwiek w znacznie słabszym nasileniu, aż do czasów oku­ pacji. Już pod koniec okresu międzywojennego za­ potrzebowanie na czepki — wskutek zaniku trady­ cyjnego s t r o j u ludowego — malało, popyt na nie istniał jeszcze jedynie na terenach zamieszkałych przez ludność ruską. Wskutek utworzenia granicy na Sanie, odcinającej ziemie ruskie, oraz wskutek nisz­ czenia przez Niemców Żydów, którzy zajmowali się rozsprzedawaniem czepków, w latach 1940—1942 za­ niechano w Kańczudze i c h p r o d u k c j i . 10 WyrOb czepków zorganizowany był t a m systemem nakładczym, p r z y czym nakładcą bywał niemal zawsze sklepikarz żydowski, który dostarczał kobie­ t o m n i c i , a następnie odbierał gotowe siateczki, far­ bował je, obszywał płótnem i organizował sprzedaż. ��System ten umocniony był ekonomiczną zależnością chałupniczek od właściciela s k l e p i k u : sklepikarz chętnie dawał na k r e d y t kobiecie p r o d u k t y żywnościowe za „odrobek" w postaci p a r u czepków, na które dostarczał n i c i . Wobec 'braku i n n y c h źródeł dochodu, system t a k i uważany był przez czepkarki za wygodny. Wyrób czepków do dziś jeszcze wspo­ minany jest jako poważny ratunek budżetu r o d z i n ­ nego: „wstała do dnia, zrobiła czepek i już na śnia­ danie zarobiła". Podstawowym warsztatem pracy czepkarki były krosienka, rama z drewnianej l i s t w y , wysoka około 100 cm, szeroka 30 do 35 c m . Ze względów zdobni­ czych górna belka r a m k i najczęściej była pałąko­ w a t o wygięta. W odległości około 15 c m o d k r a ­ wędzi górnej krosienek oraz około 20 c m od dołu umocowane były poziomo po d w a sznurki, w n i e w i e l ­ kich odstępach (do 3 cm) jeden o d drugiego. Zarówno rozstaw sznurków zewnętrznych i wewnętrznych, j a k ich ilość (cztery albo dwa) zależał od kształtu czepka i jego wielkości. Materiałem, z którego wyplatano czepki, była prze­ ważnie nić bawełniana, kupowana w motkach — biała l u b zielona, oraz cienkie jedwabne n i c i , t z w . „superfin". Zresztą k o l o r czepka nie zależał o d k o ­ l o r u nici, z których był zrobiony — handlarze n a j ­ częściej farbowali gotowe już siateczki, przeważnie na zielono, czasem n a czerwono. Przystępując do pracy, kobieta n a j p i e r w nawijała bawełnę z motków n a wijadła tkackie, a następnie zwijała ją w gałkę, gdyż z gałki jedynie można było nasnuć ją na sznurki krosienek. Zarówno sposób snucia nitek j a k i ich ilość za­ leżały od kształtu i wielkości czepka. W Kańczudze wyrabiano d w a rodzaje czepków: ,,z naczółkiem" i „bez naczółka". Czepki bez naczółka snute były j e ­ dynie n a dwóch sznurkach i miały kształt prostokąta. Czepki z naczółkiem, wyrabiane częściej, snuto na czterech sznurkach w ten sposób, że czepkarka n a ­ wijała nieco m n i e j niż 1/3 ilości wszystkich n i t e k na sznurki wewnętrzne, następnie więcej niż trze­ cią część n a sznurki zewnętrzne i znów resztę na wewnętrzne. W ten sposób część górnej krawędzi czepka była dłuższa o 2—3 cm i tworzyła naczółek. Przy f o r m o w a n i u całości, b o k i naczółka zszywano z górną krawędzią czepka, co w efekcie dawało wypukłe uformowanie główki. Różne były również wielkości czepca — n a mały czepek nawijało się po 100 n i t e k — po 30 na b o k i i 40 na naczółek, na większy 180, a na duży 200, przy czym o ile były one z naczółkiem, podział zachowany był w tych samych proporcjach. Rozmiar czepka według i n f o r matorek zależał wyłącznie od wielkości głowy k o ­ biety kupującej, jednak z całą pewnością przewa­ żający wpływ miała t u moda, od której zależała wielkość noszonej pod czepkiem hamełki. Ogólnie długość czepka wahała się o d 20—30 c m , a szero­ kość 18—25 c m . Naciągając nitkę n a sznurki krosienek nawijała ją czepkarka zarówno na górny j a k i dolny sznurek od tej samej strony, s k u t k i e m czego n i t k i osnowy krzyżowały się pośrodku przestrzeni między sznu­ 172 # reczkami, tworząc w p r z e k r o j u jakby ósemkę. W w y p a d k u snucia osnowy na czepiec z naczółkiem w p a r t i i środkowej pomijała czepkarka sznurki wewnętrzne nawijając na zewnętrzne. Wśród czepkarek istniał podział pracy. Zwijaniem n i t e k na gałki oraz snuciem ich na krosienka zaj­ mowały się często dzieci oraz starsze kobiety, któ­ r y m słaby w z r o k n i e pozwalał wyplatać czepków. Natomiast zdolniejsze czepkarki zajmowały się je­ dynie pleceniem. Do pracy czepkarka siadała na n i s k i m stołeczku (ryc. 1), krosna stawiała przed sobą pionowo, przy­ trzymując je w t e j pozycji nogą wspartą na dolnej poprzeczce. W górny ziew, powstały w s k u t e k krzy­ żowania się niitek przy n a w i j a n i u osnowy, wkładała „szynkę" — tzn. drewnianą płaską listewkę, długą na 35 c m , szeroką na 2—3 c m . Dla ułatwienia opisu t e c h n i k i plecenia, n i t k i na­ pięte w płaszczyźnie bliższej w stosunku do osoby plotącej nazwę wewnętrznymi, a dalsze zewnętrz­ nymi. Zasadniczym splotem, na którym opiera się ple­ cionka, jest t z w . , płócienko". Rozpoczynając pracę kobieta wkłada w górny ziew ponad „szynką" czte­ r y palce lewej ręki, k c i u k i e m przytrzymując n i t k i osnowy, następnie palcem wskazującym prawej ręki chwyta skrajną nitkę zewnętrzną, co powoduje automatyczne naprężenie odpowiadającej jej n i t k i wewnętrznej. Przekładając palcem p r a w e j ręki n i t ­ kę zewnętrzną do w a r s t w y wewnętrznej powoduje, że t e właśnie n i t k i zawijają się dookoła siebie, two­ rząc luźną siatkę: w t e n sposób każda nić ze­ wnętrzna zahaczona jest o wewnętrzną, przy czym podczas p r a c y czepkarka kolejno przekłada nici z lewej ręki na prawą. Na krosienkach równocześ­ nie powstają dwie p l e c i o n k i : góma i dolna ponad założoną szynką: wówczas t o zakłada czepkarka na dolną plecionkę drugą szynkę zbijając ją do samego dołu krosienek i rozpoczyna pracę od nowa, z tej samej pozycji wyjściowej, gdyż po przepleceniu wszystkich n i t e k przełożyła ona znów całą robotę do l e w e j ręki. y W ten sposób na krosienkach powstają d w i e jed­ nakowe siateczki, u góry i u dołu r a m k i . Kiedy plecionka sięga już niemal że środka ramy, praca jest gotowa i należy czepek zakończyć, aby się nie rozpruł. W t y m to celu bierze kobieta oddzielny kawałek n i t k i w lewą rękę, przekłada go na ze­ wnątrz siateczki, następnie r o b i pętelkę na kciuku i palcu wskazującym p r a w e j ręki i palcami tymi chwyta o d s t r o n y wewnętrznej poziomo biegnącą nitkę zewnętrzną, przeciągając przez pętelkę tzw. „oczko". Przez powtarzanie t e j czynności po każ­ dej nitce p l e c i o n k i czepek zakończony jest łańcusz­ k i e m , w którego oczkach tkwią złapane niejako poszczególne n i t k i siatki. Czynność tę, t z w . „zapruwanie", powtarza kobieta oddzielnie d l a dolnej i górnej siateczki. Następnie zdejmuje robotę ze sznurków, odwiązując je z r a m y , przecina siatkę przez środek i otrzymuje d w a jednakowe czepki. Jak już wspomniałam, podstawowym tej techniki jest opisane powyżej splotem dla „płócianko" �(ryc. 6) dające w efekcie luźną siateczkę. Używa się go do wyplatania naczółków oraz górnych i bocznych krawędzi, gdzie splotem t y m w y k o n a n y c h jest zawsze parę oczek oraz zakończenie u dołu czepka, przy czym ostatnie rzędy r o b i się t z w . „po­ dwójnym płócienkiem" (ryc. 7), biorąc jednocześnie po dwie n i t k i wewnętrzne i zewnętrzne, a nawet czasami i po cztery (jak w czepkach lubelskich). Drugim podstawowym splotem jest „siateczka", która najczęściej stanowi tło d l a bardziej s k o m p l i ­ kowanego wzoru wykonanego „płócienkiem": sia­ teczkę uzyskuje się przerabiając jedynie co drugą nitkę płócienkiem, co drugą „rozpuszczając", ten. bez przerabiania przekładając nitkę zewnętrzną do pasma zewnętrznego. Bardziej skomplikowaną siateczkę daje i n n y wzór, tzw. „grochowiak" (ryc. 6). Polega on n a t y m , że plecionkę przerabia się dwa razy płócienkiem, a trzecią nitkę „rozpuszcza" się. Splotem t y m w y ­ konany jest bądź cały czepek, bądź też stanowi o n tylko tło d l a jakiegoś m o t y w u dekoracyjnego. Najczęściej jednakże czepkarki na siateczce w y ­ konują poszczególne m o t y w y w z o r u gęstym płó­ cienkiem (Kańczuga) 'lub też odwrotnie, j a k w n i e ­ których czepkach lubelskich. Poszczególne m o t y w y zdobnicze, powtarzające sią w całym szeregu czepków, mają swe określone nazwy. Najprostszym z nich są t z w . „pasmużki" (ryc. 6) w postaci pionowych prążków o strukturze bardziej zwartej, szerokie na parę oczek, przy czym najczęściej stosowane obliczenie to t r z y razy płó­ cienko, a jedna n i t k a spuszczona. Prążki te wystę­ pują albo w jednakowej odległości jeden od d r u ­ giego, albo też rytmicznie powtarzają się w wiąz­ kach po trzy l u b cztery. Najczęściej spotykanym m o t y w e m jest wzór zło­ żony z szeregu rombów połączonych ze sobą j e d n y m rogiem (ryc. 7), przy czym są one albo jednakowej wielkości lufo też n a przemian większe i mniejsze. Motyw ten, t z w . „tofle", posiada różne wypełnienia: zdarza się, że wewnątrz r o m b u znajduje się d r u g i , mniejszy albo szereg rombów współśrodkowych, czasem wnętrze „toffli" wypełnione jest równomier­ nie czterema małymi rombami (ryc. 7) jednakowej wielkości. Na tej samej zasadzie co i „tafle" zakompono­ wany jest najtrudniejszy podobno do wykonania wzór „panna" (ryc. 3). S y l w e t k a j e j jest całko­ wicie Bgeoimetryzowana, składa się na nią w y s o k i ostrokąfcny trójkąt równoramienny, do wierzchołka którego przylega mały r o m b , mający stanowić zarys głowy. Następny wzór, t z w . „rybki", jest szeregiem w y ­ dłużonych małych rombów w układzie szachowni­ cowym (ryc. 6). Za najbardziej skomplikowane uchodzą wzory „rozmaryn" i „różdżka". „Rozmaryn" (ryc. 6) w ogólnym zarysie przypomina jodełkę, „różdżka" zaś (ryc. 7) składa się j a k gdyby z rozwartego pąka, który obejmuje wydłużony romb połączony w gór­ nej części z równoramiennym trójkątem. Podstawy trójkątów łączą się ze sobą i tworzą poziomy pas płócienka. Przystępując do analizy kompozycji wzorów na czepkach wyróżnić można — obok wypełnionych wyłącznie „grochowiakiem", tzn. gładką siateczką — trzy g r u p y wzorów: wzory o układzie pasowym poziomym, p i o n o w y m oraz wzory o układzie sza­ chownicowym. W czepkach kańezudzkich najczęściej wzór bywa zakomponowany w podłużnych pasach. Na płócienk u l u b częściej siateczce biegną równolegle w pew­ nych odstępach od siebie pasmużki, czasem po dwie lub t r z y , dzieląc pole czepka na prostokątne płasz­ czyzny, wypełniane innym wzorem: „rybkami", „rozmarynem", „toflami" (ryc. 6, 7), czy „pannami'' (ryc. 3). Pola t e n a j e d n y m czepku wypełniają te same m o t y w y l u b też różne, powtarzające się w t y m samym r y t m i e . Czasem, j a k n p . w czepku z Lubelszczyzny, p i o ­ nowe rzędy „tafli" przedzielone są jodełką (ryc. 2) lub też, bez jakiegokolwiek zaznaczonego podziału, samym charakterem układu motywów stwarzają pionowe pasy wzorów. Z poziomym układem pasowym spotkałam się w dostępnym m i materiale jeden raz: był on na czepku l u b e l s k i m (ryc. 5), którego wzór stanowiła l i n i a łamana, biegnąca poziomo, a wierzchołki jej zakończone były r o m b a m i . Układ szachownicowy wyfstępuje na czepkach, których powierzchnia p o k r y t a jest „taflami", w y ­ pełnionymi jednolicie l u b też zmieniającym się r y t ­ micznie wzorem. Z b y t mała ilość materiału ilustracyjnego oraz stosunkowo w y r y w k o w y jego charakter n i e pozwa­ lają stwierdzić, czy na terenie Polski istnieją grupy wzorów, które można b y łączyć z poszczególnymi terenami l u b ośrodkami p r o d u k c j i . Bogaty asorty­ ment wzorów znanych w Kańczudze poszerza cze­ piec z Lubelszczyzny o pasach poziomych (ryc. 5); również w czepku z Włodawy (ryc. 4), j a k k o l w i e k występuje na n i m szachownicowy układ tofłi, spo­ t y k a m y się z n o w y m ich wypełnieniem. Ogólnie stwierdzić można, że choć czepce z Kańczugi w y ­ kazują dużą rozmaitość wzorów, to czepki z L u ­ belszczyzny i Podlasia świadczą o większym opa­ nowaniu t e c h n i k i pracy przez plotące j e kobiety Jedynie t a m -spotyka się czepki, na których kontur Ryc. 8. Czepek węgierski, Muz. w Budapeszcie, repr. z „Slovenskf Narodopis". Ryc. 9. Motyw „panny" na czepcu słowackim, repr. z „Veci a lide". �wzoru wykonany jest siateczką na z w a r t y m płócienku (ryc. 4), do czego zresztą analogie spotykamy na terenie Wołynia. Również zakończenia, zwłaszcza w czepkach lubelskich, n i e stanowi proste płócieMko; jest ono j a k b y mereżkowane z ażurowym wzor­ k i e m pośrodku. Porównanie materiału polskiego z materiałem p o ­ chodzącym z terenów sąsiednich napotyka na sze­ reg trudności: zbyt mała ilość p u b l i k o w a n y c h wzo­ rów n i e pozwala przeprowadzić dokładnej analizy ornamentu, u t r u d n i a ją też rozmaitość sposobów nawlekania osnowy, a 00 za t y m idzie i plecenia, a także różne kształty noszonych czepków. Są to wszystko czynniki wpływające bardzo poważnie na wzory. Czepce pochodzące ze Słowacji wykazują w o r n a ­ mencie wiele wspólnych cech z kańczudzkimi; spo­ tykamy t a m podobne m o t y w y o podobnych n a ­ zwach, n p . , p a n n a " (ryc. 9), „rozmaita", jednak w większości wypadków p u b l i k o w a n e wzory są b o ­ gatsze, występuje w n i c h szereg motywów o bar­ dziej rozbudowanej formie, choć przeważnie opar­ tych n a t e j samej zasadzie r o m b u . Dostępny m i bardzo nieliczny materiał z tere­ nów ruskich wykazuje zbieżność ornamentu z w z o ­ r a m i znanymi n a Lubelszczyźnie, z tą jednak róż­ nicą, że występuje t a m częściej zwarte płócienko, stanowiące tło czepca. Zresztą czepki te, j a k już wspomniałam, świadczą o większym opanowaniu techniki i warsztatu pracy przez czepkarki. Stosunkowo największą rozmaitość wzorów i bo­ gactwo poszczególnych motywów wykazują czepki noszone przez Węgierki ze Sławonii i R u m u n k i z terenu Siedmiogrodu. Jest t o w y n i k i e m zastoso­ w a n i a innej, nieco bardziej skomplikowanej tech­ n i k i pracy i innego kształtu czepka (ryc. 8). Występujące n a terenie P o l s k i w y r o b y siatkowe, aczkolwiek w ogólnym s w y m charakterze zbliżone do plecionek spotykanych w szerokim zasięgu, naj­ bardziej związane są w z o r a m i z Czechosłowacją i Wołyniem. Najwyraźniej podobieństwo to występuje na czep­ cach kańczudzkich i słowackich, w których powta­ rzają się n i e t y l k o zbliżone m o t y w y , ale i ich nazwy. Przyczyną tych analogii są prawdopodobnie liczne i różnorodne k o n t a k t y mieszkańców Karpat, utrzymywane do pierwszej wojny światowej. Wspomnieć t u należy o handlowych szlakach w i n ­ nych, wiodących z terenów północnych Węgier do Polski poprzez przełęcze karpackie, szlakach sol­ nych i płócienniczych, idących z polskiego Podkarpa­ cia n a południe, o licznych k o n t a k t a c h tworzących się w związku ze wspólnym odwiedzaniem miejsc odpustowych: n p . n a odpusty w Kobylance (pow. Gorlice) czy D u k l i przybywały liczne „kompanie" słowackie. Ludność ruska grecko-katolicka z terenu północnych K a r p a t chodziła n a odpusty do bazyliańskiego klasztoru w Krasnobrodzie. W w y n i k u tych kontaktów przeniknęło do nas z południa wiele elementów k u l t u r o w y c h . Widoczne jest to między i n n y m i w zakresie c e r a m i k i (bogato malowane na­ czynia z terenu Słowacji i płn. Węgier), a także i stroju (drukowane na Zakarpaciu wzorzyste płótna czy białe sukmany, t z w . „cuwy" Pogórzan, mające ścisłe analogie ze słowackimi „halenami" i węgier­ s k i m i „szurami"). PRZYPISY Ema Markova, Po stopach krosienok, Bratislava 1957, Slovensky Narodopis n r I , r . V , s. 66. Tamże, s. 70. Josef Vydra, Tkanice a pletenice jako zbytky stare lidove kultury na Slovensku, Praha 1926, N a rodopisny Vestnik Ceskoslovensky, R. X I X , s. 23—39. Ema Markova, op. c i t . A u t o r k a p u b l i k u j e fresk z X V w . z kościoła „o oboi Cmogrob p r i L u b i a n e " , fresk z X V I w i e k u z kościoła „Sw. Primoż nad K a m n i k o m Slovinsko" oraz obraz b e l g i j s k i Quentina de Metsysa w g F. Bury-Palliser: History of Lace, L o n ­ don 1865, ryc. 36, 37, 38, s. 73, 74. K. Moszyński, Kultura ludowa Słowian, Kraków 1929, cz. I , § 348, s. 346. * H e l m i K u r r i k : Eesti Rahva roivad, T a r t u 1938. Ema Markova, op. cit. N . A. Smoflkova: O staróbylem pleteni na „kro­ sienkach" u lidu uhersko slovenskeho, Narodopisny Sbornik, R. X . Ema Markova, op. c i t . N . A. Smolkova, op. c i t . K . Moszyński, op. c i t . H . Mikułowska, Strój Kujawski, Poznań 1953, s. 26; J . Krajewska, Strój Opoczyński, Wrocław 1956, s. 32 i 59; J . Świeży, Strój Krzczonowski, Poznań 1952, s. 22. F. Kotula, Poszukiwanie metryk dla stroju lu­ dowego, Rzeszów 1954, s. 55—58. Według A r c h i w u m Sekcji Badania P l a s t y k i L u ­ dowej PIS, Kraków. 1 2 8 4 6 H . Mikułowska, op. c i t , s» 26. W badaniach nad strojem l u d o w y m , prowadzo­ nych przez Sekcję B a d . P l a s t y k i L u d o w e j PIS, na tradycję czepków siatkowych natrafiono w powia­ tach: Włodawa, Biała Podlaska, Krasnystaw, Kraś­ n i k , Tarnobrzeg, Łańcut, Leżajsk, Jarosław, Prze­ worsk, Radymno. Opis t e c h n i k i t k a n i a pasów według pracy zbio­ r o w e j : Sztuka ludowa w Opoczyńśkiem. Maszyno­ pis w A r c h i w u m PIS. K s . W. Sarna: Opis powiatu jasielskiego, Jasło 1908, s. 144, pieśń weselna z G l i n i k a Polskiego: 15 16 17 18 „ A k t o t a m stoi za Kramarczyk c i to z Trzeba b y Jasieńka B y przyszedł czepiec 7 8 Stała się n a m nowina Marysia się n a m zmieniła Pierwej była w Wianeczku A teraz już w czepeczku Pierwej była w r u c i a n y m A teraz jest w n i c i a n y m P i e r w e j była w nadobnym A teraz jest w j e d w a b n y m . " 8 10 11 18 18 14 drzwiami? czepcami, zawołać, targować Badania prowadzono w sierpniu 1957 r . w ra­ mach Obozu Naukowo-Badawczego Sekcji Badania P l a s t y k i L u d o w e j Państwowego I n s t y t u t u Sztuki. 18 Fotografował Jan Swiderski. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/058dcaa37bf4ad4476848ce233eb869c.pdf 2dffc95ef510b5008a5979b214b8f3ce Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3753 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - wystawy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3525 Title A name given to the resource Wystawa sztuki ludowej Pogórzan Gorlickich/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1960 t.14 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1960 t.14 z.3, s. 179-184 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mulkiewicz, Olga Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Olga Midkiewicz WYSTAWA Pogórzanie, północnego do SZTUKI których podnóża niedawna siedziby Beskidu się grup ubieg­ organizował chodniej części Seweryn Udziela, wany czekały się waną, i jeszcze cały książka staraniem przed A. założyciel po Ziem drugiej etnograficznej Muzeum F. w Kotuli, dowego styki szy Rzeszowie w Sanoku, Ludowej od roku obszar Pierwszą druko­ przez nich obszar, wydana bezpośrednio 1 światowej . do Pogórza, rozpoczęło kierownictwem organizowała na Badania tym Pogórza próbą od Sanoka pokazania od przez doskonałe i zdobnictwa wnętrza interesującymi plastycznie meblami), wszystkie występujące na tym obszarze mało zwią­ zaną z obrzędami gorlicka dorocznymi i rodzinnymi. obejmowała wykonywaną zarówno jak i dawną, sztukę której przykłady to, że sposób wspomnianych wystawa należyty wyżej trzech E k s p o n a t ó w było stosunkowo dzin ludowej twórczości jasielska dorobku wiele czy s z t u k i z w i ą z a n e j przedmiotów cjalistów mało znanych ba­ grup — stwo czy k o w a l s t w o , b ą d ź w ogóle nie związana W z w meblar­ (np. sztu­ 2 obrzędami) . przeciwieństwie nizowana dzie­ uwzględniono, bądź pokazano w sposób nie wystarczający ka repre­ etnograficznych. plastycznej, j a k np. lutym do wyżej 1960 r . wspomnianej, przez miejscowy zorga­ Referat K u l t u r y P R N w y s t a w a w Gorlicach ograniczona w i swym terenowym środkowej wysiłek części zasięgu powiatu organizatorów jedynie Gorlice, poszedł w do natomiast t w ó r c z o ś ć l u d o w ą tego niezbyt w i e l k i e g o obszaru kazać w jej p e ł n y m równoczesnym nomiernego bogactwie i zróżnicowaniu, utrzymaniu możliwie najbardziej rozrzutu reprezentowanych na była żą frekwencję, istnienia jak i żywe stanowiła odkrycie zainteresowanie publicz­ Przygotowanie o szerokim ludowej bliskiej na szczeblu wachlarzu, plastyki, współpracy powiatowym obejmującym stało wystawy wszystkie się bezpośrednich udostępniła Sztuki PAN zgromadzone prowadzonych na w tym w interesujących właścicieli i twórców, która archiwum wyniki badań dostarczyła nawet Nie umniejsza czym osiągnięć komisarza kowskiej, która dzięki mal scenariusz przez prof. d r a częściach pracy go wystawy a nawet nowymi w niektórych ukazał na często po­ parę Trzecią instytucją, przy wystawy rów­ Wypożyczyło wystawie w Pogórzan, gorlickiej, ono dziś wystawy, ze a t y g o d n i po która było brała już zupełnie w 1 A . W ó j c i k , Strój Pogórzan, K r a k ó w 1939. 2 O . M u l k i e w i c z , Wystawa sztuki ludowej Pogó­ rzan, Dolinian i Łemków, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , 1959, n r 1—2, s. 89. zbiory o cały dział ludowej sztuki. komplet eksponatów, Ekspozycja wystawy w opracowana to realizacji PTTK. ubiory zakupiło wzbogacając jak likwidacji. dawne terenie zakończeniu Muzeum — Jej który Muzeum zbiorów miejscowości. wystawy nie jej udział w miejscowe swych nie­ eksponatami. aby otwarcie zapa­ (przygotowany cały się Kłap­ zrealizować było punktualne w y d a n i e katalogu, bywa — wysta­ olbrzymiemu potrafiła R. Reinfussa), rozszerzyć poprzez materiału w y s t a w y Ob. W a n d y w całości adresami to o c z y w i ś c i e w n i ­ swemu łowi i ofiarności w wykazu z pomogła swych p r a c o w n i k ó w w gromadzeniu wowego z terenu. Plastyki L u ­ eksponatów a wy­ naukowo- Krakowie, terenie, najbardziej dzięki realizatorów stawy z Pow. Rady Narodowej z p l a c ó w k ą Instytutu dzie­ możliwe też zasługą północnej tym kierunku, spe­ szerokiego ności. dziny plastycznego niewiele, pewnych wśród Dla do­ których wystawa dzie­ obrzędami) nawet z dziedziny sztuki ludowej. zwiedzających z du­ które nie wśród z a b y t k ó w s z t u k i t r a d y c y j n e j z n a l a z ł o s i ę (np. w badawczą, a mianowicie Sekcją Badania na spotyka się do dziś w n i e k t ó r y c h wioskach. Szczególnie dowej w Wystawa współcześnie oraz się dziedziny z tego t e r e n u z n a n ą , a n i e z w y k l e b o g a t ą s z t u k ę Zbyt zentowała wielu poprzez zdobnictwa, j a k r ó w n i e ż rzeźbę, m a l a r s t w o oraz 1958 r . złożyły (z tychczas sprawy. T y m zapewne n a l e ż y t ł u m a c z y ć począw­ penetracja terenu — to c z y n n i k i , wgląd począwszy Pla­ plastycznego Jaśle w pełny Pogórza, (reprezentowanej urządzenia bardzo dając części d u ż y obszar, j a k i s t a r a l i s i ę o b j ą ć organizatorzy, zbyt pobieżna w architektury zdjęcia), tej nie zdawano sobie P o g ó r z a n oraz i c h s ą s i a d ó w — D o l i n i a n i Ł e m k ó w była wystawa zorganizowana różnorodnością, plastyczną wyróż­ powiatowych wartości, z Grybów. dorobku kulturę gorlicka wystaw grona obejmujące po spotykaną w wystawa przeciętnych Lu­ terenie obozowe, założeniom się spośród nie i n d y w i d u a l n e i g r u p o w e , w 1959 r . badania tym GORLICKICH doc. Budownictwa Sekcja Dzięki niała dzinie meblarstwa, systematycznej którą Muzeum a następnie jednomiesięczne rozległy do­ Pogórzan Instytutu Sztuki P A N , która 1946 dania penetracyjne zaś nie Pogórzan", wojny pod kontynuowało wyniki pracą Górskich Et­ zatytuło­ kulturze Dopiero po w o j n i e p r z y s t ą p i o n o penetracji jednak Jedyną „Strój za­ Muzeum dzisiejszy zamieszkiwany w Gorlice, rękopis dzień jest Wójcika wybuchem niestety publikacji. Związku powiatu trzytomowy poświęcona uwzględnia jest w Biecka", która terenie Krakowie, ujęte „Ziemia prace badawcze na późniejszy w badań, swe Pogórza, nograficznego tych najmniej POGÓRZAN wzdłuż stanowili przebadanych wieku z ciągną Środkowego, e t n o g r a f i c z n y c h w Polsce. W p r a w d z i e w k o ń c u łego jedną LUDOWEJ zaginione. cały ten s p o s ó b przez art. Po niemal swe piast. Jerzego M a j e w s k i e g o z Rzeszowa b y ł a p o p r a w n a , ale 179 ��II. 1. „Żyrafa", rzeźba w drzewie, malowana w brą­ zowe cętki, wys. 18 cm. Wyk. Bronisław Sandecki. Binarowa, pow. Gorlice. I I . 2. „Osiołek", rzeźba w drzewie, malowana, wys. 15 cm. Wyk. Paweł Czocher. Klęczany, pow. Gorlice. II. 3. Pieczywo obrzędowe. Wyk. Anna Migacz. Gródek, pow. Gorlice. II. 4. „Śmierć", figurka z szopki, kora polichromowana, wys. 13 cm. Wyk. Marian Górski i Jan Kulka. Ropa, pow. Gorlice. I I . 5. „Koniki"-gwizdki, ceramika zdo­ biona pobiałką glazurowaną, wys. 7,7—10 cm. Wyk. Jan Zaprzałka. Rzepiennik Biskupi, pow. Gorlice. II. 6. „Wielbłąd", rzeźba w drzewie polichr. 23 X 23 cm. Wyk. Paweł Czocher. Klęczany, pow. Gorlice. mało twórcza. Ograniczył się on do estetycznego i zgodnego ze scenariuszem rozmieszczenia materiału wystawowego, nie sięgając jednak do bogatego za­ sobu stojących do dyspozycji plastyka środków, które podkreślają w a l o r y plastyczne eksponatów i nadają całości w y g l ą d bardziej interesujący. Przechodząc do szczegółowego omówienia w y s t a w y zacznę od meblarstwa jako jednego z najbardziej interesujących działów ekspozycji. Na uwagę zasłu­ guje przede wszystkim fragment izby, w której stół, zbliżony w formie do starych stołów występujących na Podhalu czy w Beskidzie Śląskim, j a k również krzesła z pięknie w y c i n a n y m i zapieckami i ława z przerzucanym oparciem, wskazują na wyraźne wpływy meblarstwa renesansowego. Interesująca była również jedna z pięciu skrzyń malowanych, zdobiona na ścianie licowej dwiema rozetami przypominają­ cymi w rysunku te, które zdobią renesansowe stalle w kościele f a r n y m w Bieczu. » Zdobnictwo wnętrza reprezentowało k i l k a p a j ą ­ ków. Występują t u f o r m y starsze, j a k kuliste „ ś w i a ­ t y " ( i l . 8), i nowsze pająki żyrandolowe czy krysta­ liczne. Rozpowszechniające się obecnie malarstwo na papierze zostało zilustrowane przy pomocy szeregu eksponatów, w postaci malowanych na papierze „dy­ wanów". Dadzą się one ująć w d w i e grupy. Do pierwszej należą d y w a n y o pospolitej kompozycji k w i a t o w e j , do drugiej zaś dywany o tematyce f i g u ­ ralnej. W tej ostatniej grupie spotykamy parę inte­ resujących obrazów, j a k np. praca Stanisławy Duran z Rożnowie przedstawiająca szopkę betlejemską oraz świetny w kolorze obraz Agnieszki K ł a p a c z z G r ó d k a (il. 13), ma którym w i d z i m y pasące się k r o w y w cieka­ w y m układzie r y t m i c z n y m . Niestety, całość kompo­ zycji została t u zepsuta nieudolnie narysowaną s y l ­ wetką górala. W dziale zdobnictwa w drzewie na wyróżnienie zasługują rzadko już obecnie spotykane na wsi przed­ mioty zdobione przy pomocy wypalania. Zebrano je na terenie G r ó d k a , gdzie prawdopodobnie technika ta była stosowana dawniej przez wiejskich bedna­ rzy i wytwórców narzędzi do obróbki l n u . Na w y ­ stawie pokazano zdobioną w y p a l o n y m ornamentem beczkę na zboże, cebrzyk oraz szczotkę do czesania l n u . W dziale zabawek zdobione były tą techniką f u j a r k i oraz grzechotki dla dzieci, które w y k o n a l i na konkurs według „starej mody" zabawkarze z Leszczyn, leżących na terenie Łemkowszczyzny. Zdobnictwo snycerskie reprezentował drewniany zamek kłodowy do d r z w i , rzeźbione kózki na osełki do kosy, ryzowany sąsiek na zboże (z Gródka) oraz podobna do niego pod względem k o n s t r u k c y j n y m 181 �II. 7. Ekspozycja wystawy sztuki ludowej Pogórzan w Gorlicach. II. 8. Pająk kuli­ sty. Wyk. Stanisława Bochenek. Racławi­ ce, pow. Gorlice. II. 9. Miarka pleciona z korzeni, wys. 23 cm, średn. 22 cm. Łuż­ na, pow. Gorlice. 11. 10. Rózga weselna. Bystra, pow. Gorlice. II. 11. „Światy". Wyk. z kolorowych opłatków A. Zawi­ ślak. Łużna, pow. Gorlice. �II. skrzynka W na ubrania znaleziona 12. w dekoracji snycerskiej w y s t ę p u j ą c e j o urozmaiconych tych przed­ ornament układach geo­ rytmicznych (skrzynka z Rożnowie). Zdobnictwo o motywach linnych występowało Jedyny przykład skiej motywów wiła kobylica z Gródka, ludzkiej o tematyce do twarzy Rozwijający rek na głowica (il. na się kózkach w na i grzechotek — do dekoracji gontów rzeźbiona roś­ osełek. snycer­ antropomorficznej strugania ilustrowały kółkach, na zastosowania której bawkarski jedynie Wyk. Rożnowicach. na miotach s p o t y k a m y przede w s z y s t k i m metryczny „Szopka". stano­ pochodząca była w kształcie okładce). terenie — bąki, dowych Górski powiatu świeżo odkryci w w barwnie malowane karuzele itp., wyrabiane w oraz związku jednej bezpośrednich figurek bardzo pod należały bardziej wzorów z a ś p o p r a w n e , ale na figurek odpustowych. dostarczone figurki do ludność jest starannie w y k o ń c z o n a łemkowską. ływanie w barwnie Nowsze typy malowanych, wpływów innych zabawek, wskazują ośrodków szczegól­ na oddzia­ zabawkarskich, szczególności zaś Brzozy Stadnickiej w pow. Jaro­ sław. Dosyć była na niespodziewanym obfitość wyrobów terenie p o w i a t u nawet i jest, silnie rozwinięte. zwiedzających wyroby plecione z wystawie a się, że częściowo Największe budziły jeszcze t u i ó w d z i e p o w s i a c h p o w . wykonane na Okazało plecionkarstwo było, dosyć zainteresowanie zjawiskiem plecionych. spotykane - Gorlice doskonale korzeni drzew ( i l . 9), niejednokrotnie lub Do o natomiast zagadnienie proporcji polichro­ ekspona­ tem kolorach pastelowych. M . Górskiego liczny zespół i J. Kulkę figurek bianych formach spłaszczonych z schematycznie wiła prace figuralna rzeźba wszystkich w znanych drzewie. bogato, Znalazły poprzednio w słomy." wykonania blokowych, przodu i ciętych z czasem tyłu twarzach stano­ nili się rzeźbiarzy tu lu­ duże doskonałym paru lat, i jakie wznoszący się do lotu, kory), odzienia zupełnie pry­ ludowej. Nie­ upłynęły obydwaj „rozwinęli kanciastych, i fałdach od chwili autorzy poczy­ się" artystycznym. Najnowsze ich prace, j a k jastrząb świer­ (grubość przykładem szopki i figurek, „postępy" zaopatrzona korze o prostych, z grubsza obra­ ciągu dość były w stety, drzewnych oraz 4), z Ropy, rzeźbionych k o w e j ( i l . 12). F i g u r k i te, o Cennym w tej g r u p i e r z e ź b y b y ł a i n n a szopka, w y k o n a n a przez w w wystawę reprezentowany twarzy mowane, j u ż u ż y w a n y . W ś r ó d w y r o b ó w plecionych na koszyczki z w i ó r rysy dokładnością, t r a k t o w a n e jest przez dziecięco naiwnej twórczości Osobny dział, ludz­ rzeźby autora z d u ż ą s w o b o d ą . R z e ź b y Czochera s ą (il. dominowały charaktery­ i wygładzona, czy z a r o s t z a z n a c z o n e s ą z d r o b i a z g o w ą mitywnej, jest grupy Czochera powagi. Bryła nie stosowanych prace naśladow­ Pawła splotów. się różnorodnością drugiej pierwszej W e w s p ó ł c z e s n y m koszykarstwie m a t e r i a ł ten odznaczające Do na ( i l . 2, 6) nadaje w y r a z hieratycznej od dewocjo- s y l w e t k a c h , co p o s t a c i o m kim tych z indywidualne przez szopki stycznie w y d ł u ż o n y c h wyko­ niezależny np. realizm zaliczyć Klęczan eks­ dwie interesujące. można z zgromadzonych i dlatego formy nictwo motyle zostali pracami d a ł y się w y r ó ż n i ć czerpanych się którzy prace p r y m i t y w n e , za- Leszczynach, tych, Gorlice. najnowszymi zarazem m a ł o silących pow. samodzielny, gipsowych względem Ropa, wśród K u n k o w e j i P s t r ą ż n y m — wsiach z a m i e s z k a ł y c h przez nie z fuja­ przemysł wspomnianych Gorlice Ogólnie sposób nalnych Kulka. dziedzinie r z e ź b y grupy. Do nane i Jan w penetracyjnymi. ponatów rzeźbiarzy powiatu prócz Marian pod względem np. orzeł dorównują już czy cał- 183 �II. 13. Malowanka na papierze, 70X190 cm. Wyk. Agnieszka Klapacz. Gródek, pow. Gorlice. kowicie poziomem wykonania orłom i jeleniom z kio­ zarówno sków z w y k o p a l i s k k a f l e renesansowe i późniejsze. Z w s p ó ł ­ pamiątkarskich z Krynicy M a r i a n a Szury z Szalowej, żniwiarz, kobieta Szury z należą j u ż do nych w (drwal, drugiej rzeźb Jaśle. te do nie tych rzeźb dziegciarz) — zary­ traktowania poziom wystawianych z (np. Marcina o wyraźnie ponad Wszołek Prace świeckiej prace realistycznego wyszły artystów, Andrzej oraz szklarz, grupy tendencjach Prace o tematyce chuście), Wyskitnej sowanych formy. w i Zakopanem. Rożnowie przecięt­ poprzednio . Gorlic czesnych zaś czerwone, oraz przedmiotów ceramicznej, tek, wystawę przedstawił jak koników Jan niczu drobnej we ptaszki Artysta w mieszczając do ubrania. i zabawkarstwa należą przyjemny A. sposób gałązkach ludowe produkcji na pokazał małego terenie płótna i Więcka Wyrobów ptaszki, które Pogórza było wały się różne biała sukmana jącym na wpływy męska, plecy liczne analogie która czy Słowacji, występowała Sporo tzw. „cuwa", miejsca tu z obok o tym (mająca Węgrzech), małopolskiej płótnianki, poświęcono na magierki. wystawie ludowym chustki na g ł o w ę oraz b i e l i z n ę k o b i e c ą . S ą to hafty r o ś l i n n e , z ł o ż o n e z d r o b ­ nych listków i kwiatów, wykonane białym ściegiem a t ł a s k o w y m , z b l i ż o n e w t y p i e do b i a ł y c h h a f t ó w tykanych haftów w K r a k o w s k i e m czy znalazły się klockowe przez S p ó ł d z i e l n i ę „ K o r o n k a " roby niewątpliwie Rzeszowskiem. bardzo w dobre koronki należności sadnione do k u l t u r y ludowej spo­ Obok wyrabiane B o b o w e j . S ą to w y ­ pod względem nicznym i ornamentalnym, jednakże sprawa budzi od tech­ ich przy­ dawna uza­ wątpliwości. Garncarstwo historycznym. pokazano O dawnych na wystawie tradycjach w rozwoju garncarskich II. 14. „Drab" ze słomy, 1960 r. Wyk. weł Migacz. Gródek, pow. Gorlice. 184 rzemiosła wystawiono z pobiałki G. Tokarską zakresu naczynia z tzw. formie małych ( i l . 5), k t ó r e z Rzepiennika zwierzą­ nadesłał w z reguły sposób twórczości pomijane, tu wystarczający artystycznej. kowali, a nadesłał W dla śnie Pa­ sztuki zostało zaak-' dziedziny wystawie mianowicie: fragment na Biskupiego. r o l i tej m a ł o dotychczas znanej który Gorlic, galanterii A. do wzięło Gryboś wozu w o z d o b n e o k u c i a , J. M a t u s z c z y k z R o ­ — p a r ę ozdobnych pierścieni do w o z u i M . P t a ­ szek z Ł u ż n e j — z a w i a s y d o d r z w i , k l a m k ę d o było i k t ó r e z d o b i ł y zapaski, py w pochodzące żelazie, k t ó r e na wystawach niemal trzech Gródka, spada­ kołnierzem Krakowskiego z krzyżo­ z dużym Morawach udział zaginęły Pogórzu kulturowe. Świadczy kwadratowym na importowanej haftom, na ludowej męskie nie że wskazują, centowania wypożyczyć gdyż w terenie zupełnie, białych na już bywa z piesków Zaprzałka Zdobnictwo w zaopatrzonych ograniczało wzorzystych, trzeba roz­ drzewka. z gorlickiego muzeum P T T K , one koloro­ Łużnej. jednokolorowych barwnych, Stroje, Jaśle. pogra­ z tkanin wełnianych używanych zupełnie. w się na przez je na lub szarych tutaj rzeźby wystawiał znajdującej wyrabiane Tkactwo się poprzednio przez gwizdki lub wyeksponowane które twórczości tego wykonane szereg świadczą wzorami glazurowane szych rodzaju Biecza wyrobów ludowej o d prac, i zdobione kilka płaskorzeźb wykonanych dość nieudolnie i słab­ Do jak zamku �zapadkowego, wozu. W jak obrazowało z okolic nie również sumie tych nieźle Gorlic. zdobył się zdobione kilka poziom Szkoda na kowalstwa jedynie, wykonanie w z g l ę d n i e samego k o g u t k a , rych kapliczkach teresujące że żaden który świadczące o wiejskich Akcentem zamykającym wystawę żywotność. nych na plastycznej t y m terenie Prócz w bów" ( i l . 14) sąsiedniej rzyły Pieczywo nymi z po­ obrzędami, kar Kolekcja obrzędowych była figurek gwiazdy kurek itp., dochodzących tu różne da „dziadów", „dra­ przypominające zaskakiwały na wystawie ciekawsza, że z Wśród rodzinną wykonane na plan rózgi pierwszy weselne selne w y s t ę p o w a ł y strowała w z wota Kończąc przegląd oraz dwóch rózga z Bystrej w I S T Y POGÓRZANIE CZY Rózgi we­ wego Jedną ilu­ regionu drzewka dawne Migacz świnek, 12 c m , o kopu- że znalazła Należy miejscowe pokazania i w stanowiła zabawki nie ograniczą społeczeństwu przyszłości będą gliniane zabytków, ona bardzo ( i l . 3), Kurpiów. udaną, szczególnie przyjemny że które Gorlicach, imprezę społeczeństwa, przypuszczać, posia­ formy przez ważniejszych miejscowego chłopskiego, oddźwięk. pieczywo. i żywy zachęcone się do sztuki ludowej również tym jednorazo­ swego organizowały podobne wystawy. Jan Swiderski. D O PODGÓRZANIE Do Redakcji „Polskiej Sztuki stwierdzić, wśród odmianach. Fot. L która czynniki postaci A. do w y s o k o ś c i wykonywane do zespół piesków, należy etno­ obrzędowością się przez postaci ko­ pie­ służące terenu pomysłowo wybijały „szyszki") reprezentował potraktowane kształtem czy w o s k o w e zaś związanych syntetycznie w i Drobne z n a l a z ł y s i ę na w y s t a w i e sztuki l u d o w e j w eksponowane. przedmiotów to plecio­ ustawiono mężczyzny masz­ P o g ó r z a n n i e b y ł y one dotychczas na w y s t a w a c h graficznych proste, tzw. wykonanych Pieczywo Siedliska). ozdobiony postacie rózg two­ rogalach (Gródek, nowożeńców. (czyli do odmianę rosochatych weselników zwierzęcych Gródka. zaś k o ł a c z ; na n i m parę z które Drugą z ciasta obrzędowe laskowych materiale reprezentował znaczną „turoni", tym obrzędowe ulepione i czy p i ó r k a m i symbolizujące czywo orzeszków drewnianych widywa­ jak z formie pospolicie muzeach, przedstawionych na zielenią obdarowywania widza z a r ó w n o r ó ż n o r o d n o ś c i ą f o r m jak i i c h archaiz­ mem. w z ciasta d e k o r a c j a m i również część wykonanej Sądeczyzny. rózgi ubieranych biety była przebierańców: „kobyłek", in­ z koronie 10), n a w i ą z u j ą c a kowali. kolędnicze, szopki l u b pisanki, zgromadzono ubiory obrzędowych sta­ nieraz (il. jeszcze d o ś ć przedmiotów czy kowali lastej nieprzeciętnych związanej wykazują wystawach z kogutkiem, szczególnie na plastycznych k t ó r e na z przybierał uzdolnieniach ś w i ę c o n a ^sztuce do żelaznych artystycznego krzyża przydrożnych formy, pierścienie przedmiotów Ludowej" W z w i ą z k u z p o w t a r z a j ą c y m i się nieporozumie­ niami z n a z e w n i c t w e m n i e k t ó r y c h r e g i o n ó w etnogra­ ficznych, p r o s z ę o zamieszczenie na ł a m a c h P S L mego listu, k t ó r y t r a k t u j ę jako „ w y z w a n i e " do dyskusji; w i e r z ę , ż e p o m o ż e ona w u p o r z ą d k o w a n i u nomen­ k l a t u r i raz na zawsze usunie nieporozumienia. Chodzi t u o g r u p ę z a m i e s z k u j ą c ą znaczny obszar terenu w o j . rzeszowskiego — jego część wyżynną, na p ó ł n o c od K a r p a t i n a p o ł u d n i e o d o b n i ż e n i a terenowego zwanego dawniej „ R y n n ą P o d k a r p a c k ą " , a b ę d ą c y m faktycznie — w e d ł u g rozeznania prof. W . Szafera — k o r y t e m P r a w i s ł y . G r u p a , o k t ó r e j m o ­ w a , n i e w y t w o r z y ł a s a m a d l a siebie n a z w y , t e d y nazwa u ż y w a n a przez e t n o g r a f ó w nie jest etnonim e m , a l e w c a ł y m tego s ł o w a z n a c z e n i u terminem roboczym. N a terenie w o j . rzeszowskiego znajduje s i ę inna, podobna — jeśli chodzi o w i e l k o ś ć — grupa etno­ graficzna, k t ó r a n a z y w a się o d w i e k ó w L a s o w i a k a m i czy L e s i a k a m i . N a z w a g r u p y i r e g i o n u p o c h o d z i w i ę c od t e r m i n u fizjograficznego. R E D A K C J I D l a i n t e r e s u j ą c e j nas t u g r u p y n a z w ę u r o b i o n o r ó w n i e ż o d t e r m i n u fizjograficznego. I oto c a ł a rzecz w tym, jak powinna brzmieć poprawnie nazwa tak r e g i o n u fizjograficznego, j a k i , z k o l e i , r e g i o n u etno­ graficznego. Chodzi o w y ż y n ę na p o ł u d n i e o d K a r p a t , którą jedni nazywają „Pogórze", inni „Podgórze"; z kolei n a z w ę dla grupy etnograficznej, dominującej na t y m t e r m i n i e , j e d n i u r a b i a j ą na „Pogórzanie", d r u d z y na „ P o d g ó r z a n i e " ; s t ą d — sztuka Pogórzan lub sztuka Podgórzan. Nie w c h o d z ą c w rozważania f i z j o g r a f i c z n e czy geograficzne, o p r ę się jedynie na ź r ó d ł a c h i t r a ­ dycji. I tak: 1) B i b l . Ossol. r k p . 2 0 9 2 / V I . k . 1 - j e s t t o opis n a ­ padu T a t a r ó w , p o d a n y przez ó w c z e s n e g o pisarza miejskiego w Łańcucie, Szymona Gbaura: „Roku P a ń s k i e g o 1624 d n i a 11 c z e r w c a w e wtorkowy dzień, w tern tygodniu octawi Bożego Ciała, w p a d l i T a t a r o w i e na P o d g ó r z e a ż po K r o s n o [...]". Czyli, w rozeznaniu Gbaura, a n i e w ą t p l i w i e na podstawie ogólnej opinii, teren od Ł a ń c u t a aż po K r o s n o to P o d g ó r z e . 2) W X V I I I w . n a m a ł o p o l s k i c h r y n k a c h t o c z y ł a s i ę walka konkurencyjna między „płótnem przeworskim" i „płótnem podgórskim" (I. Kołaczkowski, Wiadomości tyczące s i ę przemysłu i sztuki w daw- 185 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/cceffd96a9319c4ad3cc37bdb6fd0298.pdf df9592f4ff0d98e3012a20349ff7a818 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3717 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Subject The topic of the resource tkactwo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3491 Title A name given to the resource Tkanina ażurowa / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1960 t.14 z.1 Description An account of the resource POLSKA SZTUKA LUDOWA 1960 t.14 z.1, s.37-38 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mulkiewicz, Olga Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ulga Mulkiewicz К Wśród N N wielu prac o ludowym U tkactwie artystycz­ nym b r a k j a k i e j k o l w i e k w z m i a n k i o t k a n i n i e ażuro­ wej. Niewątpliwie jest to zagadnienie nesowe i t e c h n i k a t a jest dycyjnej kulturze stosunkowo i duży odmienną prawdopodobnie ludowej, zasięg, zupełnie raczej jednak ze częstotliwość technikę tkaninę tę choćby pokrótce obca nia Plastyki tyczący lasia Ludowej, Według północnej występowania zdobniczą — części nym ostatniej lub po informacja przed ..uczyły nie, również materiał wszystkim w okresie wojną n i e udało ze światową, się roz­ jedynie wsi na jednak stwierdzić, Fraczek. Na ażurową (jedynie wspomiany bawełny, którą wyżej płótna; warsztacie i następnie od czterech przystępując dwunicielnicowym przewleka przez d o szesnastu do że rozwinięte, młodsze tkacz, Fraczek po pracy snuje ażuro­ nazwis­ nici lnia­ używał do rozkręceniu tkaczka osnowę nicielnice nitek w jest pasmami — zależności o d t e g o , 1 ażurowa. Ancuty, Dolne pow. drewniany, dobrze ostrugany, t a k szeroki, j a k szerokie i znów przerzuca nić w ą t k u potem i gładko jest pasmo określoną a b y następnie w y j ą ć pręt i założyć go n a W t e n sposób się uzyskuje o kwadratowych lonych pasmami tkania nazywa „tkaniem „oczkach" tkaninę zbitego się w zakończeniu czenie tkaniny: nieco, nitką otrzymując właściwe wykoń­ lnianą, czasem najczęściej ściąga Pole, pow. Hajnówka. Sokołów. t e n efekt, owalu, poszczególne różne w z o r y . T a k więc luźne ściągając wę t e n można z n ó w Ściągając otrzymuje płótna, wzór że „ o c z k a " płótna nabierają a owal poziom. luźny w ą t e k szereg kwadracików przylegających wykonuje układać zarówno się się w rodzaj ludowej patyk". t k a n i a następuje tkaczka przedzie­ nitek. Ten nomenklaturze z p a t y k i e m " l u b „przez Po nowo. szachownicową, płótna, luźno biegnących osno­ ilość r a ­ zy, rogami do w pas l u b jak i ze siebie. t e n sposób, że otrzy­ kształtu osno­ zbitego Następny ściąga się po parę n i c i luźnego w ą t k u i o s n o w y , o t r z y m u j ą c w k o ń ­ jak nych gdyby szereg kwadracików mereżką. G d y p a s m a osnowy płótna połączo­ i wątku składają się z p a r u n i t e k , a odstępy m i ę d z y n i m i trzech razy większe — wówczas w są d w a d o miejscu splotu p r z e r a b i a się krzyżyk, obejmując n i m cały k w a d r a c i k . na rzadko D l a przykładu podaję k i l k a schematów: Wieś K o r y t n i c a , p o w . W ę g r ó w : 14 n i t e k , 14 oczek p u s t y c h w nicielnicy. Wieś Dolne Pole, p o w . Sokołów: 4 n i t k i , П. 1. Tkanina nina ażurowa. pręt muje zawsze otrzymywał wkłada p a s a m i r a z luźne części w ą t k u , a r a z o s n o w y , bardzo się ziew przy­ przerzu­ j e d n y m paśmie o s n o w y , roznosi- Pole, p o w . Sokołów, używa tkaczka żadnym kupionej w sklepie „liny"). T k a n i n a ta w y k o n a n a splotem w cu tkaninę się snucia w u m i e tkać w y ł ą c z n i e j e d e n kiem ile oczek zostawia k t o był I n f o r m a t o r k i twierdzą, firanki n a t k a n i n i e . Następnie, pustych zakończeniu tów, i l e n i t e k j e s t w pasma, od d r u g i e j " . N a t y m tere­ jest wzór stępuje d o t k a n i a : czółenkiem r o b i o n a t y l e krótko jedna ludowe być nitek, tyle 1 grubszą mody. tkactwo ma n i c i e l n i c y . Po wska­ się k o b i e t y tkaczki, a w e w s i Dolne tkania do­ Pod­ t e j właśnie gdzie nych z światowej; przyszła _w międzywojen­ sposób t k a n i a a ż u r ó w znają t y l k o z d o l n i e j s z e we Bada­ Lubelszczyzny. wojnie n a ażury pierwszą cielem prowadzo­ do w s i Czekanów, p o w i a t Sokołów, moda wypadku dopiero gęsty wy, i n f o r m a t o r e k , t e c h n i k a t k a n i a ażurów się że należy I n s t y t u t S z t u k i , Sekcję zebrano powszechniła zuje, na omówić. t k a n i n y ażurowej, przede oraz tra­ względu Podczas badań n a d t k a c t w e m l u d o w y m , n y c h przez Państwowy margi­ jak przewleczono W Tych kilka dotychczas sy z wzorów materiale. Jaczewa, Bielsk występuje Wyjątek pow. Węgrów, w całym stanowią oraz z zebranym tylko obru­ Dubna, pow. Podlaski. 4 o c z k a p u s t e . W i e ś Bełcząc, p o w . L u b a r t ó w : 8 n i t e k , 8 oczek p u s t y c h . W i e ś J a c z e w , p o w . W ę g r ó w : 15 n i ­ t e k , 15 o c z e k p u s t y c h . II. 2. Tkanina ażurowa. Kunów, pow. Lubartów. II. 3. Tka­ 37 �ft F L' «1 ' ! « Й *« i» к *( 'i? rr ml #« « i l' •'tt V< »< JT| »• ł: « i»f 0t / I * « i i W' »• • « (ft U f i f i f* « Л V! т * ' Vii »i I * i» *? i« » « f « tm ** ЛГ л t'/ »v*» * т> v t *» I * */ » f > # * i r ** #* »• If 'J »i »* 55 "м ,ч l i • ł •ywt ri ft *•?* Hi• * ri #* *r ti »* «« **т• »* •, •f и f t t w* M *« Я/ V* t U J! Й Я tf fT&fiiB *P; Wf *lf Vi Ml «*f > « I с v r • 'P g -4 Ml Ф ^ ^ V i t k f •» • f t «T Ш I N ^^ m* t t Ц И К * ft » « yc-#i- ?« »a f t "i *i И *Г S ft tfSJlS 8 Ś? ŚTŚ?" ttlTfftf Oft 1!КГ«!* «SttHs Vf *• W¥ * f * f f f 0» »A *" ir* » • ** *" t * łe^ir-w-fjr-; *. П. 4, 5. Tkaniny O b r u s ze w s i J a c z e w t k a n y osnowa nawinięta przez środek jedna nitka. mieszczała jest przestrzeni wątku po pomiędzy Przerzucając nici jest w pasmami w miejscach czone są a ż u r o w e pasmami uzyskano splotu płótna, Obrus z Dubna cały na. Podczas dwóch jednym tkania, prętów, lecz które t k a c z k a poziomie w pewnej są roz­ stanowią one osno­ końcowym osnową nie przetykaną. ażur, musiała używane rozmieścić odległości od Rys. Maria Czarnecka powiązanie z na i innej techniki uzyskuje swój rozmiesz­ charakter firanki do występującą t e r e n a c h tkaniną m e r e ż k o w ą , się gdzie p r z y bardzo okien; często na użyciu zbliżony efekt zdobniczy. Występują Bielsk one, jak Podlaski, Hajnówka, na i oryginalną wspomniałam, na Lubelszczyźnie, a ściślej: w dzyń, S i e d l c e , S o k o ł ó w , siebie. n a której względu na obrusy się M a t e r i a ł y z e b r a n o w następujących w s i a c h : D u b no (Nurzec), Z a k r z e w o (Wyszki), p o w . B i e l s k Podlas­ k i ; A n c u t y (Trzścianka), p o w . Hajnówka; Belcząc (Czemierniki), K u n ó w (Firlej), p o w . Lubartów; D a n i ł o w o Duże ( O l e k s i n ) , p o w . Ł a p y ; R u d n o ( B r z o z o ­ w y K ą t ) , p o w . P a r c z e w ; W o l a Suchożebrska ( K r z e 2 ze jedynie i w północnej płót­ używa tych tkanina, kwadraty. ażurowe roz­ jak jest splotem uzyskać t e n sposób powstała Tkaniny biegnie tkaczka z tkaninę wykonany aby nitek, poszczególne p a s m a wątku Podlasia. W t e n s a m sposób skrzyżowania г siedem w y j a k o całości — w t e n sposób w e f e k c i e w ażurowe t e n sposób, że czółenkiem mieściła osnowę, traktując 11 odmianę Lubartów, Podlasiu powiatach Łapy, W ę g r ó w -, stanowiąc tak silnie Ra­ swoistą rozwiniętego tam tkactwa. ślin), p o w . S i e d l c e ; C z a p l e (Korczew); Czekanów (Jabłonna), Łuski (Jabłonna); D o l n e P o l e ( G r o c h ó w ) ; P e t r y k o z y ; Z ą b k ó w ; Z e m b r ó w (Sterdyń), p o w . So­ kołów P o d l a s k i ; Jaczew, K o r y t n i c a (Korytnica), L i w (Ruchna), p o w . Węgrów. N a z w y g m i n podano w nawiasie. — il. 1, 2, 3. Fot. Jan Swiderski — il. 4. 5. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/77e83a474e86e13952320af3505c94af.pdf 057560e219323bc26c43b5aa303df67b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3760 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Subject The topic of the resource Kieleckie - snycerstwo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3530 Title A name given to the resource Z zagadnień kieleckiej snycerki/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1960 t.14 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1960 t.14 z.4, s.195-205 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mulkiewicz, Olga Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Olga Mulkiewicz Z Z A G A D N I E Ń K I E L E C K I E J W dziedzinie ludowej sztuki plastycznej rzeźba w drzewie wysuwa się na jedno z czołowych miejsc — dzięki d u ż e j łatwości o b r ó b k i surowca, j a k r ó w n i e ż obfitości m a t e r i a ł u . Ten. rozległy dział twórczoścf ludowej m o ż n a podzielić ogólnie na d w i e grupy; r o l a każdej z nich jest w kulturze ludowej odmienna, ma inne nasilenie na terenie Polski i r ó ż n y zasięg geograficzny. Pierwsza grupa — to rzeźba p e ł n a , f i ­ guralna; w p r z e w a ż a j ą c e j swej masie p o d p o r z ą d k o ­ wana celom k u l t o w y m , reprezentowana jest g ł ó w n i e przez tak zwane popularnie „ ś w i ą t k i " , w mniejszej zaś części w y r a ż a się w tematyce świeckiej. Rzeźba p e ł n a o charakterze k u l t o w y m b y ł a w przeszłości mniej więcej r ó w n o m i e r n i e rozpowszechniona na te­ renie całego kraju, z w y j ą t k i e m jedynie okolic za­ mieszkiwanych przez ludność protestancką. Pod wpływem warunków historycznych (wojny, akty ucisku n a r o d o w o ś c i o w e g o l u b religijnego, k t ó r e w cza­ sach z a b o r ó w objęły poszczególne połacie kraju) ilość figuralnych rzeźb religijnych uległa znacznym zmia­ nom. W z w i ą z k u z t y m mamy dziś — obok t e r e n ó w stosunkowo bogatych w ś w i ą t k i (jak np. M a ł o p o l ­ ska) — tereny, gdzie zabytki tej dziedziny sztuki zo­ stały j u ż silnie przetrzebione (Ziemie Zachodnie, Wielkopolska, Podlasie, wschodnia Lubelszczyzna). D r u g ą g r u p ę stanowi rzeźba o charakterze deko­ racyjnym, w y s t ę p u j ą c a na r ó ż n y c h przedmiotach drewnianych, najczęściej w postaci płaskorzeźby, w y ­ konywanej przy użyciu jednej l u b k i l k u technik sny­ cerskich. Rzeźba dekoracyjna — w p r z e c i w i e ń s t w i e do szeroko rozpowszechnionej n i e g d y ś figuralnej rzeźby religijnej — w y s t ę p o w a ł a w n i e k t ó r y c h tylko okolicach kraju, przy czym najsilniej u w a g ę badaczy p r z y c i ą g a ł a bogata, wysoko za swe artystyczne w a ­ lory ceniona snycerka góralska. Szereg ilustrowanych o p r a c o w a ń , k t ó r e poświęcono dotychczas zdobnictwu w drzewie na terenie Podhala i Beskidu Zachodnie­ go, może s u g e r o w a ć , że jedynie te obszary w Pol­ sce posiadają r o z w i n i ę t ą s n y c e r k ę , w z g l ę d n i e że je­ dynie t a m w formach jej przejawia się p e ł n a d o j ­ rzałość artystyczna. P o g l ą d taki nie b y ł b y jednak uzasadniony. P r ó c z Karpat, gdzie istotnie zdobnictwo w drzewie osiągnęło wysoki poziom, s ą i inne tere­ ny, gdzie sztuka snycerska stanowi w ludowej t w ó r ­ czości artystycznej pozycję w a ż n ą i bynajmniej nie zasługującą na pomijanie jej milczeniem. P r z y k ł a d e m m o g ą b y ć rozległe obszary woje­ w ó d z t w a kieleckiego c i ą g n ą c e s i ę po północnej stro­ nie G ó r Ś w i ę t o k r z y s k i c h , od Wisły na Wschodzie po okolice Opoczna, gdzie jeszcze w okresie m i ę d z y ­ w o j e n n y m w y s t ę p o w a ł a bardzo i n t e r e s u j ą c a r z e ź b a dekoracyjna, wprawdzie w zakresie zdobnictwa nie­ których tylko przedmiotów, posiadająca jednak swoisty charakter i wysokie w a l o r y formalne. S N Y C E R K I Jednak, podczas gdy na obszarach górskich sny­ cerska dekoracja jest bardziej rozpowszechniona i obejmuje szeroki wachlarz w y r o b ó w drewnianych, na terenie przez nas o m a w i a n y m ogranicza się ona jedynie do bardzo w ą s k i e g o zespołu p r z e d m i o t ó w , s t a n o w i ą c y c h tradycyjne prezenty s k ł a d a n e d z i e w c z ę ­ tom przez chłopców. Ofiarowanie dziewczynie drobnego przedmiotu z w i ą z a n e g o z jej p r a c ą c o d z i e n n ą (jak np. przęślicy, wrzeciona czy czółenka tkackiego) przez s t a r a j ą c e g o się o jej w z g l ę d y c h ł o p c a m i a ł o s w ą s p e c j a l n ą w y ­ m o w ę , przyjęcie z a ś daru i u ż y w a n i e go świadczyło o przychylności i wzajemności. Podarunek o tak do­ n i o s ł y m znaczeniu powinien oczywiście w y r ó ż n i a ć się s t a r a n n o ś c i ą wykonania i p i ę k n ą d e k o r a c j ą , co stwa­ rzało s p r z y j a j ą c e w a r u n k i dla rozwoju zdobnictwa snycerskiego. Chłopcy p r z y g o t o w u j ą c prezenty r y w a ­ lizowali ze sobą, aby w oczach swych w y b r a n y c h za­ b ł y s n ą ć artystycznym talentem i z a k a s o w a ć swych ewentualnych k o n k u r e n t ó w . Jak w y n i k a z o p o w i a d a ń starych i n f o r m a t o r ó w , w północnej części w o j e w ó d z t w a kieleckiego „od wie­ k ó w j u ż ta moda była, co panny od c h ł o p a k ó w do­ s t a w a ł y wystrugane przęślice". W zasadzie k a ż d y c h ł o p a k sam sobie d a w a ł r a d ę z w y k o n a n i e m prezen­ tu. Zazwyczaj zajmowano się t y m podczas zimowych wieczorów na tzw. „ p r z ą d k a c h " , kiedy d z i e w c z ę t a przędły, chłopcy z a ś w ś r ó d ż a r t ó w i p r z e k o m a r z a ń strugali dla nich p o d a r k i . . Z d a r z a ł o się czasem, że chłopiec pozbawiony u z d o l n i e ń artystycznych nie po­ trafił w y k o n a ć np. rzeźbionej przęślicy; w ó w c z a s za­ m a w i a ł j ą w wielkiej tajemnicy u bardziej uzdolnio­ nego kolegi, r e w a n ż u j ą c się m u później poczęstun­ kiem w karczmie. Uprawianie snycerki w czasie owych w s p ó l n y c h z e b r a ń s t w a r z a ł o specyficzny k l i m a t s p r z y j a j ą c y b u j ­ nemu rozwojowi tej dziedziny sztuki dekoracyjnej, z drugiej zaś strony u ł a t w i a ł o wzajemne przejmowa­ nie w ą t k ó w i technik zdobniczych, co przyczyniło się w rezultacie do powstania lokalnego stylu charakte­ ryzującego l u d o w ą rzeźbę kielecką. R z e ź b i a r z e w y ­ k o n u j ą c y zdobione przęślice czy c z ó ł e n k a nie b y l i o w y m i w p e w n y m sensie wyspecjalizowanymi a r t y ­ stami ludowymi, k t ó r y c h spotykamy dość często w ś r ó d „ ś w i ą t k a r z y " u p r a w i a j ą c y c h rzeźbę f i g u r a l n ą do ce­ l ó w kultowych. Snycerze kieleccy to amatorzy, k t ó r z y w ciągu swej młodości zaledwie k i l k a razy c h w y t a l i się artystycznej pracy r z e ź b i a r s k i e j , o g r a n i c z a j ą c się do paru przęślic wykonanych w okresie „ k a w a l e r k i " . Po ożenku kończyły się artystyczne zajęcia snycerskie, gdyż — w e d ł u g miejscowej o p i n i i (Mąkosy Stare, pow. Radom) — „ ż o n a t e m u to j u ż nie wypada, żeby dla dziewcząt s t r u g a ł prezenty". 195 ��i? II. 1. Fragm. przęślicy. Jastrzębia, pow. Radom. Wl. Muz. Świętokrzyskiego w Kiel­ cach. II. 2. Pola pióra przęślicy. Wyk. J. Januszewski. Jedlnia Kościelna, pow. Ko­ zienice. II. 3. Przysiadka przęślicy. Mąkosy Stare, pow. Kozienice. Wl. Muz. Święto­ krzyskiego w Kielcach. II. 4. Fragm. pióra przęślicy. Pow. Końskie. Wl. Zakładu Etnografii Słowian U. J. w Krakowie. II. 5. Fragm. wzoru na przęślicy. Jastrzębia. II. 6. Pola pióra przęślicy. Wyk. Kazimierz Wojtaszek. Smardzewice, pow. Opoczno. Wl. Muz. w Tomaszowie Maz. II. 7. Fragm. wzoru na przęślicy. Wyk. Władysław Solarz. Odrowąż, pow. Końskie. II. 8. Pola pióra przęślicy. Jastrzębia. Na tle gromady bezimiennych snycerzy, k t ó r y c h dzieła udaje się czasem odnaleźć w okolicy Opoczna czy Radomia, z a c h o w a ł y się w p a m i ę c i ludzkiej liczne nazwiska wybitniejszych t w ó r c ó w , k t ó r z y zasłynęli jako utalentowani wykonawcy najpiękniejszych przęślic. B y l i to p r z e w a ż n i e ludzie zawodowo obezna­ n i z o b r ó b k ą drzewa, cieśle lub stolarze, którzy, w y ­ k o r z y s t u j ą c s w ą w i e d z ę technologiczną i biegłość w p o s ł u g i w a n i u się n a r z ę d z i a m i , ł a t w i e j dystansowali k o n k u r e n t ó w nie m a j ą c y c h w t y m zakresie n a l e ż y ­ tego przygotowania. T a k i m w ł a ś n i e cieślą i stolarzem zarazem był A n t o n i W r ó b e l z Jedlni K o ś c i e l n e j ; z d u ż y m z a m i ł o w a n i e m z a j m o w a ł się on s n y c e r k ą , tak że „potrafił i noc c a ł ą przesiedzieć, żeby s k o ń ­ czyć zaczętą r o b o t ę " . O p r ó c z przęślic, k t ó r y c h w y ­ k o n a ł k i l k a , ozdobił t a k ż e p r a s ę do wyciskania sera. P r z ę ś l i c e roboty W r ó b l a odznaczają się d u ż ą staran­ nością wykonania i bogactwem w z o r ó w o przewadze m o t y w ó w geometrycznych. W M ą k o s a c h Starych jed­ n y m z najlepszych r z e ź b i a r z y był za m ł o d u Józef Mąkosa, k t ó r y w roku 1953 udzielił wielu ciekawych informacji c z ł o n k o m p r a c u j ą c e j w terenie ekipy ba­ dawczej. Do c e l ó w r z e ź b i a r s k i c h u ż y w a n o najczęściej topoli, osiki, brzozy, ś l i w y w z g l ę d n i e olchy. Podstawowe n a r z ę d z i e pracy s t a n o w i ł nóż s k ł a d a n y , tzw. „cyga­ nek", o dobrze wyostrzonym, szpiczasto z a k o ń c z o n y m ostrzu, oraz c y r k i e l u ż y w a n y do ryzowania m o t y w ó w kolistych i tzw. gwiazd cyrklowych. Obok tych na­ rzędzi, p o s ł u g i w a n o się czasem w celach zdobniczych 'i t o k a r k ą . Z n a j d o w a ł a ona zastosowanie przy dekora­ c y j n y m k s z t a ł t o w a n i u formy pewnych p r z e d m i o t ó w , j a k np. krężli i piór do przęślic, k t ó r y c h fragmenty były zdobione najczęściej sposobem snycerskim. S p o ś r ó d technik snycerskich, na o m a w i a n y m obsza­ rze stosowana bywa technika r y t u prostego, r y t u cyrklowego, w i ó r o w a prosta, k l i n o w a oraz krystalicz­ na. Ryt prosty — w postaci l i n i i wyskrobywanych na powierzchni drzewa przy pomocy ostrego rylca — stosowany był raczej pomocniczo, gdy chodziło o de­ likatne ograniczenie pola zdobniczego lub też zróżni­ cowanie powierzchni i wzbogacenie m o t y w u wykona­ nego i n n ą t e c h n i k ą ( i l . na okładce). Typowy r y t c y r k l o w y z n a j d o w a ł zastosowanie przy wyznaczaniu m o t y w ó w kolistych i rozet, k t ó r e n a s t ę p n i e zwykle wzbogacano przy pomocy innych technik snycerskich. Na ogół rola obydwu wymienionych tu r o d z a j ó w r y t u była raczej skromna. O wiele bardziej rozpowszechniona b y ł a technika w i ó r o w a prosta; przy pomocy najczęściej stosowa­ nych p ł y t k i c h r o w k ó w o t r ó j k ą t n y m przekroju w y ­ konane są elementy i motywy złożone z prostych kre­ sek w y p e ł n i a j ą c y c h lub obrzeżających pole zdobni­ cze, kontury m o t y w ó w roślinnych i figuralnych, mo­ nogramy itp. Ponadto technika w i ó r o w a znajduje szerokie zastosowanie w wypadkach ozdobnego k s z t a ł t o w a n i a formy przedmiotu, z czym spotykamy się np. w ś l i m a k o w a t y c h z a k o ń c z e n i a c h przysiadek do przęślic itp. ( i l . 1). Stosunkowo szeroko u ż y w a n a była technika klinowa, najczęściej stosowana w obra- 197 �11. 9. Przęślica, II. 10. Czółenka Szczepan Skóra. 1927. Wyk. Piotr Łagowski. Jedlnia Kościelna, pow. Kozienice. zdobione. Kol. Kruszewiec, pow. Opoczno. 11. 11. Przęślica. Wyk. Łączna, pow. Kielce. mieniach pól zdobniczych, a także w motywach w y ­ pełniających te pola ( i l . 1). T e c h n i k ą k r y s t a l i c z n ą p o s ł u g i w a n o się na o m a w i a n y m terenie stosunkowo rzadko. Z n a j d o w a ł a ona najczęściej zastosowanie w motywach w y p e ł n i a j ą c y c h c e n t r a l n ą część moty­ w u zdobniczego, co przyczyniało się do osiągnięcia ciekawych e f e k t ó w światłocieniowych ( i l . 3). A m a t o r s k i m sposobem uprawiania snycerki n a l e ż y prawdopodobnie t ł u m a c z y ć fakt, że w omawianej tu r z e ź b i e nie spotykamy ś l a d ó w użycia półokrągłego d ł u t k a ; s t ą d w y n i k a z u p e ł n y brak tzw. techniki w r ą b kowej, k t ó r a polega na żłobieniu łączących się ze sobą nieckowatych w r ą b k ó w . W dekoracji snycerskiej na omawianym terenie w y s t ę p u j e w d e c y d u j ą c e j przewadze ornamentyka geometryczna, a w ś r ó d s k ł a d a j ą c y c h się na n i ą ele­ m e n t ó w przede wszystkim l i n i a prosta i ł a m a n a , j o ­ dełka, krzyżyk, względnie najprostsze figury geome­ tryczne: trójkąt, prostokąt, romb czy wielobok (tabl. I rys. 8—20); w y j ą t k o w o z d a r z a j ą się elementy w po­ staci ł u k u (tabl. I rys. 1—2). Z trójkątów względnie rombów układane bywają m o t y w y o ś r o d k o w e , zbudowane na zasadzie r ó w n o ­ ramiennego k r z y ż a prostego lub ukośnego (tabl. I rys. 21—27). Pola n i e k t ó r y c h e l e m e n t ó w , j a k t r ó j k ą ­ ta, rombu, p r o s t o k ą t a czy koła, w y p e ł n i a n o rytmicz­ n y m i u k ł a d a m i złożonymi z l i n i i prostych czy k ą t ó w , rzadziej k r a t k i . W elementach o kształcie p r o s t o k ą t ­ n y m często p o d k r e ś l a n o podział wykonany przy po­ mocy p r z e k ą t n i (tabl. I i l . 33—36). M o t y w y koliste posiadają p o w i e r z c h n i ę w y p e ł n i o n ą b ą d ź szeregiem kół w s p ó ł ś r o d k o w y c h (tabl. I i l . 41—42) z polami we­ w n ę t r z n y m i rytmicznie kreskowanymi, b ą d ź moty­ w a m i o ś r o d k o w y m i . Z d a r z a j ą się tu m o t y w y zbudo­ wane na zasadzie k r z y ż a (tabl. I i l . 45—46), promie­ niste (tabl. I i l . 47—49), w z g l ę d n i e — co spotyka się najczęściej — sześciopłatowe rozety cyrklowe (tabl. I i l . 50—52). 198 Z wymienionych w y ż e j m o t y w ó w i e l e m e n t ó w komponowane s ą u k ł a d y , w ś r ó d k t ó r y c h najliczniejsze to u k ł a d y pasowe. Najczęściej w y s t ę p u j e tu kompo­ zycja o prostym u k ł a d z i e rytmicznym, polegającym na powtarzaniu tego samego elementu l u b m o t y w u (tabl. I I i l . 1—11), w z g l ę d n i e d w ó c h r ó ż n y c h elemen­ t ó w czy m o t y w ó w ( r y t m typu a b a b, tabl. I I i l . 12—21). Bardziej skomplikowane u k ł a d y rytmiczne w ornamentach pasowych spotyka się niezwykle rzadko. W y m i e n i ć tu n a l e ż y d w u k r o t n i e w y s t ę p u j ą c y r y t m złożony z czterech e l e m e n t ó w kolejno po sobie n a s t ę p u j ą c y c h (abcd abcd, tabl. I I rys. 22—23). Niekiedy z d a r z a j ą się p r z y k ł a d y kompozycji paso­ wych, w k t ó r y c h r y t m m o ż e być na skutek p o m y ł k i rzeźbiarzy w ogóle nie przestrzegany ( i l . 2 kolumna I I od lewej). W n i e k t ó r y c h wypadkach z d a r z a j ą się u k ł a d y pasowe d w u - lub więcej strefowe, tzn. złożo­ ne z r ó w n o l e g l e biegnących węższych u k ł a d ó w paso­ w y c h b ą d ź jednakowych (tabl. I I rys. 24—25), b ą d ź różnych. W t y m ostatnim w y p a d k u u k ł a d poprzeczny pasa b y w a najczęściej symetryczny, przy czym k o m ­ pozycja pasa ś r o d k o w e g o kontrastuje z u k ł a d a m i pa­ sów p r z y k r a w ę ż n y c h (tabl. I I rys. 28—33). Do w y ­ j ą t k ó w n a l e ż ą d w u - lub więcej strefowe zespoły pa­ s ó w o kompozycji asymetrycznej (tabl. I I rys. 35—36). U k ł a d y ornamentalne typu o ś r o d k o w e g o w po­ r ó w n a n i u z u k ł a d a m i pasowymi w y k a z u j ą daleko mniejsze zróżnicowanie. Są to kompozycje z a m k n i ę t e w kwadracie lub p r o s t o k ą c i e podzielonym najczęściej p r z e k ą t n y m i (tabl. I I rys. 38—39), obwiedzione nie­ kiedy motywem k r a w ę d z i o w y m (tabl. I I rys. 40—42): raz jeden w y s t ą p i ł motyw rombu p r z e k r e ś l o n e g o na k r z y ż (tabl. I I rys. 43). M o t y w y niegeometryczne s t a n o w i ą w omawianej tu ornamentyce z d e c y d o w a n ą mniejszość. Spotyka się bądź schematycznie traktowany m o t y w rośliny w y ­ r a s t a j ą c e j z doniczki — j a k to widzimy na przęślicy pochodzącej z Jedlni Kościelnej ( i l . 2) czy z bliżej �nieokreślonej miejscowości w powiecie Końskie (il. 4), b ą d ź t e ż , co zdarza się rzadko i jest zdecydo­ wanie nowszego pochodzenia, m o t y w swobodnie trak­ towanej w i c i ( i l . 6) czy gałązki o formach zbliżonych do botanicznych. Sporadycznie z d a r z a j ą się motywy zwierzęce: k i l ­ ka p t a s z k ó w wplecionych, w roślinny ornament w i ­ ciowy ( i l . 6) w z g l ę d n i e sylwetka ptaka siedzącego na gnieździe, w y r z e ź b i o n a na przysiadce przęślicy z Ja­ strzębiej, pow. Radom ( i l . 5). Raz jeden w y r z e ź b i o n y został m o t y l ( i l . 8 kolumna I I I od lewej); na tej sa­ mej przęślicy w y s t ę p u j e r ó w n i e ż jedyny m o t y w ludz­ k i — p r z e d s t a w i a j ą c y młodzieńca w cyklistówce ma­ szerującego z z a w i n i ą t k i e m na plecach i podpiera­ jącego s i ę l a s k ą ( i l . 8 kolumna 4 o d lewej). O d r ę b n ą , aczkolwiek bardzo nieliczną g r u p ę sta­ n o w i ą m o t y w y z a c z e r p n i ę t e z symboliki c h r z e ś c i j a ń ­ skiej. S ą to krzyżyki ustawione na p r o s t o k ą t n e j pod­ stawie ( i l . 2 kolumna 4 od lewej), kielich, serce i — spotkany raz jeden — motyw p r z e d s t a w i a j ą c y s y l w e t k ę kościoła ( i l . 7). Jak wspomniano na wstępie, zespół p r z e d m i o t ó w zdobionych t e c h n i k ą s n y c e r s k ą jest niewielki, ograni­ cza się on bowiem do czółenek tkackich, przęślic oraz „rozpinki", czyli rozsuwanej deseczki u ż y w a n e j przez tkaczki do r o z p o ś c i e r a n i a na krosnach utkanego m a t e r i a ł u . Rozpinka ta ( i l . 9), p o c h o d z ą c a z Jedlni Kościelnej (pow. Kozienice), s k ł a d a się z d w ó c h części. Jedna z nich posiada p o ś r o d k u swej długości w ą s k i e wycięcie, w k t ó r e wsuwa się odpowiednio d o p a s o w a n ą część drugiej deseczki. Dzięki p o w y ż s z e ­ m u u r z ą d z e n i u długość „ r o z p i n k i " m o ż n a d o s t o s o w a ć do szerokości tkaniny. Z e w n ę t r z n e z a k o ń c z e n i a obu wspomnianych deseczek są ozdobnie profilowane, g ó r n a zaś powierzchnia posiada d e k o r a c j ę w y k o n a n ą p r z e w a ż n i e t e c h n i k ą k r y s t a l i c z n ą i klinową. Ornament złożony wyłącznie z e l e m e n t ó w geometrycznych za- II. 12. Fragm. przęślicy. Etn. Słowian U. J. w Pow. Końskie. Krakoivle. Wl. Zakładu komponowany jest z d u ż y m wyczuciem formy. W y ­ d ł u ż e n i e części ś r o d k o w e j p o d k r e ś l a biegnący w z d ł u ż k r a w ę d z i m o t y w zygzakowaty, środek zaś — u k ł a d pasowy złożony z dwunastu r ó ż n y c h z a m k n i ę t y c h w prostokątach motywów przeważnie ośrodkowych, częściowo p o w t a r z a j ą c y c h się, ale n a s t ę p u j ą c y c h po sobie bez określonego r y t m u . Z e w n ę t r z n e z a k o ń c z e n i e opisywanego t u u k ł a d u pasowego s t a n o w i ą z a m k n i ę t e w d u ż y m kwadracie motywy o ś r o d k o w e , k t ó r y c h ze­ w n ę t r z n e o b r z e ż e n i e przechodzi w z d ł u ż k r a w ę d z i de­ seczki i nie dosięgając jej k o ń c ó w zamyka pole zdob­ nicze w y p e ł n i o n y m i trzema rytmicznie rozłożonymi motywami p r o s t o k ą t n y m i , doskonale uwypuklający­ m i zwężający się w t y m miejscu kształt deseczki. Ze­ w n ę t r z n e , r ó w n i e ż z w ę ż o n e i półkoliście wycięte końce deseczki p o s i a d a j ą ozdobę w postaci r ó w n o r a ­ miennego krzyżyka, s t a n o w i ą c e g o bardzo szczęśliwe r o z w i ą z a n i e akcentu z a m y k a j ą c e g o całość ornamen­ talnej kompozycji. Podczas gdy zdobione „ r o z p i n k i " n a l e ż a ł y do w i e l ­ kiej rzadkości (w posiadanym materiale p o c h o d z ą c y m z b a d a ń na znacznym obszarze w o j e w ó d z t w a kielec­ kiego mamy zaledwie jeden tego rodzaju przykład), rzeźbione c z ó ł e n k a tkackie z d a r z a j ą się częściej. Do celów dekoracyjnych wykorzystywane s ą t u z w ę ż a ­ j ą c e się z a k o ń c z e n i a czółenek po obu stronach w y ­ żłobienia przeznaczonego do umieszczenia cewki. Jako motywy dekoracyjne w y s t ę p u j ą tu zwykle motywy półkoliste lub koliste z r ó ż n y m i p o d z i a ł a m i z e w n ę t r z ­ n y m i i w y p e ł n i e n i a m i w postaci jednoosiowego u k ł a d u złożonego z czterech l i s t k ó w ( i l . 10 a, b). Czasem obok m o t y w ó w kolistych spotyka się r ó w n i e ż krzyżyki złożone z m a ł y c h t r ó j k ą c i k ó w . Jak m o ż n a w n o s i ć z posiadanego m a t e r i a ł u , o k r e ś l o ­ ne wyżej pola zdobnicze r ó w n i e ż pod w z g l ę d e m w i e l ­ kości i możliwości dekoracyjnych nie b y ł y w jedna­ kowy sposób wykorzystane. Z w y k l e elementy deko­ racyjne k o n c e n t r u j ą się bardziej po jednej stronie wyżłobienia, gdzie m i ę d z y u j ę t y m i w kole m o t y w a m i zdobniczymi znajduje się r ó w n i e ż w y c i ę t a data w y ­ konania czółenka. Najczęściej w ś r ó d zdobionych rzeźbą przedmio­ t ó w spotyka się przęślice. W y s t ę p u j ą one, j a k w i d a ć z załączonej mapy, na terenie p o w i a t ó w : Opoczno, Przysucha, Radom, Kozienice, Iłża, Kielce oraz — jak świadczy o t y m jeden okaz n i e o k r e ś l o n e g o po­ chodzenia (przechowywany w Z a k ł a d z i e Etnografii Słowian U . J. w Krakowie) — p o w i a t u K o ń s k i e . W y s t ę p u j ą c e n a t y m obszarze p r z ę ś l i c e zdobione n a l e ż ą do typu przęślic k r ę ż o ł k o w y c h z p r z y s i a d k ą . Przęślica taka s k ł a d a się z cienkiej poziomej deskiprzysiadki (dług. 60—75 cm, szer. 5,5—10 cm), w której przy j e d n y m k o ń c u osadzona jest pionowa beleczka, zwana „piórem", d ł u g . 55—80 cm, z nasadzonym od góry ruchomym „ k r ę ż l e m " . W starszych przęślicach, celem mocniejszego osadzenia pióra, o d n o ś n a część przysiadki posiada wydatne zgrubienie, k t ó r e osiąga się przez wystruganie deseczki z klocka odpowiedniej grubości ( i l . 12) lub przez przymocowanie oddzielnej podstawki, wys. ok. 6 c m (tabl. I I I rys. 8—12). Opisy­ wana tu część przysiadki posiada często k s z t a ł t ozdob­ i e �II. 13. Przęślica. Jastrzębia, pow. Radom. Wł. Muz. Świętokrzyskiego w Kielcach. II. 14. Przęślica. Mąkosy Stare, pow. Kozienice. Wł. Muz. Świętokrzyskiego w Kielcach. 11. 15. Przęślica. Pow. Końskie. Wł. Zakład Etn. Słowian U. J. w Krakowie. II. 16. Pole przysiadki przęślicy. Kakonin, pow. Kielce. Wł. Muz. Etnograficznego i Archeologicznego w Łodzi. U. 17. Boki i pola przysiadki przęślicy. Jedlnia Kościelna, pow. Radom. �ny (tabl. I I I ) ; odnosi się to z a r ó w n o do samej obsad­ k i , k t ó r a przyjmuje często k s z t a ł t stożka ściętego, oktogonu lub schodkowanej p i r a m i d k i , j a k i do sa­ mego zakończenia, k t ó r e b y w a profilowane (tabl. I I I rys. 1—3, 8—12) w z g l ę d n i e p o d g i ę t e k u górze' (tabl. I I I rys. 6—7). W w y d ł u ż o n y c h podstawkach p i ó r a wyżłobione są niekiedy p r o s t o k ą t n e w g ł ę b i e n i a (tabl. I I I rys. 1—i) przeznaczone na w o d ę , w k t ó r e j p r z ą d k a zwilża palce w czasie pracy. Deseczki przysiadek m a j ą najczęściej kształt pro­ s t o k ą t n y lub lekko rozszerzający się w k i e r u n k u p r z e c i w l e g ł y m do podstawy pióra. Samo z a k o ń c z e n i e deseczki od tej strony r ó w n i e ż bywa ozdobnie pro­ filowane. W y j ą t k o w o z d a r z a j ą się p r z y k ł a d y , gdzie k r a w ę d ź przysiadki jest ozdobnie profilowana ( i l . 11). Drążek, czyli „ p i ó r o " przęślicy, w starszych okazach posiada p r z e k r ó j k w a d r a t o w y ( i l . 13) l u b ośmioboczny. Niekiedy jedynie dolna część p i ó r a jest k w a d r a ­ towa, g ó r n a zaś o ś m i o b o c z n a ( i l . 14). W nowszych przęślicach z d a r z a j ą się p i ó r a ozdobnie toczone na tokarni. U z u p e ł n i e n i e m przęślicy jest n a k ł a d a n y na p i ó r o „ k r ę ż e l " l u b „ k r ę ż o ł e k " w kształcie w y d ł u ż o n e g o stożka, w y c h o d z ą c e g o z szerszej kolistej l u b ośmlobocznej podstawy. Dekoracja snycerska w y s t ę p u j e zasadniczo na wszystkich wymienionych wyżej częściach s k ł a d o ­ wych przęślicy, z t y m jednak że w sposobie roz­ mieszczenia ornamentu m o ż n a w y r ó ż n i ć k i l k a n a j ­ bardziej charakterystycznych s c h e m a t ó w . Najczęściej więc ozdobione jest pióro przysiadki oraz podstawa, w k t ó r e j jest osadzone. Czasem ornamentyka sny­ cerska obejmuje r ó w n i e ż część powierzchni przysiad­ k i od strony p i ó r a l u b też przerzuca się na jej prze­ ciwległy koniec. Rzadko natomiast zdarza się, aby przysiadka b y ł a ornamentowana na całej swej po­ wierzchni, j a k to w i d z i m y np. na wspomnianej j u ż poprzednio przęślicy z powiatu K o ń s k i e ( i l . 15). W przęślicach, w k t ó r y c h podstawa p i ó r a wykonana jest w całości wraz z d e s k ą przysiadki, najbardziej ozdobione b y w a j ą boczne strony obsadki do pióra. W y p e ł n i a je b ą d ź ornament pasowy w poziomym u k ł a d z i e strefowym ( i l . 12), b ą d ź s t a n o w i ą one pola zdobnicze w y o d r ę b n i o n e pasowym ornamentem k r a ­ w ę d z i o w y m , w y p e ł n i o n e w ś r o d k u kompozycją deko­ r a c y j n ą złożoną z rozet w r ó ż n y m u k ł a d z i e ( i l . 13, 17). W y p e ł n i e n i e obu przeciwległych ścian podstawy utrzymane jest w zasadzie w j e d n a k o w y m charakte­ rze, j a k k o l w i e k zasada identyczności obydwu kom­ pozycji nie jest przestrzegana w sposób ścisły ( i l . 17). Niekiedy z d a r z a j ą się przęślice, w k t ó r y c h boki podstawy p i ó r a w y p e ł n i a j ą u k ł a d y pasowe biegnące w jednej połowie pionowo, w drugiej zaś poziomo. W y s t a j ą c a poza p o d s t a w ę p i ó r a krótsza część przy­ siadki, ozdobiona profilowanym z a k o ń c z e n i e m w po­ staci rombu czy koła, posiada często na t y m z a k o ń ­ czeniu w y r z e ź b i o n y m o t y w rozety. Dłuższą część przysiadki od strony pióra, a czasem też i przy końcu, zdobi ornament z a m k n i ę t y w o b r ę b i e zakomponowa­ nego pola zdobniczego. Z w y k l e pole to z a m k n i ę t e jest dookoła w ą s k i m szlakiem k r a w ę d z i o w y m , w ś r o d k u I I . 18. Pola pióra przęślicy. Jastrzębia, pow. Radom. Wyk. Jan Zając. zaś w y p e ł n i o n e z w a r t ą kompozycją złożoną z moty­ w ó w geometrycznych w u k ł a d z i e pasowym l u b ośrod­ k o w y m ( i l . 15, 17). Na wolnej powierzchni przysiad­ k i , najczęściej w pobliżu kończącej s i ę dekoracji ornamentalnej, wycinane b y w a j ą daty wykonania przęślicy oraz inicjały ofiarodawcy l u b obdarowanej. Przęślic, w k t ó r y c h cała powierzchnia przysiadki b y ł a b y pokryta d e k o r a c j ą s n y c e r s k ą , spotyka s i ę nie­ wiele. Najczęściej są to p o w t a r z a j ą c e się symetrycz­ nie u k ł a d y złożone z rozet cyrklowych ( i l . 16), w now­ szych zaś — dość chaotycznie rozrzucone m o t y w y roślinne. Rzadziej natomiast spotykamy na przysiadce zwarcie zakomponowany ornament w y k o r z y s t u j ą ­ cy całość powierzchni zdobniczej. D o s k o n a ł y p r z y k ł a d tego rodzaju stanowi przęślica z powiatu K o ń s k i e (il. 15) o p i ę k n i e zaplanowanym wzorze geometrycz­ n y m . Powierzchnia p i ó r a przęślicy dzieli się w spo­ sób naturalny na pola zdobnicze, k t ó r y c h ilość odpo­ wiada ilości boków. Może ich być — j a k w i e m y — cztery lub osiem. Pojedyncze boki p i ó r a s ą w y p e ł n i o ­ ne najczęściej pasowym ornamentem geometrycznym, w y j ą t k o w o r o ś l i n n y m — przy czym k a ż d y z b o k ó w ozdobiony jest p r z e w a ż n i e inaczej ( i l . 18). Zestawy sąsiadujących z sobą u k ł a d ó w robią czasem w r a ż e n i e z u p e ł n i e przypadkowych, nie p o d p o r z ą d k o w a n y c h a n i p r a w o m harmonii, a n i kontrastu. P r z y k ł a d e m tego jest r o z w i n i ę t a na płaszczyźnie dekoracja ośmiobocznego p i ó r a na przęślicy z Zakościela, pow. Opoczno (il. 20). P r z y k ł a d ó w takich m o ż n a by przytoczyć w i ę - 201 �C™^ ///// ))))) /V\ A £ '« # 1Ś H # \\v// A 23 \\\// 2^ 25 1 1 1 | 26 Tabl. I . Motywy snycerskie występujące na przęślicach: 1 Zakościele (Opoczno), 2 Kakonin (Kielce), 3 Stare Stużno, 4 Gałki, 5 Wysokin, 6 Wincentynów, 7 Zakościele (Opoczno), 8 Jedlnia Kośc. (Kozienice), 9 Kakonin (Kielce), 10, 11, 12 Libiszów, 13, 14 Zakoś­ ciele, 15 Gałki, 16, 17, 18, 19 Łokietka (Opoczno), 20, 21 Libiszów (Opoczno), 22 Jedlnia Kośc. (Kozie­ nice), 23 Libiszów, 24 Wysokin, 25 Wysokin (Opocz­ no), 26, 27 Mąkosy Nowe, 28 Jedlnia Kośc. (Kozie­ nice), 29 Mąkosy Nowe, 30 Mąkosy Stare, 31 Mąkosy Nowe, 32 Mąkosy Stare (Kozienice), 33 Stużno Stare (Opoczno), 34 Mąkosy Stare (Kozienice), 35 Jedlnia Kośc, 36, 37 Jedlnia Kośc. (Kozienice), 38 Libiszów (Opoczno), 39 Kakonin (Kielce), 40 Stużno Stare (Opoczno), 41 Kakonin (Kielce), 42 Smardzewice, 43 Wrzelowiec (Opoczno), 44 Mąkosy Stare (Kozie­ nice), 45 Libiszów (Opoczno), 46 Jedlnia Kośc. (Ko­ zienice), 47, 48 Libiszów (Opoczno), 49, 50 Kakonin (Kielce), 51, 52 Wysokin (Opoczno). cej. Niekiedy pióro przęślicy podzielone jest poprzecz­ n y m i r o w k a m i na k i l k a s e g m e n t ó w , co daje o k a z j ę do zmiany dekoracji w o b r ę b i e poszczególnych od­ c i n k ó w każdego boku ( i l . 21). Nie zawsze zresztą kompozycja wzoru na poszczególnych ś c i a n k a c h p i ó r a posiada u k ł a d pasowy; niejednokrotnie powierzchnia ich w y p e ł n i o n a jest r ó ż n o r o d n y m i motywami, w y ­ s t ę p u j ą c y m i samodzielnie, nie p o w i ą z a n y m i ze sobą w rytmiczne u k ł a d y ani w o b r ę b i e jednej ściany przęślicy, ani w stosunku do ścian s ą s i e d n i c h ( i l . 8). Stosunkowo rzadziej zdarza się, aby ornament u k ł a d a ł się na piórze strefowo, tzn. aby obiegał dookoła p i ó r a z m i e n i a j ą c się w o d s t ę p a c h m i ę d z y poszczegól­ n y m i segmentami ( i l . 19). Na k r ę ż l a c h ornament snycerski biegnie z r e g u ł y dookoła zgrubienia podstawy. Jest to zazwyczaj w ą s k i , 202 27 II. 19. Przęślica. Świętokrzyskiego przęślicy. Wyk. Opoczno. Brzeziny, pow. Kielce. Wł. w Kielcach. II. 20. Pole Antoni Kmita. Zakościele, poziomo ułożony motyw pasowy, względnie (o ile z a k o ń c z e n i e k r ę ż l a jest oktogonalne) s k ł a d a się z pio­ nowo orientowanych u k ł a d ó w pasowych w y p e ł n i a j ą jących poszczególne ś c i a n y ośmioboku. Część ś r o d k o ­ wa i g ó r n a krężla, zakryta w czasie pracy p r z ę d z i ­ wem, jest oczywiście nie zdobiona. W y j ą t e k od tej zasady stanowi krężel, k t ó r y w z d ł u ż całej swej w y ­ sokości posiada b i e g n ą c e w o d s t ę p a c h , poziomo ułożo­ ne drobne wzory pasowe. Przeprowadzenie analizy przedstawionego t u w szki­ cowym zarysie zdobnictwa snycerskiego, w y s t ę p u j ą ­ cego w w o j e w ó d z t w i e kieleckim, na tle p o r ó w n a w ­ czym innych t e r e n ó w Polski — nasuwa znaczne t r u d ­ ności z powodu bardzo n i e r ó w n o m i e r n e g o opracowa­ nia — w skali krajowej — tej dziedziny ludowej t w ó r ­ czości. Muz. pióra pow. �^Oi C f ! A V A ? (iV i V 1 OV 6V ŚV t>V liii <<<Ą<-Ąr<« 0\0 6 W V 7 7 W W 7 7 O T W W W W KEKKEKEK .0,0,0,0,0,0,0,01 35 3<< 33 32 36 "Xi 37 <i3 71. 22. Jedlnia Tabl. U. Motywy snycerskie występujące na przęślicach: 1 Zakościele, 2 Bieliny, 4 Jedlnia Kościelna (Kozienice), 5 Wincentynów, 6 Bieliny, 7 Gałki, 8 Rusinów, 10 Jedlnia Kośc. (Kozienice), 11 Antoniów, 12 Radzice Duże, 13 Gałki (Opoczno), nice), 15 Gałki, 16 Wincentynów, 17 Gałki, 18 Rusinów, 19 Libiszów, 20 Antoniów, 23 Antoniów, 24 Rusinów, 25 Antoniów, 26 Stużno Stare, 27 Oziębławice (Opoczno), ce), 29 Kakonin (Kielce), 30 Gałki, 31 Bieliny, 32 Zakościele, 33 Zakościele (Opoczno), nice), 35, 36 Zakościele (Opoczno), 37 Jedlnia Kośc. (Kozienice), 38 Wincentynów Kośc. (Kozienice). 41 Rusinów. 42. 43 Zakościele (Opoczno). W ś w i e t l e posiadanych m a t e r i a ł ó w n a j w y r a ź n i e j s z e o d r ę b n o ś c i z a r y s o w u j ą się m i ę d z y i n t e r e s u j ą c ą nas s n y c e r k ą k i e l e c k ą a rzeźbą d e k o r a c y j n ą obszarów położonych na północ i z a c h ó d od Kielecczyzny. Przy­ kłady, k t ó r e posiadamy z t e r e n ó w Mazowsza (np. z Kurpiowszczyzny czy Łowickiego), ze s w ą m ł o d ą p ł a s k o - w y p u k ł ą d e k o r a c j ą w y s t ę p u j ą c ą na pewnych s p r z ę t a c h domowych i n a r z ę d z i a c h \ z a r ó w n o w swej technice j a k i w o g ó l n y m charakterze ornamentyki w niczym nie n a w i ą z u j ą do form znanych w Kielec­ kiem. Analogie z terenami zachodnimi {Mazury, Pomorze. Dolny Śląsk) ograniczają się do faktu w y s t ę p o w a n i a 1 Ewa F r y ś , Jan Golis łowicki stolarz i rzeźbiarz. „Polska Sztuka Ludowa", 1959, n r 3; R. Reinfuss, Pokonkursowe wystawy sztuki ludowej w Augustowie i Kolnie, „Polska Sztuka Ludowa", 1951, n r 6, s. 189, rys. 11, 12. K . H . Clasen, Deutsche Volkskunst Ostpreussen, Weimar 1942, rys. 104, 105; G. Grundman, K . Hahm, Deutsche Volkskunst Schlesien, M ü n c h e n , rys. 122, 123; F. Adler, Deutsche Volkskunst Pommern, Mün­ chen, rys. 119, 122; A . Perlick, Der Schönwalder Rocken-ständer, Die Hohe Strasse, schlesische Jahr2 Pola Kość, pióra pow. przęśUcy. Kozienice. 3 Wincentynów (Opoczno). 9 Rusinów (Opoczno), 14 Jedlnia Kośc. (Kozie­ 21 Rusinów, 22 Łokietka, 28 Seredzice (Starachowi­ 34 Mąkosy Stare (Kozie­ (Opoczno). 39. 40 Jedlnia n i e k t ó r y c h technik zdobniczych (wiórowa, prosta, k l i ­ nowa, krystaliczna) i p o d o b i e ń s t w a najprostszych ele­ m e n t ó w dekoracyjnych. Natomiast kompozycja orna­ mentu w z i ę t a jako całość posiada charakter zgoła od­ mienny, w y n i k a j ą c y z innego sposobu rozplanowania ornamentu. W y j ą t e k s t a n o w i ą n i e k t ó r e X V I I I - w i e c z n e miary łokciowe p r z y p o m i n a j ą c e — w w y p a d k u zasto­ sowania ornamentyki geometrycznej zróżnicowanej w obrębie poszczególnych płaszczyzn zdobniczych — p i ó r a przęślic kieleckich . 2 W stosunku do ludowego snycerstwa w y s t ę p u j ą ­ cego w Polsce p o ł u d n i o w e j (skąd — j a k dotychczas — posiadamy najobfitsze m a t e r i a ł y p o r ó w n a w c z e ) zdob3 b ü c h e r für Deutsche A r t und Kunst i m Ostraum. Band 1, Herausgegeben von Gustav Barthel, Breslau 1938, s. 256; G. Otto, Bauerliche „Minnegaben" und Brauchtum der Liebesleute im Schlesien, Die Hohe Strasse, Breslau 1938, s. 223, 224. M . Gładysz, Góralskie zdobnictwo drzewne na Śląsku, K r a k ó w 1938; W. Matlakowski, Zdobienie i sprzęt ludu polskiego na Podhalu, Warszawa 1901; S. Barabasz, Sztuka ludowa na Podhalu, Lwów—War­ szawa 1930; W. Kolago, Łyżniki podhalańskie, „Pol­ ska Sztuka Ludowa", 1948, n r 9—10. 3 203 �nictwo kieleckie wykazuje pewne p o d o b i e ń s t w a , choć r ó w n o c z e ś n i e istnieje t u wiele istotnych różnic. A n a ­ logie dotyczą przede wszystkim technik zdobniczych, w ś r ó d k t ó r y c h w y m i e n i ć n a l e ż y w y s t ę p u j ą c y na tere­ nie Opolszczyzny i K a r p a t r y t z w y k ł y i c y r k l o w y , t e c h n i k ę w i ó r o w ą prostą, k l i n o w ą , k r y s t a l i c z n ą , a tak­ że n i e k t ó r e proste elementy geometryczne łącznie z powszechnie w snycerce ludowej s t o s o w a n ą g w i a z d ą cyrklową. Niektóre podobieństwa obejmują również sposób rozmieszczenia w z o r ó w na przedmiocie, co można stwierdzić porównując na przykład niektóre przęślice p o d h a l a ń s k i e z k i e l e c k i m i . Natomiast rza­ dziej m o ż n a s t w i e r d z i ć analogie w zakresie kompo­ zycji u k ł a d u ornamentalnego. Z a r ó w n o w snycerce p o d h a l a ń s k i e j j a k i śląskiej panuje na ogół d u ż a dyscyplina w sposobie komponowania, w y r a ż a j ą c a się m i ę d z y i n n y m i w i d o c z n ą t e n d e n c j ą do u t r z y m y w a n i a przejrzystych i regularnych u k ł a d ó w rytmicznych. Owa swoboda w sposobie u k ł a d a n i a obok siebie r ó ż ­ nych m o t y w ó w nie p o w i ą z a n y c h ze s o b ą i w y s t ę p u ­ j ą c y c h po sobie bez o k r e ś l o n e g o p o r z ą d k u , k t ó r a tak uderza w dekoracji piór przęślic kieleckich, posiada czasem analogie na p o ł u d n i u Polski — jedynie w zdobnictwie starszych, X V I I I - w i e c z n y c h m i a r łok­ ciowych z Opolszczyzny. 4 Wskazane t u cechy dotyczące szczegółów g ł ó w n i e o charakterze elementarnym i powszechnym w sny­ cerce p r y m i t y w n e j p r z e d s t a w i a j ą się j a k o zespół cech o d r ę b n y c h , k t ó r e w p ł y w a j ą d e c y d u j ą c o na k s z t a ł t o w a n i e s i ę odrębności formalnych ludowej sny­ cerki Kielecczyzny. Na w s t ę p i e w y m i e n i ć t u n a l e ż y różnice w zakresie stosowanych technik. Z a r ó w n o na Ś l ą s k u Opolskim j a k i na terenach karpackich — w ś r ó d n a r z ę d z i sny­ cerskich obok n o ż a u ż y w a n o półokrągłego d ł u t a , co powoduje, że poczesne miejsce w tamtejszej ornamen­ tyce zajmuje nie w y s t ę p u j ą c a na Kielecczyźnie tech­ nika w r ą b k o w a . D r u g i m n a r z ę d z i e m , r ó w n i e ż w sny­ cerce kieleckiej nie stosowanym, jest u ż y w a n y przez rzeźbiarzy góralskich tzw. ś w i d e r zdobniczy, k t ó r y pozwala w p r o w a d z a ć do ludowej ornamentyki element w postaci małego, konturowo zarysowanego k ó ł k a z p u n k t e m w środku. Czasem nawet te techniki, k t ó r e są w s p ó l n e na obu p o r ó w n a n y c h ze sobą terenach, nie zawsze w praktyce stosowane są w sposób iden­ tyczny. Np. technika klinowa stosowana jest z a r ó w n o w w o j e w ó d z t w i e kieleckim j a k i w Karpatach czy na Opolszczyźnie, jednak na Kielecczyźnie t r ó j k ą t n e k l i n y w y s t ę p u j ą pojedynczo lub połączone s ą ze sobą w i e r z c h o ł k a m i , na Opolszczyźnie zaś i w rzeźbie g ó ­ ralskiej spotyka się, obok tego, łączenie d w ó c h k l i ­ n ó w w z d ł u ż podstawy, co daje w rezultacie zarys rombu z lekko zaznaczoną k r ó t s z ą p r z e k ą t n ą . W zakresie o r n a m e n t y k i snycerka g ó r a l s k a i śląska nie unika tak konsekwentnie ł u k u czy l i n i i falistej (np. p o d h a l a ń s k i „gadzik"), a przede wszystkim sięga do tematyki r o ś l i n n e j , k t ó r a — potwierdzona na Ś l ą s k u j u ż w w i e k u X V I I I (datowany łokieć z r o k u 1781 z Opolszczyzny) — d a ł a tu, j a k r ó w n i e ż na Pod* W. Matlakowski, 204 op. cit., tabl. X L I I . halu, d u ż ą r o z m a i t o ś ć bogato r o z w i n i ę t y c h f o r m (pod­ h a l a ń s k a „leluja"); widoczne s ą t u , przetworzone na sposób ludowy, w p ł y w y ornamentyki stylowej (np. w y s t ę p u j ą c y na łokciach z Opolszczyzny i w zdob­ nictwie p o d h a l a ń s k i m m o t y w tulipana). M o t y w y r o ś l i n n e , bardziej zadomowione w rzeźbie p o ł u d n i o w e j Polski, o d z n a c z a j ą się w i ę k s z ą r ó ż n o ­ rodnością i dojrzałością f o r m a l n ą , czego brak ubogim i s ł a b o jeszcze r o z w i n i ę t y m drzewkom z przęślic kie­ leckich. Podobnie, znacznie bogatsze w swej oprawie ornamentalnej s ą na obszarze Polski p o ł u d n i o w e j r o ­ zety c y r k l o w e czy m o t y w y w postaci kół w s p ó ł ś r o d kowych. N a terenie Góralszczyzny w y s t ę p u j e w licz­ nych odmianach ornamentalnych m o t y w serca, k t ó r y w snycerce kieleckiej zanotowany został zaledwie raz jeden, i to w najprostszym ujęciu k o n t u r o w y m . W zakresie kompozycji u k ł a d ó w ornamentu sny­ cerka ludowa p o ł u d n i o w e j Polski jest, j a k to wspom­ niano w y ż e j , bardziej zdyscyplinowana, co w y r a ż a się w dążności do ścisłego rytmizowania, zachowania symetrii i przejrzystości w budowie ornamentu. R e a s u m u j ą c w y n i k i powyższego p o r ó w n a n i a m o ż n a ogólnie s t w i e r d z i ć , że snycerka kielecka reprezentuje stadium pierwotniejsze. Przejawia się to z a r ó w n o w rodzaju stosowanych technik opartych na naj­ prostszym n a r z ę d z i u snycerskim, k t ó r y m jest szpi­ czasty nóż, j a k i w charakterze ornamentu złożonego niemal wyłącznie z elementów geometrycznych. Ś w i a d e c t w e m pierwotnej prostoty jest w y s t ę p u j ą c a w licznych p r z y k ł a d a c h swoboda kompozycyjna w ze­ stawianiu u k ł a d ó w ornamentalnych, k t ó r a niejedno­ krotnie m o ż e niepokoić b r a k i e m p r a w i d e ł organizu­ jących ornament i w y w o ł y w a ć w r a ż e n i e przypadko­ wości czy n i e p o r z ą d k u , a w rzeczywistości jest w y ­ razem ż y w i o ł o w e j , często naiwnej pasji tworzenia, d l a k t ó r e j analogii n a l e ż a ł o b y s z u k a ć w sferze sztuki ludów prymitywnych. W dziedzinie ornamentu geometrycznego snycerka kielecka osiąga niejednokrotnie wyższy poziom pla­ styczny aniżeli na Podhalu czy Śląsku. Odnosi się to szczególnie do rzeźby kieleckiej, głęboko ciętej, o fak­ turze j a k gdyby krystalicznej ( i l . 12), k t ó r a stwarza na powierzchni przedmiotu bogatszą g a m ę ś w i a t ł o ­ cieniową. O i l e snycerze z Kielecczyzny potrafili o s i ą g n ą ć d o s k o n a ł e w y n i k i w zakresie ornamentu geometrycz­ nego, o tyle ornament r o ś l i n n y w y s t ę p u j e t u w sta­ d i u m z u p e ł n i e p o c z ą t k o w y m . Są to spontanicznie po­ dejmowane p r ó b y wzbogacenia tradycyjnej ornamen­ t y k i , pozbawione jakichkolwiek w p ł y w ó w wzornic­ twa zaczerpniętego z inwentarza s t y l ó w historycznych, k t ó r e t u w i d a ć nie d o t a r ł y . Arealistycznie traktowane formy r o ś l i n n e nie zdążyły się na terenie Kielecczyzny bogaciej r o z w i n ą ć , gdyż n a w a r s t w i ł a się na nie i za­ głuszyła je najnowsza moda, w n o s z ą c a do tutejszej snycerki naturalistyczne tendencje w t r a k t o w a n i u de­ koracji r o ś l i n n e j . Z tego, co powiedziano dotychczas na temat ludo­ wej rzeźby dekoracyjnej na Kielecczyźnie, wynika, że nie posiada ona w ł a ś c i w i e ścisłych analogii, k t ó r e �T—."Tj 12««' KOŃSKIE „a„„ '/ • • ta ''SKARŻYSKO 2S.' I KAM. , i/; • 1 OKIELCE - *20 STARACHOWICE O <5 ! 1 2! OPATÓW o 21 ( J£,ORZE)dw .->•, O CHMIELNIK STASZdw> , o —j PIŃCZÓW O BUSKO i < i ^KAZIMIERZA-O WLk ,( w <L. ) " O MIASTA • MIEJSCOWOŚCI POWIATOWE S K Ą D POCHODZĄ, MATERIAŁY Zasiąg występowania przęślic zdobionych. Spis miejscowości: 1 Twarda, 2 Małoszyce, 3 Kruszewiec, 4 Libiszów, 5 Radzice Małe, 6 Ossa, 7 Wysokin, 8 Całki (pow. Opoczno), 9 Rusinów, 10 Bieliny (pow. Przy­ sucha), 11 Stare Stużno, 12 Zakościele (pow. Opoczno), 13 Brzoza, 14 Mąkosy Stare, 15 Mąkosy Nowe, 16 Cecyliówka Głowaczowska (pow. Kozienice), 17 Jastrzębia (pow. Radom), 18 Jedlnia Kościelna (pow. Kozienice), 19 Krzyżanowice, 20 Seredzice (pow. Starachowice), 21 Su­ chedniów, 22 Bieliny, 23 Kakonin (pow. Kielce). 24 Morawicka Wola (poi<>. Kielce). 25 Odrowąż (pow. Końskie). pozwoliłyby na bardziej globalne zestawienie snycerki kieleckiej ze s n y c e r k ą jakiegoś innego obszaru na terenie Polski. Analogii takich n i e znajdziemy r ó w ­ nież na terenie obszaru Słowacji czy Węgier. Naj­ bliższą j e j , jeżeli chodzi o ogólny wyraz w y n i k a j ą c y Fot. Jan Świderski. Rys.: Maria Z Wiglusz — il. 11. Czarnecka Tabl. III. Fragmenty przysiadek przęślic u nasady pióra: 1 Libiszów, 2 Wincentynów, 3 Małoszyce (pow. Opoczno), 4 Mąkosy Stare (pow. Kozie­ nice), 5 Oziębłowice (pow. Opatów), 6 Jedlnia Kośc. (pow. Kozienice), 7 Okół (pow. Iłża), 8 Twarda, 9 Brzoza, 10 Bieli­ ny (pow. Opoczno), 11 Kako­ nin. 12 Łączna (pow. Kielce). z zasobu ś r o d k ó w technicznych i gamy e l e m e n t ó w formalnych, wydaje s i ę w n i e k t ó r y c h swych przeja­ wach (nie p o w i ą z a n a genetycznie ze s n y c e r k ą kie­ lecką) snycerka ludowa Rumunii, k r a j ó w b a ł k a ń s k i c h i Rosji. — tabl. I . II, III, mapka, il. 9; Tyrs-Wenhrynatwicz — il. 10; � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/78d4aadeaadd4f4697b09077b95bbb37.pdf c09f139dc2fbf9bddf2d5dd859aecad4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2496 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2319 Title A name given to the resource Myśmy ustanowili przyrodę - rozmowa / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.3-4, s.133-138 Creator An entity primarily responsible for making the resource Myśliwski, Wiesław; Sulima, Roch; Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Myśmy ustanowili przyrodę O przyrodzie, ptakach, zwierzętach i okrucieństwie rozmawiają: Wiesław Myśliwski, Roch Sulima, Aleksander Jackowski Przyroda i formuły R.S. - Można by zacząć od ogólnie przyjętej, a przy tym zdroworozsądkowej tezy, iż chłop nie stawał na zewnątrz przyrody, nie wyodrębniał się z niej jakimś aktem świadomo­ ści. Dlatego też - może to zabrzmi ryzykownie, przyroda nie mogła być właściwie do pewnego momentu, źródłem prze­ żyć, czy doznań estetycznych - w naszym rozumieniu. Trzeba rozgraniczyć dwie rzeczy. Przyrodę, naturę i obraz przyrody np. w słowie ludowym czy w plastyce ludowej. Z jednej strony przyroda byłaby księgą pracy - zapisywaną w chłopskim działaniu; z drugiej strony mogłaby być księgą wyobraźni - modelem poznawania tego, co nieznane. To dwa wstępne ustalenia. Bo przyrody - w naszym rozumieniu - jako przedmiotu kontemplacji nie zna pieśń ludowa, nie zna bajka. Są w nich konwencjonalne znaki natury, to samo mamy w malarstwie ludowym, gdzie przyroda jest symbolicznie zaznaczona, dopisana do architektury, ale nie analizowana. Jest jakby wtórna, np. w stosunku do architektury w średnio­ wiecznej ikonie, czy na freskach Giotta. Pejzaż w sztuce ludowej rodzi się bardzo późno i mówimy wówczas raczej o sztuce naiwnej, a nie ludowej. Tak samo, pamiętamy: nie ma przyrody w chłopskiej fotografii. A jeśli jest, to też jest sztuczna i pochodzi raczej z miastowego atelier, gdzie występuje konwencjonalna brzoza, strumień, ogrodzenie. Jest to raczej inkrustacja drugiego planu, rzadko nato­ miast obiekt autonomiczny, pierwszoplanowy. W świadect­ wach chłopskiej kultury znaki przyrody są konwencjonalne. Na przykład w tekstach archaicznych: w micie czy bajce czarodziejskiej mamy oczywiście las, źródło, pole, górę, drogę... Ale to są kategorie - byty; kategorie, od których nie można się uwolnić. Są to fakty dominacji świata nad człowiekiem, a nie kategorie poznawania czy opisu tego świata, czy nawet tylko porządkowania rzeczywistości. Po prostu przyroda jest jak moc, siła, energia, nie ma natomiast obrazu przyrody, a więc czegoś, co nie jest nią samą, a jest jej doznaniowo równoważne, jest jej słowną czy ikoniczną iluzją. Nie ma tym bardziej przyrody, która mogłaby być przedmiotem kontemplacji. Można powiedzieć, że to czło­ wiek przynależy do lasu, źródła i pola, a nie są one we władzy człowieka. Mówiąc w dużym skrócie: obraz przyrody poja­ wia się w pieśni ludowej za sprawą formuły językowej w sposób konwencjonalny, jako przestrzenny substrat czy tło rzeczy i postaci. Śpiewa się w pieśni: „tam nad wodą kalina stojała, a pod tą kaliną dziewczyna płakała". Zawęże­ nie obrazu! Zawężenie obrazu, ale to też jest tylko pewna formalna kwestia, „Tam nad wodą kalina..." może znaczyć - gdziekolwiek! Natomiast, jak sądzę, obraz przyrody, a więc coś, co już jest wyraźnie przedmiotem kontemplacji, pojawia się wtedy, kiedy chłopi sięgają po pióro; wtedy kiedy zamyka się „epoka kolbergowska" - epoka anonimowej twórczości. Po prostu problem słowa wyzwala dopiero spojrzenie na przy­ rodę. Poprzez słowo, przede wszystkim jednak literackie, poetyckie, „cudze" np. słowo Lenartowicza, Konopnickiej, dochodzi się do obrazu przyrody, który wygląda tak schema­ tycznie i konwencjonalnie, że w tzw. pisanej poezji ludowej bywa on semantycznie pusty, przezroczysty. Sądzę, że słowo chłopskiej poezji (z nielicznymi wyjątkami np. Jan Pocek) nie wnosi nic odkrywczego do obrazu przyrody w literaturze. Nie znaczy to jednak, że nia ma ludowego języka praktycz­ nego, w którym mówi się o przyrodzie. Są np. ludowe nazwy kwiatów, ptaków, gwiazd, obłoków. Dla nas brzmią one niezwykle poetycko. Rejestrowali je dialektolodzy, interp­ retują dziś etnolingwiści. Powstaje zatem jakiś własny, ludowy wizerunek świata przyrody. Nie bądźmy przecież naiwni: dla chłopa przyroda była też księgą zapachów, księgą barw, księgą strachów. Zapewne te wartości były mu dostępne. Tylko że zapach był prawdopodobnie informacją, a nie przedmiotem kontemp­ lacji, tak jak to my czujemy, gdy wchodzimy do perfumerii wybrać np. jakiś zapach, co znaczy - wybrać jakiś styl. Po prostu nie była to alegoryczno-symboliczna księga natury, tak jak w renesansie czy baroku, ale - jak już powiedziałem, była to księga informacji sensualnej, dotykowej; natura była księgą pracy, może księgą metafizyki, ale nie księgą estetyki. Są to - powtórzę - zdroworozsądkowe tezy. O milczeniu rzeczowników W. M. - Ale, żeby na tym nie skończyć, coś powiedział - bo można nawet się zgodzić z tym wszystkim - to trzeba trochę zamieszać w tej dyskusji. Po pierwsze: chłop, mówisz, nie wyróżniał, nie wyodrębniał się z przyrody, tu jest pierwsza wątpliwość. A może tylko nie wyrażał tego? A jeśli nie wyrażał lub wyrażał to inaczej, niż my wyrażamy - to dlaczego? Bo jeśli w zapisach chłopskich (to nie tylko dotyczy poezji, to dotyczy różnych zapisów „koniecznych" czy użytkowych) są konstatacje jedynie typu rzeczowniko­ wego - to może jest to kwestia języka? Otóż mowa chłopska jest w gruncie rzeczy bezprzymiotnikowa. Natomiast każda kontemplacja jest przymiotnikowa. I zauważ jedną rzecz, nawet w tym kawałku cytatu, który przytoczyłeś, jest np. rzeczownik woda. I w tym cytacie nam się jawi obraz tej wody, przez strukturę sytuacji, przez strukturę zdania, w którą wkomponowany jest ten rzeczownik woda. I tak jest na ogół zawsze w chłopskich zapisach. Można by powie­ dzieć, że chłopskie zapisy są właściwie najbardziej idealnymi zapisami literatury, ponieważ prawdziwa literatura też po­ winna być bezprzymiotnikowa. Ale to nie znaczy, że tam nie ma kontemplacji. W tym cytacie o kalinie jest właśnie kontemplacja. Sytuacja, opisana w tym zdaniu, jest sytuacją kontemplacyjną. Moja uwaga dotyczy właśnie tego, że chłop wyrażał inaczej swoje miejsce w przyrodzie ponieważ inny był chłopski język. I to by nas prowadziło - do zastanowienia się nad chłopskim sposobem wyrażania przyrody. To jest inny w ogóle stosunek do przyrody nie mieszczący się w naszych konwencjach. I dlatego wyciąganie wniosków musi być bardzo ostrożne, musi przede wszystkim prowadzić najpierw do zastanawiania się nad systemem języka, w którym chłop w ogóle określał swoją sytuację. 133 I �Być może kultura chłopska jest przede wszystkim kulturą milczenia. Słowo w tej kulturze ma zatem znaczenie sym­ bolu, metafory, znaku nie tylko komunikacyjnego. Jeden rzeczownik w tej kulturze znaczy czasem więcej niż cały nasz opis. I na ogół nie wyraża się tego, co się widzi, bo to jest. I przez samo to, że jest, jest już mową, chłop - stwierdzam to w formie pytania - rozmawiał milczeniem z tą przyrodą. Prawdopodobnie także przyroda rozmawiała z nim. Mieli wzajemny kod, stanowiący dla naszego inteligenckiego myś­ lenia tajemnicę. R. S. - To nie wyklucza tezy postawionej na początku naszej dyskusji... W. M . - Nie, oczywiście nie, ale to nie znaczy np. że chłop nie przeżywał zachwytów nad przyrodą, tylko wyrażał swój zachwyt, swój podziw, swoje wartościowanie - inaczej. Jeśli chłop powiedział: o niebo! - dajmy na to - to w tym było wszystko. Jemu niepotrzebny był żaden przymiotnik. Bogactwo samej nazwy, spektrum znaczeń, jakie było w sa­ mej nazwie, było inne niż w naszych nazwach, choć pozornie są to te same nazwy. Bo jak czytasz np. chłopskie zapisy, powiedzmy, testamenty, to nie możesz powiedzieć, że egzys­ tencja toczy się na zewnątrz przyrody, że chłop jest wywłasz­ czony z przyrody; że nie czuje z nią związku, że nie czuje emocji wobec przyrody. Tylko, wydaje mi się, że jeśli mamy mówić o relacjach: chłop - przyroda, to czy chcemy, czy nie chcemy, musimy przede wszystkim mówić o języku, starać się wniknąć w ten chłopski język. A. J . - Rzecz dotyczy nie tylko wrażliwości na przyrodę, pewna sfera odczuć chłopa nie jest nam znana, nie opisują jej żadne teksty, np. testamenty. Nie wiemy jak reagowano np. na śmierć, a przecież ograniczając się tylko do opisu etnograficznego z zewnątrz, widzimy jedynie skonwenc­ jonalizowaną formę zachowań. W środowiskach miejskich literatura, zwłaszcza początku wieku, wykreowała obraz rozpaczy kobiety, która straciła dziecko. Umierało się z miłości. A na wsi? Czy też się umierało z miłości, czy też wszystko toczyło się w sposób mniej egzaltowany. Śmierć, stale obserwowana w przyrodzie, była zjawiskiem po prostu bardziej naturalnym. Nieuniknionym. Sprawa wartościowania estetycznego: dla mnie ładna krowa, to kształtna, zgrabna, pięknie sklepiona. A Jacek Olędzki pytając o preferencje estetyczne chłopów na Kur­ piach dowiadywał się, że krowa ładna, to duża, tłusta, dająca dużo mleka. A więc użyteczna. Wartościowanie tylko estetyczne stanowi przywilej ludzi, którzy nie muszą zwracać uwagi na inne funkcje. Venus z Willendorf miała rozłożyste biodra, ponieważ w tamtych warunkach dawało to szanse urodzenia dziecka. Marylin Monroe nie miała żadnych szans u ludów kopieniaczych, zmuszona do ciężkiej harówki na polu. R. S. - Ideał urody u rosyjskich chłopów (analizowany zresztą przez uczonych) jest dokładnie taki sam, podobnie Handzia w „Konopielce". A kobiety w filmie „Mondo cane"? A. J . - No właśnie. Jednocześnie Olędzki stwierdza, że ocena estetyczna krajobrazu zależy od przyzwyczajenia. Dla Kurpia góry są brzydkie, zaś góral źle się czuje nad morzem czy na równinie. Pojęcie piękna wiąże się więc z tym, co kształtuje nasza podświadomość. Mówiąc o „pięknie" roz­ mawiamy innymi językami. W. M . - Absolutnie się z tym zgadzam. Tu dochodzimy właśnie do istoty rzeczy. Nie możemy w spojrzeniu na chłopską kulturę, na chłopskie zachowania, na chłopską estetykę - posługiwać się naszymi pojęciami, naszymi przy­ zwyczajeniami, naszym językiem. To jest podstawowy błąd, metodologiczny, poznawczy. I dlatego, jeśli będziemy naszy­ mi narzędziami tę sprawę badać, to dojdziemy do kon­ statacji, że chłop nie wyrażał stosunku estetycznego na przykład: nie miał skali przymiotnikowej - wobec tego nie 134 wyrażał zachwytu. On nie miał potrzeby wyrażać. Zachwyt wynika zawsze z pewnej obcości, z pewnego dystansu, czy nawet niewiedzy: coś się nagle zobaczyło - i zdziwienie. On nie miał powodu być zdziwionym. On o przyrodzie, w której żył, wiedział wszystko. Wysysał jej znajomość z mlekiem matki. Czerpał tę wiedzę z doświadczenia pokoleń, na­ kładając na to własne doświadczenie. Był skazany na przyrodę tak samo jak na los. Czuł wobec przyrody pokorę. A pokora jest najwyższym stanem zachwytu, najwyższą formą kontemplacji. Podany tu został klasyczny przykład, gdy chłop przeniesiony ze swojej przyrody w inną przyrodę, przestawał żyć. To była miara. Czy to jest miara estetyczna? - Oczywiście, też. To jest miara tak głęboko estetyczna, aż tożsama z miarą ontologiczną. A. J . - Tylko nie zwerbalizowana. 0 samorództwie i sacrum R. S. - Jak poznać to, co nie wyrażone, czy nawet niewyrażalne? Jak poznać stosunek chłopa do przyrody? On się zawiera w samej etymologii słowa przyroda, w zwrotach: „przyrodzenie", „przyrodni". Bo przyroda jest odpowied­ nikiem tego, czym w łacińskiej tradycji jest natura. W języ­ kach słowiańskich jest to właśnie oznaczenie czegoś, co jest przyrodzone, wrodzone, co jest samorództwem, co nie jest dodane, co nie jest wniesione z zewnątrz. Przyroda jest hipotezą wszechogarniającej, samoodradzającej się „cało­ ści". A zatem mówienie o przyrodzie rzeczywiście nie musiało istnieć jako coś, co ma osobny słownik, osobny styl, nie musiała istnieć osobna mowa. To był w zasadzie język bytu. Mówienie czy ustosunkowywanie się do przyrody, to tyle samo, co bycie w tej przyrodzie. Ale czy przyroda nie była też swego rodzaju lustrem, w którym chłop dostrzegał siebie. 1 nie tyle mógł wówczas powiedzieć: - to właśnie „ja", ile raczej mógł w tym lustrze natury dostrzec swój i n n y od wszystkiego, co go otaczało - kontur, sylwetkę. A. J . - Chłop był od przyrody niesłychanie uzależniony: od jej rytmu, od długości dnia, od tego czy będzie deszcz czy tego deszczu nie ma. Od tego zależał jego byt, stąd próby oddziaływania na przyrodę wiążą się z religijnością ludową; z mitologiami. W. M . - Ja bym to jeszcze uzupełnił. Chłop nie tylko był uzależniony od przyrody ale też prawdopodobnie sądził, że i przyroda jest w równym stopniu uzależniona od niego. Stąd cała rytualizacja jego stosunku do przyrody. To, co ja tam w Kamieniu napisałem o tej kromce chleba, bez której ziemia nie urodzi. Nie może się zacząć cykl życia bez rytualnego początku. To było przecież przypisanie sobie równorzędnego znaczenia. Że ta ziemia bez niego jest bezradna. Że się nie oswoi, nie otworzy, nie zamknie. To świadczy w gruncie rzeczy o integralności równopraw­ nej. Bo prawdziwa integralność nie jest tylko poczuciem istnienia w czymś, ale jest poczuciem istnienia w równopraw­ nym związku. A rytualizacja innych rzeczy? Pan tu wspo­ mniał, jak chłop przeżywał śmierć. Ale on miał i sposoby na tę śmierć! W mitologii chłopskiej przetrwało mnóstwo świadectw przekładania sobie śmierci na dogodną chwilę. Odpędzania śmierci. Targowania się ze śmiercią. Partnerst­ wa wobec śmierci. R. S. - Tak, myślę, że problem ten jest szczególnie ważny. Rytualizacja stosunku do rzeczywistości, posiadająca uzasa­ dnienie magiczno-mityczne, zaczęła nakładać się i przenikać z chrystianizacją chłopskiego stosunku do przyrody. Sądzę, że wraz z pojawieniem się chrześcijaństwa, czy zagospodaro­ waniem przez chrześcijaństwo kultów pogańskich, stosunek do przyrody zaczął się zmieniać. To znaczyło bardzo wiele. A. J . - Dlaczego? Co się zmieniło w odczuciu magicznego związku z przyrodą? �R. S. - Można by powiedzieć, iż nauki kościelne uprawo­ mocniły inne siły sprawcze, ustanowiły (choć proces tego ustanawiania jest długi i skomplikowany) innego gwaranta status quo w tym świecie. Sacrum chrześcijańskie - na­ kładające się na sacrum magiczne, w różny sposób z nim poprzenikane, stworzyło jeszcze inny typ uzasadnień - doko­ nało wyłomu światopoglądowego. Oto jest jeszczejakiś inny sposób wyjaśniania tego, że zboże rośnie, las trwa, a kwiaty rozchylają swoje pąki. W. M. - Ja bym się częściowo z tą tezą zgodził pod warunkiem, że chrystianizacja polegała m.in. na próbie nauczenie chłopa przyrody w taki sam sposób jak nowej wiary. Nazwałbym to latynizacją przyrody w chłopskiej kulturze. R. S. - Jako księgi wiary W. M. - Mniej więcej. Bo co to właściwie znaczy przyroda? To jest nasze pojęcie, ludzi wykształconych. Znowu wracam do poczucia pierworodności. Są pewne, przynajmniej pośrednie, dowody na to, że nie istniało w chłopskim kosmosie - bo tak to trzeba nazwać - coś takiego jak przyroda. To jest pojęcie stworzone przez kolejne etapy rozwoju świadomości ludzkiej. Prawdopodobnie w kulturze chłopskiej wyobrażenie przyrody jest zupełnie inne i na czym innym polega. Tak jak wyobrażenie śmierci wyobrażenie zaświatów, wszechświata, Boga. Bo kiedy my mówimy - przyroda, to od razu wyodrębnia nam się pewna wizja, jakby oddzielna od nas, (o właśnie!) którą musimy podziwiać, którą musimy kochać, którą musimy ratować. R. S. - Ale właśnie chrystianizacja - jak słusznie powie­ działeś - umożliwiła postrzeganie przyrody jako czegoś osobnego i nam w jakimś sensie podległego. Zapewne chrześcijańskie przekonania czy wobrażenia raju mogły się okazać dla chłopa pewnym wzorcem estetycznym; mogły uzasadniać inne spojrzenie - na te same kwiaty, tę samą łąkę, na drzewa czy ptaki. Ileż w ludowych legendach, ludowych nazwach świata przyrody jest aluzji i nawiązań do rajskich wyobrażeń? W. M. - To jest dalszy ciąg mojej pierwszej kwestii, czyli j ę z y k a . A właściwie jej podpunkt: czy chłop w ogóle wyróżniał nie tyle siebie z przyrody, tylko przyrodę z siebie. Tu każdy z nas ma na pewno wiele nieoczekiwanych zaskakujących przykładów na stosunki chłopa z przyrodą. Ja pamiętam, jak opowiadano m i , że chłopi, po powodzi batożyli rzekę; Samo pojęcie przyrody należy więc zrewido­ wać i starać się, jeśli to jest możliwe, zrozumieć, jak świat przyrody, w różnych formach swego istnienia mógł kształ­ tować się w wyobraźni chłopskiej, i jak tę wyobraźnię kształtował. A poza tym. Jeśli my mówimy: przyroda, to przecież samo pojęcie przyrody nie tylko wyodrębniamy, ale w jakiś sposób zubożamy, bo to dla nas jest pejzaż, coś poza nami, przed nami, obok nas, lecz nie w nas. Tymczasem w kulturze chłopskiej - bo wolę używać tego pojęcia - podejrzewam, a nawet miałbym na to dowody, przyroda była częścią osobowości człowieka, była integralna z nim, istniała przede wszystkim w nim, a na zewnątrz była jakby odbiciem tego istnienia wewnętrznego. Ta przyroda „zewnętrzna" była przecież usymboliczniona. Ptaki, drzewa miały swoje rangi, swoje znaczenia pozaprzyrodnicze, wycie psa, skrzek sroki, nawet kształty chmur obdarzone były ludzkimi przeczuciami itd. R. S. - W kulturze niechłopskiej była sprawa stosunkowo jasna. Od czasów antyku, powiedzmy od Arystotelesa, to wszystko było jakoś uporządkowane. Wystarczy także wspomnieć wczesnochrześcijańskiego Fizjologa czy średnio­ wieczne bestiariusze, aby stwierdzić, że przyroda była jakoś opisana: każdy ptak, każde zwierzę miało swoje miejsce, swoje funkcje. Natomiast w kulturze chłopskiej, jeszcze tej XIX-wiecznej, to wszystko mogło być tylko powtarzalnym doświadczeniem, przekazywanym przez tradycję mówioną. Nie medytowano na ten temat w sposób systematyczny. System przyrody, który istniał za sprawą człowieka, domino­ wał nad systemem myśli spekulatywnej. O ptakach i przysłowiach A. J . - No dobrze, ale teraz mów nie jako ten, kto jest posiadaczem różnych systematyk czy bestiariuszy, ale mów o stosunku do zwierząt jako człowiek, który jest za wsi. W. M. - Sądzę, choć to może ryzykowne, że stosunek chłopa do zwierząt był zawłaszczający. To znaczy, że wszyst­ ko co się rusza, chłop by najchętniej udomowił. Udomowił co prawda parę zwierząt, ale pewnie gdyby mu się dało udomowić i sarny i zające i ryby - to by to zrobił. A nawet prawdopodobnie udomowiłby wszystkie te wyobrażeniowe smoki itd. To jest również jego stosunek do przyrody, w którym nie czuł się wyłącznie podporządkowany, ale w różnym stopniu czuł się - równorzędny. To jest pierwsza sprawa. Coś udomowić. Przecież spotykaliśmy w swoim dzieciństwie takie rzeczy пр.: jeśli się kawka dała udomowić, to się ją udomawiało. Przypomnijmy tylko stosunek do bociana. Przecież bocian nie spełniał takiej roli, jaką spełniała: krowa, pies, kot. On przylatywał i odlatywał; on się nie dał tutaj do niczego zaprząc ... choć nieprawda! - On się dał zaprząc, ale w innym sensie. R. S. - Był jednak jakoś bezinteresowny? W. M. - Tak, budowało mu się gniazdo, patrzyło się, czy bociany są. On był ptakiem - już domowym. Znaczył swoją bezinteresownością, coś symbolizował. On wiosnę przynosi, bocianowi narzucono też parę funkcji: czy stoi, czy leży, czy ma dwoje piskląt, czy ma troje - wszystko to coś zawsze znaczyło. Sroka, bardziej niezależna od bociana, została tak samo wprzęgnięta w całą tę chłopską użyteczność. W mojej rodzinie, po zachowaniu sroki przeczuwało się nieszczęścia. Jak sroka siadała na gałęsii blisko domu - ja do dnia dzisiejszego nie mogę się tego wyzbyć - i zaczęła skrzeczeć, to moja babka mówiła, coś się stanie, nie ma rady. I zganiała ją. A dziadek mówił - i tak nie pomoże, bo już zaskrzeczała. R. S. - W chłopskim świecie wszystko wydaje się wyjaś­ niać, nawet to, co dla nas jest logiczną sprzecznością. Nie darmo powiada się, że „na wszystko jest przysłowie" i „na dwoje babka wróżyła". Ostatecznie, funkcją przysłów jest neutralizowanie sprzeczności. W. M. - Nie tylko. Jest taki piękny esej Karela Ćapka O mądrości przysłów ludowych. Chyba tak tytuł brzmi. Otóż Ćapek próbuje dociec, skąd ta sprzeczność przysłów, że jedne drugim zaprzeczają i na każdą sytuację można znaleźć przysłowie, choćby i sytuacje sobie zaprzeczały. I dochodzi do wniosku, że ów paradoks jest przejawem głębokiej mądrości życiowej. Że przysłowia ludowe są niczym innym jak wielką księgą pocieszenia. Ich zadaniem jest przychodzić z pomocą człowiekowi w każdej sytuacji. Lecz skoro jesteśmy już przy ptakach, to na przykład nie rozgryzłem do dnia dzisiejszego jednej rzeczy, stosunku chłopa do jaskółki i do wróbla. W gruncie rzeczy jaskółka jest umiłowana. Jest pod strzechą. A. J . - Jest ptakiem Matki Boskiej. W. M. - Natomiast wróbel jest z pogardą traktowany. Pamiętam, jak kiedyś mój wujek mówił - to na gównie siada. R. S. - W tradycji ludowej, co do wróbla jest sporo określeń. Najczęściej, że to jest żyjąca, naoczna, ćwierkająca pospolitość. W. M. - Ale właśnie, czy nie dochodzimy tutaj do wyodrębnienia pewnej kategorii estetycznej? Siada na gów­ nie... Nie mówi się, czy on jest ładny, czy brzydki. Jaskółka lot ma podniebny i nie siada na gównie. 135 1 �R. S. - A więc są dwie sfery ptasie? A. J . - Ale jaskółka równocześnie mówi o tym, czy będzie deszcz. Czy ona wie więcej, niż ten pospolity wróbel? W. M . - Ale on też jest pożyteczny, bo na przykład nie tępi się na wsi wróbli. Wróbli jest zatrzęsienie. I potrafią być szkodnikami, a nie tępi się wróbli. R. S. - Tak, wróbel jest chłopskim symbolem vanitas, symbolem marności przemijania, ale też pospolitości i mno­ gości, właśnie czegoś nie dającego się zdefiniować. Ot po prostu - wróbel! Wszystkie zwierzęta, które są związane ze sferą gnojną, np. świnie, mają konotacje także negatywne, oprócz użytkowych, a przy tym, świnia uchodzi za niezwykle mądre zwierzę.I też tajemnicze właśnie. Bardzo tajemnicze, a więc coś tam jest niedopowiedzianego, niedogadanego i zapewne chłop nie chce wszystkiego wiedzieć. Przy chłops­ kim „etosie obowiązku" taka wiedza o czymś, czego nie powinno się wiedzieć, działałaby paraliżująco. R. S. - Szatan dobudowuje świat po kawałku, tylko że jest to zawsze kawałek zły. Ale wracając do grzybów, to wszyst­ kie one są świadkami tamtego świata, stale się same z siebie rozmnażają, jako i dobro i zło! W. M . - Ja bym tutaj ostrożnie z tym i tamtym światem. Bo w chłopskim kosmosie nie ma czegoś takiego.. Jest jeden świat. A. J . - Wróćmy do grzybów. Czy jeżeli się grzybnię odsłoni, to później grzyb nie urośnie? R. S. - Tak, nie wolno dotykać ręką, tak jak nie można dotknąć wyobrażeń, bo dla mnie grzybnia to coś z wyo­ braźni. Ważne jest to magiczno-mityczne przekonanie o „prze­ świcie" do tamtego świata, jaki by on był, przekonanie o tajemnicy. To przekonanie znaczy tyle samo, co siły przyrody. Odpowiednikiem naszego umysłu jest tam Tajem­ nica. O tajemnicy O zróżnicowaniu na istoty dobre i zle A. J . - Istnieje zróżnicowanie na istoty nacechowane pozytywnie i negatywnie. Na przykład kiedy mówimy 0 zwierzętach, o ptakach, to jedne są diabelskie - te czarne, np. kruki - przynoszące nieszczęście, a drugie są od strony nieba, od tej strony przylatuje jaskółka, pojawia się bocian. 1 ten podział też istnieje. Niektóre rzeczy trzeba zgnieść i tępić - bo są złe, a niektóre są dobre, pożądane. W. M . - Ale jeszcze jedno, w tym, co pan powiedział, jest zawarta cząstka odpowiedzi na to pytanie, od któregośmy zaczęli. Czy to nie są właśnie kategorie estetyczne? Czy nie są nimi rozróżnienia na: pożyteczne - niepożyteczne; złe - dob­ re; spełniające takie lub inne role? Dające się zaprząc do takich lub innych powinności - obojętnie czy pragmatycz­ nych, czy wyobrażeniowych. Nie ma tam takiego rozróż­ nienia, to my sobie tu rozróżniamy. Czy w tym nie jest zawarta już przymiotnikowa estetyka. R. S. - Podział na jasną stronę i ciemną stronę świata? W. M . - Niekoniecznie, dlatego, że tu była cała skala niuansów; tu nawet nie dałoby się tak rozrąbać na dwie strony. A. J . - A jest tak, że wobec rzeczy, które należą gdzieś do sfery niebieskiej, zachowujemy szacunek, jesteśmy wyrozu­ miali; natomiast tam, gdzie występuje sfera piekielna, tam możemy wszystko niszczyć, jeżeli się tylko tego nie boimy. R. S. - Kreta jeżeli się wyłonił, trzeba było zabić. W. M . - W ziemi go zabijano! R. S. - Ropucha też była znienawidzona. W. M . - No tak. Ale się jej jednocześnie nie zabijało, bo zadanie ropuchy, to... A. J . - Tak, tak, to jest cały świat. Nie można wydzielić przyrody ze świata filozofii. W. M . - Tak jest. Powolutku jakbyśmy się trochę wsączali w tej chwili w świat przyrody. Zarysowuje się nam zupełnie inna koncepcja świata. Z innymi pojęciami, innymi katego­ riami. Z innym językiem. O grzybobraniu R. S. - W przestrzeni podniebnej są gołębie, ... jaskółki, bociany, ale także pszczoły. Wszystko to należało do sfery boskiej. Miód miał zawsze coś z magii i boskości. Natomiast grzyby mają bardzo ambiwalentną wartość, to jakby twory wyrastające ze stale odradzającego się, tajemniczego i nie­ zniszczalnego podziemia. A. J . - Szatan zawsze naśladuje Pana Boga, tylko psoci. Jeśli mamy prawdziwki, to ich wrednym naśladownictwem są szatany. 136 A. J . - Jest jakaś tajemnica Wszechświata. O właśnie! Żyjemy w nieustannym poczuciu tej tajemnicy. Ja myślę, że właśnie to,co jest charakterystyczne dla życia chłopa - to jest przeświadczenie, że tajemnica istnieje wszędzie. I ta tajem­ nica nas osacza wszędzie. O niej się nie myśli, bo ona jest częścią naszego bytu. W. M . - Otóż chłop żył w przeświadczeniu, że świat jest tajemnicą. I świetnie, że jest tajemnicą. Dopóki jest tajem­ nicą, jest w ogóle coś wart. I nie należy naruszać tej tajemnicy. Bo gdyby się naruszyło tajemnicę świata - właś­ ciwie naruszałoby się własną osobowość. Własny sens. Tak jak my dziś naruszamy, kiedy chcemy poznać wszystko. A. J . - To tak, jakby kamień wyjąć. W. M . - Tak. Naruszamy... i to naruszanie tajemnicy prowadzi nas przecież coraz bardziej do pesymizmu, do lęku przed brakiem tajemnicy, upowszechniania się bezsensow­ ności istnienia i tym podobnych rzeczy. R. S. - A w naszej zracjonalizowanej kulturze, jak się wydaje, tajemnicę gotowi jesteśmy przyznać człowiekowi. Sens ludzkiego świata trwa dla nas, dopóki tajemnicą jest dla nas „drugi" człowiek. Inaczej, niepotrzebna byłaby literatu­ ra, sztuka... Odmiennie rzecz wygląda - nazwę to tak - w humanistyce chłopskiej. Tam przyrody nie wolno odzierać z tajemnicy. A. J . - Co to znaczy, że nie chcemy naruszyć tajemnicy człowieka? Bardzo chcemy naruszyć. Tylko mamy wpojone różne zakazy. To są zakazy, wniesione, ale nasze zaintereso­ wanie cudzą tajemnicą oczywiście istnieje. R. S. - Ale w chłopskim świecie stosunek do innego człowieka to był stosunek do sąsiada, krewnego, a więc do kogoś posiadającego konkretny grupowy (społeczny) status. Wtedy nie zakładało się, że nie trzeba o nim czegoś wiedzieć, że nie wolno wiedzieć, ale raczej chciało się wiedzieć wszystko. Był to stosunek duszoznawczy, psychoanalitycz­ ny. Chociaż swoje sny opowiadało się nawet sąsiadom. Inaczej, po prostu zmarnowałyby się. W. M . - Nie, tam właśnie nie tyle się chciało wiedzieć, tam się wiedziało. Co było też naturą, było czymś, co nawet nie budziło zastanowienia. R. S. - I być może większą tajemnicą była jaskółka, wróbel, las niż drugi człowiek. W. M . - Tak, bo skoro się żyło od dziada, pradziada w ciasnej gromadzie, to wiedza o wszystkich ludziach, mieszkających razem od paru pokoleń była tą samą wiedzą, co o swoich najbliższych. To było coś naturalnego. A. J . - I to była wiedza życia praktycznego. Natomiast sądzę, że istniała pewna sfera, w którą się nie wchodziło; pewna sfera - również myśli. W. M . - Nawet dbało się, żeby nie wchodzić. A. J . - Przestrzegało się. Wiadomo, że na wsi występowały �różne preferencje seksualne. A co my o tym wiemy? W ogóle - sfera erotyki pozostaje w ukryciu. Pieśni, nawet te ob­ sceniczne też ulegają skonwencjonalizowaniu. Samo słowo „parobek" może mieć dziwne konotacje. Nietypowe skłon­ ności musiały występować; występują w każdej populacji, w pewnym wieku rozwoju osobniczego. Tylko my o tym nic nie wiemy. To były rzeczy okryte sferą milczenia, tajemnicy. W. M . - Ciągle mi się z dzieciństwem kojarzy pewne zdanie. Kiedy jako dziecko pytałem o to coś, to słyszałem: a po co ci to wiedzieć? A. J . - Chłopa strzeżono, aby samodzielnie nie myślał, nie zadawał trudnych pytań. Przecież jeszcze przed I wojną światową, ale gdzieniegdzie i do dzisiaj jeszcze zakazują czytania chłopom Nowego Testamentu, żeby przypadkiem nie powstały herezje. R. S. - Oczywiście, żebyś nie zaczynał myśleć o wszystkim. Dlatego w średniowieczu znane było przekonanie, że niepiś­ mienny jest bliżej Boga, a do Boga należało się modlić śpiewem. Przyroda też śpiewała Bogu. A. J . - Bo Bóg to jest intuicja... O okrucieństwie A. J . - Mówiliśmy o tym, że nie można przekładać pewnych pojęć ukształtowanych na gruncie naszej świado­ mości, naszej kultury. Przykładem sprawa o k r u c i e ń s ­ t w a , np. zabijanie świń. Dla człowieka z miasta, to jest okrutne, krew jest w ogóle okrutna, choć zabite zwierzęta jadamy. A przecież krew jest czymś naturalnym. W naszej sferze zakazów cywilizacyjnych czy konwencji kulturowych krew łączy się z czymś niedobrym, tragicznym, przekrocze­ niem granic życia. Odczuwamy to sami po sobie. I na tym tle dopiero rysuje się odmienny stosunek chłopa do zwierzęcia. Jest on naturalny; ja lubię tę krowę, lubię tę świnkę - ale potem ją zarżnę. Bo tak być musi, bo w tym celują hoduje. R. S. - Ale jednak jakieś ludzkie wyroki zapadały w stosu­ nku do zwierząt. Ktoś mi opowiadał, że kiedy zabijano przed świętami świniaka to uderzono go tak niefortunnie obu­ chem, że się wymknął z obejścia i na trzy dni zniknął. Gdzieś go wreszcie znaleziono. I taki świniak nie mógł już po raz drugi stawać do egzekucji na tym samym podwórku. A. J . - Przeczytaj sobie Anatola France'a Poglądy księdza Hieronima Coignardal I tam masz to samo, opowiastkę o kimś, kto stanął przed katem, a ten źle uderzył, skaleczył ofiarę, i już nie mógł powtórzyć ciosu toporem. Uważano - widać Bóg tak chciał. R. S. - To można nazywać personifikowaniem natury. Uczłowieczaniem jej. Uczłowieczona natura dramatycznie nakłada się na naturę ubóstwioną, boską! A. J . - Tak to bardzo ciekawe, co w tej chwili powiedziałeś. W. M . - A co do koni, to przypominam sobie, ze swojego dzieciństwa w czasie okupacji, że przyjechali do naszej wsi jacyś tacy z Warszawy, zdaje się szmuglerzy, i założyli u jednego z gospodarzy w podwórku stację zabijania koni. Mięso przemycali do okupowanej Warszawy. I pamiętam, że to był szok, szok we wsi, że się konie zabija na mięso, że się w ogóle konie zabija. Panowało bowiem przekonanie, że koń powinien zdechnąć w sposób naturalny. Krowa nie, świnia nie. Koń powinien zdechnąć w sposób naturalny. Znamy z opisów takie obrazy śmierci konia. A. J . - Takie właśnie, prawie ludzkie umieranie. I jest to później w legendzie naszych powstań: koń grzebie nogą grób ułanowi. Stosunek: człowiek - koń jest zawsze paralelny. R. S. - Tak, ale z pobojowisk znane są sceny, kiedy ludzie zmarznięci rozcinają wnętrze konia i wkładają tam nogi, żeby się ogrzać i ocaleć. A. J . - Ale jednocześnie mamy opowieść, że koń ratuje życie człowiekowi, przeprowadza przez bezdroża, odczytuje złowróżbne znaki, unosi śmiertelnie rannego z pola bitwy. W. M . - Kiedy mówimy o stosunku chłopów do zwierząt, to właściwie trudno byłoby uogólnić, że jest on jednakowy \ do wszystkich zwierząt. Trzeba go zróżnicować tak jak do ptaków, jak do ziół. Podobnie do konia. Z tego wynika, że świat jawi się w sposób bardzo poszczególny. Poszczególność wynika z tego, że każda rzecz obdarzona została swoją rolą w świecie. R. S. - Przyroda jest właśnie księgą tych rzeczy, ale czy także księgą ludzi? W. M . - Nie ma rzeczy niepotrzebnych, nie ma rzeczy zbędnych, nie ma rzeczy tylko dla samego zachwytu. W ogó­ le - nie ma zachwytu. Podobnie jak nie ma okrucieństwa dla okrucieństwa. To się tak powszechnie sądzi, że chłopi są, czy też bywają okrutni wobec zwierząt. R. S. - Chłop żywemu nie przepuści... W. M . - Ja bym w ogóle próbował spierać się z tezą, że chłopi wobec zwierząt są jakoś szczególnie okrutni. Ciągle dochodzą słuchy, że ktoś swojego psa wywiózł i zostawił na drodze, bo wybierał się na urlop. Jeśli się nasłuchamy różnych rzeczy o zwierzętach domowych, a więc ku radości tylko trzymanych, to przepraszam bardzo, nie kwestionując okrucieństwa chłopów wobec zwierząt, trzeba powiedzieć, że to jest najbardziej z h u m a n i z o w a n e okrucieńs­ t w o . Tam jest zawsze z jakiejś przyczyny to okrucieństwo; nie jest dlatego, że mi się tak podoba, że coś mi jest nagle niewygodne; coś mi przestało być potrzebne lub przestało być lubiane. My natomiast w miastach bywamy okrutni w sposób „odhumanizowany" - jeśli można tak powiedzieć. Proszę zasięgnąć informacji w schroniskach dla bezdomnych psów. Przerażająca jest wymyślność sposobów pozbywania się zwierząt. A. J . - Jednym z moich silnych przeżyć z dzieciństwa było, kiedy widziałem jak woźnica bił straszliwie konia, który nie mógł ciągnąć pod górę ciężkiego wozu. On go walił za to, że żona taka wstrętna; że ma życie paskudne - odkuwał się na tym zwierzęciu. A na wsi nie wiem czy to istnieje. Ja tego na wsi nie spotkałem. W. M . - Powiedział bym tak: na wsi okrucieństwo jest praktyczne. Dam przykład, oszczeniła się suka. Miała czwo­ ro małych, jednego się zostawiło na chowanie. Co z tymi trzema zrobić? A no idź do Bartosza może wezmą. Nie chcą Bartosz, bo już mają. Idź do tamtego. Idź do owego. Mają, mają. Co z nimi zrobić? Przecież czterech psów nie będzie się chować. Trzeba te trzy wziąźć w worek i potopić. Niejako selekcja naturalna. Wspomniał pan tu o koniach. Biją konie, prawda, pod tę górę nie może koń wyciągnąć, ale przecież i ten gospodarz popycha mu ten wóz, jest cały zgrzany, umordowany. I przecież wie, że musi pod tę górę wyciągnąć - i przykłada. Czyli jak powiadam okrucieństwo spraktycyzowane. Nie ma natomiast okrucieństwa (choć wyjątki zdarzają się wszędzie), o którym tu przed chwilą mówiliśmy, że coś mi się nie podoba; nie te uszy, nie ten nos, dziecko przestało się interesować pieskiem, czy wyjeżdżam na urlop. A. J . - Potrzeba wyładowania agresji. Pamiętam, na Syberii tatarskich wozaków, którzy wyciągali zwalone drze­ wa, spośród pni, z wykrotów. Walili je lagami, wściekli, bo też byli zesłani, i oni na te konie krzyczeli: każdy koń się nazywał: jeden Wiaczesław Michąjłowicz (Mołotow), drugi Josif Wisarionowicz (Stalin), trzeci tak jak Beria - Leonid Pawłowicz. Więc bili i wrzeszczeli: Josifie Wisarionowiczu, ty skurwysynu, ja ci nery odbiję. I wali, piana mu na usta wychodzi. Tak odreagowywali swoją krzywdę. W. M . - Myślę, że to okrucieństwo jest jakoś integralne z całym tym światem. A. J . - W lecie widziałem w Koszalińskim - na polu beczka żelazna i pies przywiązany; wodę mu tylko wieczorem donosili; i on w tej rozprażonej beczce - krótko uwiązany, przeciwko dzikom! I to okrucieństwo, żeby tej wody jemu nie dać. W. M . - To jest taki sam stosunek, jak chłop bije babę, tak 137 �samo i przykłada koniowi. Po prostu. Bije dzieci - za coś. Za swoje krzywdy. A. J . - Bicie rozładowuje. 0 drzewach A. J . - Nigdy nie myślałem o tym, skąd się biorą deski 1 belki, przeżyłem bardzo silnie, kiedy zwaliłem w lesie (na Syberii) pierwsze drzewo. To odczułem jakbym człowieka zabił. R. S. - Właśnie, miałeś przez kulturę, sztukę czy literaturę wszczepiony określony stosunek do natury. Natomiast sto­ sunek chłopów do drzew jest inny. W. M. - Moim zdaniem do drzew jest stosunek w jakiejś mierze sakralny. Szczególnie do drzew domowych. Co innego do drzew w lesie, a co innego do drzew we wsi, do drzewa przed moim domem, w moim obejściu. A. J . - Kiedy powieszono na nim kapliczkę, stawało się święte. W. M. - Pamiętam takie sytuacje, wiadomo było, że drzewo się zwali i trzeba je ściąć, bo chałupę przygniecie. I to był dramat. To drzewo wrosło w nasz świat. I to tak, jakby wyrąbał kawałek - ja wiem? - nieba, czegoś tam. R. S. - Bo drzewo jeszcze odkładało pamięć przodków. Było zegarem, kalendarzem, kroniką i historią rodu. Znane były też zaślubiny z drzewem, braterstwo z nimi. W. M. - Masz rację, ze wszystkich przedmiotów - w tym otoczeniu - drzewo było obdarzone pamięcią. Pamięć chłop­ ska - jak wiadomo była krótka, to znaczy jeśli chodzi 0 pamięć genealogiczną. Ale pamięć drzewa była bardzo długa. Pamiętam, spotkałem się z tym wielokrotnie, ludzie niewiele wiedzieli o swoich dziadkach, pradziadkach itd. Ale wiedzieli, że to tam jakiś pradziadek Kacper posadził to drzewo. Później mogła być pustka - ale to drzewo wiedziało. A. J . - Drzewo widziało wydarzenie historyczne. Drzewo jako świadek. Drzewo w samej strukturze jest kalendarzem, bo ono każdy rok odkłada. W słojach widać, co kiedy było. To jest kalendarz. Ludzie potrafią według słoi powiedzieć w jakim roku był pożar, powódź. W. M. - Poza tym stosunek do drzew był różny w zależno­ ści od rodzaju drzewa. Na przykład, my w miastach, żeby drzewo nam szybko urosło, sadzimy topole. Topola na wsi była w pogardzie. Nie widziałem nigdy, żeby ktoś z własnej woli posadził topolę. Topole same wyrastały. Sadzić można było: jesion, wiąz, akację (każde drzewo szlachetne, trwałe drzewo, które długo rosło. R. S. - Morze białej piany na kwitnących akacjach i słodka wszechobecna woń, to są pierwsze zapachowe „wymiary" krajobrazu mojego dzieciństwa. W. M. - Wierzbę się sadziło, ale też ze względu praktycz­ nego, na przykład nad rzeką, bo wierzbę to tylko uciąć, wsadzić i rośnie. Ale ją się sadziło z zupełnie innych względów: żeby umocnić brzeg, bo brzeg rzeki był permanen­ tną troską gospodarza, a żeby można było jeszcze kawałek przesunąć, to się robiło faszynowe zastawy. Poza wierzbę nie masz prawa przesunąć swojego brzegu. Natomiast inny stosunek był do twardych drzew. A. J . - Twardych, to znaczy długotrwałych? W. M. - Tak! wiecznych drzew. R. S. - Jak pamiętam, moje pierwsze doznania strachu z dzieciństwa, skojarzone były z topolą. Kiedy szła chmura, (mieszkaliśmy pięknie nad łąką) to słyszałem huczący młyn 1 złowieszczy szum topoli. Do dnia dzisiejszego skojarzyły mi się te dwa szumy z doznawaniem niepokoju. W. M. - Topola ci wyrośnie, jeszcze piorun ściągnie - mówiło się. O ustanowieniu przyrody R. S. Powrócę do tezy, iż świadomość obrazu przyrody zaczęła się pojawiać w kulturze chłopskiej dosyć późno. Można zresztą zaryzykować ogólniejszą tezę, że krowa jako 138 obiekt kontemplacji a nie konwencjonalny element pejzażu pojawiła się w polskiej tradycji estetycznej mniej więcej w tym samym czasie co motocykl czy maszyna w ogóle. Sięgnę jednak po przykłady z kultury ludowej. Warto zapytać, kiedy zaczęły się na dobre upowszechniać ogródki kwiatowe przed chłopskimi domami? To są, jak sądzę lata trzydzieste i efekt działalności „Wici". To chyba dobry przykład, pokazujący wyodrębnienie się Natury z natury, kwiaty przestają być kwiecistą łąką lub polem. Model przyrody przydworkowej, czy wręcz miejskiej, mamy oto przed chłopskim domem. Mamy ów: „maleńki ogródek, ścieżkami porznięty..." W. M. - Wtedy już w tę kulturę chłopską wchodzi przymiotnik. A. J . - To już są ł a d n e k w i a t y , piękny ogródek. R. S. - Mam jeszcze drugi przykład. Czytałem kiedyś pamiętnik młodego robotnika wywodzącego się ze wsi. Pracował w Nowej Hucie. Relacjonuje, jak wyszedł ze swojego zakładu i zobaczył żniwujących ludzi na polu. On dopiero zobaczył, z nowej perspektywy, czym jest pole, zobaczył powoje w zbożu, chabry i ten zapach. Dopiero w tym momencie odkrył pole po prostu. I było to odkrycie estetyczne. Zresztą w pamiętnikach młodych robotników pejzaż pojawiał się przeważnie w jednym tylko momencie: - jako tło miłosnych uniesień. W. M. - Powiedziałeś chabry - to jest taki klasyczny przykład, jak pole pełne chabrów czy maków widzi miesz­ czuch. Jakie piękne pole ! - mówimy. A dla chłopa, chabry czy maki - zapaskudziły mi pole. R. S. - Jak dzieci rysują pole to głównie się na te maki nastawiają. Bo one „uczą się" przyrody w szkole poprzez literackie konwencje i stereotypy. „Estetyka przyrody na­ śladuje estetykę sztuki" - twierdził Stanisław Ossowski. Wizerunek przyrody, nazwijmy to - miejskiej - dotarł więc do chłopskiej mentalności. A to, że istnieje wspólne różnym warstwom i grupom społecznym „piękno przyrody" świad­ czy nie tylko o demokratyzacji procesów kultury, ale także składa się na naszą tradycję estetyczną dziś. A. J . - Przyroda stawała się dla chłopa niewidoczna, bo naturalna, bo go otaczała od kolebki. A teraz weźmy hutnika na Śląsku, koszmarny świat, który go otacza, i nagle znajdzie się on na polu - wtedy przyroda zadziała na niego intensyw­ nie swoją istotą. Zachwyci go. W. M. - Nie tylko. Wyodrębnienie przyrody łączy się z ucieczką po ratunek ku przyrodzie. Chłop tego nie potrzebował. M y tego ciągle potrzebujemy. Wyodrębnienie nastąpiło wraz ze zmianą funkcji przyrody - a więc ze zmianą naszej świadomości. A. J . - Po to są wakacje. W. M. - Odkryliśmy nagle przyrodę - ale odkryliśmy ją pod wpływem zaistniałych powodów: tych fabryk, tych zadymionych miast... A. J . - ... zanieczyszczenia wody, powietrza W. M. - ... odkryliśmy przyrodę jako możliwość ucieczki. R. S. - Po to są działki, dacze, wczasy, turystyka. W. M. - Oczywiście odkryliśmy nowe funkcje przyrody. Stąd obdarzyliśmy ją zachwytem. R. S. - Na przykład Tatry są już elementem kultury, a nie natury. Tam jest już wszystko oznakowane, zagospodarowa­ ne, doszczętnie zużyte poznawczo, zneutralizowane emoc­ jonalnie. W. M. - Dokonało się to pod wpływem cywilizacji. Bo tu nawet trudno rozróżnić miasto - wieś. Pod wpływem roz­ woju cywilizacyjnego wyodrębniliśmy przyrodę i nadaliśmy jej inną funkcję po prostu. Funkcję przedmiotową. Nawet powiedziałbym, że to z jakichś motywów tragicznych wyod­ rębniliśmy ją, zachwyciliśmy się nią. Nagle przyroda w tym niepewnym świecie stała się naszym ratunkiem. Można by nawet powiedzieć myśmy ustanowili przyrodę. R. S. - Tak, cywilizacja zbudowała przyrodę. W. M. Ustanowienie przyrody to efekt ludzkiej rozpaczy. A. J . - I to jest pointa naszej rozmowy. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e6f972f885cebca027b71a4f36681dc8.pdf ec8a50b18bf8871a2b04e08530d4d014 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6529 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource anthropology of film Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6101 Title A name given to the resource Tradicomedy dell'arte, or Pierrotade à la Godard / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.269-276 Creator An entity primarily responsible for making the resource Nadgrodkiewicz, Grzegorz Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text t is amazing how many cultural models, charac­ ter types or masks can be used by an artist while creating his work. It is just as interesting that this enormous number of cultural models includes tho­ se that are applied most frequently, and references to which endow not only the given work but also its author with virtuosity. Such a cultural model is the mask. A t this stage it is necessary to transcend, albeit not to the very end, the most trivial comprehension of this term as part of a carnival costume concealing the face. The mask conceived as a cultural model is a specific symbol of the self, something that grants its wearer a new being, a new identity, often demonic or comical but always diametrically different from the true self of the person hiding behind it. It was precisely such a mask - helping to become a clown, a devil or anyone else - that often inspired assorted artists, as Mikhail Bakhtin noted in his essay: Characteristic here I is the artistic structuring of an image out of durable popu­ lar masks —masks that had great influence on the novelistic image of man during the most important stages of the no­ vel’s development (...) 1. Such impact was exerted by the mask not only on literature but to an equal or perhaps even greater degree upon painting, photography or film. Bakhtin stressed that a special sort of mask - the folk mask2 - could have been chosen for assorted situ­ ations, was capable of bearing merriment and tragedy, and no plot could destroy it once and for all. 269 GRZEGORZ NADGRODKIEWICZ Tragicomedy delVarte , or Pierrotade a la Godard It is exactly from the tradition of the folk mask that Harlequin, his “nephew” Pedrolino, and Pierrot, per­ haps the best known of the three, originate. The lat­ ter, a clown with a white powdered face and wearing a white costume with a ruff, became one of the possibly most widely recognised masks. It was Pierrot who was rendered a symbol of mute, unexpressed and unful­ filled love. Regarded as a tragic fool, he saddened and entertained at the same time; first and foremost, he inspired artists and apparently continues to do so up to this day. The Pierrot character attained special place in the cultural tradition of France, especially within the range of the French pantomime. It was precisely �Grzegorz Nadgrodkiewicz • T R A G IC O M E D Y D E L L A R T E , OR PIERROTADE À LA GODARD French artists who most frequently resorted to the im­ age of Pierrot, outfitted their protagonists with a set of features ascribed to him, and endowed the reality created by them with the traits of a world in which the tragedy of the sad clown took place. What was the source of the strong position of the white-faced clown in French culture? Naturally, there is a reason why the image of Pierrot affects artists, including Godard, to such a degree. N ot by accident is Pierrot’s name not just an ordinary diminutive of the French: Pierre. The Pierrot dramatis persona descends, albeit not in a straight line, from the seventeenth-century commedia dell’arte , i.e. an artful or professional spectacle in which clearly defined characters improvise their lines, em­ bellishing them with comical lazzi - dialogue or action. The core of each Italian comedy cast was composed of two oldsters (Pantaloon and the Doctor), ladies and lovers (Inamorati) and two zanni (e.g. Brighella and Harlequin) - the most popular and characteristic for the commedia dell’arte . The zanni were described by various names, such as Harlequin, Trufaldino, Brighella, Buratino, or Pedrolino. Robert F. Storey in his book Pierrot. A Critical History of a M ask derived from the latter the name of the sad French clown: Pedrolino is an “Italian equivalent" of Pierrot3. Storey cited several other theories concerning Pierrot’s predecessor, but he regarded the hypothesis associated with Pedrolino as best justified and proposed the most extensive argu­ ments in its favour. Storey attributed the introduction of Pierrot into French literature to Molière, who in the middle of the seventeenth century wrote and staged in Paris the comedy Le Festin de pierre, in which one of the protagonists was Pierrot - a mellow lover though wily and witty4. This is the onset of Pierrot’s presence in French drama, from which his image spread rap­ idly to other domains of the arts. The early Pierrot still possesses many features of the Italian Arlecchino. Storey described him as l’homme spirituel5, but in time French mentality and personality turned him into an unhappy Pierrot. The colourful costume composed of 270 rhombi and worn by Harlequin became replaced by a white billowing blouse and wide pantaloons. Gradu­ ally, Pierrot assumed serious psychological features and a variety of traits. Although he was most frequently known as Pierrot, in art he appears just as frequently as Harlequin, his less popular synonym. According to Storey, despite the fact that Pierrot underwent a change he is still simple-hearted, trustful and inde­ pendent, and his love is still naive6. Pierrot constantly offers proof of his Italian lineage, revealing ignorance of the people surrounding him and in certain situa­ tions even his stupidity. With a thus shaped personality Pierrot no longer fits into a single epoch but is above time. The poses he assumes and the mask he puts on not only build his image but become an outright symbol of a certain con­ dition and state of spirit inclined towards sentimental pessimism. For assorted artists Pierrot driven by pas­ sion became an inspiring dramatis persona , a form that for long has been full of contents; now it suffices to add a "contemporary face” so that he might express all that an artist might wish. Artists who acted in this way include Jean-Luc Godard with his film Pierrot le fou (1965). Taking into consideration the original title it would be difficult to seek a more direct suggestion. The director referred not only to the image of the character, aware of the extent to which it is a carrier of meanings, but also to one of the features of Pierrot’s personality. Godard’s Ferdinand not only turned into a tearful Pierrot but also contains traits of the devious and clever Harle­ quin. In the case of Ferdinand these are synonyms, since he possesses as many countenances as the number of the names of the zanni. Ferdinand is un­ able to reveal his true self because he cannot take off his mask - the role and its performer are merged into a single complex character. Ferdinand is funny not only as a result of what he does and says - he is also ec­ centric. In other words, he is one of the contemporary embodiments of Pierrot-Harlequin. Jean-Luc Godard �Grzegorz Nadgrodkiewicz • T R A G IC O M E D Y D E L L A R T E , OR PIERROTADE A LA GODARD applied an interesting trick of symbolically dressing his lead protagonist to resemble the prime representative of the French pantomime. The spectator may discover the meaning of all the parallels between Ferdinand and Pierrot by justifying the presence of this particular artifice in Pierrot le fou with the assistance of a trans­ textual motivation. Reference to the convention of the commedia dell’arte (i.e. an assumption of the spec­ tator’s previous experience) is necessary in order to be 27 1 able to perceive all the similarities and differences be­ tween Godard’s lead protagonist and Pierrot. Correspondence between Godard’s film and the Pierrot tradition is realised upon several levels. A re­ ference to this tradition is noticeable already in the verbal stratum of the film - the m ost obvious example being the title. W hen Ferdinand and M arianne be­ come known as the lead protagonists there emerges a successive parallelism - the girl, despite Ferdinand’s �Grzegorz Nadgrodkiewicz • T R A G IC O M E D Y D E L E A R T E , OR PIERROTADE A LA GODARD constant and failed protests, continues to call him Pierrot. There comes to the fore yet another feature of Ferdinand as Pierrot - he refuses to accept his new name and his new and adverse - ultimately tragic fate. The iconographic stratum of the film indicates even more distinctly that Ferdinand actually is Pierrot. Godard inserted snapshots of reproductions of paint­ ings either in the direct vicinity of the photographed Ferdinand or takes with Marianne, immediately fol­ lowed by the figure of Ferdinand. The paintings bring to mind assorted portrayals of Pierrot by Picasso, A u­ gust Renoir or Henri Matisse. The most characteristic and easiest to extract from the film is a reproduction of Renoir’s Pierrot, with a small boy wearing the costume of a clown. The director thus suggested Ferdinand’s childish and naive nature matching the personality of Pierrot. Pierrott le fou refers to the Pierrot tradition also in the construction of the protagonist. Ferdinand-Pierrot steers his life in such a way that each encountered sur­ prise proves to be more acrimonious than the previous and all are tragicomic. The love that he encounters is more bitter than sweet and has an inevitably tragic end. The closing scenes stress the connection between Ferdinand and Pierrot - a confirmation of his condi­ tion of a tragic “fool” who perishes in an absurd man­ ner. Throughout the entire film Ferdinand reads or carries a comic book with the curious title Les Pieds Nickeles. Although none of its fragments presented on screen actually display Pierrot, the poetic, shape and colour scheme of the characters bring to mind the appearance of clowns. Pierrot’s clumsy floundering in a strange and sad world is the comic and simultaneously tragic act of a clown. The fact that Ferdinand carries and reads this particular comic book (in other words, is somehow attached to it) suggests that his life too can be treated as a clown’s frenzied performance. A detailed description of the Ferdinand dramatis persona is rendered possible by applying Arthur Sy­ mons’ extraordinarily apt characteristic: Pierrot is one of the types of our century, of the moment in which we live, or of the moment, perhaps, out of which we are just pass­ ing. Pierrot is passionate; but he does not believe in great passions. He feels himself to be sickening with a fever, or else perilously convalescent; for love is a disease, which he is too weak to resist or endure. He has worn his heart on his sleeve so long, that it has hardened in the cold air. (...) He knows that he is condemned to be always in public, that emotion would be supremely out of keeping with his costume ( ...) . It is in this way that the scheme of the Harlequin character is realised in Ferdinand’s life. His love for Marianne is unhappy and by no means pure because it is smothered by jealousy (this is the rea­ son why he shoots her). Despite the turbulent course 272 of their relationship it is difficult to believe in great passion. The reason lies in the fact that Ferdinand becomes learned, perverse, intellectualising his pleasures, brutalising his intellect; his mournful contemplation of things becoming a kind of grotesque joy8. Why then does the spectator not become repulsed by a protagonist who complicates his fate only to ulti­ mately commit an absurd suicide? This is because the construction of the lead character in Pierrot le fou con­ tains a certain dominating feature that justifies Ferdi­ nand, i.e. a set of traits linking him with the tradition of the Italian comedy. Ferdinand is not solely an up­ -to-date version of the French Pierrot, and although he has a multitude of traits resembling the latter the prevailing ones connect him with the protagonist of the commedia dell’arte . If we were to assume that Fer­ dinand is one of the zanni then he cannot enact his lazzi alone. A tempting hypothesis suggests that we should treat the whole film by Jean-Luc Godard as a sui generis emulation of the commedia dell’arte scheme. Apparently, quite a number of arguments speak in fa­ vour of accepting this hypothesis as an interpretation­ -analytical key. This concept places emphasis on in­ terpretation rather than on analysis indicating actual relations within the film. Proving the compatibility of the commedia dell’arte scheme with the structure of Godard’s film will resemble interpretation rather than methodical analysis. The commedia dell’arte , whose characteristic fea­ tures include exceptional force and durability, is one of the few products of the theatre9, which after so many centuries are capable of strongly affecting works with lively dramaturgy10. Apparently, commedia dell’arte in­ fluences not only the epic or the drama but with equal success also film. Pierrot le fou seems to be a model­ -like example of translating the scheme of the Italian comedy into the language of film in an incompletely pure form but with the preservation of its specific fea­ tures while, at the same time, reducing the comedy aspects. One would like to say that in this version we are dealing with a specific tragicomedy dell’arte . Such a description would be justified in situating Godard’s work within a given national tradition. The French, welcoming Italian actors of the commedia dell’arte , demanded that the performances be given at least a pseudo-tragic overtone. w h en they finally began to continue the commedia dell’arte tradition, scenes main­ tained in the tragic style became very popular. The sub­ sequent tradition of Pierrot in France enforced, by the very nature of things, tragedy or outright tragicomedy upon artists who referred to the mask of a clown with a white-powdered countenance. The core of Godard’s tragicomedy dell’arte , naturally maintained in the mode of the Italian comedy, are the zanni - the spiritus movens of action. The text of Pierrot le fou provides numerous evidence that not only Ferdi­ �Grzegorz Nadgrodkiewicz • T R A G IC o M E D Y D E L E A R T E , OR PIERROTADE A LA GODARD nand but also Marianne (and in the second part of the film decidedly the latter) stimulates the action of the film. In the tragicomedy dell’arte conception Marianne (applying her entire energy) will play a different part and the mask of the zanni must be entrusted to a man. The tragicomic zanni is thus, obviously, Ferdinand. As the lead protagonist of the film he simultaneously combines the function of two zanni, since as Pierrot he comprises a peculiar combination of astuteness and stupidity. He delights in cheating others, but himself is easily cheated11. Harlequin-Pierrot can become the axis of the plot (when he drives Marianne home and inaugurates their romance), but at other times he re­ ceives only lashes and blows (e.g. when two gangsters try to drown him). Upon yet other occasions he tends to reveal the diabolical features of his ancestor, Har­ lequin (when he kills his beloved), but can also be the naive Pierrot (when he believes Marianne’s assurances about her love for him, while she casts a conspiratorial glance at the audience). He is also a servant, as befits the zanni character, when without protest he allows Marianne to embroil him into smuggling weapons. His servility is visible in the film’s opening scenes show­ ing him as the “nice” son-in-law of Monsieur Espresso, forced to take part in receptions. Within the context of this argument it becomes significant that both his wife and mother-in-law are Italian (their pretentious surname easily brings to mind Italy). Godard’s Pierrot, the son-in-law of the Espressos, thus remains within the range of the impact of Italian culture and the Har­ lequin tradition. In other words, Ferdinand-Pierrot is also a clown and a jester, increasingly involved in gro­ tesque situations and entertaining the spectator, while at the same time unable to escape the enchanted cir­ cle of self-propelling absurdities. Commedia dell’arte was constructed out of intrigues devised by the zanni and the small deceits planned by their female lovers - peasants or town dwellers known in the tradition of the commedia dell’arte as soubrettes. As a rule, they were housemaids and the multiplicity of their names equalled that of Harlequin (e.g. Smeraldina, Arlecchina, Franceschina). The most popular was Columbine, who was in love with Harlequin or loved by him. Here is her description by Konstanty Miklaszewski: She was a bonnie, comely and glib country lass; fearing nothing, she treated her masters with license, at times even with impudence, reacting immediately with word and gesture; fit and supple, she was even capable of striking a man12. Such a likeness immediately brings to mind Godard’s Marianne, a baby-sitter (she takes care of children while Ferdinand and his wife go to a party at the Espressos). As a character out of Godard’s tragi­ comedy dell’arte she too fits within the limits of the comic and tragic world and in no way is worse than columbine when she assaults a man at a gas station. 273 Nor can we negate Marianne’s physical prowess (watch her on a beach dancing together with members of her “brother” Fred’s ballet company). Marianne certainly feels more at home in the tragicomic world than does Ferdinand, although she too experiences grotesque and, at the same time, tragic situations, their end be­ ing the moment of her death. Bold, ruthless and fear­ less, Marianne takes part in gun smuggling although she becomes emotionally involved; her treatment of Pierrot, to whom she is unfaithful, is outright cynical. Her language sparkles with brilliant ripostes. A t the same time, she is unable to overcome the sui generis destiny looming over the fate she shares with Ferdi­ nand. Although Marianne seems to be courageous, their joint journey towards death contains moments of weakness (characteristically, while together with Ferdinand on an island, she cries out: What am I to do? I don’t know what to do! ). Marianne also turns out to be similar (even if only due to her name) to a character in Les Originaux, a play by Houdart de la Motte13. Marinette, the hero­ ine of this drama written in the spirit of the comme­ dia dell’arte , is the object of Pierrot’s unhappy love and just like Godard’s Marianne pushes the miserable clown to the edge of ultimate despair; helpless and distressed, he poisons her and immediately afterwards himself. Is this scenario of events identical to the fi­ nale of Godard’s film? The historical transformation of the commedia dell’arte is the reason why the Ital­ ian housemaid differs from her French successor, the French soubrette. France (...) refined the early rough Colombina into the dainty Columbine14 - wrote Allardyce Nicoll in World Drama. The French soubrette has become more sophisticated and elegant, wiser and wittier. She had, therefore, undergone a certain evo­ lution, experienced also by Marianne in Pierrot le fou . The opening sequences introduce us to a meek girl who in the course of her acquaintance with Ferdinand starts showing her true face. True, the evolution of Columbine is one from vulgarity to finesse, while in the case of Marianne it runs an opposite course, from calmness and subtlety (the conversation held in a car about life that is not a novel) to cynicism and hypoc­ risy (the glance at the camera during the stay on an island, betraying her true feelings), but it is the very fact of experiencing a transformation and becoming someone else that is essential. Just as the Italian comedy so the tragicomedy dell’arte is a sui generis masquerade. The assumption of masks and the constant changing of the protagonists’ names comprise a curious ritual of becoming immersed in mystery and altering identity. columbine too takes part in this ritual - first she is Pasquella, then Pierette, while upon another occasion she becomes Ricciolina. Similar conversions of identity, although rather in the metaphorical sense, are experienced by Godard’s Marianne when Ferdinand calls �Grzegorz Nadgrodkiewicz • T R A G IC O M E D Y D E L L A R T E , OR PIERROTADE À LA GODARD her by using the names of the female characters in a book he is currently reading: Marianne becomes Cassandra or Virginia. Her new name always predicts danger and is an ominous spell whose victims ultimately include Pierrot. Here is another parallel between Columbine and Mar­ ianne - their fondness for changing costumes. Marianne does so with genuine expertise, very often, and always imperceptibly for the spectator. Nicoll noted that Colum­ bine had plenty of clothes, beginning with a housemaid’s casual attire and ending with a stunning white dress known from pantomime15. Finally, both women share an outright tragic love for the hapless Pierrot. The Godardian tragicomedy dell’arte is, however, not merely a configuration of mysterious masks and complicated personalities but living people enacting their lazzi. Fleeing from Paris, the tragicomic couple, Marianne and Pierrot, incessantly takes part in as­ sorted comic episodes. Just like the protagonists of the true commedia dell’arte they constantly “stage” for the spectator assorted images. Take the example of the scene at a petrol station, with both demonstrating grotesque bravura, the scene enacted in a port - a po­ litically engagée story of a Vietnamese woman and an American man, or, finally, the sensually danced and performed song about the fate-line and the thigh-line (Ma ligne de chance, ta ligne de hanche). The lazzi col­ lection includes additional takes in which Pierrot dis­ plays assorted facial expressions (the cigarette smoked in Marianne’s Parisian home or the face of an old man speaking about the necessity of describing la vie toute 274 seule). Naturally, this is a direct reference to the tradi­ tion of Pierrot as a pantomime actor and thus to lazzi enacted by Pedrolino16. Lazzi presented by Marianne and Ferdinand obviously feature a comic trace derived directly from the commedia dell’arte albeit always ac­ companied by tragic overtones. Each scene in which they take part intensifies the tangle of ill-fated cir­ cumstances, thus creating a situation without a solu­ tion. Escaping from Paris they become involved in car thefts, shoot-outs, gun smuggling and unhappy love, which becomes the reason for their ultimate tragedy. The commedia dell’arte tradition entails clever say­ ings (bons mots) and jokes. Both Pierrot and Marianne are skilful adversaries in verbal duels and witty tete-a­ -tetes. They are also capable of conducting serious conversation (such as the one on the island, when they discuss their life needs). Even stronger than via the bons mots they are linked with the commedia dell’arte by eroticism, which in the film is realised more in the verbal stratum than the visual one. Riding in a car, Marianne tells Ferdinand: I am kissing you all over. On a moonlit beach she requests: Let’s make love. Pierrot, enthralled by her body, sings: T a ligne de hanche. Their words appear to be desultory but they contain an immense emotional load. Mutual erotic fascination can be depicted by citing Konstanty Miklaszewski’s description of the erotic element in the commedia dell’arte : Cult of the body, passionate eroticism, monstrous entanglement of dirty intrigues, pandering, adultery, jokes, expressions and gestures more than ambiguous —such is �Grzegorz Nadgrodkiewicz • T R A G IC O M E D Y D E L E A R T E , OR PIERROTADE A LA GODARD the indecency of the commedia dell’arte 17. This was the appearance of a world revealing its affiliation with Godard’s world of the tragicomedy dell’arte, full of dis­ honest gangster business affairs, false love and a genu­ ine imbroglio of human destiny. Commedia dell’arte , known also as commedia popolare , was intended mainly for a wide audience composed of commoners. It was compelled, therefore, to embark upon assorted issues of interest to this particular social stratum. Nonetheless, numerous features held dear by the public were ridiculed as befits a comedy (e.g. the lascivious behaviour of the soubrettes or the brutality of certain zanni). In a similar manner, the tragicomedy dell’arte mocked the mass culture of the 1960s (by way of example, the colourised takes in the scene of the party held by the Espressos deride the guests’ captiva­ tion with pop culture). Godard, however, did not al­ low his tragicomedy to reach a member of the audience in such a facile way as the commedia dell’arte did. It is much more difficult to detect more profound meanings in his text but elements subjected by the director to a negative evaluation can be discerned rather easily. Commedia dell’arte18 is a professional, well-crafted comedy known also as commedia all’improvviso, a the­ atrical genre whose characteristic feature is improvisa­ tion of the text. Godard’s tragicomedy dell’arte is also somewhat all’improvviso. Naturally, improvisation is the domain of the actors - Marianne and Pierrot, whose entire journey from Paris to the south of France is a se­ quence of improvised incidents and situations. Talking with each other they seem to be playing a curious game intent rather on the aesthetic effect of the statements than on attaining any sort of understanding. The dia­ logues thus resemble witty and impromptu questions and answers rather than factual conversation, excel­ lently illustrated by a fragment in which Marianne and Pierrot are sailing in a boat and discussing politics. Marianne starts calculating the length of human life into the number of the seconds it contains. Although her numerical tirade possesses certain charm it does not help the conversation to make any progress. Their curious behaviour, those tragicomic lazzi that are the product of an impulse, is also improvised. Situations when both protagonists appear as actors seem to be en­ tirely devoid of any sort of rational premises. The theft of a Cadillac at a gas station and its subsequent drown­ ing in the sea by Ferdinand are deeds dictated by some sort of irrational stimuli, hastily improvised situations. The protagonists of Godard’s Pierrot le fou are not merely comedians in love. Pierrot as a zanni and Mar­ ianne as a soubrette are also nimble and agile actors in a tragicomedy dell’arte19. Writing about Harelquin buffoonery Miklaszewski indirectly offered a character­ istic of Ferdinand’s behaviour: His poses are composed symmetrically, foolish but witty, vulgar but full of charm, always strange and reflecting the state of the soul in accord­ 27 5 ance with the given situation and theme. Marianne vel Co­ lumbine - Miklaszewski wrote further on - is lively and merry, implike and limber, with a lissom body in constant motion20. Marianne and Ferdinand continuously prove how much they match the protagonists of the commedia dell’arte. Every now and then Pierrot leaps like an acro­ bat from trees or cliffs, sings and even dances with Mar­ ianne, as in the scene when singing M a ligne de chance, ta ligne de hanche they execute a mock pas de deux. They are perfect for the parts of Columbine and Harlequin, who - to travesty Nicoll - are bouncing on a stage like a spring and dodging with extravagant gesture21. In the tragicomedy dell’arte Pierrot, heir of the Ren­ aissance Pedrolino, becomes a character endowed with truly Romantic features. Storey calls him a fallen angel22, someone who suffers from inner unrest, succumbs to Romantic melancholy, experiences a spiritual rent, and is doomed. Godard’s Ferdinand is familiar with such moods. The world in which he has found himself endlessly provides him with reasons to feel torn apart and to steer his fate towards an ultimate catastrophe. Looking into the rear view mirror of his car he utters the symptomatic words: ...I see the face of a man who’s about to drive over a cliff at a hundred kilometers an hour. His Romantic nature is also confirmed by a scene in which together with Marianne he lies on a beach bathed in moonlight. Harlequin and Pierrot also fre­ quently pursued love affairs with their soubrettes in moonlight or rendered it the theme of poetic meta­ phors. Storey too mentioned this fact, thus simultane­ ously confirming Pierrot’s Romantic nature23. In Godard’s film, Ferdinand changes and evolves just like Harlequin who in the commedia dell’arte be­ comes Pierrot. From a passive husband attending flashy receptions he becomes Pierrot - Marianne’s mad lover. He is closer to Pierrot or Harlequin due to the fact that he writes and turns into a tragicomic au­ thor whose diary describes his equally tragicomic life. In this manner he starts to resemble Pierrot as a poet from a French children’s song24. Finally, yet another similarity between the Italian comedy and the tragicomedy dell’arte realised, however, not within the diegesis of the film but due to the spe­ cific function fulfilled by the director, Jean-Luc Godard, who in the context of the tragicomedy dell’arte became its initiator and director performing the part of the concertatore supervising the play. In this capacity Godard also proposed the scenario, in which, according to Nicoll, he sketched the plot and determined its climax25. First and foremost, Godard was the author of the screenplay to Pierrot le fou (borrowing only little from a novel by Lionel White). We are entitled to assume that the scenario was not particularly detailed since numerous scenes appear to be improvised (just like the lazzi in commedia dell’arte, barely marked in the scenario). Moreover, Godard-concertatore took care that the key scenes were sufficiently �Grzegorz Nadgrodkiewicz • T R A G IC O M E D Y D E L L A R T E , OR PIERROTADE À LA GODARD accentuated so that eventually they could transmit meanings granted by the director (in the same way the concertatore distinguished elements of the plot). Ferdinand-Pierrot is no longer a mere protagonist of the tragicomedy dell’arte. As a comedian, he becomes the participant of events transpiring in a strange and gro­ tesque world, which Storey described as le monde pierrotique26. Pierrot strides a world that is recalcitrant and bi­ zarre27. This is also the way Ferdinand behaves when he begins to live as if in an adventure story. His entire activity seems to stem from a curious (although probably uncon­ scious) need to fill the surrounding world with original events and words. This specific horror vacui is the reason why the essence of the acts carried out by Ferdinand­ -Pierrot - all those thefts, assaults, heists and murders - is a multiplication of a clown’s jokes. Ferdinand’s journey to the south of France constantly supplies him with new opportunities for performing lazzi. His conduct assumes clownish features. When it produces only laughter it becomes a clown’s performance; moments later it is an ordinary masquerade (the theatrical scene enacted in a port by Ferdinand and Marianne wearing Vietnamese and American costumes). As a rule, however, Ferdi­ nand proves to be the protagonist of a Harlequinade, a comical and tragic, grotesque and ironic Pierrotade a la Godard. Pierrot envisaged by Jean-Luc Godard proves to be the servant of Death28 (he kills Marianne), but also its victim (after all, he too will soon die). He is naive and pitiful, embroiled in a sequence of tragicomic situations crowned by his absurd demise. The Pierrotade in which he participates or rather which he creates possesses a specific Godardesque character. After all, not always did Pierrot’s sad adventures end in his death. Pierrot le fou produces such a tangle of various circumstances that the only possible conclusion of the main protagonist’s story proves to be his death (just as in classical tragedy). This is why the Pierrotade constructed by Ferdinand is a Pierrotade a la Godard - it runs its course and ends in accordance with the poetic of this director’s films. Finally, here is Mikhail Bakhtin: Popular masks (...) never perish: not a single plot in Atellan, Italian or Italian­ ized French comedies provides for, or could ever provide for, the actual death of a Maccus, a Pulcinello or a Harlequin. However, one frequently witnesses their fictive comic deaths (with subsequent resurrections). These are heroes of free im­ provisation and not heroes of tradition, heroes of a life proc­ ess that is imperishable and forever renewing itself, forever contemporary —these are not heroes of an absolute past29. Endnotes 1 Mikhail Bakhtin, Epic and Novel, in: idem, The Dialogic Imagination, ed. Michael Holquist, transl. Caryl Emmerson, Michael Holquist, Austin - London 1981, p. 36. 2 Ibidem. 3 Robert F. Storey, Pierrot. A Critical History of a Mask, Princeton 1978, p. 15. 4 Cf. ibidem, p. 17. 276 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 Ibidem, p. 114. Cf. ibidem, p. 22. Arthur Symons, Aubrey Beardsley, London 1898, pp. 20-21. Ibidem, p. 21. The use of the expression "product of the theatre” is intentional since commedia dell’arte is not drama sensu stricto and a written play but rather the product of the actor, the costume designer or the stage machinist. Cf. Julian Lewański, O komedii żywej, introduction to: Konstanty Miklaszewski, Komedia dell’arte, czyli teatr komediantów włoskich XVI, XVII, XVIII wieku, transl. Sława and Michał Browińscy, Wrocław 1961, p. 5. Allardyce Nicoll, The World of Harlequin: A Critical Study of the Commedia Dell’Arte, Cambridge 1963, p. 84. Cf. also: Allardyce Nicoll, The Development of the Theatre: A Study of Theatrical Art from the Beginnings to the Present Day, New York 1927, p. 108. Konstanty Miklaszewski, op. cit., pp. 51-53. Example after: Robert F. Storey, op. cit., p. 27. Allardyce Nicoll, World Drama: From Aeschylus to Anouilh, New York 1961, p. 197. Allardyce Nicoll, The Development of the Theatre, op. cit., p. 107. Robert F. Storey, op. cit., p. 25. Konstanty Miklaszewski, op. cit., p. 81. Arte in Italian means not only art but also: skill, profes­ sion, handiwork. Cf. Konstanty Miklaszewski, op. cit., p. 110. Ibidem, p. 116. Cf. Allardyce Nicoll, The Development of the Theatre, op. cit., p. 108. Ange déchu. Storey listed titles and quotes from books confirming Pierrot's condition as a Romantic fond of the mood of a moonlit night (with a slight dose of irony), e.g. the title of the play by Nolant de Fatouville: Arlequin, empereur dans la lune (op. cit., p. 24) or the words of Pierrot from another drama: I could never be such a fool as to agree that the moon is a world. The moon, the moon! Morbleu! And the moon no bigger than an omelette of eight eggs! (op. cit., p. 25). The lyrics of this song depict a sad and despondent clown-poet: Au clair de la lune Mon ami Pierrot Prête-moi ta plume Pour écrire un mot. Ma chandelle est morte Je n’ai plus de feu. Ouvre-moi ta porte Pour l'amour de Dieu. Cf. Allardyce Nicoll, The Development of the Theatre, op. cit., p. 105. Cf. also: Guy Braucourt, “Pierrot le fou” ou les héros de Jean-Luc Godard, “Etudes cinématographiques” 1967, vol. 57-61, no. 59; Konrad Eberhardt, Jean-Luc Godard, Warszawa 1970. Robert F. Storey, op. cit., p. 73. Cf. ibidem. Robert F. Storey suggested this function was also fulfilled by Pierrot by referring to the title of Champfleury's Pierrot, valet de la Mort (op. cit., p. 114). Mikhail Bakhtin, op. cit., p. 36. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d9e60387bbcf6b0baf63f7bd87de8148.pdf b4922d003cd9611d00fe2169af3691ce Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5582 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5191 Title A name given to the resource Doświadczenie ocalenia, próba analizy/ Barbarzyńca 2005 nr 10 Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2005 nr (10), s.38-41 Creator An entity primarily responsible for making the resource Nahirny, Rafał Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Rafał Nahirny DOŚWIADCZENIE O C A L E N I A . PRÓBA A N A L I Z Y Trupy ludzkie leżą jak nawóz na polu, jak snopy za żniwiarzem, których nikt nie zbiera (Jr 9, 21 ) 1 bo wielkie było dla mnie Twoje miłosierdzie i życie moje wyrwałeś z głębin Szeolu. (Ps 86 (85), 13) 2 1.1 Primo Levi, włoski Ż y d , więziony w O ś w i ę c i m i u , w swojej ostatniej książce The Drowned and The Saved, swo­ istej „fenomenologii świadectwa" , opisuje zaskakujące do­ świadczenie towarzyszące często ludziom ocalonym z Ho­ locaustu - paradoksalne poczucie winy i wstydu z powodu swojego ocalenia: 3 Powiedział mi, iż to, że ocalałem, nie może być dziełem przypadku, wynikiem nagromadzenia szczęśliwych okolicz­ ności (jak wtedy i dziś ciągle uważam), ale raczej Opatrz­ ności. Zostałem naznaczony, byłem wybrańcem: ja, nie­ wierzący, i nawet mniej niż wierzący po czasie spędzonym w Auschwitz, byłem osobą dotkniętą przez Łaskę, ocalo­ nym [...] Taka opinia wydawała mi się potworna. 6 [...] wielu (łącznie ze mną) doświadczyło wstydu, poczu­ cia winy, podczas pobytu w obozie i później, jest to fakt potwierdzony przez liczne świadectwa. Może się to wy­ dawać absurdalne, niemniej taka jest prawda. Spróbuję to zjawisko zinterpretować i skomentować interpretacje innych. 4 Punktem wyjścia analizy Leviego jest utożsamienie, w cy­ towanym wyżej fragmencie, wstydu z poczuciem winy. Ma to swoje poważne konsekwencje dla dalszych rozważań. Tak zdefiniowany wstyd każe poszukiwać przyczyn tego doświad­ czenia w zachowaniach niemoralnych czy niesprawiedliwych. Interpretacja doświadczenia wstydu przeniesiona została w ten sposób na płaszczyznę etyczną, co niesie za sobą określone wybory pojęciowe. Postępowanie Leviego pole­ gać więc będzie teraz na niemalże neurotycznym poszuki­ waniu wśród własnych wspomnień takich wydarzeń, które mogłyby świadczyć o t y m , iż „zasłużenie" odczuwa wstyd z powodu swojego ocalenia. Tak będzie właśnie w przypad­ ku opisywanego epizodu ze znalezieniem odrobiny wody w starej rurze i decyzji o podzieleniu się nią tylko z najbliż­ szym przyjacielem. Levi podejmuje zatem rozpaczliwą pró­ bę zrozumienia i przepracowania tego doświadczenia, cze­ go ceną jest wytoczenie samemu sobie „procesu". Z jednej strony Levi zmusza się więc do uprawiania w stosunku do ocalonych hermeneutyki podejrzeń, ale z drugiej, w o b e c braku jednoznacznych dowodów, konkluduje: Czy wstydzisz się, ponieważ żyjesz w miejsce kogoś in­ nego? Szczególnie bardziej wspaniałomyślnego, wrażli­ wego, pożytecznego, mądrzejszego, bardziej zasługują­ cego na życie od ciebie? [...] Nie, nie znajdujesz oczywi­ stych transgresji, nie przywłaszczałeś sobie niczyjego miejsca, nie biłeś nikogo [...]. Levi rozmyślnie odrzuca i pomija w swoim wyjaśnieniu ka­ tegorię łaski. Spróbujmy jednak pójść dalej, niejako wbrew Leviemu, wskazaną przez jego przyjaciela ścieżką. Spójrzmy na opisywane doświadczenie z innej perspektywy. Odsuńmy na później rozważania dotyczące przyczyn i skupmy się na zre­ konstruowaniu istoty tego doświadczenia. Żeby zrozumieć nie­ pokojący związek między ocaleniem a wstydem, powinniśmy odróżnić przede wszystkim poczucie winy od doświadczenia wstydu. Wstyd może, ale przecież wcale nie musi, pokrywać się z poczuciem winy. Jego przedmiotem mogą być zjawiska lub wydarzenia, za które w żaden sposób nie możemy być odpowiedzialni (np. wstydowi z powodu swojego wyglądu czy zachowania rodziny nie musi towarzyszyć poczucie winy). Dlatego też zaproponujemy naszą interpretację. Podsta­ wę dla niej stanowić będzie kategoria łaski . To ona pozwoli nam wyjść poza „osądzający" język etyki. Dlatego punktem wyjścia naszych rozważań uczynimy teologiczną dyskusję nad istotą łaski, dzięki czemu będziemy mogli uchwycić jej najistotniejsze momenty. 7 2.1 Pojęcie łaski do dyskusji filozoficzno-teologicznej wprowadzone zostało w zasadzie przez pierwszych chrze­ ścijan. Niemniej pojawia się ono również w Starym Testamen­ cie, gdzie kategorii tej, określającej specjalną relację mię­ dzy Bogiem a człowiekiem, odpowiada słowo hesed: Ze względu na takie znaczenie hesed jest idealnym poję­ ciem dla wyrażenia relacji Boga do człowieka i staje się też dlatego centralnym pojęciem Przymierza przygotowu­ jąc określenie tego, co dzisiaj nazywamy istotą Boga. Bóg właśnie jest i pozostaje na zawsze: nadobfitością łaska­ wości dla człowieka. 8 5 W tekście zarysowuje się możliwość odmiennej interpre­ tacji tego doświadczenia, szybko jednak zarzucona przez autora. W jednym z fragmentów Levi opisuje spotkanie ze swoim religijnym przyjacielem, w trakcie którego poruszony zostaje problem ocalenia: Określenie Boga Starego Testamentu jako łaskawego (he­ sed) pojawia się wielokrotnie w Biblii: Jahwe, Jahwe, Bóg miłosierny i litościwy, cierpliwy, bo­ gaty w łaskę i wierność, zachowujący swą łaskę w tysią­ czne pokolenia [...] (Wj 34, 6). Numer 10/2005 �Lecz ty jesteś Bogiem przebaczenia, jesteś łaskawy i miłosierny [...] (Ne 9, 17). Ale Ty, Panie, jesteś Bogiem miłosiernym i łaskawym, nieskorym do gniewu, bardzo łagodnym i wiernym (Ps, 86, 15). Kategoria łaski pojawia się w Starym Testamencie często w kontekście miłosierdzia Bożego: „[...] Ja wyświadczam łaskę, komu chcę, i miłosierdzie, komu Mi się podoba" (Wj 33,19). Ponadto znamiennym jest fakt, iż miłosierdzie i jego szczególny przypadek - łaska są przede wszystkim aktami dobrowolnymi, do których Bóg nie jest w żaden sposób zo­ bowiązany. Dlatego też wielokrotnie czytamy w Biblii, iż Bóg okazuje swoje miłosierdzie bez względu na winę czy grzech Izraela. 2.2 Nauka Jezusa przypada na okres w historii religii ży­ dowskiej, kiedy zaczyna wyraźnie dominować legalistyczna postawa wobec Boga. Relacja człowieka z Bogiem staje się relacją prawną, a zbawienie można osiągnąć jedynie prze­ strzegając Prawa. Jezus wyraźne podkreśla, iż dominująca wśród Żydów doktryna wiary, opierająca się na Prawie, ma swoje niebez­ pieczne następstwa. Dlatego w Nowym Testamencie czyta­ my: „Strzeżcie się, żebyście uczynków pobożnych nie wy­ konywali przed ludźmi, po to, aby was widzieli" [...] ( M t 6 , 1 ) . Konflikt Chrystusa z faryzeuszami to konflikt z ludźmi pew­ nymi siebie, pysznymi, tymi, którzy uważają, iż osiągnęli doskonałość. Na miłosierdzie Jezusa mogą liczyć wszyscy grzesznicy, ale nie oni. W p r z y p a d k u usprawiedliwienia z Prawa zachodzi niebezpieczeństwo, iż będzie to poboż­ ność na pokaz. Jezus mówi, więc: „Gdy się modlicie, nie bądźcie jak obłudnicy. Oni lubią w synagogach i na rogach ulic wystawać i modlić się, żeby się ludziom pokazać" (Mt 6, 5). Religijność staje się wtedy przede wszystkim szukaniem uznania w oczach innych. Stąd też ambiwalentny stosunek Jezusa do Prawa . U podstaw konfliktu zarysowanego w przypowieści o synu marnotrawnym leżą dwie odmienne postawy opierające się na sprawiedliwości i łasce. Z jednej strony pełen miłości oj­ ciec, a z drugiej porządny syn (przestrzegający wszystkich norm i praw), który nie może zrozumieć, dlaczego ojciec ota­ cza marnotrawnego syna taką dobrocią. Jest to różnica mię­ dzy myśleniem „prawniczym", w którym dominuje zasada sprawiedliwości, a podejściem pełnym miłości, wybaczenia i łaski. W tej przypowieści ujawnia się postawa Boga wobec człowieka: zadziwiająca, niezbadana, ale za to pełna miło­ ści, której Jezus daje wyraz w swojej nauce: „Nie przysze­ dłem powołać sprawiedliwych, ale grzeszników" (Mk 2,17). Zawiłą istotę prawa zrozumiał najlepiej nawrócony fary­ zeusz Paweł. Na długo przed Franzem Kafką i Jacquesem Lacanem dostrzegł kryjące się za nim paradoksy: Jak długo bowiem wiedliśmy życie cielesne, grzeszne namiętności [pobudzane] przez Prawo działały w naszych członkach [...]. Ale jedynie przez Prawo zdobyłem znajo­ mość grzechu. Nie wiedziałbym bowiem, co to jest pożą­ danie, gdyby Prawo nie mówiło: Nie pożądaj! Z przykaza­ nia tego czerpiąc podnietę, grzech wzbudził we mnie wszelakie pożądanie (Rz 7, 5 i 7-8). 9 Na nauce Pawła zaważyło być może jego osobiste do­ świadczenie: nawrócenie w drodze do Damaszku. Paweł musiał zadawać sobie wielokrotnie pytanie: Co jest we mnie takiego, co spowodowało, że zostałem wybrany? Przecież niczym sobie na to nie zasłużyłem, a wręcz przeciwnie. Pierw­ szy krok należy więc zawsze do Boga: „Nie wyście Mnie wybrali, ale Ja was wybrałem" (J 15, 16). Powody tego wy­ boru są dla ludzi nie do przeniknięcia. Przemiana najgorliw­ szego z prześladowców, największego nieprzyjaciela chrze­ ścijan w najgorliwszego wyznawcę Chrystusa to właśnie przy­ kład takiego niezasłużonego, nieoczekiwanego wyboru. Pa­ weł tak o tym pisze w liście do Galatów: 10 Kategoria łaski pojawia się w dyskusjach filozoficznych w zasadzie dopiero za sprawą świętego Pawła. Jezus nie posługuje się tym pojęciem, tak jak nie posługuje się innymi kategoriami teologiczno-filozoficznymi. Wydawać się może dziwne, że tak istotna dla chrześcijaństwa kategoria nieobec­ na jest w jego nauce. Jednak jak zauważa Dariusz Oko: „Dzie­ ło Chrystusa jest wydarzeniem a nie traktatem". Przesłanie związane z łaską zawiera się w przypowieściach Jezusa. 11 PISMO ANTROPOLOGICZNE Słyszeliście przecież o moim postępowaniu ongiś, gdy jeszcze wyznawałem judaizm, jak z niezwykłą gorliwością zwalczałem Kościół Boży i usiłowałem go zniszczyć, jak w żarliwości o judaizm przewyższałem wielu swoich ró­ wieśników z mego narodu, jak byłem szczególnie wiel­ kim zapaleńcem w zachowywaniu tradycji moich przod­ ków. Gdy jednak spodobało się Temu, który wybrał mnie �Rafał Nahirny jeszcze w łonie matki mojej i powołał łaską swoją (Gal 1, 13-15). Różnica między zbawieniem, którego podstawę stanowi łaska, a doktryną usprawiedliwienia z Prawa polega na tym, iż człowiek nie może g o sobie wysłużyć. Zdaniem Pawła konsekwentne podążanie drogą wskazaną przez faryzeuszy prowadzić może jedynie d o zajmowania przez człowieka pozycji roszczeniowej w stosunku d o Boga. Zgodnie z we­ wnętrzną logiką usprawiedliwienia z prawa, człowiek może pozostać albo wiecznie winny (ponieważ w stosunku d o pra­ wa zawsze jest się winnym), albo pysznym. Postawa umiar­ kowana jest wykluczona, stąd też nauka Chrystusa w inter­ pretacji Pawła jest przede wszystkim teologią łaski i uwolnie­ nia o d Prawa . Człowiek potrzebuje do zbawienia łaski Bo­ żej; Bóg nie jest mu nic winien. Inaczej mówiąc, Paweł za­ rzuca koncepcji usprawiedliwienia z Prawa samozbawienie. Nie ma w nim udziału Boga, który zostaje niejako zobowią­ zany d o zbawienia człowieka, kiedy ten spełni określone warunki. Dlatego Paweł pisze: „Zerwaliście więzy z Chrystu­ sem; wszyscy, którzy szukacie usprawiedliwienia w Prawie, wypadliście z łaski" (Gal 5, 4). A w liście d o Rzymian: „[...] z uczynków Prawa żaaten człowiek nie może dostąpić uspra­ wiedliwienia w Jego oczach. Przez Prawo bowiem jest tylko większa znajomość grzechu" (Rz 3, 19). 12 grzechem pierworodnym. Musi tak być, bowiem łaska oka­ zana zostaje ze swej istoty temu, kto na nią nie zasługuje. Bóg może swobodnie decydować o tym, kogo przeznaczy do zbawienia, ponieważ świadczy to o jego autonomii, która poddana zostaje w wątpliwość w teologii usprawiedliwienia z Prawa, gdzie człowiek m a możliwość wpływania na wolę Boga. Jednak cena za odejście o d postawy faryzeuszy jest bardzo wysoka. 2.4 Na koniec powróćmy jeszcze do jednego wątku wy­ nikającego z rozważań nad istotą łaski. Teologia głoszona przez Pawła uwikłała się w jeszcze inną trudność interpreta­ cyjną. Arystoteles, w Eryce nikomachejskiej, pisze: „Skoro człowiek sprawiedliwy wykraczający przeciw prawu był nie­ sprawiedliwy, a ten, co się trzyma prawa, był sprawiedliwy, to jasne, że wszystko, co w zgodzie z prawem, jest w pew­ nym sensie sprawiedliwe". 14 Doktryna łaski sformułowana w opozycji d o koncepcji usprawiedliwienia z Prawa, podkreślająca arbitralność wy­ roków Boskich, usytuowała się dość niespodziewanie w opo­ zycji do sprawiedliwości : jeżeli Bóg jest sprawiedliwy (atak przecież określa się g o wielokrotnie w Biblii), to wyklucza to w pewnym sensie jego miłosierdzie, a c o za tym idzie, też i łaskę. Tak właśnie rozpoczyna się kolejna dyskusja teolo­ giczna, w której centrum znajduje się problem określenia isto­ ty łaski. 15 Jednym z tych, którzy próbowali się z nim zmierzyć, był Tomasz z Akwinu. Autor Traktatu o Bogu powtarza w znacz­ nej mierze rozwiązanie Anzelma: Dlatego też sprawiedliwością czasami nazywa się w Bogu stosowność Jego dobroci, a czasami zapłatę za zasługi. O obydwu wspomina Anzelm: „kiedy karzesz złych, jest to sprawiedliwe, ponieważ odpowiada ich zasługom, a kiedy złych oszczędzasz, jest to sprawiedliwe, ponieważ przy­ stoi Twojej dobroci" . 16 2.3 Pawłowa teologię łaski rozwija inny konwertyta - Au­ reliusz Augustyn. Koncepcja łaski Augustyna formuje się w opozycji d o herezji Pelagiusza, u której podstaw, zdaniem autora Wyznań, leży niezrozumienie istoty łaski . Pelagiusz próbuje zinterpretować ją w duchu Prawa. Bóg zostaje w jego koncepcji na powrót zobowiązany do udzielenia łaski t y m , którzy ze względu na swoją wolną wolę wybrali drogę do­ brych uczynków. Jest to w jakiejś mierze chrześcijańska wersja usprawiedliwienia z Prawa, z tą różnicą, iż punkt cięż­ kości przeniesiony zostaje na wolną wolę. Dlatego odpowiedź Augustyna koncentruje się, podobnie jak u Pawła, na wyka­ zaniu, iż o d Boga nie można niczego wymagać i uwydatnia przede wszystkim arbitralność jego wyroków (linia argumen­ tacji autora Wyznań jest bardzo podobna d o tej, którą obrał Paweł w polemice z faryzeuszami). 13 Problem łaski pojawia się też u Augustyna w trochę o d ­ miennym kontekście. Wiele kontrowersji wzbudza do dziś stanowisko autora Wyznań dotyczące problemu predestynacji dzieci. Niektóre dzieci umierają przecież bez chrztu, w wyniku czego, zdaniem Augustyna, zostaną potępione, te natomiast, które dostąpią tego sakramentu, będą zbawione. Czy nie jest to właśnie akt niesprawiedliwości ze strony Boga? Augustyn argumentuje, iż wszyscy ludzie zostali obciążeni Tomasz nie poprzestaje jedynie przy t y m wyjaśnieniu i, aby rozwiać wszelkie ewentualne wątpliwości, uzupełnia je własną koncepcją. W artykule trzecim Traktatu o Bogu, doty­ czącym kwestii sprawiedliwości i miłosierdzia Bożego, To­ masz analizuje szczegółowo problem pogodzenia w istocie Boga dwu sprzecznych na pierwszy rzut oka własności: mi­ łosierdzia, które powoduje, iż Bóg niektórych ludzi obdarza łaską, a innych nie, i sprawiedliwości: „Miłosierdzie jest zła­ godzeniem sprawiedliwości. Bóg jednak nie może pominąć tego, co przynależy jego sprawiedliwości". Rozwiązanie tego problemu przez Tomasza polega na analitycznym roz­ dzieleniu d w u porządków tak, aby się na siebie nie nakłada­ ły: „[...] Bóg postępuje miłosiernie nie czyniąc niczego wbrew swej sprawiedliwości, lecz działając ponad sprawiedliwo­ ś c i ą " . Tomasz, komentując ustalenia Augustyna, jedno­ znacznie stwierdza, iż łaska znajduje się poza sprawiedliwo­ ścią i nie powinna być rozpatrywana kategoriami jej doty­ czącymi. 17 18 3.1 Nie m a potrzeby rekonstruowania historii dalszych sporów dotyczących istoty łaski, chociaż nie są one bynaj­ mniej mniej interesujące . Przeanalizowany materiał pozwolił nam dostatecznie podkreślić najistotniejsze dla naszych ce­ lów wątki tej dyskusji. Powracać one będą w kolejnych jej etapach w nieco zmienionej wersji. Kiedy mówi się o łasce, w przypadku ocalonych pojawia się pewna trudność. Większość z nich była narodowości żydowskiej, a kategoria łaski jest ściśle związana z tradycją chrześcijańską. Mało tego, najbardziej wyczerpującego opi­ su tego doświadczenia dostarczają nam wspomnienia czło­ wieka, który utracił wiarę w swojego Boga. Levi odrzuca więc interpretację swojego przyjaciela, ponieważ łaska jest dla niego nierozerwalnie spleciona z religijnym obrazem świata. Numer 10/2005 19 �DOŚWIADCZENIE O C A L E N I A . P R Ó B A A N A L I Z Y Kiedy jednak spojrzymy na całe to zagadnienie z perspekty­ wy fenomenologicznej i weźmiemy w nawias nasze sądy, przekonania religijne, i skoncentrujemy się na samym do­ świadczeniu, to będziemy mogli dostrzec w nim wyraźnie elementy charakterystyczne dla doświadczenia łaski. 3.2 Składa się na nie zawsze jakaś tajemnica, której czło­ wiek nie może przeniknąć. Tajemnica ta wyraża się w teolo­ gii przede wszystkim w podkreślanej, jak widzieliśmy, arbi­ tralności łaski Bożej. Podmiotowość w poszukiwaniu odpo­ wiedzi na nią kieruje spojrzenie na siebie samą: co jest we mnie takiego, co powoduje, iż zasłużyłem na ocalenie? „Dla­ czego ja?" mógłby powtórzyć za Levim Paweł. Trzeba dodać, iż to odniesienie podmiotowości do sie­ bie samej ma charakter negatywny. Augustyn i inni teologo­ wie kładą przecież duży nacisk na fakt, iż łaska okazywana jest człowiekowi jako istocie ze swej natury grzesznej (jest to zabieg konieczny, ponieważ inaczej byłaby aktem sprawie­ dliwości), czego strukturalnym odpowiednikiem w doświad­ czeniu ocalenia jest często artykułowane przekonanie, iż było wielu, którzy bardziej ode mnie na nie zasłużyli: „[...] najlep­ si zginęli" . U podstaw takich deklaracji leży najczęściej samopoznanie koncentrujące się na negatywach: nie byłem taki ofiarny/ odważny/ solidarny jak Chaim/ Szabo/ Robert/ Baruch czy wielu innych. Widać teraz wyraźnie ambiwa­ lentny stosunek między łaską a sprawiedliwością. Tak więc, jak w przypadku nieochrzczonych dzieci, które Augustyn skazuje na wieczne potępienie, wspomina się często o nie­ zasłużonej karze (oczywiście w sensie etycznym, nie religij­ nym, przynajmniej nie z perspektywy Augustyna), tak w przy­ padku ocalonych podkreśla się równie często „niezasłużenie" na to ocalenie właśnie: „Najgorsi przeżyli [ . . . ] " . W tym przypadku nie powinno się raczej mówić o niesprawiedliwo­ ści, ponieważ „absurdalność" („Może to się wydawać absur­ dem, ale to fakt" ) tego doświadczenia polega właśnie na tym, iż ci, których staje się ono udziałem, nie powinni mieć ku temu żadnych podstaw. Być może bardziej adekwatne byłoby określenie: „poza sprawiedliwością". Podobnie czy­ ni przecież Tomasz, sytuując łaskę i sprawiedliwość na od­ miennych poziomach. 20 21 22 23 Pozostało nam omówienie problematycznego związku między doświadczeniem ocalenia a w s t y d e m . Zacytujmy w tym celu jeden z aforyzmów Fryderyka Nietzsche: Szczęście, któremu to Levi we własnym mniemaniu za­ wdzięcza ocalenie, i łaska Boska doświadczane są przez podmiotowość w zbliżony sposób. Szczęście jest przypad­ kiem, czymś, czego nie da się przewidzieć, zrozumieć. Po­ dobnie rzecz ma się z łaską: jest ona arbitralna, nie znamy powodów, dla których Bóg sobie kogoś upodobał, kosztem innych. Podobne doświadczenie opisuje właśnie Levi. De­ cyzja Boga jest nieprzewidywalna, kieruje się On sobie tylko znanymi regułami. Nie wiadomo, kto i dlaczego otrzyma ła­ skę, tak jak nie wiadomo, kto i dlaczego przeżył obóz zagła­ d y . Możemy więc powiedzieć, iż różnica między Levim a jego przyjacielem zachodzi na poziomie rozumienia: struk­ tura doświadczenia wewnętrznego jest taka sama, odmien­ ne są natomiast interpretacje. 25 1 Wszystkie cytaty z Biblii pochodzą z wydania: Pismo Święte Stare­ go i Nowego Testamentu w przekładzie z języków oryginalnych, opraco­ wał zespół biblistów polskich z inicjatywy Benedyktynów Tynieckich, Poznań 1980. 2 Swoje doświadczenia z pobytu w obozie zagłady opisał w wydanej w Polsce książce Czy to jest człowiek, przeł. H. Wiśniowska, Kraków 1978. 3 G. Agamben, Remnants of Auschwitz, przeł. D. Heller-Roazen, New York 1999, s. 120. 4 P. Levi, The Drowned and The Saved, przeł. R. Rosenthal, New York 1989, S. 73. 5 Tamże, s. 8 1 . 6 Tamże, s. 82. Prowadząc rozważania o łasce, warto również wprowadzić kate­ gorię daru. Łaska bywa przecież często określana właśnie jako „nieza­ służony dar". Niestety, musimy ograniczyć się jedynie do zasygnalizo­ wania tego interesującego problemu, inaczej znacznie przekroczyliby­ śmy ramy niniejszej pracy. 7 8 D. Oko, Łaska i wolność, Kraków 1997, s. 34. Na przełomie I w. p.n.e. i I w. n.e. powstają liczne sekty i wspólnoty, takie jak w Qumran, które koncentrują się przede wszystkim na rygory­ stycznym przestrzeganiu Prawa. 9 10 Świadczą też o nim takie wydarzenia, jak opisywane w Nowym Testamencie uzdrawianie w szabat (Mk 3,1-6) czy dotykanie kobiety „cho­ rej na upływ krwi" (Mk 5, 25-43). Zob. też: Praktyczny słownik biblijny, pod red. A. Garbner-Haider, przeł. T. Mieszkowski, R Pachciarek, War­ szawa 1994. 11 12 Czemu odczuwamy wstyd, kiedy nas spotyka dobrodziej­ stwo albo wyróżnienie, na które, jak się mówi, 'nie zasłu­ żyliśmy'? Zdaje się nam przy tym, żeśmy się wcisnęli w dziedzinę, do której nie należymy, z której powinniśmy być wyłączeni [...]. Dzięki błędowi innych dostaliśmy się przecież do niego: i teraz opanowuje nas w części bojaźń, w części cześć, w części zdziwienie, nie wiemy, czy­ śmy powinni uciekać, czy korzystać z błogosławionej chwi­ li i dobrodziejstw łaski. W każdym wstydzie zawiera się misterium, które wydaje się przez nas sprofanowane, lub któremu grozi niebezpieczeństwo profanacji; wszelka ła­ ska zawstydza. 24 Teraz już rozumiemy, dlaczego u źródeł opisywanego przez Leviego wstydu leży inne doświadczenie - doświad­ czenie ocalenia. 4.1 Aby uniknąć wszelkich nieporozumień, należy pod­ kreślić, iż nie twierdzimy bynajmniej, iż religijny przyjaciel Leviego miał rację, przypisując ocalenie łasce Boskiej. Cho­ dziło raczej o pokazanie, iż utożsamiając zbyt łatwo wstyd z poczuciem winy, w p a d a m y w interpretacyjną pułapkę, z której będzie nam później trudno się wydostać (niekoń­ czące się dociekania o winie i niewinności). Tymczasem ka­ tegoria łaski może właśnie lepiej oddać istotę tego doświad­ czenia, pozwolić je zrozumieć. D. Oko, dz. cyt., s. 40. H. Arendt, Wola, przeł. R. Piłat, Warszawa 2002. 13 M. Eliade, Historia wierzeń i idei religijnych, t. III, przeł. A. Kuryś, Warszawa 1995. 14 Arystoteles, Etyka nikomachejska, 1982, s. 162. przeł. D. Gromska, Warszawa 15 Oczywiście Paweł I Arystoteles rozumieją pod pojęciem prawa coś odmiennego, niemniej w obu przypadkach zakłada się Istnienie określonych norm regulujących postępowanie człowieka. 16 Tomasz z Akwinu, Traktat o Bogu, przeł. G. Kurylewicz, Z. Nerczuk, M. Olszewski, Kraków 1999, s. 322. 17 Tamże, s. 324. 18 Tamże, s. 325. Bierze w nich udział m.in. Pascal, kiedy polemizuje w Prowincjonałkach z jezuickimi koncepcjami rozróżnienia łaski na łaskę wystarcza­ jącą i skuteczną. Kategoria łaski pojawia się też w kontekście sporów dotyczących ontologicznego dowodu na istnienie Boga, którego zwo­ lennikiem był m.in. Kartezjusz. 19 20 R Levi, dz. cyt., s. 82. 21 Tamże, s. 83. 2 2 Tamże, s. 82. 23 Tamże, s. 73. F. Nietzsche, Wędrowiec i jego cień, przeł. K. Drzewiecki, Kraków 2003, s. 164. 24 25 O łasce jako sposobie interpretacji przygodnych wydarzeń pisze również W. Stróżewski w swoim szkicu O przygodności człowieka. Zob. W. Stróżewski, O wielkości, Kraków 2002. PISMO ANTROPOLOGICZNE 41 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4e525782e744d1bd7838531ef7af13da.pdf 2c6cd9752cbdce50a7a9f1b78030d505 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5622 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource antropologia miasta Nowa Huta Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5226 Title A name given to the resource Miasto dobrego losu/ Barbarzyńca 2009 nr 3-4 (16-17) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2009 nr 3-4 (16-17) s.68-83 Creator An entity primarily responsible for making the resource Nałęcz-Nieniewski, Michał Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text FOT. Michał Natęcz- N i e n i e w s ki TOMASZ CICHOREK HTTP://TOMEKCICHOREK.WORDPRESS.COM Ur. w 1986 roku. Student piątego roku etnologii i antropologii kulturowej UJ. Jego praca magisterska dotyczy wizerunku pisarza w okresie o d w i l ż y '56. Interesuje się mechanizmami totalitaryzmu, istnieniem mitycznych s t w o r z e ń w w y o b r a ź n i ludzkiej oraz antropologią literatury i filmu. Dziewczynko wybudują miasto, w którym nie będzie innych, niż szkolne, klas Ideowe korzenie Adam Włodek, olegom z 51. ochotniczej brygady ZMP koncepcji Nowej Huty BARBARZYŃCA 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZYŃCA �Michał Natęcz-Nieniewski 70 I. Fenomen miasta pecyficzny i złożony twór, który nazywa­ my miastem, w ciągu wieków rozwoju stał się niemal synonimem cywilizacji i a k o takiej. tak jako Chodzi o taką osadę ludzką, która jest wyraźnie wyodrębniona w krajobrazie opa­ nowanym przez człowieka, wyróżnia się swoim rozmiarem, gęstością zabudowy i społecznością mieszkańców. Nie trudnią się już oni rolnictwem, które staje się wobec miasta czymś zewnętrznym, podobnie jak myślistwo czy rybołówstwo. W po­ dobny sposób ujął definicję miasta Philip Bagby, prowadząc rozważania na jej temat kontekście zagadnienia cywilizacii: To właśnie uwolnienie od konieczności wytwarzania własnymi rękami swego Dożywienia Dozwoliło należy sadzić mieszkańcom miast poświecić całv swoi czas^ soecializacii i co za tym idzie komplikowaniu kultury'" r ; zdefiniowanie cywilizacji jako „kultury miast" o w i e r e n r o n o n o w a ł 2 Z drugiej strony nietrudno zauważyć, że każ­ de miasto jest przede wszystkim wykwitem myśli ludzkiej, a jego forma i treść wyrastają z konkret­ nej kultury i są od niej zależne. Porządkuje życie zbiorowości i zaspokaja ludzkie potrzeby - ale też stanowi przestrzeń te potrzeby formującą. Można powiedzieć, że nadaje kształt kulturze, która funkcjonuje w ramach określonej miejskiej przestrzeni. Nic zatem dziwnego, że kiedy uto­ piści poszukiwali recepty na idealne społeczeń­ stwo, projektanci kreślili idealne rozwiązania zabudowy miejskiej, 2L wszyscy w swoich pOmyślach ulegali tendencii do regulowania życia ludzkiego na nowo, wedle arbitralnie przyjętych p r z e z siebie zasad. Zanim jednak nadszedł czas projektów ma­ jących za cel przemiany społeczne, trzeba było 1 P. Bagby, Kultura i historia. Prolegomena do porównawczego badania cywilizacji, tłum. J. Jedlicki, PIW, Warszawa 1975, s. 230. 2 Ibid, s. 231. wielu wieków rozwoju myśli urbanistycznej i realizacji coraz to nowych rozwiązań w zmie­ niającym się świecie. Jedno z najstarszych zna­ nych nam miast wzniesionych według planów urbanistycznych to Kahun w Egipcie (z wyzna­ czonymi kwartałami dla robotników; około 1900 p.n.e.). Późniejsze, jak rozpoczęta przez Echnatona nowa stolica (Amarna, około 1340 p.n.e.), również powstawały w państwie faraonów lub rozwijały się j u ż poza tym kręgiem kulturowym (na przykład Marzabotto w Etrurii, około 500 p.n.e). W greckich koloniach, w przeciwieństwie do rozwijających się swobodnie prastarych Aten czy Olimpii powstawały ściśle uporządkowa­ ne ośrodki mieiskie (miedzy innymi Sehnunt na Sycylii około 628 o n e ) Ekspansia Gre ków u m o ż l i w i a ł a rozładowanie p r z e l u d n i ć nvch miast a zasiedlanie obcvch terenów bvło bodźcem dó szukania nowych rozwiązań. Układ urbanistyczny onartv na nrostokatnei siatce ulic nronaaowałHinnodamosz Milen, budowniczy L i a r y w n i e r w s z e i nołowie V w i e k ń Zastosował ao w nianie P i r e , Z Milen, i Thnrioi W e d ł n a stosowane przez niego demoKratycznej zasady isonomn (równego podziału; zaKIadano nowe miasta w Ko oniacn grecKicn przez prawie pięćdziesiąt lat. scentralizowanemu Imperium Rzymskiemu bardziej od demokratycznego sys­ temu nippodamejskiego odpowiadała prostokąt­ na symetria hellenizmu, którą wraz z wzorcem etruskim połączono w castrum Komanum Le­ piej reprezentowało państwo i hierarchię władzy, jednocześnie zapewniając obronność odpowied­ nią dla nowo zakładanych posterunków wojsko­ wych i stolic Prowincji (Kolonia, Strasburg T i m gad w Afryce) . Wymienione przekształcenia urbanistyczne są zgodne z ujęciem miasta jako emanacji kultury wyrażającej wiodące dla niej 3 W. Koch, Style w architekturze. Arcydzieła europejskiego od antyku po czasy współczesne, budownictwa tłum. W. Baraniewski i in., Świat Książki, Warszawa 1996, s. 390-393. BARBARZYŃCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Miasto dobrego losu. Ideowe korzenie koncepcji Nowej Huty treści. Wraz z wzrostem migracji i roli średnio­ wiecznego mieszczaństwa następował bardziej żywiołowy rozwój zabudowy, wcześniej niemoż­ liwy ze względu na rygorystyczny plan rzymski. Nowe lokacje powstawały wokół klasztorów i zamków lub w miejscach istotnych dla szlaków handlowych. W sposób ścisły planowano głów­ nie ośrodki spełniające funkcję warowni, a ich potrzeby militarne wciąż na nowo pobudzały rozwój fortyfikacji . 4 II. Miasto idealne 71 święciło swoje triumfy w okresie baroku, bę­ dąc odbiciem megalomanii władców. Dopiero w ustroju monarchii absolutnej realizowane były projekty miasta jako rezydencji, ogrodu, garnizonu, prestiżowego obiektu, czy wreszcie GesamtkunstweĄ Równocześnie zmieniał się sposób myślenia o mieście. W czasach oświecenia wzrastało za­ interesowanie drugim aspektem istnienia mia­ sta - kreacyjnym, sprawczym. Wiązało się to z XVIII-wieczną ideą „architektury jako dzie­ dziny o wyjątkowej społecznej randze, sprzęga­ jącej kwestie estetyki i polityki" . Dostrzegano zawarty w mieście potencjał kulturowy, jego ogromny wpływ na kształtowanie się relacji mię­ dzyludzkich i stosunków społecznych, a także nagły wzrost jego roli gospodarczej w okresie rewolucji przemysłowej. Niektórzy zaczęli po­ kładać nadzieje w nim jako narzędziu metodzie systemie czy tez mechanizmie który ukształtuje nowe społeczeństwo. Taki sam „nacisk padaiacv na 2~l0ba.ln.0sc rozwiązań, będzie charak tervstvcznv dla teorii urbanistyczna w okresie modernizmu. 6 7 Myśl o mieście idealnym zrodziła się naj­ prawdopodobniej w umysłach starożytnych, jednak dopiero w renesansie próbowano wpro­ wadzać ją w życie. Idealnymi rozwiązaniami urbanistycznymi zajmowały się wtedy najwięk­ sze umysły epoki, między innymi Leonardo da Vinci (którego pomysł wielopoziomowych ulic i kanalizacji wykorzystano dopiero na prze¬ łomie X I X i X X wieku w Paryżu), Albrecht Durer i Giorgio Vasari. Dla renesansowych teo­ retyków inspirację stanowiło dzieło O architek­ turze ksiąg dziesięć napisane przez Witruwiusza miedzy 88 a 26 rokiem P.n e. Cele projektów były r ó ż n e - zależnie od nich zwracano większą uwagę na obronność fortyfikacji na parki iako przestrzeń wypoczynkowa i ciesząca oko na odpowiednie dla każdego stanu umiejscowienie dzielnicy i tak dalei Kreślono ie na rozmaitym olanie-koła kwadratu c^iazdy wielokąta ehn sv i innych' nieraz fańfazvinvrh fi«n,r Proiek ty miast idealnych realizowano jednak hardzó r L d k o noniewaz koncentrowano sie na nrze Puuowie juzistniejącycn osrodKow . almanoya twierdza Wenecjan na peanie g ^ z d y była Z biegiem czasu paradygmatem stała się misja cywilizacyjna Europy Zachodniej, wiążąca się z industrializacją i uprzemysłowieniem. Szerząc ideę gospodarczego postępu, podejmowano coraz śmielsze przedsięwzięcia budowlane (moderni­ zacja centrum Paryża w 1852 roku, londyńskie metro w 1854, Kanał Sueski w 1859, Pierwsza Ko­ lej Transkontynentalna w 1862, Most Brookliński w 1870, Statua Wolności w 1884, Wieża Eiffla w 1889, Kolej Transsyberyjska w 1891 i inne). Co­ raz bardziej zmieniał się pejzaż miejski. Nadeszła epoka eksperymentów społecznych, w której roz­ poczęto realizacje różnych utopijnych projektów na miarę X I X wieku. 4 Ibid., s. 397-399. 7 5 Ibid., s. 404. socjalistycznego w planie „propagandy 6 „Racjonalnie przemyślana, funkcjonalną jednolita całość". Wydawnictwo Leopoldinum, Wrocław 1999, s. 41. Ibid 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 8 BARBARZYŃCA W. Tomasik, Inżynieria Ibid. dusz. Literatura realizmu monumentalnej", �Michat Naîecz-Nieniewski 72 Idąc za rozmaitymi wizjonerami, zarówno rządy, jak i bogaci przemysłowcy a n g a ż o w a l i się w tworzenie miast idealnych. Co charak­ terystyczne, rzadko decydowano się ekspery­ mentować na własnym podwórku. Jak więk­ szość ideologii wymyślonych w obrębie kultury zachodniej , tak i miasta idealne były testowa­ ne raczej poza jej granicami. Wiele utopijnych pomysłów starano się uskuteczniać w Nowym Świecie, m i ę d z y innymi wioskę owenowską, falanster Fouriera i Ikarię Cabeta. Jednym z wyjątków było Guise we Francji, gdzie alizowano w 1859 roku koncepcję Charlesa Fouriera - pół wieku po jej ogłoszeniu. E l i ­ sabeth F ö r s t e r - N i e t z s c h e siostra s ł a w n e g o filozofa w 1886 roku wraz z m ę ż e m założyła w Ameryce Południowej kolonię Nueva Ger¬ mania dla czvstei krwi Arviczvkow W latach dwudziestych X X wieku swoich sił na tym polu nróbował też naibosratszv człowiek na świecie Henry Ford Rył pomysłodawca trzyzmiano' Wraz z panem Fordem jesteśmy głęboko prze­ konani, iż gdybyśmy tylko zdołali wniknąć do samych korzeni i serca rodziny i życia domowe­ go (...), udałoby się nam stworzyć doskonalsze przyszłe pokolenia, niż teraz, gdy docieramy do nich jedynie w czasie godzin pracy . 11 9 10 weao trvhu pracy wynalazca taśmy fahrvcznei i pfekJsnrem masnwei nrndnkrif O J r n i e t v nhsesi! n ™ ™ ^ ^ obsesją ograniczania Kosztów zważania wydajności, w n i k a ł w życie prywatne swoich pracowników i marzył o stworzeniu dealnej społeczności, l ewnie dlatego założył na te­ renie Manow Zjednoczonych az trzy miasta. Warto zacytować stówa jego eksperta od siły roboczej: 9 Najbardziej znanym przykładem są losy myśli Chwilowy wzrost zapotrzebowania na g u m ę w produkcji samochodów zaowocował w 1927 roku szalonym pomysłem. Zakładając własną plantację w brazylijskiej dżungli, Ford chciał jednocześnie z a p r o w a d z i ć tam porządek na wzór amerykańskiego miasteczka: z krytymi gontem domami, rynkiem, kościołem i szpita­ lem, z elektrycznością zasilającą sieć telefonicz­ ną, lodówki, pralki i gramofony, z lodziarnią, estradą i dancingiem, z kortami tenisowymi, kursami golfa i wieczorami poetyckimi, z wie­ żą ciśnień, instalacją wodociągową i czerwo­ nymi hydrantami wzdłuż prostych szerokich dróg po których jeździć miały oczywiście słynne Fordy T " . III. Socrealizm Dyktatorzy państw totalitarnych i partyjni guru, podobnie jak inni władcy tego świata, wykorzystują wszystkie sposoby ekspresji, które opanowała ludzkość, jako narzędzia sprawowa­ nia władzy. W odróżnieniu jednak od swoich S. Friedrichsmeyer i in. (red.), The Imperialist Imagination: marksowskiej, wykorzystywanej w Rosji w różnych German Colonialism and Its Legacy, University of Michigan mutacjach, rozplenionej na Bliskim Wschodzie, w Afryce, Press, Ann Arbor 1998, s. 33-39. w Ameryce Środkowej oraz Południowej i nadal wegetującej 11 E. Zaretsky, Sekrety duszy. Społeczna i kulturowa historia jako oficjalna ideologia na terenach Azji. Wyobrażenie psychoanalizy, tłum. M . Trzcińska Prószyński i S-ka, Lenina jadącego z Niemiec do Rosji w zapieczętowanym Warszawa 2009, s. 159, 160. wagonie, niczym nowy koń trojański, jest trafnym skrótem 12 dla tej prawidłowości. Ponadto wielu krwawych dyktatorów in Environmental History, Cambridge University Press, studiowało w Europie Zachodniej, zanim objęło rządy Cambridge 2002, s. 71-86. Por. G. Grandin, Fordlandia: w rodzimych krajach. The Rise and Fall of Henry Ford's Forgotten Jungle City, 10 R.C. Hołub, Nietzsche's ColonialistImagination: Nueva Germania, GoodEuropeanism, andGreatPolitics, W. Dean, Brazil and the Struggle for Rubber: A Study Metropolitan Books, Nowy Jork 2009. [w:] BARBARZYŃCA 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Miasto dobrego losu. Ideowe korzenie koncepcji Nowej Huty poprzedników likwidują wszystko, co nie repre­ zentuje ideologii państwowej. Ideologia bowiem ma obejmować poszczególne aspekty życia, jako że zgodnie z oficjalną wykładnią jest samowy­ starczalna: stanowi receptę doskonałą na idealne społeczeństwo. Podkreśla się zatem ideę nowości - nie tylko w znaczeniu nowatorstwa czy nowo­ czesności, ale w sensie na nowo ustanawianego FOT. TOMASZ CICH0REK HTTP://T0MEKCICH0REK.W0RDPRESS.COM świata. Nowa epoka oznacza nowego człowieka, nowe społeczeństwo i państwo. Każda dziedzina działalności człowieka miała być tego wyrazem. W ich szeregu, obok malarstwa i rzeźby, również architektura i urbanistyka. Wbrew różnym wizjonerom łączącym przy­ szłe społeczeństwa nowoczesne z futurystyczną aglomeracją, konstruowane od podstaw miasta socjalistyczne nie odznaczają się nowatorską architekturą. Podobnie jak w innych dziedzi­ nach życia, starano się ograniczyć indywidual­ ną inwencję do minimum, wprowadzając je­ W. Tomasik, op. cit., s. 39. 3-1 (1G-11) 3 3 3 3 den obowiązujący styl, którym stał się w końcu socrealizm. Miasto w ustroju socjalistycznym, postrzegane jako państwo w miniaturze, miało być gigantycznym pomnikiem reprezentują­ cym nowy porządek. W pewnym sensie była to idea przeciwstawna wobec rojeń władców ab­ solutnych. Miasto ludu miało być odpowiedzią na zbytkowną rezydencję typu Wersal wznie­ siony dla Króla Słońce, który mógł powiedzieć: „Państwo to ja". Według komunistów nade­ szły czasy by odrzec- Państwo tomy proletariusze" inrzeiśćod mterńacionalistycznych mrzonekdo bardziej konkretnego im­ perializmu. T ł u m a c z ą c założenia swo­ jego planu „propagandy mo­ numentalnej", którego częścią miał być socrealizm, Lenin po­ woływał się w 1918 roku na Miasto słońca Tommaso Cam¬ panella i wspomniane tam „socjalistyczne freski" pełnią­ ce funkcję edukacyjną. Pisał: „Niech to będą choćby towe bloki z inskrypcjami na nich, m o ż l i w i e najczytelniej­ szymi. (...) Za jeszcze w a ż n i e j s z e n i ż i n skrypcie u w a ż a m pomniki- popiersia lub posaJ naturalnei wielkości m o ż e płaskorzeźby ; -,3 d s t a w i a ć antenatów socia izmu" i bohaterów kultury" w e d ł u g wcześniei snorzadzonei listy W czasach sta linowskich idee komunizmu w y r a ż a ć miał j u ż e u D V M i a J ł v b v D r z e każdy fracrment u f o r m o w a n e i nrzez c z ł o w i e ka o r z e c z e n i w s z r z e a n l n n ś r i - założenia a r r h i r e k t n n i r z ń e i r n z w L a n i a urhanistyrz ne"H Arehitekt snnłeezeń <twa hn d n i a Jean i uiic, lecz liizyiiiereiii u BARBARZYŃCA 73 Ibid. QUSZ IUQZICICII. IVIH �Michał Natęcz-Nieniewski 74 on możność o d d z i a ł y w a n i a na masy ludzkie w s z ę d z i e i zawsze" . Realizm socjalistyczny powstawał w opozycji do nowatorskiego konstruktywizmu, który był początkowo wspierany i wykorzystywany przez bolszewików, a następnie, wraz z całą awangar­ dą, potępiony przez Lenina i Trockiego. Pojawiły się takie grupy plastyków, jak utworzona w 1921 roku Nowoje Obszczestwo Żiwopiscew lub za­ wiązana rok później Assocjacja Chudożnikow Rewolucjonnoj Rossiji. Wyeliminowanie wpły­ wów konstruktywizmu końca lat dwudziestych było wyraźnym sygnałem, w jaki sposób będzie kształtowane życie artystyczne w ZSRR. Sztuka miała być jednym z wielu narzędzi w walce o socidizm co oznaczało głównie położenie nacisku na to b'v treść podporządkować funkcji dvdak tyczna lako cześć propagandowa machiny ceł niła wyznaczona role obok mediów i literatury Jej przekaz miał być powszechnie zrozumiały — stad bierze sie nóźnieisza komunistyczna ten denria do dyskredytach innych niz realizm m u tów w sztuce jako „formalistycznych". 15 Tematyka malarstwa i rzeźby socrealizmu siłą rzeczy obracała się wokół etosów proleta­ riusza i rewolucjonisty, później również żołnie­ rza Armii Czerwonej. Przedstawiano doniosłe czyny socjalistyczne, głównie pracę fizyczną, i herosów w postaci portretów konkretnych re­ wolucjonistów, działaczy, przodowników pracy (które swoim wyidealizowaniem zaprzeczały realistycznym założeniom ruchu) lub anonimo­ wych wizerunków robotnika czy kołchoźnicy. W architekturze preferowano budowle o klasycystycznej formie i monumentalnym charakterze, takie jak gmach Uniwersytetu im Łomonosowa Of 3.Z, Ibogate wnętrza, jak wystrój moskiewskiego 15 E. Goldzamt, Zagadnienie realizmu socjalistycznego w architekturze, [w:] O polską architekturę Materiały socjalistyczną. z krajowej partyjnej narady architektów odbytej w dniu 20-21 VI1949 roku w Warszawie, Warszawa 1950, metra. Teorię nurtu sformułował Maksym Gor­ ki. Nazwy użyto po raz pierwszy w 1932 roku, kiedy na mocy postanowienia KC WKPB zlikwi­ dowano wszystkie dotychczasowe organizacje literacko-artystyczne i utworzono jednorodne związki na ich miejsce. Od 1949 roku socrealizm obowiązywał j u ż we wszystkich krajach bloku sowieckiego . Należało wówczas zdecydować przynajmniej orientacyjnie, co właściwie będzie zgodne z tym niespójnym stylem narzuconym polskiej kulturze. M o ż n a było twierdzić, jak Edmund Goldzamt, że wystarczy wybrać „wła­ sną, socjalistyczną w treści, narodową w formie architekturę opierająca sie na postępowych tradyciach naszego narodu kształtująca sie poprzez metodę realizmu socjalistycznego" odrzucając kosmopolityczna konstruktywistyczna archi tekturę burzuazyma w swei istocie odrtwaiaca naród od nostenowe.ro snadku nrźeszłych no 16 koleń i nodnorzadkowuiaca «ro rozkładowym wnływom J k r e i kultury Imneriali stycznego Zachodu" Mnie fanatycznie hrzmia wytycz ne nrzviete nrzez Rade SARP nrzewidmace ze 17 polska architektura otrzyma ,,tormy narodowe bliskie i zrozumiale ludowi dzięki odzwier­ ciedlaniu -ideowego bogactwa epoki budowy socjalizmu -odkrycie, ze stylem typowym dla polskiej architektury jest renesans, było ostat­ nią wskazówką, jaką dano zdezorientowanym architektom . 19 IV. Miasto p r z e m y s ł o w e W sto lat po ogłoszeniu manifestu partii komunistycznej, w którym Marks potępił „krytyczno-utopijny socjalizm i komunizm", zali­ czając doń idee Saint-Simona, Fouriera, Owena 16 B. Osińską Sztuka i czas, WSiP, Warszawa 1986, s. 100, 101. 17 E. Goldzamt, op. cit. 18 W. Tomasik, op. cit, s. 39. 19 E. Goldzamt, op. cit. s. 26; cyt. za: W. Tomasik, op. cit., s. 8. BARBARZYŃCA 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Miasto dobrego losu. Ideowe korzenie koncepcji Nowej Huty i Cabeta , została podjęta decyzja o budowie miasta, które nazwano później Nową Hutą. Najważniej szym j ego elementem miał być kombinat - największa inwestycja Polski Ludowej. Pomysł wzniesienia wielkiego zakładu metalurgicznego pojawił się j u ż w 1945 roku, a prace projektowe prowadzono od pierwszej połowy 1946 roku, kiedy to n a w i ą z a n o kontakt z amerykańską firmą Freyn Engineering Company z Chicago. Miała ona dostarczyć całą niezbędną do budowy huty dokumentację . 20 Mottem towarzyszącym budowie miasta mo­ głaby być jedna z wielu - podobnie brzmiących w całym bloku sowieckim - oficjalnych wypo­ wiedzi odwołujących się do znaczenia postę­ pu technologicznego dla rozwoju socjalizmu. W swoim referacie na piątym plenum KC PZPR, Bierut podkreślał, jakie zadanie stoi przed polską gospodarką: Przesiąść się na konia wyższej techniki na nowe skomplikowane maszyny własnej produkcj i, na nową hutę w przemy śle, na elektryfi¬ kację (...) - dopiero wówczas można zbudować trwałe i niewzruszone podstawy socjalizmu w Polsce. Dopiero bowiem wyższa technika umożliwia wysoką wydajność pracy człowie­ ka i stwarza warunki dla wydatnego wzrostu dobrobytu i kultury całego narodu, dobrobytu i kultury 111 ćl S pracujących, bez nie 1X1 cl 21 Po odrzuceniu Planu Marshalla Polska za­ cieśniła kontakty z ZSRR. W 1947 roku Stalin „zaproponował" współpracę przy wzniesieniu kombinatu metalurgicznego, pod warunkiem że zamiast pół miliona ton stali rocznie wypro­ dukuje a ż półtora miliona. W związku z tym na początku 1948 roku zerwano u m o w ę z Ame­ rykanami, a ZSRR zapewnił dostawę projektów i podstawowych u r z ą d z e ń dla huty. Głów­ nym projektantem został radziecki Gipromez, z i n ż y n i e r e m Chryzantem Dmitrijewiczem Zybinem na czele . Projekt kombinatu powstał w wyniku pierwszych prac nad sześcioletnim planem perspektywicznym rozwoju gospodarki narodowej. W latach 1950-1957 pracowało nad nim a ż kilkanaście radzieckich biur projekto­ wych Wiatach 1949—1960 generalnym oroiek tantem miasta był natomiast Tadeusz Ptaszycki a nroiektantami osiedli miedzy innymi Mar' 22 ta i lanusz Inaardenowie Tadeusz Remhie sa Tadeusz lanowski Adam Fołtyn Rolesław Skrzvhalski Andrzei TInieiewski i Stanisław JuchLwicz. 75 socjalizmu . 23 Cytowane słowa otwierały Kromkę Nowej Huty podsumowującą dzieje wielkiego przed­ sięwzięcia. Miało się na nią składać opraco­ wanie archiwów w posiadaniu Huty im. Le­ nina. W obszernym wstępie dyrektor naczelny Huty, mgr inż. Antoni Czechowicz, wskazywał, że zwycięstwo Związku Radzieckiego w drugiej wojnie światowej i „wyzwolenie Polski przez bohaterską Armię Czerwoną" zapoczątkowało nowej epokę w dziejach narodu. Tym SĆI 111 y 111 zapowiadał, w jakich kategoriach będzie ujęta historia powstania miasta - uniwersalnych i mi­ tycznych . 24 20 K Marks, F. Engels, Manifest komunistyczny, tłum. W. Piekarski, Książka i Wiedza, Warszawa 1976, s. 118-122. 21 A Markowski, Dwie huty, podobna historia: Zakład Słowackiego Powstania Narodowego i Huta im. W I . Lenina - budowa wielkiego socjalistycznego zakładu przemysłowego, aluminium z osiedlem na 16 tys. mieszkańców. 22 T. Gołaszewski, Kronika Nowej Huty. Odutwoizenia działu projektowania Nowej Huty do pierwszego spustu surówki wielkopiecowej, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1955, s. 9, 27. 23 B. Bierut, Referat wygłoszony na Kongresie „Acta Histórica Neosoliensia" nr 10, 2007, s. 214, 215. Zjednoczeniowym. Podstawy ideologiczne PZPR, Książka W swoim artykule autor porównuje Nową Hutę ze słowacką i Wiedza 1949, s. 61; cyt. za: T. Gołaszewski, op. cit, s. 6. miejscowością Żiar nad Hronem, gdzie wybudowano hutę 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZVÑCA 24 T. Gołaszewski, op. cit., s. 7. �Michał Natęcz-Nieniewski 76 Jednym z etapów na „trudnej, lecz pięknej drodze do socjalizmu" miało być wzmożenie sił wytwórczych społeczeństwa dzięki wysokiej technice podporządkowanej ekonomice kraju. W rzeczywistości oznaczało to charakterystycz­ ny dla ideologii komunistycznej przesadny na­ cisk na produkcję, angażującą masy w wyścigi pracy, którą uznawano konsekwentnie za war­ tość samą w sobie. Głównym ce­ lem tak zwanej „planowej polityki gospodarczej" był „stały rozwój sił wytwórczych kraju" . Największą waee przywiązywano do przemysłu ciezkieeo zapewnia) aceeo rzadko wymienianywoficialnych wypowie­ dziach rozwói militarny. To wszyst ko tłumaczy odrórny nacisk na hut niczy charakter nierwszep-o w Polsce socjalistycznego miasta uprzemysłowienie będące okazją do pokazo­ wej industrializacji. Przy wyborze miejsca pod budowę zignorowano całkowicie fakt, że grunt stanowiły w większości żyzne czarnoziemy. O lokalizacji miał zdecydować ogół przyczyn eko­ nomicznych, technicznych oraz polityczno-demograficznych . Pomysł tak bliskiego sąsiedz­ twa (7 k m od Placu Centralnego do Rynku 26 25 V. Satelita B u d o w ą wzorcowego miasta PRL-u, zaplanowanego na 60-80 tysięcy mieszkańców, rozpoczę­ to realizację planu sześcioletnie­ go. Dzielnica powstała na obsza­ rze gminy Mogiła, gromad Ruszczą i Wadów, części gromad Branice i Przewóz. Ziemie te zostały wskazane przez przysłanych z Moskwy architektów - 13 stycznia 1949 roku do Gliwic przybyli specjaliści radzieccy, aby usta­ lić lokalizację odpowiednią dla powiększonego projektu. Okolice Krakowa wybrano ze względu na płaski teren źródła surowców i dostęp do odpowiedniei ilości wody rezerwuar siły roboczei w małopolskich wsiach zaplecze transportowe szkoły i wyższe uczelnie techniczne oraz słabe FOT. TOMASZ CICH0REK HTTP://T0MEKCICH0REK.W0RDPRESS.C0M Głównego) miał nieco odmiennego poprzednika w brytyjskiej koncepcji z lat dwudziestych, która sformułowała miasto satelitę z samodzielnymi rynkami usług i zatrudnienia, ale uzależnione od administracji, instytucji naukowych i kultu­ ralnych większego ośrodka. W przypadku Nowej Huty stosunki te miały przebiegać w sposób bar­ dziej obustronny . Wybór okolic Krakowa sugeruje bowiem jeszcze jeden cel. „Nowe miasta i fabryki miały 27 Ibid. rozwojowe), [w:] J. Dąbrowski (red.), Kraków. 26 Ibid., s. 31-40. rozwojem miasta, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1957, 27 A. Ptaszycka, Oblicze urbanistyczne 25 Krakowa (Rozwój współczesnego Studia nad s. 358. miasta w latach 1945-1955, perspektywy BARBARZYŃCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Miasto dobrego losu. Ideowe korzenie koncepcji Nowej Huty «przekształcać» strukturę społeczną, uwarun­ kowaną przez formację schodzącą właśnie z h i ­ storycznej sceny" . Mieszkańcy pochodzenia robotniczo-chłopskiego mieli stanowić równo­ w a ż n i k dla drobnomieszczaństwa i inteligen­ cji grodu Kraka . Była to część stalinowskiej strategii w konflikcie pomiędzy „postępowymi" siłami komunizmu a „reakcyjnymi" warstwami społeczeństwa. „Nowa Huta świetnie pasowała, by stać się społecznym i ideologicznym labora­ torium stalinizmu" , z a u w a ż a Jerzy Sądecki i cytuje Andrzeja Chwalbę: „Miała stanąć do pojedynku ze starym Krakowem. Zmienić to miasto rozpuścić «błekitna krew» w świeżej i do­ brej, bó «robociarsko-biedniackiej»". Używając dalei ówczesnej nomenklatury zdrowy element proletariacki" miał rozsadzić "ten „zaścianek" i rezerwat" krakowski Rekompensaty wre rżane chłonom za odebrane ziemie stanowiły znikomy procent ich wartości a ponadto docho­ dziło nrzv tvm do nadużyć i machinacii Nano t y k a n o n a r z y n n y o n ó r w y s i e d l a n y r h mieszkań" rów Maiae I d n a k szczvtnv eel nnknnvwanń 28 29 30 31 takie przeszkody Pezsentymentów . zatwier­ dzeniu terenu Mogiły i 1 leszowa rozpoczęto pracę od pomiarów pod zakład metalurgiczny (1 kwietnia IW) .Juz w polowie roku przedłożono rezydmm Rządu plan urbani­ styczny wraz z makietą, jednak władze zdecy­ dowały wówczas o powiększeniu miasta do 1UU tysięcy mieszkańców. 77 VI. Inspiracje i idee Nowa Huta miała być przeciwieństwem „cia­ snych i chaotycznych" ośrodków przemysłowych na Zachodzie. Wytyczono sieć szerokich ulic, place i skwery, miejsca wypoczynku i rozrywki. Budynki mieszkalne nie od razu wpisywały się w narzucony od połowy 1949 roku styl realizmu socjalistycznego. Zanim dociśnięto ideologiczną sztancę, powielano warszawskie domy autorstwa Franciszka Adamskiego: jedno- i dwupiętrowe, ze spadzistymi dachami, ustawione szeregowo na dużej przestrzeni . Dopiero w następnym etapie budowy zastąpione je większymi bu¬ dynkami o profilowanych gzymsach i płaskich dachach ozdobionych attyka Realizując postu­ lat intensyfikacji zabudowy łączono obrzezne budynki w długie ciari Niezależnie od przy ietego stylu osiedla oroiektowano pod woły wem insniraćii amerykańska iednostka sąsiedzka (neiphhourhood unh ronrelt) która w czasach stalinowskich była oflrialnie noteniana Meto da ta noleaała na koncentracii ustalone! liczhy mieszkań wokół obiektów twórz a cvch w i i 34 społeczną przedszkoli, szkol, sklepów .lelen wyraz doktryna socrealizmu znalazła w zespole oraz l l a c u Centralnym, co jednak me prze­ szkodziło projektantom wzorować się na roz¬ wiązaniach i styfach zachodnioeuropejskich (na WTomasik,cp.£«.,s.7. (Osiedle Wandy, Osiedle Willowe, Na Skarpie). 29 A Kaszycka, o/>.«;.,s. 356. W „module Adamskiego" można się dopatrzyć wpływów 3 0 J. Sądecki, O Nowej to Hucie piosenką, [w:] Najnowsza historia „anglosaskiej idei miasta-ogrodu i koncepcji niemieckich 28 Polaków. Oblicza PRL, „Rzeczpospolita" 20.11.2007, s. 5. 31 32 kolonii pracowniczych z przełomu X I X i X X wieku, realizowanych w Krakowie po 1910 roku na Salwatorze Ibid. D . Gut, Nowa Huta w świadectwach jej mieszkańców, oraz w latach 1941-1944 przez Niemców budujących [w:] J. Bujak, A. Zambrzycka-Steczkowska, R. Godula osiedle przy ul. Królewskiej". Może tu leży przyczyna (red.), Kraków. kojarzenia jego projektu z I I I Rzeszą. W Komorowski, Przestrzenie kulturowe, Wydawnictwo Platan, Kraków 1993, s. 119, 120. Zob. też: Urbanistyka i architektura Nowej Huty T. Gołaszewski, op. cit., s. 57 i 65 „Rocznik Krakowski" t. L X X I , Kraków 2005, s. 190, 192; 3 3 3 4 T. Gołaszewski, op. cit., s. 56. Budowano je na terenie całej Polski, ale żaden zespół budynków nie jest większy od nowohuckiego 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZYŃCA 1949-1959, zob. także: T. Gołaszewski, op. cit., s. 66-67. 3 5 W Komorowski op. cit., 190, 193. Autor przytacza informacje na ten temat za S. Juchnowiczem i A. Lorkiem. �Michał Nafęcz-Nieniewski 78 przykład francuskim, z czasów Ludwika XVI). i był to dialog złożony z kontradykcji oraz konty­ Niemniej jednak dominowały cytaty ze stylów nuacji. Odpowiednikiem Rynku Głównego miał historycznych pochodzących głównie z polskiej być plac z bogato zdobionym ratuszem miejskim, architektury barokowej i renesansowej . a Traktu Królewskiego - Aleja Róż. Plan zakładał Równolegle do osiedli powstawały kolejne powierzchnię ponad dwa razy większą od Starego wydziały kombinatu (nazywanego początkowo Miasta. W przeciwieństwie do bogatego w kościo­ Gigantem): konstrukcji stalowych, mechaniczny, ły centrum Krakowa, w Nowej Hucie nie przewi­ kuźnia, odlewni staliwa, odlewni żeliwa, wal­ dziano miejsca na żadną świątynię. cowni gorącej blach, materiałów ogniotrwałych, Już w renesansie próbowano zwizualizować aglomerownia, siłownia i tak dalej. 22 lipca 1954 architekturę jednocześnie świecką i wzniosłą, uznaje się za początek istnienia Huty im. Le­ 0 formie odpowiedniej do kultu Wiedzy. Bu­ nina . Wzniesiono ją w odpowiedniej odległo­ dowla ukazana na Szkole Ateńskiej Rafaela sta­ ści od osiedli mieszkalnych, za doliną Dłubni. nowi przykład idealnej architektury monumen­ Z Placu Centralnego prowadziła do niej jedna talnej - wzorowanej zarówno na sakralnej, jak z głównych ulic. Oprawę głównego wejścia sta­ 1 świeckiej - będącej pomnikiem nauki i filozo­ nowiły dwa bliźniacze gmachy projektu Janusza fii. Style „świeckich religii", jakimi okazały się Ballenstedta i Janusza Ingardena zbudowane być ideologie totalitarnego państwa, czerpały w nierwszei nołowie lat pięćdziesiątych Sa do- w znaczący sposób z tradycji architektury sa­ brvm przykładem z i ákich elementów oolskiei kralnej. I to dosłownie znaczący: jeśli chodzi architektury renesansowej korzystano: okazałe o detal, to formy architektoniczne miały m ó ­ attvki sugeruia że mamv do czynienia z Draw wić językiem zrozumiałym dla każdego, niczym dziwymi robotniczymi pałacami Motyw attyki biblia pauperum. Podobnie jak w projektach ka­ snełniał wvmopi ideologiczne renesans został tedr i kościołów zakodowano przekaz odnoszący u z n a n y z a styl historyczny «rodn'v naśladowania w się do paruzji, takw budowlach socrealizmu znaj­ architekturze nowego miasta zarówno ze wzele dowała odzwierciedlenie szczęśliwość jutra. d „ na ieo-o nostenowy charakter iak i na J Nowa Huta miała być wizytówką Nowego siedź J o K r a k o w f oiezvznv n o k k l i attvki Z Państwa o bezklasowym ustroju, wyrazem spo­ nesansowej . usiedle mieszkaniowe długo było łecznych przemian i ideowym komunikatem. największym w powojenne] olsce. Ud Krakowa Był to hołd nauce w wydaniu ideologicznie spa­ miały oddzielać je obszary parkowe, a od strony czonym: monumentalna architektura w swej kombinatu wzdtuz doliny IJtubni przewidywano funkcji i formie została podporządkowana jednej izolujący od szkodliwych wyziewów pas zieleni, z gałęzi socjalistycznej władzy. Monumentalizm ze sztucznym jeziorem, plażą i boiskami teren niekoniecznie wskazywał na doniosłość funkcji pomiędzy dzisiejszą aleją Solidarności i ulicą ta- obiektu - ta bywała bowiem skromna w sto­ szyckiego podzielono na działki dla pracowników sunku do jego formy. Częściej przekazywała znamienne treści: wzniosłość epoki (spełniony Kombinatu. Nowe miasto wyraźnie korespondowało z po­ Dostulat sDołeczeństwa idealnego) noteee Dańłożonym na zachód od niego „starym Krakowem" stwa robotniczego. Budynki tego typu miały 36 37 36 Ibid., s. 192-194. op. cit., s. 214. 3 7 T. Gołaszewski, op. cit, s. 14. 39 38 W. Komorowski, op. cit., 202; zob. także: T. Gołaszewski, Warszawa 1966, s. 39. Wielka Encyklopedia Powszechna PWN, t. VIII, PWN, BARBARZYŃCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Miasto dobrego losu. Ideowe korzenie koncepcji Nowej Huty same sobą świadczyć o głębokich przemianach społecznych, a ich zadaniem było zapowiadanie rychłej przyszłości. „Dzieła architektów i urba­ nistów miały kształtować społeczeństwo nie tylko w sposób bezpośredni, ale też pośrednio kierując myśli mieszkańców ku «jasnym dniom» i szczęściu, jakie czeka «o przecznicę dalej»" . Plan urbanistyczny Nowej Huty ma kształt wachlarza i przypomina renesansowe oraz baro­ kowe miasta idealne, kreślone na planie okręgu (przykładami mogą być modele Andrei Palla­ dia, Simone Martiniego lub Giorgia Vasariego, a także te zrealizowane w Wersalu i Peters­ burgu). Waldemar Komorowski wskazuje na jeszcze inne możliwe wzorce; barokowe place del Popolo i św. Piotra w Rzymie, klasycyzujący układ centrum Londynu Christophera Wrena i realizacje paryskie Georges'a Haussmana. Jak stwierdza Woiciech Tomasik geometria prze­ strzeni («bez zaułków») gwarantować miała, iż w strukturze społecznei miasta powtórzy sie harmoniine i proporcjonalne zestroienie cze ści N o w a przestrzeń mieiska formowałaby n o w e ™ człowieka nosłusznep-o - tak iak ona - obiektywnym nrawom nauki" ' Tnsniracie re nesansowymi miastami miały widocznie szcze40 4 aólne znaczenie sknrn ieszcze na nnczatku lat niećdziesiatych krakowski SARP L a n i z o w a ł d l ! architektów trzvdninwe wvcieczki antoka Znaczny wpływ na projekt mogły mieć także miasta przemysłowe o barokowej urbanistyce bu­ dowane na ziemiach polskich pod koniec X V I I I i w X I X wieku. Według założenia w Kunsztowie (1790) gwiaździste place leżą wzdłuż przecina­ jących się osi, natomiast w Białogonie (1816) i Nietulisku (1820) występuje układ trójosiowy: 79 trzy ulice zbiegają się u wejścia do fabryki. Na planie Nowej Huty widać, że starano się w jedną połączyć dwie, zdawałoby się sprzeczne, kon­ cepcje: miasta przemysłowego i miasta-ogrodu. Za punkt odniesienia mogło służyć „rze­ mieślnicze miasto" Furttenbacha (XVII wiek), w obrębie którego nakreślił on szkołę, łaźnię, a przede wszystkim miejsca wypoczynku - staw, lasek i porośnięte drzewami place. Nawet wały obronne miały być obsadzone roślinnością. Na­ tomiast klasycznym przykładem zrealizowanego projektu miasta-ogrodu jest Richelieu autorstwa Lemerciera (na podstawie szczegółowych wskazówekkardynała) w którym wszystkie dziedziń­ ce wewnętrzne podwórza i place sa obsadzone rzędami drzew« Nawet po drugiej wojnie światowej na wy­ obraźnię projektantów wpływała wizja wywo­ dząca się z koncepcji Ebenezera Howarda. Jego książka Garden Cities of To-morrow stanowiła inspirację dla wielu teoretyków i działaczy spo­ łecznych przełomu X I X i X X wieku. Podjęta w niej na nowo myśl o mieście-ogrodzie została wzmocniona żywotną doktryną higieny i eugeniki, a kontynuowała ideę komunalnej własno­ ści ziemi. Przedstawiała rozwiązanie problemu, jak jednocześnie zaspokoić potrzeby związane z udogodnieniami miejskimi i z życiem bliżej natury Odpowiedzią miał być ośrodek o kontro¬ lowanym rozwoiu terytorialnym i limitowanym stanie zaludnienia", którego ziemia stanowiła własność wspólnoty a układ urD3.nisüvcznv ZÜ pewniał równowagę pomiędzy miastem a i ego otoczeniem" . Na w z ó r założonych przez Howarda miast fi etchworth Welwvn^ zaczęły w Furonie nowstawać coraz dalsze od nrototynu realizacie - także na ziemiach nokkich ÍZahki Młociny) Większość tych projektów wiązała się 44 4 0 W. Tomasik, op. cit., s. 7. 43 W. Koch, op. cit. 41 Ibid., s. 6. 44 A. Czyżewski, Trzewia Lewiatana. Antropologiczna 42 Taką wycieczkę opisuje jeden z uczestników: http://www. interpretacja utopii miasta-ogrodu, WUJ, Kraków 2001, s. 11. nh.pl/jak_to_bylo.htm, 7.09.2009. 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZVÑICA �Michał Nafęcz-Nieniewski 80 z niepowodzeniami organizacyjnymi lub ekono­ micznymi, które wymuszały odchodzenie od za­ łożeń bądź ich zarzucenie. Otoczone szerokimi pasami zieleni zespoły osiedlowe Nowej Huty nawiązują więc nie tylko do tradycji moderni­ stycznych ośrodków robotniczych Polski przed­ wojennej. Pomimo przygaśniccia entuzjazmu dla konceptu miasta-wsi co pewien czas powraca on w zupełnie nowych projektach zagospodaro­ wania terenów bliskich dużym ośrodkom. zamknięcie go również od południa efektownym gmachem Domu Kultury - odpowiednikiem bu­ dynków opery lub teatru narodowego w miastach zachodnioeuropejskich. Po obu stronach miały­ by mu towarzyszyć okazałe budowle. Na środku Placu, w punkcie zbiegu alei Rewolucji Paździer­ nikowej i alei Lenina, miała stanąć wysoka iglica bardziej przypominająca starożytne obeliski niż zwieńczone gwiazdą pomniki typowe dla krajów Demokracji Ludowej. Jak twierdzi Leszek Sibila, koncepcj a urbani­ styczna Ptaszyckiego z 1949 roku opierała się na największym do dziś mieście przemysłowym Ro­ sji, stalinowskim Magnitogorsku (z którym łączył ją charakterystyczny zbieg trzech osi na placu), i na świeżo wówczas zakładanym Stalinstadt, pierwszym socjalistycznym mieście na niemiec­ kiej ziemi (również hutniczym, i z podobnymi kwartałami osiedli mieszkalnych) . Osiedla centralne odznaczają się od pozostałych wyższymi budynkami, co ma służyć podniesieniu rangi tego miejsca. Wzorowane na warszawskiej MDM, wyróżniają się bogactwem detali archi­ tektonicznych w postaci arkad, gzymsów i attyk szczególnie cztery gmachy wokół Placu Centralne­ go. W pobliżu znalazł się również budynek Straży Pożarnej i biurowiec przeznaczony dla instytucji gospodarczych, społecznych i politycznych miasta. Po 1956 roku zrezygnowano z wielu planów deko­ racyjnych, obejmujących ceramiczne płaskorzeźby na ryzalitach wokół Placu, figury i płaskorzeźby n*ł elewacjach, a także kamienne okładziny na bu­ dynkach wzdłuż głównych arterii . 45 VII. Opór rzeczywistości Założenie urbanistyczne Nowej Huty oparło się o zakole, w którym znajdują się Łąki Nowo­ huckie objęte dziś ramionami osiedli od zachod­ niej i wschodniej strony. Prostopadle do niecki wytyczono główną oś skierowaną na północ . U jej początku powstał główny plac, nazywany do dziś Centralnym, choć nigdy nie znalazł się w rzeczy­ wistym centrum miasta. Ma kształt zbliżony do pięcioboku i odchodzi od niego promieniście pięć szerokich alej. Od północy, wschodu i zachodu otaczają go budynki z arkadami. Zgodnie z pier­ wotnymi projektami parterowe części budynków zostały przeznaczone na pomieszczenia o charak­ terze publicznym. Plan urbanistyczny zakładał 46 45 R. Radłowska, Lenin nie stanąłby nigdzie - 47 Na południe od Placu Centralnego, u podnóża skarpy, projekt zakładał stworzenie Centralnego Zalewu Wodnego o powierzchni 80 hektarów z torami regatowymi, wydzielonymi kąpieliskami, amfiteatrami nad brzegiem, wielkim stadionem sportowym i innymi obiektami rekreacyjnymi. Zdobycie funduszy na takie przedsięwzięcie było niemożliwe . Podobnie plan wykorzystania terenu zielonego nad Dłubnią jako miejsca odpoczynku i rekreacji spalił n<ł pcinewce. 48 Główną oś założenia urbanistycznego, biorącą swój początek na Placu, tworzy Aleja Róż, dzieląca 48 Za stroną Tadeusza Binka, który od 1952 roku pracował rozmowa z Leszkiem Sibilą, http://miasta.gazeta.pl/ jako inspektor nadzoru budowlanego w Dyrekcji Budowy krakow/l,35812,3133844.html, 07.09.2009. Miasta Nowa Huta, a w latach 1956-1959 był tam 46 A. Ptaszycka, op. cit, s. 382. dyrektorem do spraw przygotowania inwestycji: 47 W. Komorowski op. cit., 193. http://tadeusz.binek.pl/6_02.htm, 7.09.2009. BARBARZYŃCA 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Miasto dobrego losu. Ideowe korzenie koncepcji Nowej Huty miasto na dwa skrzydła. Na odcinku znajdują­ cym się jeszcze w obrębie centralnych osiedli aleja rozszerza się, tworząc podłużny plac. Na północ od niego miała przecinać rynek z budynkami partyjnymi po bokach i ratuszem - symbolem sa­ modzielności pełnoprawnego miasta - na środku. Na podstawie makiety widać wyraźnie, że formą nawiązywał do renesansowych ratuszy w Polsce. 81 ciwlotniczych. Projekt budynków mieszkalnych przewidywał też instalację radiofonii przewodowej: montowano głośniki podłączone do osiedlowej cen­ trali. Ponieważ okazało się to anachroniczną kon­ cepcją, uruchomiono centrale nadawcze jedynie na dwóch osiedlach. Wkażdym budynku przeznaczano część piwnicy na wspólne: pralnię i suszarnię (czasa­ mi projektowane na poddaszu). Powszechne zaopa­ trywanie się w pralki i radioodbiorniki przekreśliło jednak sens tych pomysłów. Od wybuchu wojny w Korei w 1950 roku na każdym osiedlu z polecenia władz budowano w piwnicach schrony przeciwlotnicze. Jednak wobec dużych kosztów i dewastowania wyposażenia wykreślono je z nowych projektów. Po­ wstałe schrony, szczególnie pod kombi­ natem, świadczą o strategicznym wymia­ rze i militarnym aspekcie przedsięwzięcia z czasu zimnej wojny. FOT. TOMASZ CICHOREK HTTP://TOMEKCICHOREK.W0RDPRESS.COM Obawiano się jednak, czy kilkudziesięciometrowa wieża (wzorowana zresztą na krakowskiej ) nie stworzy zagrożenia dla samolotów z pobliskiego lotniska w Czyżynach. W związku z przekształ­ ceniem miasta w dzielnicę z budowy ratusza osta­ tecznie zrezygnowano . Nie przewidziano szyb­ kości, z jaką rozwiną się okoliczne przedmieścia. Już po dwóch latach budowy Nowa Huta została włączona do Krakowa . Zarzucono też - częściowo lub całkowicie - stworzenie pralni domowych i schronów prze­ 49 50 Na każdym osiedlu przewidzia­ no podstawówkę, przedszkole, żłobek i przychodnię lekarską. Oprócz tego, na terenie miasta wzniesiono Teatr Lu­ dowy, dwa bliźniacze kina (Świt i Świa­ towid), Szpital im. Stefana Żeromskie­ go. Pojawiły się także dwa stadiony (KS Wanda i KS Hutnik) i nieduży zalew z plażą przy ulicy Bulwarowej. Na osiedlu Szklane Domy, tuż przy głównej trasie przemarszowej Plac Centralny - Kombinat planowano postawić mało socjalistycz­ ny za to kojarzący się z kapitalizmem, jedenastopietrowy hotel Orbis. Nic dziwnego ze z czcisem również z tego projektu zrezygnowano . 52 VIII. Decydujące zderzenie 51 Historia dopisała gorzkie epizody do większości prób zrealizowania „nowego Eldorado". Wszystkie W. Komorowski "/'• <//.. s. 200. 51 A. Ptaszycka, op. cit., s. 358. R. Radłowska, op. cit. 52 R. Radłowska, op. cit. 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZYŃCA �Michał Natęcz-Nienlewski 82 społeczności „idealne" realizujące w USA pomysły Owena i Cabeta rozpadły się po zaledwie paru la­ tach istnienia, bezradne wobec klęsk żywiołowych i wewnętrznej niezgody. Warunki przyrodnicze w Nueva Germania okazały się nie do pogodze­ nia z niemieckimi przyzwyczajeniami, a kolonia zaciągnęła górę długów. W parę lat po samobój­ stwie męża Elisabeth Fórster-Nietzsche porzuciła mieszkańców i pierwsze pokolenie „nadludzi". Fordlandia, wybudowana na wzór typowej ame­ rykańskiej mieściny, nie zapewniła mieszkańcom ochrony przed szkodnikami i chorobami tropikal­ nymi. Dodatkowym utrudnieniem były drobia­ zgowe zasady reguluiace życie według poglądów pomysłodawcy od programu kulmralnego po wegetariańskie menu W trudnych warunkach Amazonii stalv sie zapłonem buntu pracowników co wraz z orólna norazka nlantacii zakończyło sie zwinięciem interesu który zdazył iuz nochłonać ponad 10 milionów dolarów. W przeciwieństwie do tych eksperymentów, miasto przemysłowe realizowane jako sztanda­ rowy projekt planu sześcioletniego miało oparcie w ustroju tak samo podporządkowanemu ideolo­ gii komunistycznej. Mimo to, ciemna strona No­ wej Huty doczekała się komentarza w Poemacie dla dorosłych Adama Ważyka, przeczącym zresztą dotychczasowemu nastawieniu poety: Ze wsi, z miasteczek wagonami jadą zbudować hutę, wyczarować miasto, wykopać z ziemi nowe Eldorado, armią pionierską, zbieraną hałastrą tłoczą się w szopach, barakach, hotelach, człapią i gwiżdżą w błotnistych ulicach (...) Wielka migracja przemysł budująca, 53 A. Ważyk, Poemat dla dorosłych i inne wiersze, PIW, Warszawa 1956, s. 9. Poeta, mając pełną świadomość nie znana Polsce, ale znana dziejom, karmiona pustką wielkich słów, żyjąca dziko z dnia na dzień i wbrew kaznodziejom w węglowym czadzie, w powolnej męczarni, z niej się wytapia robotnicza klasa. Dużo odpadków. A na razie kasza. 53 Wtórował mu młody Ryszard Kapuściński, analizując temat zaplecza kulturalnego i rekre­ acyjnego Nowej Huty: „dwa maleńkie kina (oko­ ło 400 miejsc łącznie na 80 000 mieszkańców), ani basenu, ani boisk". I pytał: „Kto zatwierdził plan budowy miasta przewidujący dotąd tylko dwa małe kina, a za to wiele knajp?" . 54 IX. Idea i praktyka Można założyć, że na koncepcję Nowej Huty wpłynęły projekty miast idealnych i przemysłowych, idee miasta-ogrodu i miasta satelickiego. Oczywiście wszystkie w interpretacji socjalistycznej, a po części wręcz sowieckiej. W tej perspektywie Nowa Huta jawi się jako owoc konkremych prądów myślowych, permutacji ideologicznej komunizmu, skrzyżowa­ nia rozmaitych czynników kulturowych o zaska­ kującej niekiedy proweniencji. Została zbudowana w wyniku zewnętrznej decyzji politycznej. „Nowe miasto narzucało od początku swoim mieszkańcom «ideologie zamieszkiwania* z góry ustalony podział CZ9.SU- i przestrzeni Czasu - poprzez wypełnienie go obchodzonym, ( ') świętami oraz przestrzeń, - przez wsl^zan,eLwychm,e sc<<adorac ,>!'' zauważa Dorota Gut Gospodarcze p zeds,ewz,ec,e' na zamówienie Moskwy okazu sie być również eksperymentem SPO łecznymlednaLaokolemeetapyzaskoczyłyzarówno twórców miasta, jak , jego wrogów Wszystko dlatego 1 1 55 ie 54 R. Kapuściński, To też jest prawda o Nowej Hucie, „Sztandar Młodych" nr 234, 30.09.1955; cyt. za: utopijnego rodowodu Nowej Huty, umieszcza w tym http://www.kapuscinski.info/page/po_smierci/jezy k/l/kat/2/ samym utworze nazwisko Fouriera, którego wizja „morza txt/36, 07.09.2009. lemoniady" ziściła się jako system kłamstwa i odwracania 55 D. Gut, op. cit., s. 121. pojęć. BARBARZYŃCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Miasto dobrego losu. Ideowe korzenie koncepcji Nowej Huty że - jak twierdzi Michel Foucault - żaden projekt nie gwarantuje stałego porządku, bo zawsze jest możliwość sprzeciwienia się mu. Powołując się na francuskiego myśliciela, można zatem zdecydowanie odrzucić kon­ cepcję architektury determinującej lub wyzwalającej człowieka, jako że wolność jest praktyką (h liberté est une pratique) . Pod względem ideologicznym koncepcja poniosła więc prawdziwą klęskę, kiedy dzielnica stała się ośrod­ kiem strajków przeciw władzy i w obronie religijnego aspektu życia mieszkańców. W jednolitej siatce seman­ tycznej miasta zaczęły powstawać wyłomy. Najpierw w postaci placu pod budowę kościoła i słynnego Krzyża Nowohuckiego, który w kolejnych odsłonach pełnił tę funkcj ę przez pół wieku pomimo (z powodu ? ) wybu­ dowania w tym miej scu obiektu reprezentuj ącego j edną z instytucji władzy - szkoły . Następnym dysonansem była „Arka Pana" w Bieńczycach, formą nawiązująca do sztandarowej dla modernizmu kaplicy w Ronchamp projektu Le Corbusiera. Znakiem oporu wobec funda­ mentalnej dla miasta ideoloeii stała sie próba wysadzę ma pomnika Lenina a urwame mu stopy przełamało 56 57 83 nietykalność symbolu dominującego nad hutniczym miastem. Choć „kolos" nie runął, to socjalizm zo­ stał w symboliczny sposób pozbawiony stabilności. Ostatecznym zaprzeczeniem świeckiego charakteru starszej części dzielnicy stał się kościół Matki Boskiej Częstochowskiej na osiedlu Szklane Domy, budowa­ ny tuż przed tak zwaną „zmianą systemową". Nad Nową Hutą poj awiły się wieże kościelne, z których bij ą dzwony, a przez osiedla, zamiast pierwszomajowego pochodu przechodzi procesja Bożego Ciała-wszystko to wbrew planom pomysłodawców „pierwszego socj alistycznego miasta" w Polsce Ludowej . 58 Jednak w odróżnieniu od rozmaitych utopijnych projektów na świecie, społeczność dzielnicy nie roz­ padła się, apo przej ściu historycznych kryzysów, które dotknęły wielemiastwblokuwschodnim,NowaHuta nie przestała funkcjonować. Wprawdzie włączona w organizm „starego Krakowa" utraciła swą autono­ mię urbanistyczną, lecz w świadomości mieszkań­ ców zachowała swoją tożsamość. Ponadto zyskała wewnętrzną równowagę pomiędzy dwiema siłami: ideą i praktyką. City of Good Fate. Ideological Roots of the Concept of Nowa Huta The aim of this article is to present diversity of origins of Nowa Huta. The idea of the socialist city was a continuation of Utopian thinking about the society and the city. We can find the same thought in projects created by some great minds of Renaissance, as well as in English projects like garden cities and satellite towns (especially Howard's projects that were put into practice). The creators of Nowa Huta were inspired also by the examples of workers' estate in Poland and communist industrial cities. The main assumption was to shape a new kind of Soviet man by means of the architectural concept of the city. In this point Nowa Huta failed. In fact, it were the inhabitants who started to transform the town. 56 M. Foucault, Espace, savoir et pouvoir, [w:] D. Defert 57 Była to (zaprojektowana w duchu funkcjonalizmu) jedna i F. Ewald (red), Dits et écrits, 1954-1988, Gallimard, Paryż z tysiąclatek, które były częścią przygotowań do obchodów 1994, s. 275-276; cyt. za: M. Kwiek, Dylematy tożsamości. „Tysiąclecia Państwa Polskiego" organizowanych przez Partię Wokół autowizerunkufilozofaw powojennej myśli francuskiej, między innymi dla zmarginalizowania „Millenium chrztu Polski", Wydawnictwo Naukowe Instytutu Filozofii U AM, Poznań 1999, projektu Kościoła Katolickiego. W. Komorowski, op. cit, s. 209. s. 43. Według Kwieka sformułowanie Foucaulta, którego 58 oryginalne brzmienie podałem w nawiasie, pochodzi z jego strategii zmierzających do jej odzyskania i „uwłaszczenia". D. Gut, rozmowy z Rabinowem. op. cit, s. 120, 124. 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZYŃCA Według Doroty Gut taka sakralizacja przestrzeni jest jedną ze � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/35b415fde6aa97f4a094433591c1e1b0.pdf e4d37cebcaeb78302159b7de8dd7b920 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5627 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5231 Title A name given to the resource Kuchenne fascynacje fantastyki grozy/ Barbarzyńca 2009 nr 3-4 (16-17) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2009 nr 3-4 (16-17) s.130-138 Creator An entity primarily responsible for making the resource Nawrocki, Rafał Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Rafał Nawrocki Ur. w I 975 roku. O b r o n i ł pracę magisterską o pisarzu science fiction Adamie W i ś n i e w s k i m - S n e r g u . Niebawem broni pracę doktorską Wokół progu. Problem transgresji w polskiej prozie niesamowitej okresu romantyzmu. Interesuje się klasyczną i współczesną fantastyką grozy, a także sferami pokrewnymi, takimi jak psychologia, funeralia, o b r z ę d o w o ś ć , hard rock, dawne i współczesne przesądy oraz zabobony. Jest miłośnikiem XIX wieku. Kuchenne fascynacje fantastyki grozy 1. Pierwsza z muz? a początku człowiek, a konkretnie homo erectus sprzed około dwóch milionów lat, nauczył się rozpalać i wykorzystywać ogień. Umiejętność ta dała mu nie tylko światło, nmpń T Ti ciepło i obronę, ale po jakimś czasie pozwoliła na kolejne odkrycie. Mięso nadziane na patyk i wetknięte w płomienie wydziela przyjemny za­ pach i znacznie lepiej smakuje niż surowe. A gdy jeszcze natrzeć je którymś z rosnących w okolicy ziół... Ten akt uznać by można za debiutanckie zaistnienie rodzaju homo w kulturze. Powstała Ni 1 gastronomia, zapewne najstarsza ze sztuk, wy­ przedzając o co najmniej milion lat pierwsze znane nam malowidła naskalne i instrumenty . Wobec muzy Gastronomii popełniono chy­ ba największą niesprawiedliwość, całkowicie w y p ę d z a j ą c ją poza Parnas i degradując do poziomu służebnej, zdolnej jedynie w bardziej lub mniej wyszukany sposób zaspokajać proste potrzeby fizjologiczne. Przez długi czas, gdy literatura, teatr, muzyka i plastyka dorobiły się biegłych, wyspecjalizowanych interpretatorów, historyków i badaczy, nikt nie starał się prze¬ niknąć odmienności znaczeń potraw serwowa1 Najstarsze przejawy podobnych działań kulturotwórczych pochodzą j u ż od homo sapiens, datowane są na górny paleolit (40-12 tys. lat p.n.e.). Zob.: pl.wikipedia.org/wiki/Paleolit, 08.11.2009. BARBARZYŃCA 3 - 1 (1 3 - 1 1) 3 0 0 9 �Kuchenne fascynacje fantastyki grozy nych podczas Wigilii, romantycznej kolacji lub biznesowego lunchu, albo też kiełbasy z grilla czy jajka na twardo, pochłanianego w pociągu natychmiast po rozpoczęciu dalekiej podróży. A przecież o związku sztuki kulinarnej z po­ zostałymi świadczą nawet utrwalone w języku frazeologizmy, takie jak: „zaserwowano nam odgrzewane kotlety" - dotyczące obejrzanego przedstawienia, „uczta kinomana", „nudne jak flaki z olejem", „wysmakowane dzieło", „nie¬ smaczne żarty" i inne związki „smaku" i stu" odnoszące się zarówno do konsumpcji, jak i odbioru utworów artystycznych. Obecnie zapomniane aczkolwiek poczesne mieisce Gastronomn w panteonie staraia sie przywrócić kulturoznawstwo i antropologia zaś coraz większa popularność zdobvwaia programy orezentuiace kulinarne osiągnięcia r u n etnicznych na tle ogółu ich dorobku kulturowego. ? Gastronomia, choć wyrugowana i niedo­ ceniana, powraca jako echo swej pierwotnej potęgi w obszarze rozmaitych sztuk, zwłaszcza narracyjnych i wizualnych. Uczta Trymalchiona, opis obyczajowości za stołem, fragment powie­ ści Petroniusza Satyry {on, to znakomita krytyka gustów i poziomu rzymskich nowobogackich. Pierwszym polskim świeckim utworem poetyc­ kim, a jednocześnie najstarszym znanym pod­ ręcznikiem savoir-vivre'u, jest Wiersz o chlebostole (znany także jako O zachowaniu się przy stole) Przecława Słoty. Kuchenne produkty są nośnikami głębokich sensów w malarstwie zwłaszcza martwych naturach od Flamandów i Rembrandta po pop-art. Kulinarną symbolikę świetnie wykorzystał Juliusz Machulski w filmie Seksmisja. Swoistą klamrę stanowi tu motyw jajka na miękko. Jajko 2 H.P. Lovecraft, Supernatural Horror in Literature, Dover, Nowy Jork 1973, s. 12. 3 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 stanowi tradycyjny symbol życia i mocy prokre­ acyjnej. Na początku filmu, jako plastykowy surogat z odkręcanym wieczkiem, podaje je boha­ terowi dziewczyna - wyhodowana w probówce urzędniczka systemu do cna sfeminizowanej przyszłości. Pod koniec zaś ta sama para wystę­ puje w przeciwstawnych rolach: to mężczyzna uczy kobietę jeść prawdziwe, tradycyjne jajko na miękko, a za chwilę nakłoni ją, by w celach rozrodczych udali się do sypialni. Od antyutopii i science fiction teoretycznie blisko do fantastyki grozy. Teoretycznie, gdyż to teoria literatury łączy te dwa nurty w jeden typ twórczości - fantastykę. W rzeczywistości SF to dziecko oświecenia i jego dalekosiężnych planów, zaś horror i niesamowitość wydają się dużo starsze, sięgające pierwotniej szych pokła­ dów ludzkiej świadomości. Jeden z klasyków gatunku, Howard P. Lovecraft uznawał grozę za najstarsze uczucie ludzkości . Pewnym po­ twierdzeniem mogą być prace Marii Janion i jej szkoły, dostrzegające w opowieściach niesamo­ witych arty kulacie poprzez fantazmaty konflik¬ tów i kompleksów tkwiących w podświadomości i zbyt odrazaiacych bv człowiek mógł wyrazić ie wprost Dlatego za omawianiem sie wampirów i wilkołaków mogą stać tłumione żądze seksu¬ alne i konflikty zaś nonrzez widma ukochanych 2 3 zmarłych nowracaia do nas lek nrzed śmiercią i ,ednoczesne noczucie iei bliskości M o z ę wiec nanrawde niesamowita onowieść hvła nierwsza iaka wykoszono nrzy nrehistorvcznvm oaniskn' k ! d a c h ó w n r z o d l L i lek nrzed nowrotem n m a r W ^ umanycn należą do najpierwotme szycn wyoPrazen. INarracja ducUacn zmarłych mogła ujmować w społeczną konwencję lęki, z którymi nasi praszczurowie nie mogli sobie poradzie pozob. także: eadem, Zlo i fantazmaty, Universitas, Kraków 2001; eadem, Wampir. Biografia symboliczna, słowo/obraz Por. M . Janion, Projekt krytyki fantazmatycznej. O egzystencjach ludzi i duchów, 131 PEN, Warszawa 1991; BARBARZYŃCA terytoria, Gdańsk 2004. �Rafat Nawrocki 132 jedynczo. Uświadamiała również, że przeszłość i historia są ważnymi elementami tożsamości rodzącej się wspólnoty plemiennej. Filozof kul­ tury Rudolf Otto w swojej pracy Świętość dość odważnie wskazywał na współczesne historie z dreszczykiem jako echa dawnego lęku numinotycznego przed pierwotnym, przerażają­ cym wyobrażeniem boskiej i demonicznej siły (numen)\ Claude Lévi-Strauss określił niegdyś kuch­ nię jako „drugą, obok mowy, powszechną formę ludzkiej działalności" . Jeśli więc opowiadanie o duchach jest czynnością niemalże równie starą, to może warto prześledzić łączące je struktury imaginacyjne. Czyli: jak działa kuchnia w fanta­ styce grozy? Albo: jak się odżywiać, by zobaczyć duchy? 5 2. Co przyrządzić? Ebenezer Scrooge w Opowieści wigilijnej Charlesa Dickensa dość bezczelnie punktuje nawiedzające go widmo dawnego wspólnika. Oto co odpowiada, gdy zirytowany j u ż Marley pyta: „Dlaczego nie wierzysz własnym zmy­ słom?" [Scrooge] Ponieważ często błahostka wypro­ wadza je z równowagi. Lekka niedyspozycja żołądka czyni z nich oszustów. W rezultacie, możesz być kawałkiem niestrawionej wołowi­ ny, odrobiną musztardy, okruszyną sera, odro­ biną niedogotowanego ziemniaka... Pomimo wszystko wydajesz się być więcej istotą cielesną, niż duchem . 6 4 Por. R. Otto, Świętość: bóstwa elementy irracjonalne w i ich stosune\ do elementów pojęciu racjonalnych, tłum. Scrooge na pierwszym miejscu wymienia wo­ łowinę, do mięsa przyrównuje także substancję bezcielesnej zjawy! Mięso z całą pewnością związane jest ze sfe­ rą podstawowych wierzeń i struktur wyobraże­ niowych. Lévi-Strauss w Trójkącie kulinarnym udowadniał, iż: surowy - poddany obróbce - ze­ psuty to kategorie adekwatne nie tylko do kuchni i handlu, ale też podstawowych założeń cywili­ zacyjnych w wielu kulturach. To, co przyrzą­ dzone, odnosi się do kultury, surowizna zbliża człowieka do natury, zaś zgnilizna - do dziedzi¬ ny śmierci. W badanych przez sławnego antro­ pologa kulturach przestrzenie, gdzie można było przyrządzić zabite zwierzęta, wyznaczały sfery Z kolei mięso j u ż podane na. stół podzielił badacz na gotowane i pieczone To pierwsze bliższe iest ludom osiadłym o wvz ' szvm poziomie cywilizacyjnym - symbolizuje zvcie i wspólnotę (demokratvcznosc) Pieczvs e przywodzi na mvś raczei koczowniczv trvb zv ciaa także arystokrację i śmierć 7 Wynikałoby z tego, że spożyte mięso, pieczo­ ne lub nieświeże, przenosi nas na powrót w dzie­ dziny chaosu, destrukcji i śmierci. Konsument zbliża się więc do dziedziny, z której przybywają zjawy. By dostąpić podobnych manifestacji, jakie stały się udziałem Ebenezera Scrooge'a, należy więc przyrządzić sobie pokrewną potrawę; ze­ psucie można zapewne zastąpić macerowaniem, najlepiej w czerwonym winie. 3. Jak przyrządzić? W powieści Marka Krajewskiego Widma w mieście Breslau, łączącej kryminalną fabułę 6 Ch. Dickens, Opowieść B. Kupis, Thesaurus Press, Wrocław 1993, s. 51-53, 1949, s. 24. 136-140. 7 5 wigilijna. Opowieść fantastyczna, tłum. anonimowe, Wydawnictwo Feliksa Owczarka, Łódź C. Lévi-Strauss, op. cit., s. 72-74. C. Lévi-Strauss, Trójkąt kulinarny, tłum. S. Cichowicz, „Twórczość" 2 1972, s. 72. BARBARZYŃCA 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Kuchenne fascynacje fantastyki grozy 133 z elementami niesamowitości, lekarz stara się przekonać głównego bohatera, policjanta Mocka, że nawiedzające go upiorne fantomy mają podłoże czysto fizjologiczne: W sugestywnym i niezwykle zmysłowym opi­ sie uczty u Krajewskiego zwraca uwagę znacząca obecność na stole pieczystego, ale także poja­ wienie się wątroby (drobiowej). Louis-Vincent Thomas, jeden z prekursorów antropotanatoloTo nie jest kwestia wiary (...). Udowodnię ci, gii (antropologii śmierci) zauważał, iż człowiek, ile może zdziałać właściwa dieta. Ale najpierw uciekając powszechnie w kuchni od określeń sugerujących związek przyrządzanego mięsa musisz sam uwierzyć, że koszmary senne mają początek w twoich przeciążonych i ciężko pra­ i ludzkiego ciała, zachowuje jednakże możność spożywania wątroby i serca - „bez wątpienia cujących jelitach. Przekonam cię o tym, jeśli będziesz mi posłuszny. (...) Dzisiaj doświad­ dlatego, że chodzi o narządy szlachetne, któ­ czysz na własnej skórze, a właściwie na własnej rych degustacja odpowiada być może mrocz­ wątrobie strasznych skutków obżarstwa. Twój nym fantazmatom" . Rzeczywiście, wnętrzności mózg odbierze sygnały od utrudzonych trzewi zdaj a sie mieć specyficzny status w kulturze i odpowie tym, czym może cię skarcić — sennym kulinarnei Związane sa z witalnościa i siła ich spożycie wiec zaraz DO zabiciu zwierzyny lub koszmarem... wroJa gwarańtuie orzeiecie tych cech Trądy Jakie danie zaproponował w ramach dowodu evinie stanowią one materie magiczna dla wróz Jarzy i szamanów Do dziś nodrobv zwłaszcza medyk? 9 Na talerzu Mocka wylądowały cztery za­ rumienione gęsie szyje. Pokroił ten specjał w plastry, a następnie poukładał je na chru­ piących talarkach ziemniaków. W otoczce gęsiej skóry zamknięty był farsz z cebuli, wątróbki i gęsiego smalcu. Mock nałożył na te piramidy miękkie pierścienie duszonej cebuli i przypuścił zmasowany atak. Jadł powoli i metodycznie. Najpierw zanurzał sztućce w półmisku, w którym grube kawa­ ły pieczeni wieprzowe, pływały w gęstym zawiesistym sosie podbitym mąką i śmieta­ na Na nabity na widelec kawałek pieczeni nakładał ziemmaczano drobiowy pagórek Po pochłonięciu tei skomplikowana kom' Dozvcii nasuwał na widelec iak na szufle war twe kanusty zasmazanei ze skwarkami Talerze powoli pustoszały . 8 8 M . Krajewski, Widma w mieście Breslau, Wydawnictwo W A B , Warszawa 2006, s. 78, 81. 9 L.-V Thomas, Trup. Od biologii do antropologii, tłum. K. Kocjan, Wydawnictwo Łódzkie, Łódź 1991. 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZVMCA wątróbki serca sstanowią dania m niec uid dla wąuouK.1, cynaderki cyiiduciK.1, scicd i d u o w i ą uanid każdeero u iednvch biesiadników hudza wstręt nie do nrzezwvciezenia u innych zaś - entn złazm donnszczaiacv snozvwanie ich nawet w sr^ie ™ T Z w L h n i Z w stanie surowym. IN a pewno w kucnm grozy nie może zabraknąć potraw podrobów. Mogą byc, na przykład smażona wątróbka wie­ przowa z jabłkami lub, jeszcze lepiej, gęsi pipek kultowe dzieło kuchni żydowskiej, składające się ze ™ y ^ duszonych i zapiekanych gę­ sich żołądków z dodatkiem czosnku oraz curry, cebuli, rodzynków i suszonych owoców. s m a z c 4. Kiedy spożywać? Jak wiadomo, jednym z występków Promete­ usza było pozbawienie bogów mięsa. W odwecie zmuszono go, by ów niedobór zwrócił w postaci własnej wątroby . Ponieważ bogowie, zwłaszcza 10 10 Według Parandowskiego, kaźń Prometeusza była bezpośrednim następstwem ofiarnego oszustwa, por. J. Parandowski, Mitologia. Wierzenia i podania i Rzymian, Czytelnik Warszawa 1967, s. 52. Grelów �Rafał Nawrocki 134 dawni bogowie, pokrewni demonom - istotom 0 nadnaturalnych mocach, lecz ludzkich na­ miętnościach - lubują się w mięsie. Niektórzy, jak aztecki władca podziemi Mictlantecuhtli (który siał grozę w powieści Grahama Mastertona Wyklęty), gustowali wyłącznie w potrawach z ludzi. Ale nawet ci nam bliżsi, jak Jahwe, nie byli wegetarianami, o czym przekonuje historia Kaina i Abla. Z Księgi Rodzaju dowiadujemy się, że Bóg wybrał mięsne dary Abla, odrzucił zaś płody rolne złożone przez Kaina, co doprowa­ dziło do późniejszego bratobójstwa. Większość religii zawiera w sobie świadectwo dawnych, ludzkich ofiar - bogom przygotowuje sie to co naicennieisze Wielka historia iudeochrześciiaństwa pisana od strony kuchni" to onowieść zaczvnaiaca sie od niesnełmonei obiaty Izaaka zastanionei przez symboliczne zwierze ofiarne' kończąca s e zaś na transkornoracii i mece ł e z u ' sa rod mięsa człowieka noswiecone.ro R O P , , no mięso R o i złożone w ofierze rzłowiekowO Tak wania powracających zmarłych, a także rozła­ dowywania lęku przed nimi poprzez opowieści o duchach i przebierance, jest ujęciem w kon­ wencję społeczną bardziej pierwotnej grozy, wiążącej się z zanikiem słońca i wegetacji. Jak podkreślał Rudolf Otto, lęk przed upiorami jest pozostałością dawnego, numinotycznego lęku przed gniewem tajemniczego bóstwa . W tym czasie władające światem istoty mogą ograniczyć dostępność mięsnych potraw. 12 Jeśli w powyższych przypuszczeniach tkwi ziarno prawdy, w kuchni grozy mięso powinno się przyrządzać i serwować w porze postu. Sy­ tuacja taka ma miejsce w klasycznym dla prozy niesamowitej opowiadaniu Kuzyn Passeroux Jeana Raya: Jo Gellert wstał we Wstępną Niedzielę w nieco lepszym humorze niż zazwyczaj. Wielki Post rozciągał się przed nim czterdziestodniową kwa­ rantanną przetykaną suchymi pasztetami z ryby i cienkimi gulaszami. (...) w tych dniach świętej wstrzemięźliwości wiedział, że na lnianej ser­ wecie czeka na niego tylko filiżanka kwaśnego mleka, kromka przaśnego chleba i nie słodzony kompot. Dzisiaj, w niedzielę, surowy ów reżim miał się nieco rozluźnić, gdyż poprzedniego dnia wieczorem dostrzegł kątem oka w ciemnej czeluść, spiżarni tragiczną sylwetę świeżo odar­ tego ze skóry królika którego krwawe członki rozcapierzały się na białych drewienkach". twierdzi Zahiianie w uiierze ofierze iwieruzi Walter waner Rnrkerf ourKeru „z.aui]diiie stanowi nodstawowe doświadczenie świętości" 11 spożywanie mięsa obwarowane jest tabu w ob­ rębie Każde-1 z największych religii, koszernosc specjalny uboj zakaz spożywania określonych gatunków (wołowina, wieprzowina), wreszcie posty. W kościele katolickim dwa najważniejsze posty obejmują czas od jesiennego zamknięcia 1 zaniku światła do odrodzenia się życia wraz z wiosną (z przerwą na Roże Narodzenie dawne święto powracającego słońca - oraz kar­ nawał). Akurat jest to czas, w którym od dawna odnotowuje się zwiększoną aktywność zjaw (jesienne Halloween i Dziady, lutowe obrzędy u Rzymian). Ryć może owa tradycja wypatry­ 11 Cyt. za: B. Ehrenreich, Rytuały krwi. Namiętność Wbrew temu sielskiemu początkowi, opo­ wiadanie Jeana Raya jest niezwykle drastyczne, przepełnione makabrycznymi opisami śmierci, aż do ostatnich stron, gdzie do Jo Gellerta przy­ bywa coś z miejsc nieopisanej grozy: 13 J. Ray, Kuzyn Passerouz, tłum. J. Lisowski, [w:] opr. do wojny, geneza i historia, tłum. P. Kołyszko, Jacek zbiór, O duchach opowieści Santorski & Co, Warszawa 2001, s. 30. 1977, s. 250. 12 prawdziwe, Iskry, Warszawa R. Otto, op. cit., s. 51-53. BARBARZYŃCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Kuchenne fascynacje fantastyki grozy Po raz ostatni odetchnął, niestety na próżno. Potworny smród doszedł do niego z głębi jadal­ ni, wezbrana fala zgnilizny zagęściła powietrze i napełniła mu gardło trucizną. Miał j eszcze siłę wstać, pobiec do schodów, wstrzymując oddech jak nurek, skryć się w swoim pokoju i zamknąć się w nim na trzy spusty. Po czym, dysząc cięż­ ko, zaczął nasłuchiwać. Najpierw cisza stała się gęsta, nieogarniona, w uśpionym domostwie, potem jakiś szelest się zrodził, daleki, niemożliwy do określenia. Długi czas to trwało, zanim się wzmógł na tyle, by można było cokolwiek rozróżnić, ale potem się uwyraźnił. Było to powolne wstępowanie po schodach jakiejś zwiotczałej rzeczy, posuwają­ cej się miękkimi plaśnięciami, niczym olbrzy­ mia gąbka, która zaczęła nagle żyć i wędrować. Uderzyła z obrzydliwym rozpędem o zamknię­ te drzwi i nagle przeniknął przez dziurkę od klucza ostry smród niosący te słowa: - Tak ia Przecięty na pół ziedzony zgnijesz".'" Co jednak p r z y r z ą d z i ć , gdy chcemy za­ kończyć post bez podobnych, g w a ł t o w n y c h p r z e k r o c z e ń ? Otóż europejska tradycja pro­ ponuje - poprzez stół wielkanocny - jajko, być m o ż e najbardziej n i e z w y k ł y z kuchen­ nych produktów, usytuowany idealnie po­ m i ę d z y tym, co jest i co nie jest m i ę s e m . Jak u d o w a d n i a ł Lévi-Strauss w Strukturze mitów, c z ł o w i e k g ł ó w n i e poszukuje p o ś r e d n i k ó w (trickster) p o m i ę d z y zastanymi sprzecznoś c i a m i . Jajko m o ż e zatem stanowić idealne danie mediacyjne. Ułatwia ono przekroczenie granicy miedzy postem a czasem światecznei wyżerki. 15 14 Ibid., s. 264. 15 C. Lévi-Strauss, Struktura mitów, 5. Jak uzupełniać braki w zaopatrzeniu? W w y ż e j cytowanych fragmentach prozy zwraca uwagę niemalże całkowite utożsamie­ nie oprawionego ciała zwierzęcia z powracają­ cym, nadnaturalnym lecz makabrycznie ciele­ snym trupem. Co ciekawe, Alfonso M . di Nola w Triumfie śmierci. Antropologii żałoby zano­ tował także funeralne obyczaje zabraniające spożywania mięsnych posiłków w czasie żałoby, gdyż stanowiłyby przeszkodę w naturalnym roz­ kładzie . W tej projekcji grobowych procesów na stół jadalni odnaleźć m o ż n a symboliczne przeciwstawienie się nadmiernej identyfikacji ze zmarłym To patologiczna żałoba która według Gezy Roheima prowadzić może do introiekcU ukochanei osoby" czyli odzyskania utraconego przedmiotu poprzez przeniesienie jego obrazu do własnepo la" co uznać można za tvnowv nrzvnadek kanibalizmu nsychicznepo- onłaku jacy żałobnik wchłania w siebie utraconą osobę, hv iei nie stracić" W skrainvch nrzvnadkach może to prowadzić do całkowitego zaniku wła 16 17 snei t o ż s a m o ś c i na rzecz n m a r ł e p o 7 w m a r i a c ^ k Z n e i n?/e?FeL7ca ^ Z ^ e p o tatyrtconu dokonanej przez r-edenca Felliniego, lam umarły pozostawił testament zawierający warunek pokaźny spadek otrzymają tylko ci krewni, którzy... skonsumują jego ciało. Jest to dosc wyjątkowa, racjonalna koncepcja agresji trupa poprzez żołądek. Wspomniano tu o tabuizacji mięsnych po­ traw i postach. Warto z a u w a ż y ć , że dotyczą zazwyczaj ciał ciepłokrwistych, wyższych krę­ gowców. Pozwala to podążać nowym tropem, który przez u t o ż s a m i e n i e mięsa ludzkiego 16 tłum. W Kwiatkowski, „Pamiętnik Literacki" 59 1968, s. 260-266. 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 135 BARBARZVNCA A. M . di Nola, Tryumf śmierci. Antropologia ialoby, tłum. M . Woźniak, Universitas, Kraków 2006, s. 149. 17 A. M . di Nola, op. cit., s. 20. �Rafał Nawrocki 136 i zwierzęcego prowadzi do koszmaru zamaza­ nia podstawowych granic, gdy kulinarne zabiegi stają się środkami do wywrócenia i zanegowa­ nia porządku kultury Wedle hipotez Barbary Ehrenreich, człowiek nie jest naturalnym dra­ pieżnikiem (jego przodek, jak współczesne na­ czelne, chwytał tylko niewielkie zwierzęta). Stał się nim dopiero poprzez rozwój cywilizacji; po­ czątkowo jednak nauczył się skutecznie bronić, a także rywalizować z wielkimi drapieżnikami . Był to, według Ehrenreich, moment przeło­ mowy. Wcześniej nasz przodek stanowił raczej rodzaj krwistego dania dla istot o ogromnej silejednakże w chwili ich pokonania, sam zażądał miejsca im równego i sięgnął DO mięso Uzyskał status równy najwyższym Było w tym akcie coś ze zrównania z bogami w ich diecie. Niestety człowiek nr7viał także oietno nrzelanei czerwo­ nej krwi stworzeń do niego podobnych. Stał sie wyklętym oprawcą: 18 Ale bez wątpienia pierwszy człowiek, który zabił wołu, uważany był za mordercę; może go nawet powieszono, a już z pewnością wisiałby, gdyby był sądzony przez woły - i niewątpliwie zasługiwałby na to, jeśli jakikolwiek morderca na ową karę zasługuje. Idźcie na targ mięsny w sobotę wieczorem i popatrzcie na tłumy żywych dwunogów przyglądające się długim szeregom czworonogów martwych. Czyliż ten widok nie przypomina po trosze kanibali? odławianej zwierzyny. Z drugiej - rozwijające się społeczeństwa zaczęły poszukiwać wyobra­ żeniowego pośrednika, reprezentanta, którego obciążyłyby odpowiedzialnością za rzeź swych mniejszych braci. Funkcję tę przejął rzeźnik. Jednakże pośrednicy, byty mediacyjne, choć godzą przeciwieństwa, wywołują również nie­ pokój wyobraźni. Zawód rzeźnika chyba zawsze był obarczony brzemieniem zbiorowych fanta­ zmatów. Stanowiąc byt mediacyjny pomiędzy naturą a kuchnią, wyróżniał się spośród innych cechów rzemieślniczych specjalnym traktowa­ niem, honorowymi miejscami w kościelnych emporach, czasem niemalże szlacheckim stro­ jem (małopolscy kijacy). Rzeźnicy nadawali na­ wet herby miastom (Leszno). Ale jednocześnie ich biegłość w zabijaniu musiała budzić niepo­ kój I zdarzały sie eksplozje owego niepokoju gdy nastały czasy społecznych przewrotów chwile graniczne dla cywilizacji i iei porząd­ ków Tak iak podczas insurekcii kościuszkow skiei gdv podług licznych świadectw zwer bowani do ochotniczych oddziałów rzeźnicy budzili wręcz ^rozę Oddał ten mroczny nimb r m U.11L nnt /7Jvy rtlili Jfrwn /A/ Cp/lii t* 11 - Obuch i nóż to broń nasza - szlachtuz, to życie nasze. - Nam jedno: czy bydło, czy panów rżnąć. Dzieci siły i krwi, obojętnie patrzym na drugich, słabszych i bielszych - kto nas powoła, ten nas ma - dla panów woły, dla ludu panów bić będziem . 19 - pisze Herman Melville w Moby Dicku (o którego przewrotnych związkach z fantasty­ ką grozy warto by napisać monografię). Czło­ wiek zasmakował w mięsiwach, lecz próbował ukryć piętno mordercy. Z jednej strony pojawiły się więc skomplikowane obrzędy myśliwskie, mające na celu przebłagać lub oszukać duchy T^raciricki w i ATir Iv 1 a j l l l o J\.l W V IC" I)Rr>cbifi Do KICI poprzez chór r z e ź n i k ó w " 20 Gdy walą się dotychczasowe systemy, może wrócić pierwotność. Człowiek znów stanie się kawałkiem mięsa, a któż oprawi je skuteczniej niż doświadczony masarz? Niestety, bywało, że imaginacje te doganiała rzeczywistość, jak 18 B. Ehrenreich, op. cit., s. 41-52. 2 0 19 H . Melville, Moby Dick, czyli biały wieloryb, tłum. Wydanie jubileuszowe, t. I I I , Kraków - Warszawa 1912, s. 55. Z. Krasiński, Nie-Boska Komedia, [w:] idem, Pisma. B. Zieliński, Mediasat Group S A , Warszawa 2005, s. 363. BARBARZYŃCA 3 - 3 (1 3 - 1 1) 3 0 0 9 �Kuchenne fascynacje fantastyki grozy 137 w przypadku Fritza Haartmana i Karla Denke, działających w Niemczech w czasach wiel­ kiego kryzysu. Jeden w Hanowerze, drugi na Dolnym Śląsku - dostarczali na lokalne rynki fragmentów ciał pomordowanych przez siebie rodaków. Współcześnie masarskie motywy pojawiły się w Delicatessen, mrocznej fantazji przyszłości reżyserów Jeana-Pierrea Jeuneta i Marca Caro (Francja, 1991). Są tu przedstawione ruiny Pa­ ryża po totalnym, zapewne wojennym katakli­ zmie. Rzeźnik nie tylko zapewnia tu lokatorom ocalałej kamienicy dostawy mięsnych dań, wyko­ rzystując w tym celu podstępem zwabione ofiary. Jest także stróżem nowego, postapokaliptycznego porządku, zapewniającego względny byt, lecz tylko kanibalom. Ale i polskiej literaturze nieobce są mroczne fantazmaty kanibalistyczne. Myślę tu o szcze­ gólnym, a zapomnianym prozaiku, Ludwiku Sztyrmerze, działającym, choć nieco pod prąd, w epoce rodzimego romantyzmu. Jego najlep­ sze dzieła to opowiadania niesamowite wydane w tematycznych zbiorach, spośród których wy­ różniają się zwłaszcza Frenofagiusz i Frenolesty. Po opisanej w historiach Warszawie krążą Frenolesty, diabelskie stwory, których zadanie to porywanie ludzkich mózgów i serwowanie ich na stół swc^o pana Frenofagiusza. Odpo­ wiedź na pytanie o metody tej konsumpci i znów uwalnia fantazmaty rzeźni: Jakim sposobem? Cha, cha, cha! Zabawne pytanie! Takim samym sposobem jak waćpan zjadasz kaczki, barany i woły. Wszak nie poły­ kasz ich, póki żywe, i im większy zwierz, tym na więcej kawałków musisz go rozdzielić . 21 W ten sposób kolejni warszawianie popadają w obłęd, zaś demon zyskuje przysmaki. Sama relacja o Frenofagiuszu pochodzi od jedne­ go ze skonsumowanych pensjonariuszy domu dla szaleńców. Jest on pośrednikiem pomiędzy demonem (być może zrodzonym z obłędu) a pozostałymi ludźmi. Możliwe, że dlatego opo­ wiadania z tomu przesiąknięte są niezwykle su­ gestywną metaforyką, przyrównującą ludzi do „medytujących krwi i mięsa", „z sercem, które można kupić w szlachtuzie". W pochodzących sprzed półtora wieku kanibalistycznych wizjach Sztyrmera pojawiają się j u ż głuche pytania współczesności, której szaleń­ stwo to kres metafizyki, to ustawiczny lęk przed klęską humanizmu, bez którego pozostanie tyl­ ko dwunożne mięso. Z którego można zrobić armatnią rąbankę, z a m k n ą ć w rzeźniach dla ludzi, zatomizować i podporządkować jako ho­ dowlane bydło. Pochłonąć w ramach nadrzęd­ nych procesów cywilizacyjnych. Rzeźnia - po­ przedzająca kuchnię - stała się idealną metaforą kondycji ludzkiej obecnego i (zwłaszcza!) po­ przedniego wieku Ta kwestia staje sie kluczowa we współczesnych' często odrażających horrorach z nurtu gore edzie ciało istoty rozumnej iest sztukowane bez litości, zmuszane do zwierzęce¬ go skowvtu rozbiiane na podstawowe elementy które nie kr'yia zadnei duszy W tych krwawych widowiskach nie ma zadne/o sadystycznego wy zwolenia lest tylko nowracaLe dramatyczne n tanie- czywe wsnółczesnym świecie albo w skrai nych sytnaciach notrafinw nozostac'czvms nonad kiwał r z e ź i a n m i e s a ? Teraz nan w,V" - mówi C Z Z Z Z S T L l w ^ m l Z i , , T Z Z I Z Z Z Z I Z Z Z Z h Z Z T Z jaKova lancia foaroz ao resu K ZZZZZZ ™ S nocy Z TZTZZLZIZT22 zuiiize wreszcie, teraz rna. pan laKis cet 21 L . Sztyrmer, Frenofagiusz i Frenolesta, [w:] idem, nieboszczyka Pantofla z papierów wybrane i ogłoszone przez Eleonorę po nim Powieści pozostałych Sztyrmer, t. I I , Wydawnictwo Adama Zawadzkiego, Wilno 1844, s. 303. 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZVMCA 22 J. Lind, Podróż do kresu nocy, tłum. C. Karolak [w:] S.H. Kaszyński (red.), Spotkanie poza czasem. Antologia fantastycznej noweli austriackiej, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1990, s. 260. l jestem �Rafał Nawrocki 138 Jak można przyrządzić człowieka? Ewentu­ alnych ciekawskich trzeba by odesłać do książek Issei Sagawy . To najsławniejszy obecnie l u dojad, smakosz dań sporządzonych z koleżanki-studentki, którą zamordował w 1982 roku. Obecnie, wypuszczony z zakładu zamkniętego, bryluje w rodzinnej Japonii jako celebryta, grając nawet w fdmach erotycznych . W ten sposób gastronomia, sztuka, która niegdyś wyrwała człowieka ze stanu natury, może też w wyszukany sposób odesłać go tam na powrót, zamieniając w kanibalistyczną be­ stię. Ta pierwotność przejawia się także poprzez 23 24 destrukcyjny charakter: w dziedzinie najstarszej z muz odbiór dzieła sztuki jest jednocześnie jego całkowitym unicestwieniem. Poprzez skrajne imaginacje ludożerstwa, zawarte w dziełach fantastycznych, a także historyczne wyczyny niektórych jednostek, gastronomia ujawnia skry­ w a n ą w sobie grozę. Ciało człowieka także m o ż n a przyrządzić w kuchni, przemieniając odbiorcę sztuki w dzieło. Co najwyżej łaskawa muza uczyni z dania i konsumenta jedność, co uskutecznił dr Lecter \N Hannibalu, częstując policjanta smażonym móżdżkiem, przed chwilą wyjętym z jego własnej, otwartej czaszki . 25 Cuisine Fascinations of Horror Fiction The article takes on the problem of how the art of cooking functions in horror. The author's basic assumption, confirmed by archeological and anthropological research, is that both food processing and belief in the presence of the undead originate in the beginning of human culture. This relation between cuisine and these beliefs resulted in phantasmatic traces in various compositions and movies of the horror and weird genre. The emphasis is put on anxieties and fascinations connected to meat consumption and methods of obtaining it. The authors purpose is to portray the most interesting examples from various works from different periods. He seeks its justification in former sanctity of meat, in demonic beliefs, and man's primeval bond with nature. Since this article is the first to be ever published on such subject, it is largely based on hypothesis and leaves the reader with an open question. 23 Książki Sagawy nie zostały przetłumaczone, spis 24 Cyt. za: http://pl.wikipedia.org/wiki/Issei_Sagawa, oryginalnych (japońskich) tytułów dostępny jest na: 09.10.2009. http://www.goodreads.com/author/list/2795905.Issei_ 25 Sagawa, 09.10.2009. Warszawa 1999, s. 285 i n. Por. T. Harris, Hannibal, tłum. J. Kozłowski, Amber, BARBARZYŃCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0ffcd977b2d57af1f8be1e1b67899f64.pdf 2fb70b9a44722d1bfaa9450b23b7e369 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5545 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5156 Title A name given to the resource Akcja "Wisła" / Barbarzyńca 2008 nr 1 (11) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne; s.18-29 Creator An entity primarily responsible for making the resource Nędza, Sabina Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S a b i n a U I n w 19 8 4 > studentka IV roku historii i I roku religioznawstwa S U M na UJ. Licencjat n z filozofii na A P w Krakowie w 2 0 0 6 r. Akcja „Wisła" Sytuacja m n i e j s z o ś c i ukraińskiej na z i e m i a c h z a c h o d n i e j i p ó ł n o c n e j Polski p o akcji „Wista" d o 1 9 5 2 r o k u o:I koło 150 tysięcy Ukraińców zostało prze­ siedlonych w wyniku akcji „Wisła" na obszar Polski zachodniej. Skupię się na pierwszych latach funkcjonowania tej mniejszo­ n i m ™ ści, do 1952 roku. Pojęcie „ziemie zachodnie" obejmuje tu województwo olsztyńskie, szczeciń­ skie i wrocławskie oraz część województw: po­ znańskiego, gdańskiego i białostockiego. W atrykule nie zostanie uwzględnione województwo śląskie, gdyż nie było ono objęte osadnictwem ludności związanym z akcją ,Wisła". przesiedleniu propaganda w mediach, dyskry­ minacja i bardzo silna izolacja Ukraińców od Polaków spowodowały odwrotny skutek. Zanim zajmę się sytuacją Ukraińców po akcji „Wisła", u w a ż a m za konieczne przedstawienie przebiegu samej akcji, gdyż jej założenia i prze­ bieg miały wpływ na późniejszą sytuację ludno­ ści nią objętej. Koncepcja przesiedlenia ludności u k r a i ń ­ skiej na ziemie zachodniej i północnej Polski miała jeden główny cel - asymilację Ukraińców w nowym środowisku. Środkiem służącym do osiągnięcia tego celu było rozproszenie ludności ukraińskiej i odizolowanie inteligencji. Asymi­ lacja była zgodna z ówczesną polityką władz polskich, realizujących doktrynę państwa jed­ nolitego narodowościowo. Jednak towarzysząca Ludność ukraińską, która w zdecydowanej większości chciała pozostać w Polsce, władze polskie postanowiły zmusić do wyjazdu, naj­ pierw metodami administracyjnymi, następnie przy użyciu wojska. Trwająca w latach 1944 1946 akcja przesiedlania ludności do USRR nie doprowadziła jednak do wyjazdu wszyst­ kich Ukraińców . Według danych szacunkowych pod koniec 1946 roku na terenie południowo- 1 Akcja „Wista" 1 R. Drozd, Polityka władz wobec ludności ukraińskiej w Polsce w latach 1944-1989, Warszawa 2001, s. 61. BAUBARZmt 1(111 ? 0 D 6 �Akcja „Wista" 19 -wschodniej Polski pozostało jeszcze około 200 tysięcy osób narodowości ukraińskiej . Władze zamierzały przesiedlić je do USRR, ale spotkały się z odmową strony radzieckiej. Zapadła więc decyzja o przesiedleniu pozostałej ludności na ziemie zachodniej i północnej Polski. W raporcie nr 20 z posiedzenia Wojewódzkiego Komitetu Bezpieczeństwa w Rzeszowie dla Państwowej Komisji Bezpieczeństwa, powstałym 25 lutego 1947 roku, pada propozycja przesiedlenia Ukra­ ińców. Zawarte jest w nim stwierdzenie, że po­ zostali na terenie województwa rzeszowskiego Ukraińcy stanowią bazę zaopatrzeniową, wywia­ dowczą i łącznikową band UPA (Ukraińska Po­ wstańcza Armia). Dlatego autorzy raportu widza konieczność dokończenia akcji wysiedleńczej i stwierdzają Jeżeli obecnie nie ma możności przekazania tych Ukraińców do ZSRR to trzeba skierować ich na zachód i osiedlić w rozproszęniu abv uniemożliwić szkodliwa działalność" Prz'vczvnv decvz,i o nrzenrowadzerm, denor' tacji ludności ukraińskiej na ziemie zachodnie i północne są dyskusyjne. Propaganda komu­ nistyczna starała się usprawiedliwić tę decyzję potrzebą walki z UPA. Może o tym świadczyć również uchwała Prezydium Rady Ministrów w sprawie przeprowadzenia deportacji Ukra­ ińców w ramach akcji „Wisła" z 24 kwietnia 1947 roku. Podawała ona jako cel przesiedlenia konieczność normalizacji stosunków w kraju poprzez likwidację band UPA . Do koronnych argumentów propagandowych należała śmierć wiceministra obrony narodowej generała Karola Świerczewskiego (28 marca 1947 roku), o którą władze nie mając dowodów oskarżyły UPA W protokole nr 3 z posiedzenia Biura Politycz­ 2 - 3 4 5 R. Drozd, Droga na Zachód. Osadnictwo ludności ukraiń­ skiej na ziemiach zachodnich i północnych Polski w ramach akcji „Wista", Warszawa 1997, s. 5. R. Drozd, I . Hałagida, Ukraińcy w Polsce 1944-1989. Walka o tożsamość (Dokumenty i materiały), Warszawa 1999, s. 45, dok. nr 7. 2 3 m i ) nm uumnn nego Polskiej Partii Robotniczej (29 marca 1947 roku), które odbyło się po pogrzebie generała Świerczewskiego, znajduje się informacja, ze zapadło wówczas postanowienie: „W szybkim tempie przesiedlić Ukraińców i rodziny miesza­ ne na tereny odzyskane (przede wszystkim Prus północnych), nie tworząc zwartych grup i nie bliżej n i ż 100 km od granicy" . W rzeczywistości w 1947 roku działalność UPA nie stanowiła real­ nego zagrożenia dla państwa polskiego, a władze aż do wiosny 1947 roku nie przykładały więk­ szej wagi do zwalczania UPA . Według Romana Drozda akcja mogła mieć na celu przypodobanie sie społeczeństwu polskiemu które w większości odnosiło się do Ukraińców wrogo i popierało ich wysiedlenie. Na ziemiach zachodnich ludność u k r a i ń s k a - osiedlona w rozproszeniu bez moż­ liwości zaspokaiania swych kulturalnych religii nvch i oświatowych notrzeb - miała ulec nolo n.zacii fzwanei w dokumentach asvmilacia"^ W tvm okresie nolitvke nolska w kwestii nkraiń s k J kształtowało często zaodnie z wvtvrznvmi właHz radzieckich Rinro Politvczne Polskiei Partii Rohotnie.ei 'a reali owałv Ministerstwo 6 7 7 i a 7 p V, jaly™ ° Administracji ^ c z r i e j . Ministerstwo z,iem UdzysKanycn Ministerstwo b e z p i e c z e ń s t w a ublicznego, Ministerstwo Ubrony INarodowej, urzędy wojewódzkie i starostwa oraz powołane instytucje przesiedleńcze . Przesiedlanie ludności ukraińskiej na ziemie zachodnie i północne rozpoczęło się w 1947 roku i trwało do 1950 roku (wtedy przybyły ostatnie transporty). Było przymusowe, objęło nawet pol­ sko-ukraińskie rodziny mieszane, a dokonywały go oddziały wojskowe. Grupa Operacyjna „Wi­ sła" rozpoczęła przesiedlanie 28 kwietnia 1947 r e a l l z o M i n i s 8 Ibid., s. 48, dok. nr 10. R. Drozd, Polityka władz wobec ludności ukraińskiej..., s. 63. R. Drozd, I . Hałagida, op.cit., s. 47, dok. nr 9. R. Drozd, Polityka władz wobec ludności ukraińskiej..., s. 65. Ibid., s. 13. 4 5 6 7 8 �Sabina Nędza 20 roku. W praktyce główny wysiłek wojsk skoncen­ trował się właśnie na wysiedlaniu, a nie na wal­ kach z UPA. Akcją objęto wszystkich Ukraińców bez względu na stopień lojalności wobec pań­ stwa polskiego. Nie ominęła ona również byłych partyzantów i bojowników antynazistowskich, zdemobilizowanych żołnierzy Armii Czerwonej czy Wojska Polskiego. Przesiedlano członków aparatu władzy ludowej, członków PPR, a także ludność tych wsi, w których oddziały UPA nie pojawiły się ani Oddziały wojskowe nie przestrzegały zaleceń zawartych w instrukcjach więc sytuacja wysiedlanej ludności zależała od decyzji dowódcy lokalnego oddziału. Dla póź­ niejszej sytuacji ludności obietei akcia ważny był sam przebieg wysiedlenia. O świcie wojsko ota¬ czało wieś szczelnym kordonem dawało miesz­ kańcom około dwóch rodzin na przygotowanie sie do droei Zdarzało sie że czas pakowania ograniczano do dwudziestu minut zatem lu dzie nie moeli zabrać nawet naipotrzebnieiszych rzerzv Do feao dorhodziłv nrohlenw z zanew nieniem transnortn iedna furmanka nrzvna n , dwie Inh ,r,l rnd inv P r z e ^ d l e ń r ó w _ 7 daia na awie IUP trzy rodziny, rzesieaiencow Kierowano ao punKtu zpornego, a potem ao stacji załadowczej, lam mieszkańców jednej wsi rozdzielano i przewożono P r a g a m i do rożnych miejscowości na ziemiach zachodnich i pół­ nocnych. Irzeladowanie wagonów ludnością i inwentarzem oraz długotrwały transport pod nadzorem wojska w skandalicznych warunkach sanitarnych spowodowały ze w czasie podroży zmarło co najmniej 27 osob. 1 ociągi przyjeżdża­ ły systematycznie do 15 sierpnia 1947 roku. Do tego czasu przesiedlono 140 662 osoby, głownie do województw: olsztyńskiego, szczecińskiego, poznańskiego, gdańskiego i białostockiego ale transporty nieregularnie przybywały nadal, az do 1950 roku. W sumie, biorąc tez pod uwagę liczbę osób osadzonych w obozie w Jaworznie, m o ż n a przyjąć, że w ramach akcji „Wisła" na 9 Ibid., s. 73. FOT. PRZEMYSŁAW ziemie zachodniej i północnej Polski deportowa­ no około 150 tysięcy osób . Przesiedlono także duchowieństwo ukraińskie. Rodziny ukraińskie zostały osiedlone w roz­ proszeniu według zasad opracowanych przez władze bezpieczeństwa, a sformułowanych w in­ strukcji M Z O z 10 listopada 1947 roku. W każdej z gromad (wsi) mogła osiąść tylko jedna rodzina o „opinii ujemnej" oraz najwyżej kilka rodzin 10 Ibid., s. 74-75. B ARB 1(111 P O D B MAZUREK �21 Akcja „Wista" 0 „opinii dodatniej". Osadnicy z akcji „Wisła" nie mogli być osiedlani do 30 km od granicy lą­ dowej, do 10 km od granicy morskiej i do 20 km od miast wojewódzkich. Ich liczba nie mogła przekraczać 10% liczby ludności danej groma­ dy. W dokumencie tym podkreślono, iż zasad­ niczym celem przesiedlenia osadników jest ich asymilacja w nowym środowisku. Zastrzeżono, by nie używać w stosunku do nich określenia „Ukraińcy". Inteligencja, gdyby się przedostała, powinna być umieszczana z dala od reszty osad­ ników. Ponadto została ograniczona swoboda ruchu przesiedleńców. Niedopuszczalny miał być zwłaszcza powrót do dawnych mieisc za¬ mieszkania. Powiatowy Urząd Bezpieczeństwa Publicznego miał być poinformowany o każ­ dej sprawie w jakiej osiedleniec zwraca sie do władz administracji ogólnej W piśmie szcze¬ cińskiego urzędu wojewódzkiego do WUBP w sprawie duchownych greckokatolickich z 18 sierpnia P947 roku zwrócono ^ (zffod nie z zarządzeniem władz c e n t r a l n a miedzv nrzesiedleócami nie moaa sie znaidować inteli genci, do których zaliczono księży, adwokatów 1 urzędników . Sytuacja l u d n o ś c i ukraińskiej p o akcji „Wista" 11 12 Przesiedlona na ziemie zachodnie ludność ukraińska pochodziła z województw: rzeszow­ skiego, lubelskiego i krakowskiego. Na Pomorzu Zachodnim i w województwie gdańskim prze­ ważała ludność z województwa rzeszowskiego, reszta pochodziła z lubelskiego. Dotychczaso­ wych mieszkańców województwa krakowskie­ go i częściowo lubelskiego osiedlono głównie w województwie wrocławskim . Z chwilą osied­ lenia Ukraińców na ziemiach zachodnich i pół­ 13 11 12 R. Drozd, I . Hałagida, op.cit., s. 53-55, dok. nr 13. Ibid., s. 52, dok nr 12. m i ) nm uumnn nocnych zmieniły się warunki ich egzystencji. Górzysty krajobraz rodzinnych stron zastąpiony został nizinnym środowiskiem przyrodniczym. Zakończył się dla tej ludności okres przebywania w jednorodnym środowisku etnicznym, w któ­ rym stosunki opierały się na więziach sąsiedzko-krewniaczych determinowanych tradycją ludową i czynnikami przyrodniczymi. Ludzie ci stanęli przed koniecznością ułożenia sobie życia na nowo po całkowitej zmianie środowiska geograficzno-przyrodniczego, gospodarczego, etnicznego społecznego politycznego a także cywilizacyjnego i kulturowego. Wysiedleni mu¬ sieli pokonać wiele barier - zarówno material­ nych iak i psychicznych Należały do nich sama deportacia rozproszenie w środowisku polskim utrata więzi emocionalnych nadzór organów bezpieczeństwa oraz ograniczenia w porusza¬ niu się. Powodowało to poczucie tymczasowości i chęć oowrotu do dawnych siedzib gało 'trudności aklimatyzacyjne. - Sytuacja gospodarcza Przesiedlona ludność pochodziła przeważ­ nie ze wsi. Dominowali wśród niej właściciele małych i średnich gospodarstw. Otrzymywali na nowym miejscu od pięciu do siedmiu hektarów ziemi, a niekiedy nawet kilkanaście. Następną grupę zawodową stanowili robotnicy zatrudnia­ ni w majątkach Państwowych Nieruchomości Ziemskich, leśnictwie, tartakach lub zakładach robót drogowych. Niewielki odsetek stanowiła ludność miejska i inteligencja . Władze pol­ skie starały się umieszczać Ukraińców przede wszystkim w gospodarstwach indywidualnych. Trudności powodowała jednak niewystarczają­ ca liczba nadających się do zamieszkania bu­ dynków. Warunki bytowe Ukraińców w miej scach osiedlania od początku były niekorzystne. 14 13 14 R. Drozd, Droga na Zachód, Warszawa 1997, s. 131. Ibid., s. 133-134. �22 Sabina Nędza Zabudowania przeważnie wymagały remontu . Duży wpływ na taką sytuację miał fakt, że lud­ ność ukraińska była ostatnią grupą osadniczą. Przydzielono jej więc niechciane przez nikogo gospodarstwa w najgorszym stanie. Lepsze były j u ż zajęte przez wcześniej przybyłych osadni­ ków. W województwie szczecińskim na 9800 za­ jętych przez rodziny ukraińskie gospodarstw in­ dywidualnych aż 7345 było zniszczonych (4386 z nich wymagało remontu, a 2959 - odbudowy). W województwie gdańskim powiaty przezna­ czone pod osadnictwo ukraińskie mogły przyjąć 600 rodzin, a przesiedlono ich 1690 . We wszyst­ kich mieszkaniach brakowało okien drzwi fu­ tryn pieców podłóg i mebli. Z czasem zacze to coraz wiecei osób umieszczać w maiatkach parcelacyjnych i należących do PNZ Trudną sytuacie mieszkaniowa władze rozwiązywały na Przykład przez umieszczanie dwóch czy trzech rodzin w jednym gospodarstwie Do zasedlema wvkorzvs vwano fakze domki robotnicze i hu wykorzystywano laKze U O I U K I rououiicze 15 16 dvnki fnlwarrzne a nawet stainie rzv stndnłv Zabudowania te również w y m a r ł y remontu w wątpliwość twier' i owyzsze przyKiaay podają w wątpliwość twier­ dzenie, iz Ukraińcy w zamian za pozostawienie dawnycn gospodarstw otrzymali nowe będące w lepszym stanie. M ó w i o n o nawet o „skoku cywilizacyjnym . M o ż n a się zgodzie, ze dla tych, którzy otrzymali murowane mieszkania, w dobrym stanie, z narzędziami rolniczymi, mogl to byc swego rodzaju skok cywilizacyjny lakie przypadki byty jednak nieliczne. Należy zaznaczyć, ze warunki prowadzenia gospodarki na ziemiach zachodnich na ogol były korzyst­ niejsze. Z czasem dawało to większe szanse podniesienia stopy życiowej. Lepiej od warun­ ków mieszkaniowych przedstawiała się sprawa wolnej ziemi uprawnej. Nie występowały raczej (poza Dolnym Śląskiem i Żuławami) j ej braki, jednak były to grunty zaliczane do piątej i szós15 16 Ibid., s. 142. R. Drozd, Polityka władz wobec ludności ukraińskiej..., s. 83. FOT. WERONIKA CHODACZ tej klasy urodzajności. Poważnym problemem był brak inwentarza żywego ; 28 469 rodzin osiedlonych do 15 sierpnia 1947 roku przywio­ zło ze sobą 20 564 konie. Wynika z tego, że 7905 rodzin było ich pozbawionych. W praktyce licz­ ba ta może być większa, gdyż niektóre rodziny mogły mieć dwa lub więcej koni. Lepsza była sytuacja, jeśli chodzi o bydło. Większość rodzin 17 R. Drozd, Droga na Zachód, s. 144-145. B ARB 1(111 P O D B �Akcja „Wista" 23 miała przynajmniej jedną krowę. Wysiedleńcy przywieźli ze sobą także niewielkie ilości kóz, owiec, trzody chlewnej i drobiu. Ludność z woje­ wództwa lubelskiego była najlepiej wyposażona w inwentarz żywy. Osadnicy odczuwali również brak paszy dla zwierząt. Władze organizowały zbiórki, ale część osadników polskich odmówiła udziału w akcji, a część nie miała dostatecznych zapasów, by się nimi podzielić . Sposób deporta­ cji sprawił, że ludzie zabierali ze sobą tylko wozy oraz drobny sprzęt, czasami lekkie narzędzia rolnicze . Niekorzystnie przedstawiała się tak­ że sytuacja aprowizacyjna ludności ukraińskiej. Ponieważ wysiedlenia przeprowadzono w mie­ siącach wiosenno-letnich Ukraińcy nie zdążyli zebrać plonów Szacowano ze w powiecie le borskim aż 60% rodzin nie przywiozło ze sobą zapasów żywności W najlepszym położeniu byli ci którzy zostali nrzesiedleni naiwcześniei Jv zdążyli obsiać lub obsadzić ziemniakami część pól. Osoby przesiedlone w czerwcu i późniei 18 19 7 nie z d a z v ł v nic z a s i a ć ani n o s a d z i ć Szczególnie ti r unudnnyv huyi vłn 1 948T rola, p r z e ił oo m 1 i ^947 t / i iy<to O K U . z.7 pnoowwooudun m hralni noe7v niektóre r n H 7 i n v likrainclHe mii^ia braku paszy niektóre rodziny ukraińskie musia­ ły wyzbyć się części zwierzą . imane warunki po przesiedleniu zmusiły władze do udzielenia przesiedleńcom pomocy. Irzyznano zapomogi w wysokości od do 4UU złotych, kartki żyw­ nościowe, zboże i ziemniaki, wyremontowano częsc zabudowań. 1 rzyznawano kredyty na re­ monty gospodarstw i zakup ziarna siewnego, ale me cieszyły się one popularnością, zwłaszcza in­ westycyjne (na remonty). Ludzie się obawiali, ze me będą w stanie ich spłacie, poza tym wciąż pa­ nował nastrój tymczasowości. Większość chciała wrocic do dawnych miejsc zamieszkania. Ponad­ to pomoc ta okazywała się niewystarczająca . Na przykład w województwie olsztyńskim do Ibid., s. 148. R. Drozd, Polityka władz wobec ludności s. 84. 18 19 1111) n U B A R B A R Z Y Ń C A 15 listopada 1947 roku na 10 tysięcy zabudowań wyremontowano tylko 2427. Wynikało to za­ równo z opieszałości urzędników, jak i z ogra­ niczonych możliwości państwa. Przesiedleńcy ukraińscy zostali zmuszeni do poprawy warun­ ków życia wyłącznie przez własną pracę, często zatrudniali się u polskich sąsiadów. Najwyższe wynagrodzenie, takie samo jak robotnicy polscy, otrzymywali Ukraińcy pracujący w majątkach Państwowych Nieruchomości Ziemskich. Taka postawa władz wynikała z dążenia do szybkiego zagospodarowania Ukraińców na nowym tere­ nie. Miało to przyspieszyć ich adaptację w no— wym środowisku i zniechęcić do powrotu na dawne ziemie. Potwierdzeniem tego może być fakt wypisywania Ukraińcom wniosków o nada¬ nie aktów własności gospodarstw Sprawę upo­ rządkowania własności na ziemiach zachodnich zapoczątkowano dopiero dekretem z 6 września 1951 roku o ochronie i uregulowaniu własności osadniczych gospodarstw 'chłopskich n ix ^-y rn obszarze 22 Na początku utrzymywało się u przesied­ lonych poczucie tymczasowości. Czekali na sprzyjający moment, by powrócić do dawnych miejsc zamieszkania. Często z tego powodu nie podejmowali remontów swoich gospodarstw. Jednak po pewnym czasie Ukraińcy uświadomili sobie, że ich pobyt w nowym miejscu się prze­ dłuży, i zaczęli dążyć do poprawy swoich waru iików życia. Pomoc państwa, a przede wszystkim własna zaowocowały stopniowym pod­ niesieniem stopy życiowej. Dzięki temu ludność ukraińska nie musiała się j u ż zatrudniać u Po­ laków za żywność i mogła zawierać korzyst­ niejsze urnowy o pr3.cc Niektórym rodzinom udało sie zaiać opuszczone przez Polaków lepsze gospodarstwa. Przesiedleńcy zaczęli przejawiać 20 ukraińskiej. 21 22 Ibid., s. 85 Ibid., s. 85. Ibid., s. 86. �24 Sabina Nędza zainteresowanie hodowlą oraz pracą na roli. Niektórzy rolnicy swoimi osiągnięciami prze­ wyższyli nawet polskich osadników . Tylko brak dbałości o zabudowania, powodowany nadal utrzymującą się atmosferą tymczasowości, nie pasował do obrazu gospodarności Ukraińców. 23 Stosunki społeczne Bardzo w a ż n y m czynnikiem wpływającym na status przesiedleńców był stosunek ludności i administracji polskiej do nowych osadników, którzy wyróżniali się wśród Polaków stylem życia i gospodarowania, wyznaniem i językiem, a także strojem. Nosili przywiezioną ze sobą, wykonaną z grubego płótna lnianego odzież oraz ubrania otrzymane w ramach pomocy. Na co dzień wy­ glądali bardziej ubogo. Strój świąteczny też mieli inny . Większość osadników polskich odnosiła się do Ukraińców pogardliwie i wrogo . Szczególnie niechętny stosunek prezentowali repatrianci pol¬ scy ze Wschodu oraz przybysze z województw: krakowskiego rzeszowskiego i lubelskiego a wiec z terenów dotkniętych walkami polsko-ukraiń¬ skimi. Władze przez propagandę antyukraińska wzmacniały wrogie postawy i prowadziły do przeniesienia ich na osoby które nie doznały od Ukraińców żadnych krzywd Tendencyinie informowano o działalności ukraińskiego pod¬ ziemia oraz organizowano przed przybyciem mówienia Ukraińców, ich strój, sposób gospo­ darowania i wyznanie . Zdarzały się napady na przesiedlonych. Wieści o takich wydarzeniach wzmacniały negatywny stosunek przesiedlonych do Polaków i sprzyjały izolowaniu się. Nega­ tywne postawy występowały także wśród władz administracyjnych. Zdarzało się, że traktowano wysiedlonych jako nacjonalistów i nie zaspoka­ jano ich podstawowych potrzeb. Przypadki złego odnoszenia się urzędników terenowych do lud­ ności ukraińskiej musiały być nagminne, skoro spowodowały interwencję władz zwierzchnich u wojewodów. 18 lutego 1948 roku M Z O zwróciło wojewodzie olsztyńskiemu uwagę, że niewłaści27 T W ł " wypadKi dk (^szczególnie ' \ na n 1 aKcji „wisia uoinym aiąsKu; ze grupy mieszKancow przybywały na stacje Kolejowe, Dy nie dopuście do rozładowania pociągu z uKrainsKimi osadnikami, ^ s e j m o ­ stosunek urzędników w terenie do przesied leńców jest niezgodny z wszystkimi instrukcjami dotyczącymi osadnictwa ukraińskiego. Instrukcja ta nie odniosła jednak skutku Z chwilą przybycia na ziemie zachodniej i północnej Polski ludność ukraińska została poddana ścisłemu nadzorowi UB, MO, ORMO. Zdarzało się, że funkcjonariusze organów bez­ pieczeństwa przesiadywali w domach osadników ukraińskich lub „dosiedlano" do rodzin ukraiń­ skich rodziny polskich milicjantów. Ukraińcom narzucono również obowiązek meldowania się co kilka dni na posterunkach milicji. Nie mogli się gromadzić, a nawet zasłaniać w nocy okien. Co jakiś CZaS dokonywano wśród nich aresz¬ towań pod zarzutem przynależności do O U N (Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów) lub UPA . W województwie olsztyńskim od maja 1947 roku do końca pierwszego półrocza 1948 roku za.trzyma.no pod tym zarzutem 875 osób Były także przypadki karania za naimnieisze przewinienia. wano tez próby niewpuszczema przybyłych do wsi. W życiu codziennym wyśmiewano sposób Ważną rolę w stosunkach polsko-ukraińskich odgrywał funkcjonujący wśród ludności polskiej 24 25 rransnortów z ludnością ukraińska snotkania na których oznaimiano mieiscowei ludności ze nrzy Iwwaia hanLi TTPA"26 7 d L a ł y ,ie w 7 23 24 25 26 LL Ibid., s. 94. R. Drozd, Droga na Zachód, s. 134. Ibid., s. 136. R. Drozd, Polityka władz wobec ludności ukraińskiej..., s. 88. 28 29 27 28 29 R. Drozd, Droga na Zachód, s. 137. Ibid., s. 139. R. Drozd, Polityka władz wobec ludności ukraińskiej..., s. 87. BARBARZYŃCA 1(111 P Q D B �Akcja „Wista" 25 stereotyp Ukraińca, który - wzmacniany przez propagandę - powodował, że w oczach polskich ludność ukraińska urastała do rangi naj zacie­ klej szego wroga Polski i Polaków. O osiedlanej ludności ukraińskiej krążyły przeróżne plotki. Opowiadano o szczególnie okrutnych zbrod­ niach popełnionych na ludności polskiej oraz 0 kolaboracji z Niemcami. Często obwiniano przesiedlonych o różnego rodzaju naruszenia porządku, kradzieże, podpalenia, zabójstwa. Taki stosunek Polaków do Ukraińców powodo­ wał izolowanie się tych ostatnich i wzajemnie wrogie nastawienie. Znane są przypadki wspól­ nego spędzania nocy przez rodziny polskie, ba­ rykadowania drzwi i wystawiania nocnych wart w obawie przed Ukraińcami . Na niechęć i nie­ ufność osadników polskich Ukraińcy odpowia­ dali tym Utrzymywali kontakty w obrę­ bie swojej grupy, natomiast kontakty zewnętrzne ograniczone zostały do minimum . Większość Ukraińców miała negatywny sto­ sunek do ludności polskiej. Nie rozumiejąc mechanizmów propagandowych, mieli za złe Polakom, że tylko ich oskarżają o dokonywanie mordów. Powszechnie zarzucali Polakom mor­ dowanie ludności ukraińskiej, w tym również bestialskie zbrodnie . Wzajemne oskarżenia, poparte przykładami zapamiętanymi z włas­ nych przeżyć bądź losów osób najbliższych, doprowadziły do powstania dwóch radykalnie odmiennych interpretacji polsko-ukraińskie­ go konfliktu, w których winą za jego krwawy przebieg obwiniano zawsze drugą stronę. Ta­ kie podejście pogłębiło się w latach następnych z powodu nasilenia antyukraińskiej propagandy. Oprócz tego w społeczności ukraińskiej funk­ cjonował stereotyp Polaka, przypisujący rriu wy¬ noszenie się ponad innych, pijaństwo, lenistwo 30 31 32 1 złodziejstwo . 33 R. Drozd, Droga na Zachód, s. 141. Ibid., s. 142. R. Drozd, Polityka władz wobec ludności s. 89. Wszystkie te elementy spowodowały zamy­ kanie się w obrębie własnej grupy. Charaktery­ zowała je wrogość i nieutrzymywanie stosun­ ków sąsiedzkich i towarzyskich z pozostałymi grupami ludności. Polegało ono zarówno na samoizolacji, jak i izolacji towarzyskiej ze strony Polaków. Jednak z czasem następowały powolne zmiany nastawienia. Zatrudnianie się Ukraiń­ ców w zakładach pracy czy u polskiego sąsiada, uczestnictwo w nabożeństwach rzymskokatoli­ ckich oraz różnych zebraniach sprzyjało wza­ jemnemu poznawaniu się Polaków i Ukraiń­ ców. Najszybciej nawiązała z przesiedlonymi kontakt ludność rodzima, zwłaszcza Kaszubi, oraz osoby pochodzące z dawnych centralnych i zachodnich województw. Nie byli oni bowiem obciążeni zaszłościami historycznymi. Również sarno rozproszenie wymuszało na Ukraińcach konieczność kontaktu z Polakami. Przełamywa­ nie barier zaowocowało zawieraniem małżeństw mieszanych Nie bvłv one leszcze liczne ale świadczyły o zbliżaniu się obu grup ludności . 34 Kultura i religia Izolacja społeczna Ukraińców sprzyjała ich wzajemnej integracji. Wspomagali się w różnych pracach, wspólnie obchodzili święta oraz uro­ czystości rodzinne. Ta codzienna kultura stała się ostoją ukraińskości i sposobem na przetrwa­ nie . Wśród opisywanej ludności silnie zakorze­ nione były różne zwyczaje i obyczaje. Należało do nich zapraszanie w kumy. Przy zapraszaniu na wesele panna młoda i druhna witały się z za­ praszanymi gośćmi podaniem ręki przez wyszy¬ wany ręcznik Na pogrzebach członków rodzin głośno zawodzono, żeby nikt nie pomyślał, że nie opłakuje się zmarłego . Wraz z polepszeniem warunków material­ nych Ukraińcy zaczęli organizować sobie życie 35 36 30 33 31 34 32 mi) im BARBARZYŃCA ukraińskiej..., 35 36 Ibid., s. 90. Ibid., s. 91. Ibid., s. 91. R. Drozd, Droga na Zachód, s. 134-135. �Sabina Nędza 26 kulturalne i religijne. Wykorzystywano do tego różne spotkania i uroczystości organizowane wewnątrz własnej grupy narodowej. Sprzyjało temu osłabienie rygorów osadniczych, które sprawiało, że Ukraińcy mogli tworzyć większe skupiska. Przesiedlali się do wsi i gmin zamiesz­ kanych przez większą liczbę Ukraińców. Podob­ nie było w przypadku PGR-ów. Na przykład w województwie szczecińskim do 1951 roku od­ notowano 375 takich przypadków. W niektórych wsiach z przewaga ludności ukraińskiej, na przy¬ kład we Wróblach (w powiecie Gołdap), zaczęły powstawać pierwsze zespoły ludowe. Prowadzo¬ no też korespondencję z krewnymi i znajomymi w kraju i za granicą (Kanada ,USA) . 37 Poza tym Ukraińcy występowali z pismami do władz, starając się o uzyskanie świątyń i pozwo­ lenie na odprawianie oficjalnych nabożeństw we własnym obrządku. Gdy go nie uzyskali, modlili się w swoich mieszkaniach. W Baniach Mazur­ skich grekokatolicy w większe święta zbierali się w miejscowym kościele i śpiewali ukraińskie pieśni religijne. W niektórych miejscowościach tajne msze zaczęli odprawiać diacy (psalmiści). Działo się tak na przykład w Krzeszowie koło By­ towa (Jan Bełtej) . Po zmianie granic i wysied­ leniach do ZSRR w Polsce została około 150 tysięcy grekokatolików. Ludność tę osiedlono w rozproszeniu na ziemiach zachodniej Polski. W granicach PRL Cerkiew greckokatolicka prze¬ stała praktycznie istnieć . Przed akcją Wisła" w Polsce mieszkało 114 księży greckokatolickich. Wraz z wiernymi deportowano na zachód sześć­ dziesięciu dwóch z nich. Siedmiu aresztowano i przekazano stronie radzieckiej a dwudziestu dwóch osadzono w obozie w Jaworznie. Na karę więzienia skazano siedmiu , na karę śmierci jed­ 38 39 R. Drozd, Polityka władz wobec ludności ukraińskiej..., s. 95. Ibid., s. 95. M. Skórka, Wspólne sąsiedztwo czy nie chciani intruzi? Kościół rzymskokatolicki w Polsce w oczach grekokatoli­ 37 38 39 nego. Co najmniej trzech uniknęło wysiedlenia. Pozostali opuścili Polskę, zginęli w czasie akcji wojskowych, przeszli na obrządek rzymskoka­ tolicki lub porzucili stan kapłański. Podobny los spotkał duchownych prawosławnych. Władze administracyjne starały się zapobiec odrodzeniu się Kościoła greckokatolickiego, uważając, że jego działalność utrudni proces wynaradawiania się Ukraińców w nowym miejscu zamieszkania. Początkowo sprzymierzeńcem na tym polu stało się duchowieństwo rzymskokatolickie. Przybyli na ziemie zachodnie i północne księża grecko­ katoliccy zostali objęci obserwacją urzędów bez­ pieczeństwa . 40 Obecni na zachodzie księża greckokatoliccy przyjmowali różne postawy: od zaprzestania pełnienia posług kapłańskich przez przejście na obrządek rzymskokatolicki aż do odprawia­ nia nabożeństw „przy zamkniętych drzwiach". Znana była działalność księdza Mirosława Ripeckiego, który od lipca 1947 roku odprawiał msze w swoim mieszkaniu. Miejsce jego działalności - Chrzanowo - szybko urosło do rangi centrum religijnego grekokatolików. Ksiądz Ripecki pro­ wadził także działalność kulturalno-oświatowa, wypożyczając książki z przywiezionej ze sobą biblioteki. W jego ślady poszli inni, na przykład Bazyli Hrynyk w Wiercinach a potem Cygan¬ ku. Działalność duchownych greckokatolickich spotykała się przeciwdziałaniem władz oraz niechęcią części kleru rzymskokatolickiego We fragmencie sorawozdania Urzędu Woiewódz kiego w Olsztynie z działalności kościołów na terenie województwa olsztyńskiego znaiduiemy informacie ze władze nie chciały donuśc ć do odrodzenia się ruchu ukraińskiego. W tym celu uniemożliwiały na przykład powstanie parafii 41 ków, „Więź", 1998, nr 3, s. 74. R. Drozd, Droga na Zachód, s. 141. R. Drozd, Polityka władz wobec ludności s. 96. 40 41 BAUBARZmt ukraińskiej..., 1(111 F-QDB �27 Akcja „Wista" greckokatolickich, a duchownych oddały pod obserwację Wojewódzkiego U r z ę d u Bezpie­ czeństwa Publicznego. Problemem grekokatoli­ ków, jak czytamy w dokumencie, zajął się Koś­ ciół rzymskokatolicki, przyjmując duchownych greckokatolickich do swego grona i powierzając im, po odpowiednim przeszkoleniu, funkcje wikariuszy. Żonaci musieli pozostawić swe żony w dawnym miejscu zamieszkania . Zdecydowa­ na większość księży z tej możliwości skorzystała. Zabezpieczało to ich byt, poza tym birytualizm stwarzał w przyszłości możliwości odprawiania nabożeństw greckokatolickich. Swe żony oraz dzieci pozostawili formalnie, to znaczy nie za­ brali ich do nowych placówek, ale utrzymywali z nimi ścisłe kontakty. Proboszczowie przyj­ mowali różne postawy wobec prób odprawia¬ nia mszy greckokatolickich: od potępienia po poparcie. Wynikało to między innymi z faktu, że polski episkopat nie sformułował jasnych za­ sad działania w tym zakresie . August Hlond, a potem Stefan Wyszyński (pełniący kolejno funkcje Delegata Stolicy Apostolskiej do spraw Obrządków Wschodnich w Polsce) na począt­ ku nie pozwalali duchowieństwu greckokatoli­ ckiemu na odprawianie nabożeństw w swoim obrządku a iedynie w rycie łacińskim. Uważali że odnowienie działalności Kościoła greckoka¬ tolickiego pogłębi konflikt między Kościołem polskim a władzami. Nie bez znaczenia mogła być też niechęć ludności polskiej do ukraińskiej Nie można wykluczyć że kler polski brał ją pod uwagę O trudnościach ze organizowaniem nabożeństw greckokatolickich może świadczyć przykład Bań Mazurskich Ukraińska ludność teimieiscowości w 1951 roku rozpoczęła starania o uzyskanie z^ody na odnrawianie nabożeństw greckokatolickich. Zwróciła się w tej sprawie do Urzędu do spraw ^Vvznań a późnie do pryma sa. Pismo Samodzielnego' Referenta do spraw 42 43 42 43 R. Drozd, I . Hałagida, op.cit., s. 55-56, dok. nr 14. R. Drozd, Polityka władz wobec ludności ukraińskiej..., s. 97. m i ) im mminn Wyznań PWRN w Olsztynie do Wydziału Społeczno-Administracyjnego (z października 1952 roku) zawiera stwierdzenie: „Przesiedleńcy z ak­ cji » W « w Baniach Mazurskich występują cał­ kiem oficjalnie o zezwolenie na zorganizowanie parafii grekokat[olickiej]. Podobno wyjeżdżają z chrztami i ślubami do parafii Chrzanowo koło stacji Koszczewo [...], gdzie rzekomo zorganizo­ wano parafię grekokatolicką i proboszczem jest ks. Ripecki Mirosław" . Sprawa odprawiania greckokatolickich nabożeństw w Baniach Ma­ zurskich upadła mimo pozytywnego stosunku prymasa. Referat Wyznań PPRN w Węgorzewie początkowo się zgodził, potem jednak wycofał się ze swojej decyzji i zaproponował utworzenie parafii rzymskokatolickiej lub prawosławnej. Do zmiany sytuacji przyczyniło się prawdo­ podobieństwo przejścia grekokatolików na pra­ wosławie. Prymas Stefan Wyszyński, starając się walczyć z tym zagrożeniem, zezwolił w 1952 roku ks. Bazylemu Hrynykowi na odprawianie nabo­ żeństw w Bytowie i Nowym Dworze. W kwiet­ niu 1952 roku ordynariusz diecezji w a r m i ń ­ skiej erygował oficjalnie greckokatolicką kaplicę w Chrzanowie, a księdza Ripeckiego mianował jej rektorem . Łagodniej władze odnosiły się do Kościoła prawosławnego. Nie traktowały go bowiem jako nośnika świadomości narodowej Ukraińców. Nie utożsamiały go też jedynie z Ukraińcami. Kościół prawosławny działał legalnie i miał własną wewnętrzną strukturę. W1946 roku pod­ jął na terenie ziem zachodnich i północnych zor­ ganizowaną działalność, mógł więc rozpocząć starania o objęcie duszpasterstwem deportowa­ nej ludności ukraińskiej. Oddelegowanie przez konsystorz duchownych na ziemie zachodnie oraz ich przybycie wraz z wysiedlaną ludnością umożliwiło tworzenie pierwszych parafii. Naj­ wcześniej, j u ż na początku sierpnia 1947 roku, 44 45 44 45 R. Drozd, I. Hałagida, op.cit., s. 68-69, dok nr 20. R. Drozd, Polityka władz wobec ludności ukraińskiej..., s. 98. �Sabina Nędza 28 powstały one na Dolnym Śląsku. Początkowo parafie prawosławne tworzyły się spontanicznie, bez zezwolenia władz administracyjnych, a na­ bożeństwa odbywały się w prywatnych domach. Powodowało to interwencje władz centralnych i terenowych . Grekokatolicy, którzy nie mieli możliwości uczestniczenia we własnych mszach, mogli wy­ brać między uczęszczaniem na nabożeństwa rzymskokatolickie (poświęcając swój obrządek) a braniem udziału w nabożeństwach prawosław­ nych, w których nie wszyscy duchowni posługi­ wali się językiem ukraińskim. Trudno jest okre­ ślić, która z opcji przeważała. Decydowała o tym często bliskość cerkwi lub kościoła oraz używany w nich język . Nabożeństwa greckokatolickie i prawosławne zawsze odgrywały rolę w życiu rozproszonej ludności. Właściwie było to jedyne miejsce poza domem gdzie Ukraińcy mogli porozmawiać w swoim ojczystym języku razem się modlić i śpiewać pieśni cerkiewne . 46 47 48 Na początku lat 50. centralne czynniki de­ cyzyjne w Polsce ponownie zainteresowały się problemem ukraińskim. Powodem były zmiany w polityce narodowościowej władz oraz cią­ gle utrzymująca się wśród ludności ukraińskiej chęć powrotu w rodzinne strony . Oznaczało to, że dotychczasowa polityka nie doprowadziła do oczekiwanych rezultatów, czyli asymilacji Ukraińców. Pismo Zespołu I I Prezydium Rady Ministrów do urzędów wojewódzkich w sprawie nielegalnego powrotu Ukraińców (z 19 czerwca 1951 roku) zawiera opis sytuacji: „Stwierdzono liczne wypadki samowolnego opuszczania go­ spodarstw rolnych przez ludność przesiedlona na teren województwa w 49 1947 r w ramach akcji »W« przy czym prezydia gminnych i powiato46 47 48 49 Ibid., Ibid., Ibid., Ibid., s. 99. s. 98. s. 100. s. 102. wych rad narodowych przez wydanie tej ludno­ ści dowodów stwierdzających wymeldowanie na pobyt stały do miejsc poprzedniego zamiesz­ kania stwarzają pozory legalności niepożąda­ nej i szkodliwej akcji, która staje się źródłem niepokoju i fermentu, zarówno wśród ludności przesiedlonej, jak również wśród ludności za­ mieszkałej na terenach objętych akcją »W«. Biu­ ro Społeczno-Administracyjne przypomina, że według ustalonych zasad wysiedlonym w akcji »W« nie wolno wracać do poprzedniego miej­ sca zamieszkania, i prosi o wydanie stosownych w tym względzie zarządzeń oraz dopilnowanie ścisłego ich przestrzegania" . 50 Jednak odgórne zakazy nie mogły powstrzy­ mać ludności od powrotu do dawnych miejsc zamieszkania. Przykładem może być postać znanego malarza Nikifora Drowniaka, który mimo trzykrotnego wysiedlenia na ziemie za­ chodnie zawsze powracał do Krynicy. Władze zrzucały winę na nacjonalistów ukraińskich, nie dostrzegając prawdziwych powodów zaistniałej sytuacji . Poza tym ludność ziem zachodnich zaczęła rozwijać życie narodowo-religijne. Te działania sprowadzały się do opisanych wcześ­ niej spotkań w mieszkaniach. Spotkaniom takim towarzyszyła wymiana poglądów oraz wzajem­ ne podtrzymywanie się na duchu. Oznaczało to, że władze traciły kontrolę nad ludnością ukra¬ ińską. Postanowiły poddać kontroli ukraińskie życie narodowe i kulturalne poprzez umożli wierne przesiedleńcom zaspokojenia podstawo wvch potrzeb w tvm zakresie Świadczy o tvm uchwała Biura Politycznego KC PZPR z kwiet¬ nia 1952 roku dotycząca działań zmierzaiacvch dononrawvsvtuar i aosnodarrze, ludność ukra 51 52 1 ińskiei w Polsre niei pra nra msKiej oisce i do uo wzmożenia wśród wsrou mej cy politycznej Informuje ona że przesiedlona _ R. Drozd, I. Hałagida, op.cit., s. 64, dok. nr 18. R. Drozd, Polityka władz wobec ludności ukraińskiej..., s. 103. Ibid., s. 104. 50 51 52 BARBARZYŃCA 1(111 F-QDB �Akcja „Wista" 29 ludność, głównie chłopska, zagospodarowała się na nowym terenie i pracuje. Niektórzy nawet zdobywają znaczące miejsce w życiu społecz­ ności - głównie dotyczyło to rodzin biednych i średniozamożnych, które zyskały gospodarczo na przesiedleniu. Jednak znaczna część Ukraiń­ ców nie dba o zabudowania ani o podniesienie poziomu gospodarki (pada nawet określenie „świadomy gospodarczy sabotaż"). Przyczyną tej sytuacji według raportu ma być wpływ „faszy­ stów ukraińskich i podziemia OUN-owskiego". Jednak jest też w uchwale stwierdzenie, że wła­ dze miejscowe nie okazały dostatecznej pomocy prz v osiedlaniu a nawet zdarzały się przypadki dvskrvminacii przy wymiarze podatków i świad czeń Ukraińcy Dosłueuia sie oficialnie iezykiem polskim natomiast miedzy soba rozmawiaia wyłącznie DO ukraińsku Rzadko uczęszcza a do kościołów rzymskokatolickich Grekokatolicy orgamzuiapotaiemne nabożeństwa i uroczysto śc, A u t o r z , r a n o m , z a „ w a z a , a z e w n o ł o z e n i , , dyskryminowana ludności ukraińskiej, rozpa­ trywanie jej spraw, próśb i zaspokajanie potrzeb oraz wciągnięcie ludności przesiedlonej w dzia­ łalność społeczną. Urząd do spraw Wyznań miał przedstawić plan normalizacji stosunków reli­ gijnych wśród ludności ukraińskiej . Uchwała Biura Politycznego świadczyła o zmianie podej­ ścia władz do ludności ukraińskiej. Pozwolono jej oficjalnie zaistnieć, ale nie zrezygnowano z głównego celu - asymilacji. Uchwała została rozesłana do władz terenowych, nie wszędzie jednak spieszono się z jej realizacją . Wynikało to między innymi z opieszałości niechętnie na­ stawionych do Ukraińców urzędników którzy nie byli przygotowani do zmiany postawy wobec przesiedlonych tvm bardziei ze do tei pory wv magano od nich działań antyukraińskich Sami Ukraińcy też odnosili sie dosyć sceptycznie do tych nonwsłów Obawiali sie ze nrzyimowanie iakieikolwiek nomocy od naństwa może „trud nić n o w r ó t w r o d z i n n e stronv 7 teao nowodu l u d n o ś c i „ k r a i ó s k i e i k o n i e c z n e sa z m i a n y alw nie chcieli n r z v i m o w a c a k t ó w nadania aosno „ułiaati w i ćc jej iei ccaiKowue ałkowite znormalizowanie warn un darstw S t o n i e ń reahzacii n o s t a n o w i e ń n c h w a l v g° P° s a a r c z y ^ w c i ą g n i ę c i e oo aktywnego c n życia społecznego, w z w i ą z k u z tym B i u r o lityczne postanawia wprowadzić zarządzenia ułatwiające zagospodarowanie się ludności prze­ siedlonej . uregulowanie spraw własności gospo­ darstw rolnych, przyznawanie ulg w podatku gruntowym, zgodnie z obowiązującymi prze­ pisami, umorzenie zaległości pożyczkowych na zasiewy z lat 194/ i 1948, udzielanie przesied­ leńcom kredytów gospodarczych. Nadal miał byc przestrzegany zakaz powrotów do dawnych miejsc zamieszkania. Położono nacisk na zakaz 53 54 R. Drozd, I . Hałagida, op.cit., s. 68, dok. nr 19. R. Drozd, Polityka władz wobec ludności ukraińskiej..., l j l l ) nU BARBARZYŃCA 53 54 Iwł . r o . n i r o w a n v nawet na terenie n o w i a t ó w pyi zróżnicowany nawet na terenie powiatów ! ' rozpoczęły się; zmiany w sytuacji Ukraińców na ziemiacn zacnodnicn. IN ową po­ litykę wyznaczało Biuro "lityczne ¿ 1 K, a realizowało Urzędu Kady Ministrów (od listopada l ^ Z roku Urząd Kady Ministrów) a zwłaszcza Ministers wo Spraw Wewnętrznych (do grudnia 19M roku Ministerstwo Bezpie­ czeństwa 1 ubhcznego). Na szczeblu terenowym zajmowały się tym prezydia wojewódzkich rad narodowych, hunkcję kontrolną w terenie pełnily komitety wojewódzkie PZPR . s. 106. Ibid., s. 14. 55 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fa68c31fc361db1f1f14cdf6895556c9.pdf d55436fbf8e6f5eb94bdfb853238f628 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5558 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5168 Title A name given to the resource Wizje apokaliptyczne mieszkańców Suwalskiego Parku Krajobrazowego, czyli jak kiedy i dlaczego/ Barbarzyńca 2005 (10) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2005 nr (10), s.32-37 Creator An entity primarily responsible for making the resource Niechciał, Paulina Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Paulina Niechciał WIZJE A P O K A L I P T Y C Z N E MIESZKAŃCÓW SUWALSKIEGO PARKU KRAJOBRAZOWEGO czyli j a k , k i e d y i d l a c z e g o „I nastąpiły błyskawice i głosy, i grzmoty, i nastąpiło wielkie trzęsienie ziemi, jakiego nie było, odkąd jest człowiek na ziemi: takie trzęsienie ziemi, tak wielkie" (Ap 16, 18-19) 1 BIBLIA I SYBILLA Mieszkańcy Suwalskiego Parku Krajobrazowego w nie­ wielkim stopniu znają Biblię, a tekst samej Apokalipsy wg św. Jana jest dla większości całkiem obcy. Na wizje końca stosunkowo mały wpływ mają też media czy współczesna literatura. W kształtowaniu wyobrażeń apokaliptycznych naj­ ważniejsze jest to, co znają z opowiadań starszych pokoleń, no i oczywiście z przepowiedni sybillińskich - prawie każdy z pytanych o nich słyszał, duża część czytała przynajmniej fragmenty. Wspominają jakieś stare egzemplarze - jedna ze staruszek mówi o oprawionej w skórę książce, którą przy­ wiozła z daleka, a którą p o t e m podpalili w lesie Niemcy i zmoczył deszcz. „Czytała Pani?" (Smolniki, M, ur. 1951) upewniają się, że nadaję się d o rozmów o końcu. Niektórzy cytują nawet fragmenty tego, co zapamiętali z dawnych lat: „Sybilla uczyła nas, jak będzie na końcu świata" (Hańcza, K, ur. 1925). 2 W polskim popularnym katolicyzmie Sybilla, zwana też niekiedy Michaldą, utożsamiana z biblijną królową Saby, spełnia rolę mędrca i głównego autorytetu, posiadając mię­ dzy innymi umiejętności przewidywania przyszłych wydarzeń. Przejmuje ona cechy, które w Biblii posiada król Salomon, często też mówi się o niej jako o jego żonie. Przekonanie 0 wyższości Sybilli nad Salomonem ma swoje źródło mię­ dzy innymi w takich popularnych tekstach, jak Mądra rozmo­ wa królowej ze Saby z królem Salomonem (1912) i Proroctwo Michaldy, królowej ze Saby 13 Sybilli. Główną ich treść sta­ nowią przepowiednie dotyczące losów świata. Przejęcie przez Sybillę należnej Salomonowi funkcji pro­ fetycznej sięga dawnej tradycji zachodniochrześcijańskiej - wierzono, że Żydom nadejście Mesjasza obwieszczali pro­ rocy, natomiast poganom - Sybille. Imię to w kulturze trady­ cyjnej kojarzone jest z różnego rodzaju wiedzą i księgami. Trudno podać jednoznaczny rodowód tej postaci - z jednej strony wyrosła ona na gruncie tradycji klasycznej związanej z chrześcijaństwem, przejmując cechy apokryficznej królo­ wej Saby. Z drugiej natomiast strony czerpie ze zbioru cech przypisywanych występującym na gruncie tradycji słowiań­ skiej demonicznym istotom, takim jak zamieszkujące wody 3 1 bagna „wiły" czy boginki „sibiele". ZNAKI 4 KOŃCA Prawie wszyscy rozmówcy, którzy powołują się na prze­ powiednie Sybilli, mówią, że koniec jest już blisko i w ota­ czającym świecie widzą wypełnianie się znaków nadchodzą- cego finału. Mówią o suszach, co najlepiej obrazować miało bieżące lato - w czasie przeprowadzania tych wywiadów deszcz nie padał od ponad miesiąca. Kataklizmy i anomalia pogodowe - i te bliskie, z własnych podwórek, i te oglądane na ekranie telewizora - są czymś, czego dawniej nie było według pytanych. Ze wszystkich osób, z którymi prowadzo­ ne były rozmowy na temat ich wyobrażeń końca świata, tyl­ ko jedna, starsza pani rozsądnie zwróciła uwagę na to, że być może dawniej po prostu o tym się nie mówiło, nie było takiego przepływu informacji. Poza nią, prawie każdy z pyta­ nych wskazuje na szczególne zepsucie współczesnych cza­ sów i niezwykłe wydarzenia - „widać już takie kataklizmy, w Suwałkach z kościoła świętej Aleksandry dach zerwało" (Udziejek Dolny, K, ur. 1969). Inny respondent, rolnik w śred­ nim wieku, mówi podobnie o obserwacjach z najbliższego otoczenia: „większych plag nie trzeba, jak są. Stonka nor­ malnie do d o m ó w idzie. Straszne rzeczy. Zwierzęta chorują od tej gorączki. [...] Kiedyś były klęski, ale nie aż takie" (Błaskowizna, K, ur. 1954). Pośród znaków zwiastujących bliski koniec najczęściej powtarza się motyw związany z niemożnością odróżnienia płci poszczególnych osób. Chyba dlatego, że to najłatwiej zaob­ serwować; że zdecydowanie kłóci się z obrazami, jakie starsi ludzie pamiętają ze swoich młodszych lat. Jest to też zmiana, z którą wcale nie jest się łatwo pogodzić, szczególnie star­ szym, konserwatywnym mieszkańcom wsi. A widać ją prze­ cież na każdym kroku - kobiety w spodniach i z krótkimi fry­ zurami, mężczyźni o długich, kobiecych włosach; brak spe­ cyficznych ubrań, charakterystycznych dla jednej tylko płci. Siedemdziesięcioletnia babcia, której za czasów młodości nie śniło się o podobnym postępowaniu, cytuje wierszyk, który „kiedyś umieli wszyscy" (Udziejek Dolny, K, ur. 1930). a niejedna panienka w męskim stanie kroczy, trudno ją rozpoznać, bo nie ma warkoczy W ogóle dużą wagę przywiązuje się do zachowania współ­ czesnej kobiety, które według respondentów znacznie się zmieniło przez ostatnie kilkadziesiąt lat. Jakby to znów - na wzór biblijnej Ewy - właśnie kobieta miała sprowadzić nie­ szczęście: panny brzydkiej mowy kosmetyki dla urody że grzech to się nie przejmują grzeszne ciało pokazują (Hańcza, K, ur. 1925). Numer 10/2005 �Paulina Niechciał Koniec świata będzie tak straszny, że „ludzie będą umie­ rać ze strachu, żywioły będą wychodziły", ziemia będzie „pę­ kać", a potem i Pan B ó g , i Pan Jezus będą sądzić, bez żad­ nego miłosierdzia dla złych ludzi (Suwałki, K, ur. 1917). Często pojawiają się motywy związane z żywiołami, któ­ re mają zalać świat - ukazuje to ich odradzającą, oczyszcza­ jącą moc. Elementy takich właśnie opisów znaleźć można w Biblii: a spłonęła trzecia część ziemi i spłonęła trzecia część drzew i spłonęła wszystka trawa zielona (Ap 8, 7-8). Zalanie lub spłonięcie świata otwiera drogę dla jego póź­ niejszego powstania w nowej formie - nie mający kształtu ogień pozbawia formy wszystkiego, czego dosięga. W porządku mi­ tycznym zetknięcie się z ogniem ma wartość sakralną, prowa­ dzi do rozpadu wszelkich kształtów i opozycji, a także otwiera drogę nowemu życiu, które znów może odrodzić się z chaosu . Do podobnej symboliki odnosi się też często powtarza­ jący się widok krwi. Wiele jest jej w wypowiedziach respon­ dentów - jeden z nich mówi na przykład, że znakiem końca będzie to, że „krowy będą się krwią pocić" (Gulbieniszki, K, ur. 1956). Powtarzają się też wypowiedzi o wodzie, która za­ mieni się w krew - podobnie do nowotestamentowego opi­ su, który mówi: 5 a trzecia część morza stała się krwią i wyginęła w morzu trzecia część stworzeń (Ap 8, 8-9). Krew również ma m o c destrukcyjną i oczyszczającą jed­ nocześnie. Styczność z nią przynosi skazę śmierci, ale rów­ nocześnie może uzdrawiać i oczyszczać, podobnie jak stycz­ ność z ogniem czy wodą . W jeszcze jednym z opisów pojawia się postać Jezusa trzydziestokilkuletnia kobieta mówi o strasznym huraganie, aniołach dmących w trąby na cztery strony świata, o smoku, który „ogniem będzie ziajał" i Chrystusie, który w tej scenerii się ukaże. „Ziemia się usunie, góra z górą się zejdzie, drze­ wa znikną pod ziemią, jeziora będą płonąć i czarny d y m bę­ dzie wisiał w powietrzu. Ludzie będą umierali z przerażenia. Zboże nie będzie rosło" (Udziejek Dolny, K, ur. 1969). Koniec świata też łączony bywa z nadejściem wielkiej wojny, „trze­ 6 ciej wojny światowej" (Smolniki, M, ur. 1 9 5 2 ) - t a totalna wojna stanowi eskalację obserwowanego dotychczas na świecie zła, po której ma nastąpić odnowa, otwarcie kolejnej epoki w losach świata, wszystko może zacząć się na nowo . Kilka osób oczekuje zagłady ze strony samego człowieka - wyobrażają ją sobie najczęściej jako wybuch bomby ato­ mowej, poza tym zagrożenie widzą w wojnie nuklearnej, uży­ ciu broni biologicznej, działalności „szaleńców i terrorystów", błędzie komputerowym. Jak mówi jeden z pytanych - koniec świata „ludzie spowodują, trzeba się bać żywego człowieka, a nie tych, co powstają z grobu" (Łopuchowo, M, ur. 1955). To właśnie działalność człowieka, którego umiejętności i techni­ ka osiągnęły wyższy niż kiedykolwiek poziom, może sprowa­ dzić na przykład katastrofę ekologiczną - w e d ł u g jednej z badanych zwiastunem końca są usychające drzewa (Hań­ cza, K, ur. 1948). Ktoś inny snuje przypuszczenie, że to wła­ śnie człowiek wyprodukuje diabła, bestię - na co dowodem są prowadzone już dziś różnego typu badania genetyczne, związane z dylematami natury etycznej (Wodziłki, M, ur. 1961). 7 Zdarzają się również, jednak stosunkowo chyba najrza­ dziej, obawy przed katastrofą naturalną, nie sprowadzoną przez człowieka, ani nie zesłaną przez Boga. Bowiem „przy­ roda to wielka siła" (Bucki, K, ur. 1939), jak mówi jedna z badanych. Zwykle miałby to być meteoryt lub kometa, któ­ ra „wybije ziemię z orbity" (K, ur. 1961), ewentualnie trzęsie­ nie ziemi czy powódź (Szurpiły, M, ur. 1986). W kilku margi­ nalnych przypadkach ziemię m o g ą zniszczyć kosmici, jakiś wielki statek z innej planety. Ale wizje zaczerpnięte z filmu i literatury science fiction należą raczej do rzadkości. NOWY ŚWIAT Co nastąpić ma po końcu świata? Jak już wspomniałam wcześniej, „koniec" niekoniecznie oznacza ostateczność często powtarzają się wizje tego, co nadejdzie później. Jed­ na ze starszych respondentek mówi, że „może tylko cząstka świata zostać, albo świat całkiem zniknie" (Bucki, K, ur. 1939). Inni bywają bardziej optymistyczni - „nastanie pokój, [...] będzie potem życie obfite, kto doczeka" (Gulbieniszki, M, ur. 1924). Część obecnego świata zniknie, „jakby coś się roz­ prysło" (Bucki, K, ur. 1939), a to co pozostanie, stanie się kolebką nowego życia. Ktoś inny mówi, czerpiąc z tradycji biblijnej, że po końcu świata czekać ma nas życie wieczne, Fot. M. Mróz 34) Numer 10/2005 �WIZJE A P O K A L I P T Y C Z N E M I E S Z K A Ń C Ó W S U W A L S K I E G O P A R K U . . W większości wizji związanych z odrodzeniem świata po­ wtarza się obraz spustoszonej ziemi, na której pozostanie bardzo mało ludzi. Jeden z respondentów (Smolniki, M, ur. 1952) mówi wręcz dosłownie, że „nas zostanie pięciu czy sześciu", następnie opowiada dalej: „Potem będziemy szu­ kać jednej rośliny. No i na przykład, przepraszam, że tak mówię, może Panią kiedy ja znajdę. I potem z tego powsta­ nie małżeństwo i świat powstanie. Jeden drugiego znajdzie. I będzie nowy świat". Dalsza jego opowieść staje się coraz bardziej praktyczna, osadzona w znajomych realiach: „No, jeżeli ja przeżyję, to tak już będę kombinował, żeby dalej żyć. [...] pola będą hektary, jak te pegeery. To się wszystko zagospodaruje i kupi sprzęt". Często powtarza się wizja człowieka szukającego dru­ gich - co można odczytać jako wyraz troski o to, by człowiek wreszcie nauczył się doceniać obecność innych. Pytani zwra­ cają uwagę na to, że w dzisiejszym świecie nawet ludzie bli­ scy występują przeciwko sobie z nienawiścią. Po strasznej zagładzie, jaka nastąpi za karę dla ludzkości, świat odrodzi się na nowo, a „człowiek człowieka będzie szukał" (Smolni­ ki, K, ur. 1967) i „klękał będzie, jak zobaczy ślad" (Smolniki, M, ur. 1923). Ludzie spotkają się znowu, „jak Adam i Ewa", a wtedy „pomału, znów Pan Bóg da nowy świat" (Błaskowizna, K, ur. 1954). Wtedy wszyscy „będą się kochać, lubić" (Smolniki, M, ur. 1923), zapanuje dobro. Widać w tych obrazach odzwierciedlenie mitycznego postrzegania czasu jako okręgu, odradzania się świata na nowo i powrotu do początków - „Koło losu wiecznie bieży, niewstrzymany bieg i ciąg. Coraz nowy, krasy świeży, żywy wchodzi w świetlny krąg" . Będzie można zacząć wszystko raz jeszcze, „następny świat". Przedstawiony przez badanych opis apokalipsy opiera się na mitycznym schemacie końca, gdzie rozpasanie obyczajów, utrata różnic między przeciwstaw­ nymi w stosunku do siebie elementami (kobiety w spodniach!), naruszenie wszelkich zakazów ma na celu rozkład świata i „odtworzenie owego pierwotnego illud tempus, który oczy­ wiście jest mityczną chwilą początku i końca". 8 9 Jedna osoba mówi, że po końcu świata, kiedy nastanie już pokój i „obfite życie", „pierwszą mszę ksiądz odprawi pod suchym dębem, [...] będzie tylko garstka narodu" (Gulbieniszki, M, ur. 1924). Ciekawe, że tym drzewem ma być wła­ śnie dąb - w mitologiach wielu ludów drzewo święte, o spe­ cjalnej, magicznej mocy, symbolizujące d ł u g o w i e c z n o ś ć i nieśmiertelność, najstarsze z drzew, mieszkanie nimf i driad, miejsce w pobliżu środka świata, jego oś. Dąb mógł speł­ niać funkcje pośredniczenia miedzy światem śmiertelników i bogów. Z drugiej strony dąb ten jest uschnięty, być może więc msza pod uschniętym dębem symbolizować ma zwy­ cięstwo nad poganami - jak napisane jest w biblijnej Księdze Ezechiela - „bałwochwalcy będą pobici [...] pod wszelkim dębem gałęzistym, gdzie palili kadzidła wonne wszystkim bałwanom swoim" (Ez 6, 13). 10 Kilka osób wspomina też o tym, że uratować ma się ja­ kieś jedno państwo - niektórzy mają nadzieję, że to może być Polska. W Polsce nie jest jeszcze bowiem aż tak źle, jak na Zachodzie - „nawet zachorowalność na AIDS nie taka duża" (Błaskowizna, M, ur. 1973). Inni natomiast m ó w i ą wprost, że żaden naród nie zostanie wyróżniony - jeśli już dla kogoś Bóg ma być łaskawszy, to ewentualnie dla naj­ uboższych, którym teraz żyje się najciężej. NIE T Y L K O W K R Ę G U KATOLIKÓW Mały domek staroobrzędowców na końcu świata. Gospo­ darz nie daje się namówić na rozmowę - stojąc na podwór­ ku, słyszę, jak w środku żona mówi do sąsiadki, że jej mąż nie będzie tam na zewnątrz z obcą kobieta rozmawiał. A już na pewno nie o końcu świata. Ale w końcu to ona sama daje Fot. A. Metelski się namówić na rozmowę (Wodziłki, K, ur. 1964). Nie zapra­ sza do środka. Siadamy na progu. Tak naprawdę, mimo że dała się długo prosić, ma ochotę porozmawiać. O tym, jak się im tu żyje, w małej wiosce, gdzie większość domów jest opuszczonych, a ostatni nastawnik zmarł kilka lat temu. O swojej rencie czterystuzłotowej i o tym, jak daleko dzieci mają do szkoły. Że na szyi wiesza im krzyżyki, których nie zdejmują nigdy, dopóki nie przetrze się zawieszka. 11 Ciężko im, źle się żyje. A koniec świata? Blisko, ale 0 wszystkim „Bóg zadecyduje". O tym się nie rozmawia, jeśli już , to starzy, „przeżyci" ludzie. W księgach pewnie o tym jest, ale oni nie czytają. Jej babcia opowiadała o tym, jak to będzie na końcu - „jeden z głodu umrze, drugi z zabójstwa, trzeci nawet nie będzie mógł z d o m u wyjść, bo będzie się bał. Jeden z głodu będzie umierał, drugiego będą katować". Już źle się dzieje na świecie, blisko koniec. Starowiercy, o ile godzą się w ogóle na rozmowę, rozta­ czają wizje szczególnie pesymistyczne. Ich wiedza na te­ mat końca pochodzi raczej z tego, co mówią starzy ludzie; każdy podkreśla, że wszystko jest w księgach, ale oni - jako prości wyznawcy - nie czytają ich. Widzą tylko, że źle na świecie i że Bóg się gniewa, bo „ludzie szaleją jak diabły" 1 wszędzie bezbożność. Nie poruszają takich tematów na co dzień - jak powiedziała jedna z pytanych: „O końcu świata lepiej nie myśleć. Znać godzinę końca - to można się zała­ mać. Pop zmarł, bo zbyt sobie to do serca wziął" (Hańcza, K, ur. 1948). Nie ma u staroobrzędowców wizji tego, co nastąpi po końcu świata - są jedynie przejmujące obrazy samego, osta­ tecznego końca. Jak mówi jeden z informatorów, prawie sie­ demdziesięcioletni mężczyzna, „żywe poumierają, martwe z grobu powstaną, [...] cała ziemia wyschnie. Księgi mówią, PISMO ANTROPOLOGICZNE �Paulina Niechciał że wody powymierają, rzeki wyschną" (Wodziłki, M, ur. 1935). Nie ma raczej myślenia o tym, że ktoś mógłby przeżyć, po­ zostać. Wszyscy będą umierać, a koniec poprzedzą znaki - wojny, śmierć, nienawiść. Jeden z mężczyzn wspomina 0 przepowiedni jakiegoś staruszka, która już się spełniła ludzie mieli się ponoć bić „za kamienie" (Wodziłki, M, ur. 1935) - gdzieś w pobliżu wybudowali zakład czy fabrykę mającą coś wspólnego z kamieniem, który ludzie nawzajem sobie zabierają i walczą o niego. OSOBISTY K O N I E C ŚWIATA Jest też pewna niewielka grupa osób, dla których koniec świata oznacza własną śmierć. Nie snują żadnych wizji „człowiek jest, to jest; nie będzie, to nie będzie" (Hańcza, K, ur. 1972). Nie wybiegają myślą ponad to, co związane z wła­ snym, codziennym losem - „we wiosce to człowiek nie ma czasu myśleć o niczym" (Hańcza, K, ur. 1921). Mówią, że koniec świata, to „mój koniec, kiedy zamknę oczy. Liczy się tylko mój czas, [...] o końcu świata nie myślę, bo nic mi na to. Jest to dla mnie tylko gadanie" (Bucki, K, ur. 1939). Koń­ cem dla nich jest własna śmierć - „temu koniec, kto umrze" (Hańcza, K, ur. 1921). Szczególnie chętnie taką opinię wyra­ żają starsi ludzie, świadomi, że ich życie d o b i e g a końca. Jedna z respondentek, urodzona w latach 30., mówi: „Ja tam w gusła nie wierzę. Jak człowiek umiera, to koniec jemu świata. A dalej świat istnieje. Kończy się życie, ale cała ludz­ kość to nigdy chyba nie zginie" (Smolniki, K, ur. 1933). OPTYMISTYCZNIE? Jedna z pytanych mówi wprost, że nie ma przeczuć ka­ tastrofy (Smolniki, K, ur. 1945). Ktoś inny, że „trochę" zła być musi i nic nie wskazuje wcale na jakikolwiek koniec, a „tylko księża straszą" (Hańcza, M, ur. 1946). Bo świat, wręcz prze­ ciwnie, przecież zupełnie spokojnie „może trwać wiecznie" (Hańcza, M, ur. 1946). Pewna (stosunkowo jednak marginal­ na) grupa mieszkańców Suwalskiego Parku Krajobrazowe­ go nie przejmuje się bardzo tym, co może w przyszłości spo­ tkać świat. Jest źle, ale raczej rozpatrują to na własnym po­ dwórku, a nie w kontekście losów całej ludzkości. Jedna z pytanych staroobrzędowców roztoczyła przede mną taką wizje: „kto łańcuszki, kolczyki noszą, zamiast nich potem żmije będą" (Wodziłki, K, ur. 1964). Ale sama nosi biżuterię 1 moja uwagę skwitowała krótko: „no tak, noszę"... *** cym wyobrażenia o świecie z opowieści starszych, z podań przekazywanych przez pokolenia, z ludowej religijności i nauk kościelnych. Wszystko to sprawia, że ich wizje związane z końcem świata sytuują Apokalipsę w stosunkowo nieodle­ głym czasie, jako karę za szerzące się zło. Współczesny czło­ wiek przekroczył pewne granice i to sprowadzi na niego tę karę, według jednych od Boga, według innych - to sami lu­ dzie spowodują własne unicestwienie. Myślę, że im ciężej ludziom się żyje - a przecież wschod­ nie obszary Polski są najbardziej ubogimi rejonami, o sto­ sunkowo najwyższym bezrobociu i najniższych zarobkach tym intensywniej oczekują końca i wiążą go z jakąś poprawą bytu. Wizje apokaliptyczne niosą nadzieję na położenie kre­ su temu, co złego otacza współczesnego człowieka. Inter­ pretowanie kondycji otaczającego świata w myśl popular­ nych przepowiedni - jako znaku nadchodzącego końca pozwala zrozumieć to, co dla ludzi często bywa trudne do pojęcia; nad czym ciężko przejść do porządku dziennego. Można wytłumaczyć sobie w ten sposób docierające z wielu stron obrazy kataklizmów i nieszczęść, a także osobiste, codzienne porażki. 1 Ten i następne cytaty z Apokalipsy wg Pismo Święte Starego i No­ wego Testamentu, Warszawa 1971. 2 Cytaty pochodzą z wypowiedzi mieszkańców Suwalskiego Parku Krajobrazowego, zebranych podczas wywiadów przeprowadzanych we wrześniu 2002 roku, na podstawie kwestionariusza autorstwa M. Czai. W nawiasach po cytatach znajduje się wskazanie miejscowości, z której pochodzi rozmówca, jego płeć i rok urodzenia. 3 Zgłębianie wyobrażeń apokaliptycznych nie jest łatwą kwestią - temat jest bowiem stosunkowo osobisty i część z pytanych osób nie chce go poruszać. Zagadnienia doty­ kają własnego odbioru porządku dzisiejszego świata, jego oceny i kondycji współczesnych jego mieszkańców - nas samych. A człowiek często przecież uznaje okres własnego życia za gorszy od czasów minionych, idealizuje dawniejsze złote, srebrne i spiżowe epoki. Współcześni mieszkańcy wiejskich terenów Suwalskiego Parku Krajobrazowego z jednej strony mają już przecież sze­ roki dostęp do mediów, które szczególnie chętnie przytaczają obrazy wojen, wypadków i kataklizmów. Z drugiej strony są wciąż jeszcze głęboko zanurzeni w światopoglądzie czerpią­ 36 Magdalena Zowczak, Biblia ludowa. Interpretacje nych w kulturze ludowej, Wrocław 2000, s. 184-186. 4 wątków biblij­ Tamże, s. 209-213. 5 P. Kowalski, Leksykon znaki świata. Omen, przesąd, Warszawa - Wrocław 1998, s. 371 -380. znaczenie, "Tamże, s. 251-256. 7 M. Czaja, Z nieba upadną w morze gwiazdy. Europejska wyobraź­ nia apokaliptyczna, „Barbarzyńca. Pismo Antropologiczne" 2002, nr 7/8, s. 7 1 . 8 W. Kopaliński, Słownik symboli, Warszawa 1990, s. 155. 9 M. Eliade, Traktat o historii religii, Warszawa 2000, s. 421. R Kowalski, dz. cyt., s. 76-80. 10 11 Osoba przewodnicząca obrzędom w molennie - świątyni staro­ obrzędowców. Numer 10/2005 �k '' » / ' \ / * / / \ • / • .\ • \ \ » ^ / i i / / \ \ / N \ \ \ HOLOKAUST � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a9af689b8638789ac715a81f5930a850.pdf 52e20c2051c3e053312968c775dcd1b3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2407 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2235 Title A name given to the resource Wolny człowiek / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4, s.178-182 Creator An entity primarily responsible for making the resource Niezabitowska, Małgorzata Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Wolny człowiek Małgorzata Niezabitowska Jedyna na świecie jednoosobowa wytwórnia filmów fabular­ nych mieści się w chłopskim gospodarstwie na skraju wsi Boj­ szowa w południowej Polsce. Tutaj co niedziela pomiędzy psią budą a gnojowiskiem powstaje miasteczko z Dzikiego Zachodu. Stajnia zamienia się w bank, obora w urząd szeryfa, a żółte drzwi saloonu prowadzą wprost do stodoły. Na obszernym podwórzu tłoczno od dyliżansów i armat, wozów pionierskich i wojskowych, które - jak głosi napis - należą do 58 regimentu armii Stanów Zjednoczonych. Oderwane od pługa, ciężkie, robocze konie nerwowo kręcą się pod siodłem, a stateczni mieszkańcy wioski przybyli prosto z kościoła po niedzielnej mszy zrzucają pospiesznie świąteczne ubrania i przeobrażają się w barw­ ne postacie z XIX-wiecznego Teksasu. Józef Kłyk, reżyser i producent, kamerzysta i scenograf, roz­ dziela role. Wódz Apaczów, Bufflo Bill, szuler, traper i przywódca K u - K l u x - K l a n u sprawnie wyławiają odpowiednie kostiumy z wielkich waliz wypełnionych skłębioną masą ubrań, butów, kapeluszy i peruk. Przebieranie odbywa się publicznie, koło szopy na narzędzia, tak jak charakteryzacja, w której aktorzy pomagają sobie nawzajem. Tylko wąsy, rekwizyt cenny i delikatny, przykleja Józef osobiście. A potem mężczyźni z namaszczeniem wybierają broń z obfitego arsenału, walka jest bowiem głównym motywem akcji. Indianie walczą z białymi. Konfederaci z żołnierzami Unii, zgłodniali ziem nowi osadnicy z kowbojami broniącymi potężnych rancherów. Bandyci napadają na bank, poszukiwacze złota zabija­ ją się w bójce o podział łupu, a wszystko kończy samotny pojedynek szeryfa z groźnym rewolwerowcem, który terroryzuje okolicę. Przez kilka zaledwie godzin rozgrywa się cały wielki dramat westernu, wszystkie klasyczne wątki tej męskiej przygody. I chociaż leje się krew sztuczna, ciosy są prawdziwe, aktorzy uważają bowiem, że "jak bić to bić". " D o s t a ć w pysk otwartą ręką - to właśnie lubię - mówi Kłyk, który w swoich filmach gra zawsze głównego bohatera. - Kung Fu, karate czy gwiezdne wojny to raczej balet i tricki, można się w tym zagubić, a mnie pociąga prostota i romantyzm... Niech mężczyzna będzie mężczyzną, a dobro zwycięży zło." W ciągu 25 lat Józef nakręcił 68 filmów, w tym siedem pełnometrażowych. Ogromna większość to westerny. Wszystkie powstały w obrębie jednej wsi. „Kiedy opowiadam o tym, co robię - mówi Józek - to ludzie m i nie wierzą, a kiedy pokazuję filmy, to nie wierzą mi tym bardziej. Skąd wziąłeś kaskaderów, kostiumy, dekoracje, kto dał ci pienią­ dze, pytają. Jeden zawodowy reżyser wyliczył, że na mój ostatni film musiałem wydać piętnaście milionów, a on to by go i za trzydzieści nie zrobił. Tłumaczę więc, że jako robotnik budowlany zarabiam na miesiąc 60 tysięcy, więc milionów nie mam, kostiumy i dekoracje robię sam, a grają amatorzy, kumple ze wsi za pół litra. No i wtedy to mi już całkiem nie wierzą." Józek śmieje się i dodaje po chwili: "Ja im się nawet nie dziwię, bo trzeba być naprawdę upartym wariatem, aby życie temu poświęcić." Józek urodził się w Bojszowej 39 lat temu jako najmłodszy z czworga dzieci niezamożnego chłopa. "Zaczynałem od zera - wspomina - nie wiedziałem nic. Kina uczyłem się tak, jak kiedyś świat się uczył." Jego pierwszą miłością był Charlie Chaplin, a pierwszą kamerą prymitywna "ósemka produkcji radzieckiej z mechanizmem na czterowoltową baterię. Chaplina poznał w objazdowym kinie, które raz w tygodniu przyjeżdżało do wioski. Projekcje odbywały się w starej karczmie, zamienionej po wojnie na "ośrodek kul­ tury". Był tu patefon na korbkę i stare płyty, stylowe stroje, meloniki i pawie pióra, a także przedwojenny album o Hollywood. Trzynastoletni chłopak uruchomił patefon, przebrał się za Chap­ lina i zaczął odgrywać przed kolegami podpatrzone w albumie scenki. Wtedy właśnie przysiągł sobie, że będzie robić filmy. Kamerę zdobył rok później. Był już uczniem szkoły budowlanej 178 w pobliskim mieście Tychy. Pragnął iść do liceum, marzył 0 studiach filmowych, ale „w życiu - jak surowo pouczył go ojciec - liczy się solidny zawód, który szybko przynosi pieniądze." Józek ugiął się przed rodziną, lecz oszczędzał każdy grosz ze szkolnego stypendium, aż zebrał majątek - siedemset złotych. Tyle kosz­ towała najtańsza kamera. Była tak mała, że kiedy ją wreszcie wziął do ręki, nie mógł uwierzyć, iż jest prawdziwa i upewniał się u zdumionej sprzedawczyni, czy to aby nie zabawka. Wypróbował j ą tegoż popołudnia. Założył czarno-białą taśmę 1 w stodole przeobraził się w Chaplina. On grał, kolega kręcił, a potem razem otworzyli kamerę myśląc, że tam będzie od razu gotowy film. I wszystko się prześwietliło. Józek wpadł w rozpacz, bo uznał, że kamera jest zepsuta. Po namyśle postanowił jednak ponowić próbę. Tym razem chcąc przewinąć taśmę po ciemku zamknął się w szafie. Przechodząca obok matka usłyszawszy szelest z okrzykiem "Mysz!" otworzyła drzwi i Józek znów miał w ręku mlecznobiałą kliszę. "Byłem jak dziecko we mgle - wspomina - nie było literatury fachowej ani nikogo, kto mógłby mnie nauczyć, sam więc musiałem dojść do wszystkiego." Pomiar robił na oko, a filmy oglądał pod lampą, kamera nie miała bowiem światłomierza, a on projektora. Dopiero kiedy go wreszcie kupił, rodzina, koledzy i on sam patrząc na fikającego kozły Chaplina uwierzyli, że się udało. Projektor był używany, silnik zacierał się co chwilę, ale oglądanie własnych filmów sprawiało taką radość, że Józek kręcił je nieomal codziennie. Ukochany Charlie przeżywał moc przygód. Potem dołączył do niego Buster Keaton odgrywany przez Józka w chlewiku, bo "wyżarty amoniakiem przypominał Bronx". Były to parominutowe historyjki grane jak w teatrze zgodnie z przebiegiem akcji i nakręcane od jednego podejścia, aby uniknąć cięć taśmy i prymitywnych sklejek, które rwały się podczas projekcji. Ta produkcja pochłaniała czas i pieniądze. Józek rzucił szkołę i po krótkim przeszkoleniu zaczął pracować w kinie. Teraz on objeżdżał wioski i wyświetlał ludziom westerny i melodramaty. To były jego studia filmowe. Każdy tytuł oglądał co najmniej pięćdziesiąt razy i analizował scena po scenie. Tak uczył się warsztatu, przerysowywał stroje i dekoracje, podpatrywał tricki. Jego pierwszą próbą w kolorze byli Trzej muszkieterowie. Kulminacyjną scenę, nocny pojedynek D'Artagnana, nakręcał w świetle potężnych lamp. Żar był straszliwy, jasno niczym w kościele, ale na wywołanej kliszy widoczny był zaledwie zarys postaci. I powtarzało się to tak długo, aż Józek zrozumiał, że do filmu trzeba używać innego światła, niż to, którym oświetla się mieszkanie. Muszkieterzy byli filmem kostiumowym, a więc Józek nauczył się także szyć. W tajemnicy przed matką rozpruł stare ubranie i po kawałku obrysował na gazecie. Potem według tego modelu kroił pstrokate, tanie materiały, zszywał je ręcznie i sam na sobie mierzył. Używane podczas letnich prac w polu słomiane kapelusze przybrał gęsimi piórami, a do krótkich butów przymocował wysokie, wywijane cholewy, które uszył z grubego sukna. Szable wymodelował z listewek i pomalował na srebrno, uchwyty do nich zrobił z miedzianej blaszki a pasy z kilku wstążek. Kiedy wszystko było gotowe, ośmiu wspaniale wystrojonych aktorów udało się na ojcowską łąkę. Tam gwardia kardynała Richelieu napadła na muszkieterów z taką furią, że po chwili wszyscy, łącznie z Józkiem, zapomnieli o filmie i bili się całkiem na serio. Szable się połamały, mundury porwały w strzępy, a kame­ rzysta trząsł się ze śmiechu tak, że scena wyszła jakby w konwuls­ jach. Była to świetna, kolorowa komedia i Józek już na zawsze porzucił Chaplina oraz czarno-białą taśmę. Na poddaszu rodzinnego domu urządził "małe Hollywood". Było tam atelier z mnóstwem rekwizytów, które zbierał po całej wsi. Stare zegary, meble, instrumenty, które inni z pogardą nazywali "gratami" i wyrzucali na śmietnik, jemu służyły świetnie �do urządzania planu. Tam też malował dekoracje, szył kostiumy i pokazywał swoje filmiki zaledwie kilku zaufanym, bo koledzy i sąsiedzi wyśmiewali się z niego, a rodzina narzekała. Ojciec nie mógł darować Józkowi, że podczas gdy jego rówieśnicy już pracują w kopalni i powoli zaczynają się dorabiać, on gania po polach z szabelką. Matka zaś, kiedy ksiądz chodził po kolędzie, schowała kamerę pod pierzynę, bo "to taki wstyd". Przełom nastąpił niespodziewanie, a jego sprawcą był Tomasz Rogulski, zamożny gospodarz i chłop z wielką fantazją. Dosko­ nały woźnica, który wszystkich we wsi woził do ślubu, lubił wprowadzać swoje konie schodami do knajpy i jeszcze zamawiał dla nich po kieliszku wódki. Dla nowożeńców miał specjalną, malowniczą bryczkę i właśnie ten pojazd upatrzył sobie Józek jako dyliżans do swojego pierwszego westernu. Bał się do tego przyznać, więc kiedy prosił o pożyczenie bryczki, bąkał coś o wyprawie na ryby. Wymodelowane przez siebie - A « 1 w drzewie strzelby miał nawet pochowane w futerały niczym wędki. Tomek nie dał się jednak nabrać i wydusiwszy z Józka, że chodzi o film, zamiast odmówić, zaproponował samego siebie do roli poczmistrza. Gębę miał zresztą świetną, jednocześnie mroczną i zawadiacką, zarośniętą i ogorzałą. W kowbojskim stroju wy­ glądał niczym jeden z "siedmiu wspaniałych", grał też niewiele gorzej i Józkowi zamiast planowanej komedii wyszedł pierwszy poważny film. W tej opowieści o napadzie na dyliżans wszystko było wedle klasycznych wzorów: zła banda, pogoń, rabunek i dzielny rewol­ werowiec - grany oczywiście przez Józka. Bohater ów w brawuro­ wy sposób rozprawił się ze złoczyńcami, poszkodowanym oddał zrabowane skarby a szeryfowi schwytanych przestępców. Pędzący dyliżans Józek filmował z jadącego równolegle motocykla. Polna droga była tak pełna wertepów i wybojów, że Józek mocno przywiązany pasami do kierowcy z ledwością utrzymywał w rę- j-fi 179 �kach kamerę. " O mało żeśmy się nie pozabijali - wspomina - szczególnie, że Tomek poganiał konie jak szalony, ale scena wyszła bardzo dramatycznie." Premiera filmu odbyła się w domu Tomka. Był to wielki sukces. Dotąd wieś uważała filmiki za głupią zabawę dzieciaków, mimo że Józek w międzyczasie dorósł do lat osiemnastu. Teraz jednak po raz pierwszy razem z młokosami wystąpił dorosły, dwa razy starszy mężczyzna i wcale się tym nie ośmieszył. Józek wędrował z projektorem od chałupy do chałupy, wszędzie zbierając po­ chwały, a młodzi i starzy z nagłym entuzjazmem garnęli się do nowego filmu. Józek obiecywał "prawdziwy western". Tytuł: Dyliżans do Kansas. Akcja miała się rozgrywać dwa kilometry za wsią, w opusz­ czonej piaskowni, po środku której stał mały domek. Józek uruchomił super produkcję. Szył kostiumy, malował szyldy, wytwarzał colty i winchestery, strzały i łuki. Domek przekształcił w stację pocztową. Oczyma wyobraźni widział wyruszający stąd dyliżans pełen kobiet i dzieci, potem ścigających go Indian, zapierającą dech pogoń, straszliwą walkę, ścielące się trupy i niespodziewaną odsiecz. Pierwszy raz w życiu mógł działać z rozmachem, miał bryczkę, konie, aktorów i doskonałą scenerię przypominającą pustynne bezdroża Teksasu. Wszystko jednak wyszło na odwrót. Ciągnąca dyliżans czwórka koni, mimo wysiłków Tomka, nie chciała iść po piachu tylko po normalnej drodze między polami. Konie Indian zamiast ścigać dyliżans zawróciły w stronę wsi i nie zważając na protesty jeźdźców galopem powróciły do stajni. Dla kilku Indian w ogóle zabrakło koni. Ci wprawdzie gonili dyliżans, ale na piechotę, więc żeby sobie ułatwić jeden z Komanczów wsiadł na rower, a reszta wybrała się na skróty przez kartofliska. Zamiast trzymającego w napięciu dramatu, wyszła taka komedia, że widzowie płakali ze śmiechu. Józek nie zniechęcił się jednak, bo dzięki tym dwóm filmom odkrył wielką pasję swego życia - robienie westernów, a zarazem zrozumiał, że nie może mechanicznie naśladować wzorów z Hol­ lywood. Wtedy właśnie postanowił połączyć Śląsk z Teksasem i wymyślił Józka Złotko, chłopa z Bojszowej, który w połowie X I X wieku w poszukiwaniu pracy jedzie do Ameryki. Odtąd Złotko, zawsze grany przez Józka, który ginie i zmartwychwstaje w kolej­ nych filmach, staje się postacią łączącą wszystkie historie. Był Emigrantem i Człowiekiem znikąd, ponieważ dla Ameryka­ nów Polska to kraj nieznany, a Śląsk to "już zupełnie nic". Przemienił się w Obcego, gdyż nie zna języka, obyczajów ani kultury, ale jednocześnie współtworzył legendę Dzikiego Za­ chodu, którą "pisali przecież obok sławnych rewolwerowców także prości ludzie". Złotko przeżywał w Ameryce niezliczone przygody, zawsze jednak według pewnego schematu - najpierw pokonany na końcu zwycięża, ponieważ jest mężczyzną zaciętym i odważnym, obrońcą słabych i p o d p o r ą prawa. Korzeniami Złotko tkwi w ojczystej ziemi, co pozwala Józkowi na wykorzystanie wielu autentycznych, śląskich elementów, które albo pojawiają się we wspomnieniach bohatera, albo w jego snach, nieraz zabawnie splatane z realiami Dzikiego Zachodu. Westerny Józka nie są jednak komediami ani inną mieszanką gatunków. Nigdy nie lubił on filmów demaskujących Dziki Zachód, gdzie jak u Sama Peckinpaha - wszystko jest biedne, szare, byle jakie i bezmyślnie okrutne. "Jeśli nawet ci wspaniali mężczyźni mają pod spodem brudne overalle - mówi Józek - to my nie musimy o tym wiedzieć. Mnie - na odwrót - w kinie pociągają właśnie mit i legenda, dlatego też wolę western piękny w kolorach i klasyczny niczym mądra bajka. I taki próbuję robić. Powielam pewne archetypy gatunku świado­ mie zapożyczając z najsławniejszych filmów. Rekonstruuję znane sceny bawiąc się nimi, ale jest to gra na serio." Namiętność Józka do robienia filmów, jak każde wielkie uczucie, nie wolna była od kryzysów. "Nie raz wydawało mi się, że ten cały piekielny wysiłek pozbawiony jest sensu i wyznaczyłem sobie datę, kiedy z tym wszystkim skończę. Pierwszą taką granicą miało być wojsko, ale kiedy po dwóch latach służby wróciłem do domu, byłem taki szczęśliwy, że od razu nakręciłem Wolnego Człowieka." Miał ogoloną głowę, więc film zaczynał się od ucieczki z więzienia. Wtedy też prezes gminnej spółdzielni w Bojszowej zapropono­ wał, że kupi Józkowi nowy sprzęt w zamian za filmową obsługę różnych wydarzeń i uroczystości. Dzięki szczodrości prezesa Józek 180 stał się właścicielem kamery ze światłomierzem i teleobiektywem, a także magnetofonu, synchronizatora oraz nowego, lepszego projektora. Była to prawdziwa rewolucja techniczna - koniec epoki niemego kina. Dotąd wszystkie historie były naiwne i nie trwały dłużej niż piętnaście minut, tak aby każdy potrafił je zrozumieć. Teraz Józek mógł wreszcie porzucić krótki metraż i zająć się robieniem tego, 0 czym od dawna marzył - filmów długich o skomplikowanej akcji. Od tej chwili towarzyszyły i m muzyka i narracja, ale nigdy dialog, bo "żeby Indianin czy szeryf po polsku mówili, to po prostu niemożliwe. W westernie nie uznaję żadnego dubbingu. T u dialog musi być amerykański, a każda wstawka włoska, polska czy szwedzka to jak zgrzyt szkłem po metalu. Raz słyszałem Johna Wayna przemawiającego po niemiecku i ta wersja Rio Bravo męczyła mnie później przez wiele nocy jako senny koszmar." Spółka filmowa działała doskonale. Józek dokumentował ze­ brania spółdzielni albo organizowane przez nią "akcje żniwne" 1 bale w remizie. Prezes miał co prezentować władzom zwierzch­ nim i otrzymywał liczne nagrody za wydajną pracę. Z wielkim zapałem grywał także w filmach Józka - zawsze wielkiego przemysłowca. Najpierw był teksańskim milionerem, właścicielem pól naftowych, kiedy zaś w Bojszowej nastała zima i akcja westernu musiała przenieść się na północ, prezes splajtował na południu i błyskawicznie dorobił się majątku na handlu skórami wśród śnieżnych pól Alaski. Z magazynów swej spółdzielni dostarczał również rekwizyty, które uwiarygodniały grane przez niego postacie - wielkie beczki z ropą do rafinerii oraz wyprawione skórki nutrii, które udawały lisy i wilki. Idylla z prezesem skończyła się, kiedy przybyła niespodziewanie na plan filmowy żona przydybała go w scenie miłosnej z panienką z saloonu. Dziewczyna była znacznie młodsza i ładniejsza od prezesowej, która też i nie dała sobie wytłumaczyć, że to tylko gra i po gwałtownej awanturze zakończyła filmową karierę męża. Kobiety były zawsze problemem dla Józka. Przede wszystkim od samego początku brakowało mu aktorek. Dziewczyny niby garną się do filmu, marzą o zostaniu gwiazdą, ale jak przychodziło co do czego, to wstydziły się, albo też bały, że je ludzie we wsi wezmą na języki. Co gorsza nie tylko same nie chciały grać, ale jeszcze swoich chłopów odciągały od filmu. Najpierw jako narze­ czone, bo podczas randki zamiast siedzieć biernie na planie i nudzić się, wolały pójść do prawdziwego kina albo do dyskoteki. Potem jako żony, ponieważ uważały, że miejsce mężów jest w domu. W dzień powszedni zawsze się tam jakaś robota znajdzie, niedzielę zaś trzeba zgodnie z bożym przykazaniem święcić, a nie wygłupiać się w indiańskim pióropuszu na głowie. Drugim punktem niezgody był alkohol. Kobiety nie lubią, kiedy mężczyźni piją, i z tym akurat Józek, który sam jest abstynentem, gotów był się zgodzić, ale gdyby nie postawił piwa czy pół litra, nikt by mu grać nie przyszedł. Zaczęło się jeszcze od Tomka, który chętnie dawał konie, bryczkę i własną osobę pod jednym warun­ kiem jednak, że " m i tu zaraz synki butelkę przyniesiecie". I tak już zostało. To, co aktorzy piją na planie, jest zawsze prawdziwe, dlatego też najbardziej lubiane są sceny w saloonie. A kiedy scenariusz ich nie przewiduje, urządza się bar w komórce. Józek dostarcza tam alkohol w rozsądnych dawkach, ale trudno mu upilnować, aby inni nie dołożyli czegoś od siebie. Nauczony doświadczeniem Józek, nie zostawia już teraz scen walki na koniec dnia zdjęciowego, bo zdarzało się, że rozochoceni aktorzy nie potrafili rozróżnić prawdy od fikcji i zamiast zastrzelić się elegancko, łapali za cepy i tłukli do nieprzytomności. Nic dziwnego więc, że czasem kobiety mają pretensje. Sam Józek swoją przyszłą żonę poznał w kinie. T o był dobry omen i sprawdziło się. Są już ze sobą szesnaście lat. Początkowo pomagała mu przy robieniu filmów, potem znudziła się, a narodzi­ ny dziecka stały się dobrym pretekstem, żeby przestać. Nigdy mu jednak nie przeszkadzała, nie miała pretensji, że na filmy wydaje pieniądze, że niszczy zdrowie, traci czas. W niedzielę, gdy Józek kręci, żona z synkiem urządzają piknik nad rzeką, idą do lasu na grzyby albo odwiedzają krewnych we wsi. Kiedy pobrali się w 1976 roku, Józek przeniósł się do Pszczyny, miasta odległego o 20 kilometrów, gdzie zamieszkał u rodziców żony. W Pszczynie zaczął też pracować jako robotnik w brygadzie remontowej, jednak wszystkie wolne chwile spędzał nadal w ro­ dzinnej wsi. Jeśli pogoda pozwalała, kręcił westerny w gospodarst­ wie Tomka, który raz na zawsze użyczył mu swego podwórza. �W zimne i deszczowe popołudnia natomiast wyświetlał swoje filmy krążąc od domu do domu. To było jego prywatne objazdowe kino. Po ukończeniu nowego filmu pierwsze pokazy urządzał w świet­ licy lub remizie. Schodziły się tłumy - dwieście,trzysta osób na jeden raz i dopiero wtedy Józek przeżywał katusze, bo "filmować to nic, ale pokazywać to jest egzamin. Tłok, upał, każdy komen­ tuje, pyta, przerywa, a do tego sprzęt prymitywny, więc cały czas drżę, żeby synchronizator nie zawiódł, bo jeśli najpierw z armaty leci dym, a strzał słychać później, to natychmiast z dramatu robi się farsa." Na własne mieszkanie czekali trzy lata. O trzy za długo, bo kiedy się ożenił, ojciec kazał mu zlikwidować "Małe Hollywood", które przez lata rozrosło się do trzech pokaźnych pomieszczeń. Był tam wytworny saloon z barem i pianinem, urząd szeryfa, w którym mieścił się skład wszelkiej broni oraz areszt, gdzie za solidnymi kratami stały prycze więźniów. Eksmisja była tym boleśniejsza, że Józek nie miał co zrobić z meblami i rekwizytami. Co się dało, poupychał w piwnicy, a rzecz najcenniejszą, pianino, kolega obiecał przechować w swoim domu. Kiedy jednak Józek przywiózł tam na drabiniastym wozie ogromny instrument, powiedziano mu, że jedyne wolne miejsce znajduje się w chlewie. Skutki tego okazały się tragiczne. Przez zimę myszy i szczury rozprawiły się z pozostawionymi w piwnicach rzeczami, zjadły nawet zrobione ze sznurka peruki, a co oszczędziły, zgniło. Natomiast wyciągnięte z chlewika pianino nadawało się tylko na śmietnik. Zrozpaczony Józek postanowił urządzić mu godny pogrzeb. D o filmowej sceny, w której przejęci słusznym gniewem mieszkańcy miasteczka Woodortd wieszali koniokrada, dorobił efektowny koniec. Stojącego już pod stryczkiem złoczyńcę uwal­ nia banda podobnych mu opryszków. Podczas walki, która się potem rozpętała, nie posiadający broni koniokrad schował się w pianino, w zamieszaniu jednak jeden z jego kumpli rzucił w instrument laskę dynamitu. Amunicja była prawdziwa, pianino wyleciało więc w powietrze z ogłuszającym hukiem, a okaleczałe struny dźwięczały, grały i rzęziły tak przeraźliwie, że zbiegła się cała wieś w przekonaniu, iż pod lasem rozbił się samolot. Kiedy z żoną i synkiem otrzymali wreszcie swój własny pokój z kuchnią, Józek od razu przekształcił go w magazyn rekwizytów i pracownię, gdzie z powodu braku miejsca półleżąc na podłodze cierpliwie, kawałek po kawałku, malował dekoracje. Powoli odtworzył to, co zostało zniszczone i kręcił kolejny pełnomet­ rażowy western Ful śmierci. Skończył go niedługo przed swoimi trzydziestymi urodzinami, datą graniczną, która każdego męż­ czyznę skłania do rozrachunku z samym sobą. Właśnie wtedy Józek uznał, że zaczyna się powtarzać i że czas skończyć tę wspaniałą przygodę, lecz trzeba to zrobić z roz­ machem, "tak, aby coś po nas pozostało". Tym pożegnaniem miał być western zrobiony bardziej profesjonalnie, w nowej technice, który byłby syntezą tego, co dotychczas stworzył łącząc w sobie najlepsze wątki, sceny i postacie z jego filmów. Z ogłoszenia kupił rosyjską kamerę, "szesnastkę" z trzema obiektywami. Model przestarzały, sprężynowy, ze skomplikowaną zmianą taśmy w trzech małych kasetach, był jednak prawdziwą rewolucją, ostatecznym przejściem od prymitywnego amatorstwa do tech­ niki, którą posługiwali się zawodowcy. Film zaczął w sierpniu 1980 roku, gdy cała Polska ogarnięta już była strajkami, a w gdańskiej stoczni rodziła się "Solidarność". Moment był dramatyczny, ludzie bali się występować, patrole kontrolowały wszystkie drogi i kilka razy Józek przeżywał gorące emocje, kiedy na oczach milicjantów musiał otwierać bagażnik pożyczonego samochodu wypełniony bronią, dolarami i amery­ kańskimi sztandarami. "Sam siebie wtedy kiąłem, że tak dobrze umiem podrabiać, bo w pierwszej chwili brali mnie za terrorystę, a potem długo musiałem się tłumaczyć i udowadniać, że to wszystko lipa." Praca nad Człowiekiem znikąd trwała z przerwami do roku 1983. Józek wykorzystał wszystkie swoje doświadczenia, zrealizo­ wał najbardziej szalone pomysły. Sfilmował nawet bizony - żubry w znajdującym się nieopodal Pszczyny parku narodowym. Te ogromne i niebezpieczne zwierzęta oglądać można tylko z daleka na specjalnym wybiegu, a wstęp do puszczy, gdzie chodzą na wolności, jest surowo wzbroniony. Józek dostał się tam przez płot. Ponieważ nie miał dobrego transfokatora, musiał podchodzić do żubrów bardzo blisko. Na głównego bohatera wybrał wspaniałego samca, który stał po środku stada. Z nozdrzy buchała mu para i był tak zdumiony, że ktoś odważył się doń zbliżyć, iż początkowo w ogóle nie reagował na intruza. Kiedy wreszcie ruszył do ataku, Józek który ledwo zdążył uruchomić kamerę, rzucił się do ucieczki i nieomal w biegu przeskoczył parkan. Ta sytuacja powtarzała się, aż Józek wpadł na pomysł, aby schować się w żłobie stojącego na rozległej polanie karmnika. Stamtąd filmował skubiące trawę olbrzymy modląc się, by żadnemu z nich nie przyszła ochota na siano. Scena wyszła znakomicie i lepsza od niej była tylko ta, w której brały udział świnie. Prawie sto macior i prosiaków stłoczono na podwórzu w pobliżu saloonu. T u właśnie rozegrał się finał dramatu - rozprawa szeryfa Złotko z bandą, która urządziła nań zasadzkę. Bandyci mieli znaczną przewagę, lecz Złotko znakomi­ cie strzelając spod płaszcza zabił wszystkich. Zalani krwią padli w błoto, a przerażone hukiem wystrzałów świnie deptały po ich martwych ciałach. Wówczas Złotko odpiął i rzucił na ziemię swoją gwiazdę szeryfa. Podczas gdy także ją tratowały zwierzęta, zwycięzca samotnie odjeżdżał w dal. Swoje ostatnie dzieło Józek postanowił udźwiękowić. Dyrektor wytwórni filmowej w Katowicach zgodził się za sporą opłatą udostępnić sprzęt. Józek szukał sponsora, każdy jednak usłyszaw­ szy, że zrobił western, tylko się w czoło pukał. Udało mu się wreszcie namówić D o m Kultury w Pszczynie. Za astronomiczną wówczas sumę pół miliona złotych Człowiek znikąd ożył. Znako­ mity dźwiękowiec Zygmunt Nowak oczarowany filmem po mist­ rzowsku podłożył wszystkie efekty. Narratorem był Józek, bo "każdy aktor brzmiałby sztucznie, a jestem prosty i prymitywny jak ci na ekranie". Muzykę - na bębnach i gitarach - nagrała orkiestra z Bojszowej, a dźwięki towarzyszącej i m fisharmonii z 1905 roku były "równie dychawiczne i rzężące jak pokazany na filmie świat, który też odchodzi, umiera". Potem zdarzył się cud. Gotowy już film zobaczył przypadkiem w wytwórni pochodzący także ze Śląska Kazimierz Kutz, jeden z najlepszych polskich reżyserów, i uznał go za rewelację. "Jeśli Amerykanie kiedykolwiek wymyślą Oskara dla a m a t o r ó w - oświadczył speszonemu Józkowi - to Człowiek znikąd dostanie go na pewno." Póki co jednak zaprosił Józka na festiwal Filmów Amatorskich, gdzie początkowo inni twórcy, demonstrujący swoje parominutowe dzieła, przyjęli go nieufnie. Pełnometrażowy western zrobiony poza wszelkimi strukturami - to nie mieściło się w głowach. Dopiero w czasie projekcji rozbawili się i zachwycili. Skończyło się wśród powszechnego entuzjazmu, chociaż bez nagrody, bo film pokazano poza konkursem. Nagrodę otrzymał Józek niedługo potem od Śląskiego Towa­ rzystwa Filmowego. Największym tryumfem jednak był pokaz w Bojszowej. Spełniły się wieloletnie marzenia Józka, jego film został pokazany w prawdziwym kinie, na wielkim ekranie, tym samym na którym on zobaczył po raz pierwszy Chaplina, a potem podziwiał wszystkich swoich mistrzów. Na trwające przez całą niedzielę projekcje stawili się wszyscy mieszkańcy wsi. Rodzina Józka płakała ze wzruszenia, a aktorów rozpierała duma. D o tej pory mogli oglądać siebie wśród trzasków i szumów na małym skrawku płótna, teraz poczuli się po raz pierwszy uczestnikami wielkiego filmowego misterium. I oczywiście wszyscy - widzowie i twórcy - domagali się dalszego ciągu. Tak oto, to co miało być końcem, stało się początkiem. Poprzeczka poszła wyżej i ludzie z Bojszowej dostali ostróg. Chcieli robić więcej i lepiej, deklarowali swój udział i pomoc. Józka nie trzeba było namawiać. Sam w głębi serca nigdy nie wierzył, że naprawdę porzuci film. W następnych latach powstał więc drugi pełnometrażowy western, który czeka na udźwiękowienie, a obec­ nie Józek pracuje nad następnym, będącym trzecią częścią sagi 0 losach Ślązaka Złotko na Dzikim Zachodzie. W międzyczasie Józek przeniósł się do małego domku, jednego z wielu bliźniaczych klocków tworzących przedmieście Pszczyny. Z szarej, pozbawionej jakiegokolwiek wyrazu ulicy wchodzi się tu wprost w świat fantazji, zapełniony dziesiątkami przedmiotów, mebli i obrazów, które zdają się być przeniesione w czasie 1 przestrzeni z XIX-wiecznej Ameryki, a w rzeczywistości są dziełem Józka. W piwnicy znajduje się saloon z obszernym barem, a każde z pomieszczeń mieszkalnych jest jednocześnie malowniczą rekwizytornią. Obróbka techniczna filmu odbywa się w jadalni, gdzie całą nieomal podłogę przykrywa sfatygowany dywan, który po do­ kładnym odkurzeniu zmienia się w stół montażowy. Każdą scenę 181 �Józek najpierw ogląda na projektorze tak długo, aż zapamięta we wszystkich szczegółach, co chce wyciąć. Potem w białych rękawi­ czkach zdejmuje taśmę i oglądając ją pod światło tnie na małe kawałeczki. Część ścinków idzie do kosza, a reszta zostaje ułożona na dywanie i precyzyjnie sklejona. Jest to robota bardzo żmudna, ale skuteczna. I właśnie w tym, że może sam pracować nad taśmą, widzi Józek wielką przewagę techniki filmowej nad video. Tu ma w ręku konkret, tam oglądałby wszystko na ekranie, a do montażu potrzebny byłby sprzęt profesjonalny, który kosztuje fortunę. Ta ukochana taśma jest jednocześnie jego zmorą. W sklepach nie ma jej od lat. Kręci więc na tym, co uda mu się akurat zdobyć. Do tego samego filmu używa Agfę i Orwo, Kodaka i Fuji, taśmy różnej czułości, często przeterminowane. Kiedy nie ma kolorowej, to nawet czarno-białą, którą kopiuje na sepię. Zdarza się, że rano są zdjęcia, a w nocy jeszcze jeździ i szuka czegoś, na czym mógłby je zrobić. I często musi korzystać z nielegalnych źródeł. "Wszystko jest przestępstwem wokół tego filmu - śmieje się Józek - tak że najpierw powinny być kajdanki, a potem pytania. Gdybym chciał się trzymać prawa, to nic bym nie zdziałał i nie dlatego, że tak lubię, tylko dlatego, że inaczej nie można. Brak jest nieomal wszystkiego. Amunicję wynoszą mi więc z pobliskiej fabryki, a taśmę z różnych instytucji, gdzie ją potem dla mnie na lewo wywołują. Tak od lat działam na pograniczu prawa i bez­ prawia zupełnie jak bohaterowie moich westernów." Józek ma także w domu małe laboratorium, w którym obok barwników do skór i kleju do wąsów, wytwarza - z saletry, cukru pudru i opiłków - proch do armat, a z tuszu, mąki i farby emulsyjnej - krew. Potrzebuje jej dużo, lecz mimo licznych eksperymentów, nie udało mu się wyprodukować substancji o idealnej gęstości i barwie. Kiedyś z ogromnym wysiłkiem zdobył puszkę krwi produkcji Max Factora używanej przez zawodowców i cały dzień zdjęciowy zaplanował jako serię efektownych bójek i pojedynków. Rozlał krew do prezerwatyw, które jako jedyne nadają się do tego celu, pierwsze porcje rozdał aktorom, a resztę schował do pojemnika. Kiedy przyszło do kręcenia, okazało się jednak, że cała krew znikła. Krótkie śledztwo wykazało, że była ona słodka niczym cukierki, więc aktorzy zjedli ją błyskawicznie i potem tylko gęby mieli w środku czerwone. Zdjęcia wyk. 182 "Praca z amatorami to zawsze wielka niespodzianka - mówi Józek. - Ja mogę sobie wszystko wyobrazić, przygotować w każ­ dym szczególe, a potem i tak będzie na odwrót. Dlatego cały scenariusz do mojego filmu mieści się na jednej kartce z zeszytu, a plan dnia zdjęciowego to zaledwie parę punktów. Zresztą nawet do nich nie przywiązuję się za bardzo, żeby oszczędzać nerwy." - Dlaczego to robisz? - pytam. - Podporządkowałeś życie jednej idei, która nie przyniosła ci ani sławy ani pieniędzy. Na początku, rozumiem, była przygoda, zabawa, ale to już przecież ćwierć wieku ogromnego wysiłku i poświęcenia. Czy to ma sens? - Sam się nieraz nad tym zastanawiam. Zdrowie straciłem, bo doktorzy mówią, że astmy nabawiłem się właśnie przy filmach. Na urlopy nie jeżdżę, żadnej niedzieli nie odpoczywam, a jeszcze w tych filmach utopiłem majątek. Kiedy jednak patrzę wokół, myślę sobie, Boże, jakie to życie może być monotonne. Ludzie ciężko harują, aby dużo zarobić i kupić samochód, meble, video, a gdy wszystko mają, to już tylko tak w kółko - jedzą, patrzą w ekran i chodzą do fabryki. Ja bym oszalał. Mnie przynajmniej udało się przedłużyć młodość, utrwalić ludzi i miejsca, które już przeminęły, bo tak naprawdę to ja te filmy kręcę przecież o nas, mimo że one rozgrywają się w Teksasie. - A czy ważną przyczyną nie jest także chęć, by na chwilę stać się bohaterem, zwycięzcą? - Oczywiście. To jest właśnie cudowne w filmie, że z chabety można zrobić ogiera, a z takiego cherlaka jak ja herosa. Myślę zresztą, że każdy mężczyzna chciałby się sprawdzić, pokazać, że umie strzelać, ujeżdżać konie, zwyciężać zło. Dlatego westerny są takie popularne, lecz oglądanie ich w kinie to jak lizanie cukru przez szybę. Dopiero gdy przemieniam się w Józka Złotko, następuje prawdziwe spełnienie. I mam przy tym taki wewnętrzny luksus, bo oto czytam w gazecie, że Kirk Douglas czy Robert Redford grają w westernach, ponieważ kochają ten gatunek. Oni jednak muszą być tym i robić to, co im karzą producenci i reżyser, ja natomiast zamykam gazetę i wiem, że jutro będę filmować, co tylko wymyślę - będę rewolwerowcem albo szeryfem, zwyciężę lub zginę. I wtedy czuję, że jestem wolnym człowiekiem. styczeń 1989 Małgorzata Niezabitowska © iasz Tomaszewski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b51111a45b4154df18fd8ccf27dcae05.pdf d2cc6f9e4edf9f83313b5734d6c99939 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:743 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:684 Title A name given to the resource Podstawowe zajęcia ludności wsi Gramada: rolnictwo i hodowla / ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.1, s.11-56 Creator An entity primarily responsible for making the resource Nizińska, Irena; Markowska, Danuta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A R T Y Ł U К Y „Etnografia P o l s k a " , t. X V I z. 1 I R E N A NIZIÑSKA, D A N U T A MARKOWSKA P O D S T A W O W E Z A J Ę C I A LUDNOŚCI W S I G R A M A D A : ROLNICTWO I HODOWLA WPROWADZENIE S w o i s t y m a k o n i e c z n y m uproszczeniem w w i d z e n i u procesu h i s t o ­ rycznego przez etnografa jest dychotomiczny podział na „kulturę t r a d y ­ cyjną" i „kulturę nowoczesną" . Prowadzi o n do ujęcia typologiczno-historycznego, itj. takiego, które bazuje w p r a w d z i e n a zasobie źródło­ w y m z e b r a n y m poprzez drobiazgowe r e k o n s t r u k c j e historyczne, j e d n a k ­ że efefóty t y c h dociekań prezentuje w postaci k a t e g o r i i typologicznych. T a k i m ujęciem posłużymy się w n i n i e j s z y m szkicu. 1 2 N i e jest naszym zadaniem omówienie procesów technologicznych i organizacyjnych w r o l n i c t w i e i h o d o w l i . W odniesieniu do przeszłości kwestie t e zostały przez badaczy ziemi widińskiej względnie dobrze w y ­ świetlone . Natomiast współczesne wyposażenie techniczne gospodarstw 3 1 Pojęciem t y m posługujemy się zgodnie z definicją K . przedstawioną w p r a c y Chłopska kultura tradycyjna, [w:] Dobrowolskiego, S t u d i a n a d życiem spo­ łecznym i kulturą, W r o c ł a w 1966, s. 76-110. 2 Obok „kultura pojęcia „kultura współczesna". W nowoczesna" naszym używa opracowaniu współczesna" n a określenie s t a n u a k t u a l n e g o logicznie tradycyjnych z typologicznie się czasem zamiennie rezerwujemy pojęcie pojęcia „kultura stanowiącego splot elementów nowoczesnymi. Natomiast pojęć typo­ „kultura n o w o c z e s n a " c z y „nowoczesność" używać będziemy w o d n i e s i e n i u do trendów r o z ­ wojowych 3 l u b też j a k o k r y t e r i u m k l a s y f i k o w a n i a składowych a k t u a l n e j k u l t u r y . Patrz: C h . fliszkoto ss. 184; D . rodní na na grada Sborník sewerozapadna Ziwa Marinow, umotworenija, na wesztestwenata rija Zarażdanije G a n d e w, stopanstwo nauka kultura Widin na bałgarskite 1902, s. 2 n l b , 321. starina, i kniżnina, na kapitalisticzeski Bałgarija juridiczeski XVIII otnoszenija wek, w kn. X V I I I , obłast, Sofija obiczaji, Sofija 1901; t e n ż e , s. 1-201; D. N . czi- S o f i j a 1962, k n . 4, R u s s e 1894, ss. 540; Sborník na zapadną Bałgarija, i negowata prez za ná­ Gradiwo С u chlew, Isto- 1932, s s . 615; S . S . В o b с z e w , cz. 1, Grażdansko p r a w o , t. 2, S o f i j a �12 I R E N A NIZIÑSKA, D A N U T A MARKOWSKA spółdzielczych, j a k i stosowane t e c h n i k i u p r a w oraz zabiegi hodowlane, n i e odbiegają w zasadzie o d powszechnych w k r a j u . Celem tego szkicu jest ukazanie r o l n i c t w a i h o d o w l i j a k o dziedziny aktywności l u d z k i e j , jako sposobu zaspokajania określonych potrzeb i n ­ d y w i d u a l n y c h d z b i o r o w y c h . Interesować nas więc będą k u l t u r o w e de­ t e r m i n a n t y sposobu zdobywania środków egzystencji oraz szersze s k u t ­ k i społeczno-kulturowe f u n k c j o n o w a n i a określonego historycznie chłop­ skiego gospodarowania. Postulat historycznego ujęcia t e m a t u nakłada obowiązek analizy czynników określających kontynuację i zmienność w k u l t u r z e . Nasuwa się więc p y t a n i e o c z y n n i k i sprawcze przeobrażeń, o rolę czynników e n ­ dogennych i egzogennych, wreszcie p y t a n i e podstawowe: w j a k i e j m i e ­ rze proces historyczny przygotował wieś do akceptacji i adaptacji śmia­ łych i n n o w a c j i technicznych i organizacyjno-ustroj o w y c h założonych w m o d e l u gospodarki spółdzielczej w skali społeczeństwa globalnego. Zasadniczą tezę prezentowanego opracowania można b y sformułować następująco. Przekształcenie d r o b n o t o w a r o w y c h p r y w a t n y c h gospodarstw r o l n o - h o d o w l a n y c h w wielkoobszarowe gospodarstwo spółdzielcze ozna­ cza zarazem radykalną zmianę w e wzajemnej relacji pomiędzy a k t y w ­ nością wytwórczą a całokształtem s t y l u b y t o w a n i a ludności. W t r a d y ­ cyjnej k u l t u r z e w i e j s k i e j dobro w a r s z t a t u rolnego stanowiło wartość n a d ­ rzędną n a d losami j e d n o s t k o w y m i członków rodziny, a aktywność w y ­ twórcza wywierała piętno n a całości s t y l u b y t o w a n i a r o d z i n y i współży­ ciu ogólnowioskowym. Wyodrębniające się obecnie i różnicujące w przedsiębiorstwie spółdzielczym zawody r o l n i c z e stanowią podstawę egzystencji r o d z i n y (lub też jedno z j e j źródeł u t r z y m a n i a ) , lecz n i e o k r e ­ ślają całości j e j e t y l u b y t o w a n i a . Co więcej: są one środkiem dt> zdoby­ w a n i a różnorodnych dóbr m a t e r i a l n y c h i n i e m a t e r i a l n y c h , częstokroć n i e związanych a n i genetycznie, a n i treściowo z r o l n i c t w e m . Także w w y m i a r a c h społeczności lokalnej rola spółdzielni j a k o c z y n n i k a i n t e ­ gracji jest w p r a w d z i e doniosła, ale n i e określa w całości c h a r a k t e r u i za­ sad f u n k c j o n o w a n i a t e j społeczności. 4 Wyodrębnianie się wyspecjalizowanych zawodów r o l n i c z y c h w y d a j e się przebiegać w d w u fazach. W pierwszej zawody w y b i e r a n e są spośród stosunkowo wąskiego jeszcze wachlarza o b i e k t y w n y c h możliwości w e ­ dług p e w n y c h schematycznych ocen społecznych. Oceny te koncentrują się wokół k r y t e r i u m dochodu i prestiżu społecznego, p r z y czym c z y n n i k i wyznaczające prestiż wyraźnie nawiązują dv> tradycyjnego systemu w a r ­ tości. W tej fazie w y k o n y w a n i e zawodów rolniczych w ramach spółdzielPatrz s. 43-52. 4 B. G a ł ę s к i, Socjologia wsi. Pojęcia podstaiootue, Warszawa 1966, �PODSTAWOWE ZAJĘCIA LUDNOŚCI WSI GRAMADA 13 n i jest dla j e d n o s t k i i j e j r o d z i n y przede w s z y s t k i m sposobem zarabia­ nia. Aktywność zawodowa n i e zabarwia zbyt silnie pozostałych sfer aktywności człowieka l u b ściślej: w i e l e sfer aktywności pozazawodowej pozostaje n e u t r a l n y m i w stosunku do akcesoriów i treści aktywności za­ wodowej . W drugiej fazie zawód w y b i e r a n y jest spośród szerszego wachlarza o b i e k t y w n y c h możliwości, w znacznym stopniu w s k u t e k m o t y w a c j i i n ­ d y w i d u a l n y c h , słabiej r e g l a m e n t o w a n y c h s t e r e o t y p o w y m i w z o r a m i spo­ łecznymi. Pojawiają się szersze i głębsze oczekiwania wobec z a w o d u : m a on n i e t y l k o dostarczać środków dla zaspokojenia potrzeb k o n s u m p c y j ­ n y c h , ale być także źródłem satysfakcji osobistej, rozwijać zainteresowa­ n i a i uzdolnienia jednostkowe. T a k w y b i e r a n y i w y k o n y w a n y zawód za­ b a r w i a wiele dziedzin życia człowieka — jego zainteresowania ogólne, preferencje towarzyskie, n a w y k i zachowania, zainteresowania po­ znawcze i t d ; , słowem — silniej angażuje całą osobowość człowieka. W y ­ maga to zarówno i s t n i e n i a szerokich możliwości w y b o r u zawodu, j a k i dojrzałości jednostek w w y b o r z e i c h miejsca w społecznym systemie w y t w a r z a n i a . T a k i stan „rynku zawodowego" można uznać za n o w o ­ czesny. Jak postaramy się dowieść w n i n i e j s z y m szkicu, procesy profesjona­ lizacji w spółdzielczym r o l n i c t w i e w s i Gramada znajdują się w owej pierwszej fazie. Zawody rolnicze w y b i e r a n e są spośród n i e z b y t szerokie­ go wachlarza, l i m i t o w a n e g o zarówno o b i e k t y w n i e , j a k i s u b i e k t y w n i e . Zawód t r a k t o w a n y jest przede w s z y s t k i m j a k o sposób zarabiania. W i e l e czynności w y k o n y w a n y c h w spółdzielni n i e wyodrębniło się jeszcze do tej p o r y w postaci specyficznych zawodów w ścisłym tego słowa zna­ czeniu. Poszczególne kategorie ludności mają różne szanse uczestnicze­ n i a w procesach profesjonalizacji; są one wyraźnie określone w i e k i e m i płcią. Najpełniej uczestniczą w n i c h młodzi mężczyźni, najsłabiej — starsze k o b i e t y . Gospodarowanie n a działce przyzagrodowej s t a n o w i zmo­ dyfikowaną formę dawnej jedności gospodarstwa domowego z r o l n o - h o dowlanym. E l e m e n t y zawodu i nowoczesnej k u l t u r y zawodowej w r o z u m i e n i u p r z e d s t a w i o n y m w charakterystyce drugiej fazy profesjonalizacji poja­ wiają się a k t u a l n i e w spółdzielni przede w s z y s t k i m w w y s o k o wyspecja­ l i z o w a n y c h zawodach i w niektórych brygadach podejmujących na wpół eksperymentalną działalność wytwórczą. Wiele symptomów wskazuje j e d n a k ma to, iż będzie t o w przyszłości t r e n d obejmujący znacznie szer­ sze zespoły l u d z k i e . W t o k u r o z w o j u historycznego Gramada przekształciła się ze w s i r o l n i ­ czej w środowisko wielozawodowe. Wielozawodowość t a m a k i l k a aspek­ tów, a m i a n o w i c i e : a) następuje stałe wyodrębnianie i różnicowanie się �IRENA NIZINSKA, и DANUTA MARKOWSKA zawodów rolniczych w obrębie w y t w a r z a n i a spółdzielczego, b) w z r a s t a liczba i wachlarz zawodów pozarolniczych związanych funkcjonalnie ze społecznością wiejską (instytucje kulturalno-oświatowe, p u n k t y usługo­ w e itp.), c) pojawiają się n o w e zawody n i e związane f u n k c j o n a l n i e a n i z m i e j s c o w y m r o l n i c t w e m , a n i z potrzebami c o d z i e n n y m i mieszkańców w s i , lecz będące r e z u l t a t e m l o k a l i z o w a n i a n a terenie w s i przedsiębiorstw przemysłowych ( f a b r y k a a p a r a t u r y telefonicznej). Profesjonalizacja czyn­ ności r o l n i c z y c h w spółdzielni i j e j konsekwencje k u l t u r o w e są przez l u d ­ ność w s i k o n f r o n t o w a n e z wartościami, jakie daje w y k o n y w a n i e i n n y c h zawodów. Taka k o n f r o n t a c j a istanowi p u n k t odniesienia oceny pracy w spółdzielni. R a d y k a l i z m p r z e m i a n w życiu współczesnej w s i bułgarskiej przeja­ wił się szczególnie d o b i t n i e w gospodarce r o l n o - h o d o w l a n e j . Podczas gdy w dziedzinie warunków b y t o w y c h , w e wzorach życia rodzinnego czy obrzędowości następowały z m i a n y w p r a w d z i e głębokie, ale o charakte­ rze ciągłym, t o w r o l n i c t w i e i h o d o w l i przeobrażenia miały charakter skokowy. Rodzi się więc p y t a n i e : w j a k i e j mierze przełom u s t r o j o w y w r o l n i c t w i e badanej w s i był p r z y g o t o w a n y przez kumulację uprzednich zmian, w j a k i e j mierze o b i e k t y w n e p r z y g o t o w a n i e systemu społeczno-ekonomicznego d o przyjęcia r a d y k a l n y c h (przeobrażeń było przez m i e ­ szkańców w s i s u b i e k t y w n i e odczuwane, uświadamiane? Jakie składowe dziedzictwa k u l t u r o w e g o przeszłości stanowiły c z y n n i k i sprzyjające i n i e ­ sprzyjające współczesnym zmianom? Winniśmy też odpowiedzieć n a p y ­ tanie o aktualne f u n k c j o n o w a n i e elementów spuścizny k u l t u r o w e j , i c h rolę w procesie t w o r z e n i a nowego systemu ekonomiczno-społecznego w s i . TRADYCYJNE GOSPODARSTWO CHŁOPSKIE PRZEŁOMU XIX I XX WIEKU Dziedzictwo przeszłości J a k k o l w i e k odzyskanie niepodległości przez Bułgarię w 1878 r . spo­ wodowało istotne z m i a n y w chłopskim gospodarowaniu, t o j e d n a k wiele jego <cech z przełomu X I X i X X w i e k u t k w i s w y m i k o r z e n i a m i w schył­ kowej fazie panowania tureckiego. Dzięki s t u d i u m C h . Gandewa dysponujemy analizą p i e r w o c i n stosun­ ków k a p i t a l i s t y c z n y c h w gospodarce cziflików w X V I I I w i e k u na t e r e ­ nie północno-zachodniej Bułgarii , a opracowania t a k i c h badaczy, j a k np. D . M a r i n o w , S. S. B o b c z e w czy D. N . C u c h l e w rzucają sporo 5 6 7 8 Zarażdanije... 5 G a n d e w, 6 Marinow, 7 Bobczew, Sborník 8 Cuchlew, Istorija Gradiwo... nabalgarskite na grada Widin... juridiczeski... �PODSTAWOWE ZAJĘCIA LUDNOŚCI WSI GRAMADA 15 światła na w a r u n k i b y t o w e i kulturę chłopstwa interesującego nas t e r e ­ n u w ostatnich dziesięcioleciach X I X w i e k u . Gospodarstwa chłopskie prowadziły wówczas produkcję hodowlaną w znacznym (stopniu niezależną od p r o d u k c j i roślinnej, opartą na użyt­ k o w a n i u różnych wspólnot — g m i n n y c h pastwisk, nieużytków, l a s ó w . Jednocześnie doniosłość h o d o w l i , zarówno j a k o dziedziny dostarczającej gotówki, j a k i artykułów niezbędnych g r u p i e rodzinnej, p r z e m a w i a za t e ­ zą, iż k o n k r e t n y obszar ziemi, będący w e władaniu danej rodziny, tylkow p e w n y m stopniu określał j e j możliwości gospodarcze. Stanowiło o n i c h przecież w znacznym stopniu uczestnictwo w e wspólnotach g m i n n y c h . Obszar z i e m i w e władaniu danej r o d z i n y miał więc r e l a t y w n i e mniejsze znaczenie. Natomiast ogromnie doniosła w y d a j e się być r o l a nakładu ludzkiej siły roboczej, co tłumaczy się n i s k i m poziomem s t a n u technicz­ nego gospodarstw. P r z e m a w i a za t y m zarówno u t r z y m y w a n i e się wspól­ nego gospodarowania zespołów w i e l k o r o d z i n n y c h , j a k i w o l n y postęp w l i k w i d o w a n i u ziem n i e u p r a w i a n y c h , a nadających się p o d uprawę. N a ­ leży przypomnieć, j a k n i s k i był wówczas p r z y r o s t ludności. C h . Gandew stwierdza, iż w północno-zachodniej Bułgarii w ciągu X V - X V I I w i e k u 80°/o w s i liczyło zaledwie 5-20 zagród, a r z a d k i m i wyjątkami były wsie z 50 zagrodami. W ciągu X V I I I w i e k u t a średnia n i e powiększała się z b y t n i o (bo do 10-20), czego dowodzą spisy statystyczne z widińskiego sporządzane d l a celów p o d a t k o w y c h . Słabe ludnościowo wsie zajmowały t y l k o część z i e m i p o d uprawę, a ogromne j e j rezerwy pozostawały n i e u p r a w i a n e aż d o połowy X I X w i e k u i w aktach ustawodawczych z 1858 r . określane są j a k o „martwa z i e m i a " . Znamienne dla tego o k r e ­ su są zarówno liczne m o d y f i k a c j e ustawodawstwa agrarnego, j a k i u t a r ­ te sposoby o m i j a n i a obowiązujących przepisów w celu przekształcenia władania ziemią n a p r a w a c h feudalnej dzierżawy w e własność p r y w a t ­ ną kapitalistycznego t y p u . Dotyczy t o przede w s z y s t k i m cziflików, ale także gospodarstw chłopskich. Z p o j a w i e n i e m się p r y w a t n e j własności ziemi łączy się spotęgowanie nierówności k l a s o w y c h w obrębie w a r s t w y chłopskiej. Były one jednakże w p e w n y c h granicach n i w e l o w a n e przez fakt, iż h o d o w l a odgrywała rolę dominującą, a bazowała n i e t y l e n a p r y ­ w a t n e j własności z i e m i , co n a k o r z y s t a n i u ze wspólnot. I n n y m c z y n n i ­ k i e m zacierającym nieco różnice klasowe, a raczej i c h konsekwencje d l a poziomu b y t o w e g o rodzin, był ogólny n i s k i poziom sił wytwórczych, stagnacja gospodarki chłopskiej, j e j k r y z y s o w e położenie. W t y c h w a ­ r u n k a c h tworzyły się niewątpliwie ekstrema społeczno-ekonomiczne, j a k 9 10 n 9 1 0 11 P o r . пр. С u c h lew, G a n d e w , Tamże. op. c i t . ; G a n d e w , op. c i t , s. 21. op. c i t . �16 I R E N A NIZIÑSKA, D A N U T A MARKOWSKA z jednej s t r o n y czorbadżijowie — z d r u g i e j ludność bezrolna, ale k a t e ­ gorie pośrednie miały prawdopodobnie w znacznym s t o p n i u podobny standard b y t o w y . Chłop bułgarski tego okresu uczestniczył w procesach rodzącego się k a p i t a l i z m u przymusowo, p r o d u k c j a t o w a r o w a jego go­ spodarstwa była w y m u s z o n a i n i e prowadziła do kształtowania się o r i e n ­ tacji r y n k o w e j w nowoczesnym r o z u m i e n i u tego słowa. W y d a j e się, iż wręcz przeciwnie — ideałem gospodarczym było samozaopatrzenie, a k o ­ nieczność p r o d u k o w a n i a towarów była klęską. T a k więc przymusowe u t o w a r o w i e n i e gospodarstw chłopskich służyło celom a k u m u l a c j i pier­ w o t n e j rodzącej isię klasy kapitalistów, n i e stwarzało natomiast przesła­ n e k m o d e r n i z a c j i p r o d u k c j i chłopskiej . Był to j e d n o s t r o n n y drenaż, a n i e sprzężenie z w r o t n e t y p u : gospodarstwo rolne — r y n e k — gospo­ darstwo rolne. 12 W y d a j e się, że charakter i rola ówczesnego r o l n i c t w a chłopskiego w szerszym systemie ekonomiczno-społecznym wyraża dobitnie podsta­ w o w e sprzeczności fazy przejściowej pomiędzy feudalizmem a k a p i t a ­ l i z m e m . Są one różnorodne i wielopłaszczyznowe, wskażemy więc t y l ­ k o przykładowo n a niektóre z nich, a m i a n o w i c i e : a) sprzeczność pomiędzy f e u d a l n y m charakterem p r a w a agrarnego a włączeniem omawianego regionu w międzynarodowy r y n e k t o w a r o w y , na którym p r o d u k t y gospodarki rolno-hodowlanej funkcjonowały j a k o t y p o w e t o w a r y w systemie k a p i t a l i s t y c z n y m ; b) sprzeczność między n i s k i m poziomem sił wytwórczych w gospodar­ s t w a c h chłopskich a zapotrzebowaniem n a t o w a r y i kapitał ze s t r o n y d a w n y c h feudałów, przekształcających się w przedsiębiorców k a p i t a l i ­ stycznych — sprzeczność rodząca drenaż gospodarstw chłopskich, p r z y ­ mus wy g o s p o d a r o wy wa n i a gotówki n a cele p o d a t k o w e ; c) sprzeczność pomiędzy zasadą samozaopatrzenia, regulującą chłop­ ską gospodarkę, a p r z y m u s o w y m „utowarowieniem" gospodarstw chłop­ skich, które gotówkę ze sprzedaży artykułów gospodarstwa oddają w f o r ­ m i e spłaty długów i podatków, a więc kapitał nie staje się j e d n y m z czynników p r o d u k c j i w gospodarstwach chłopskich, j a k k o l w i e k jest z nich uzyskiwany; 13 d) sprzeczność pomiędzy i s t n i e n i e m ziem n i e u p r a w i a n y c h a zwięk­ szającą się liczebnie kategorią bezrolnych, zmuszonych sprzedawać swą siłę roboczą — sprzeczność mająca swoją logikę w systemie k a p i t a l i s t y c z ­ n y m , gdzie praca staje się t o w a r e m . Powyżej przedstawiono niektóre elementy chłopskiego gospodarowa­ nia okresu schyłkowego panowania tureckiego. Zarys t e n bazuje n a źróop. cit, s. 473-474. 1 2 Cuchlew, 1 3 Dokładne omówienie powiązań W i d i n a D . N. C u c h l e w w c y t o w a n e j p r a c y . z międzynarodowym e k s p o r t e m daje �PODSTAWOWE ZAJĘCIA LUDNOŚCI WSI 17 GRAMADA dłach zastanych, dotyczących całego r e j o n u widińskiego, n i e uwzględnia więc s p e c y f i k i badanej przez nas w s i Gramada. N i e byliśmy w stanie w t o k u badań t e r e n o w y c h odtworzyć dziejów G r a m a d y tego okresu. W y ­ daje się, iż w porównaniu z i n n y m i w s i a m i tego r e j o n u , była ona b a r ­ dziej liczna. Według danych Bonczewa w 1875 r o k u było w Gramadzie 330 domów , stanowiła też niewątpliwie ośrodek ciążenia dla sąsiednich wsi. 14 Gospodarstwa chłopów gramadzkich po w y z w o l e n i u W okręgu widińskim, podobnie j a k w całej Bułgarii, nastąpiły po w y z w o l e n i u istotne — j a k k o l w i e k nietrwałe — zmiany w u s t r o j u r o l ­ n y m . Przede w s z y s t k i m uległy l i k w i d a c j i pozostałe majątki feudalno-spahijskie, w y k u p y w a n e masowo 'przez chłopów. Powstawała tą drogą znaczna liczba d r o b n y c h gospodarstw chłopskich, słabo wyposażonych technicznie. I n d y w i d u a l i s t y c z n e tendencje, zapoczątkowane już w fazie poprzedniej przez krystalizujące się stosunki kapitalistyczne, znajdują teraz sprzyjające w a r u n k i . Następuje rozpad w i e l u w i e l k o r o d z i n n y c h wspólnot gospodarczych n a rzecz mniejszych jednostek: z i n d y w i d u a l i z o ­ w a n y c h r o d z i n d w u p o k o l e n i o w y c h l u b t r z y p o k o l e n i o w y c h . Procesowi t e ­ m u sprzyjało nowe ustawodawstwo w zakresie dziedziczenia i p r a w a własności z i e m i , które w pełni indywidualizowało tytuł posiadania, l i ­ kwidując ostatecznie p r a w n e podstawy d a w n y c h gospodarstw zadrużn y c h . Dawało o n o również k o b i e t o m p r a w o dziedziczenia z i e m i ojcow­ skiej i j a k k o l w i e k w p r a k t y c e n a d a l k i e r o w a n o się p r a w e m zwyczajo­ w y m — u p r z y w i l e j o w a n i e m synów w dziedziczeniu ziemi — t o jednak w sytuacjach spornych kancelarie adwokackie łamały uświęconą t r a ­ dycję . 15 I n d y w i d u a l i z a c j a gospodarcza mniejszych jednostek r o d z i n n y c h w y ­ raziła się w Gramadzie spadkiem udziału wieloosobowych zespołów domo­ w y c h w globalnej liczbie gospodarstw domowych w e w s i . W oparciu o dane k o l e j n y c h spisów przedstawiamy t e zjawiska w t a b e l i 1 . Rozparcelowanie majątków potureckieh n i e zaspokoiło głodu ziemi w s z y s t k i c h bezrolnych i małorolnych. Wiele n o w o powstałych gospo1 6 В. В o n č z e w , Prinos d i n 1953, m a s z y n o p i s , s. 196. 1 4 kam istorijata na s. Gramada Por. I. C h a d ż i j s k i , Bit i duszewnost na naszija s. 122. W materiałach a r c h i w a l n y c h p a t r z A Z E n r 379/V. 15 (kulska naród, okolija), Wi- S o f i j a 1966, Ź r ó d ł a : R e z u l t a t i ot p r e b r o j a w a n e n a n a s e l e n i j e t o w S e w e r n a i Jużna B a ł g a r i j a n a 1 j a n u a r i j 1888 g., k n . I V , W i d i n s k i Okrág. S. 1888, s. 6; R e z u l t a t i ot p r e ­ b r o j a w a n e n a n a s e l e n i j e t o w Kniażestwo Bałgarija n a 1 j a n u a r i j 1893 g., k n . I I I , W i d i n s k i Okrág. S . 1893, s. 5; R e z u l t a t i ot p r e b r o j a w a n e n a n a s e l e n i j e t o w K n i a ­ żestwo Bałgarija n a 31 d e k e m b r i 1900 g., k n . I I I , O k r á g W i d i n . S o f i j a 1903, s. 4. 1 6 2 — Etnografia Polska. XVI/1 �IRENA NIZINSKA, 18 DANUTA MARKOWSKA d a r s t w n i e dysponowało o d p o w i e d n i m i kapitałami n a zagospodarowa­ n i e i popadało od razu w sieci l i c h w i a r z y : odsprzedawać musiało kawał­ k i z i e m i bogatszym gospodarzom, czasem traciło całkowicie z t r u d e m nabytą ziemię. Toteż bezpośrednio po w y z w o l e n i u n o t u j e się duży o d ­ pływ p r o l e t a r i a t u wiejskiego t a k do zajęć pozarolniczych w miastach, j a k i podejmowanie stałych l u b sezonowych m i g r a c j i do w s i bogatszych, skupionych na nizinie naddunajskiej . L i c h w i a r s t w o w Widińskiem przyjmowało coraz szersze r o z m i a r y . Po­ czątkowo lichwiarze, rekrutujący się spośród bogatych widińskich h a n ­ dlarzy zbożem i j a r z y n a m i , w y k u p y w a l i poszczególne gospodarstwa. Po p e w n y m czasie dochodziło j e d n a k do tego, że całe wsie znalazły się w i c h posiadaniu . Z tą drapieżną koncentracją z i e m i związana była gospodarka t o w a ­ r o w a prowadzona p r z y pomocy sił najemnych, lecz gospodarstwa tego r e j o n u n i e dorównywały obszarem n p . majątkom dobrudżańskim i nie były też t a k liczne. N i e gospodarstwo kapitalistyczne, lecz małe l u b średniorolne gospodarstwo t y p u rodzinnego stanowiło dominujący ele­ m e n t r o l n i c t w a badanych w s i . 17 18 S t r u k t u r a agrarna w s i Gramada n a przełomie X I X i X X w i e k u Niestety, dane spisów powszechnych n i e zawierają i n f o r m a c j i o s t r u k ­ turze agrarnej interesującej nas w s i . Badania terenowe n i e pozwoliły również n a precyzyjną i c h rekonstrukcję. Według relacji najstarszych i n ­ formatorów oraz zebranych h i s t o r i i r o d z i n u schyłku X I X w i e k u było we w s i zaledwie k i l k u gospodarzy posiadających (przejściowo zresztą) gospodarstwa sięgające powyżej 500 dekarów. Już gospodarstwa 300-dekarowe uchodziły za duże, a modalna wielkość zamykała się w granicach 100-150 dekarów. Rozdrobnienie gospodarstw postępowało systematycz­ nie, już b o w i e m w latach 20-tych X X w i e k u modalne gospodarstwo m i e ­ ściło się w przedziale 40-50 d e k a r ó w . Rozwarstwienie klasowe p r z e ­ biegało n a d w u charakterystycznie o d m i e n n y c h dragach: a) w s k u t e k p o ­ padania słabych ekonomicznie gospodarstw w zależności od kapitału l i ­ chwiarskiego i w y z b y w a n i a się części ziemi, b) w s k u t e k podziałów r o ­ dzinnych, w y d z i e l a n i a się mniejszych jednostek z w i e l k o r o d z i n n e j wspól1 9 20 17 W g o p r a c o w a n i a I . Nizińskiej, rękopis w A Z E . 1 8 L o s taki spotkał Gamzowo-Garci (obecnie Gradee) i Chalwadżiji TJzunowo), a w r o k u 1911 d a l s z y c h 11 w s i podzieliło los s w y c h 1 9 B. Patrz np. A Z E n r 378-V, 380-V, 3 8 1 - V oraz Jaworską, Warunki bytowe g r a f i a P o l s k a " , t. 15: 1971 z. 1. 2 0 P a t r z np. A Z E n r 388-V. i budżet rodziny historie rodzin wiejskiej (obecnie poprzedniczek. zebrane w Gramadzie, przez „Etno­ �PODSTAWOWE ZAJĘCIA LUDNOŚCI WSI 19 GRAMADA n o t y gospodarczej. Bezpośrednio po w y z w o l e n i u rozpadały się przede w s z y s t k i m w i e l k i e gospodarstwa zespołowe, mające p o 500-1000 d e k a ­ rów z i e m i . Z d r u g i e j s t r o n y stosunkowo łatwo rozpadały się w i e l k o r o dzinne zespoły gospodarcze, mające gospodarstwa n i e w i e l k i c h r o z m i a ­ rów, które n i e były w stanie zapewnić a n i (utrzymania, a n i pracy l i c z ­ n e m u g r o n u domowników . Z procesami p r z e m i a n s t r u k t u r y agrarnej, wiąże się istna mozaika s t r u k t u r y r o d z i n : od małej (dwupokoleniowej) począwszy, poprzez trzypokoleniową, złożoną wyłącznie z dziadków, r o ­ dziny syna i bezżennych jeszcze wnuków, aż p o różnego rodzaju m o d y ­ fikacje d a w n y c h w i e l k o r o d z i n n y c h zespołów . Ubożenie ludności do­ prowadzało czasem d o t a k i c h s y t u a c j i , że członkowie d a w n y c h zamoż­ n y c h i szanowanych gospodarstw zadrużnych zmuszeni b y l i poszukiwać środków u t r z y m a n i a w mieście, a w i e l e podupadłych gospodarstw popa­ dało w zależności od miejscowych i widińskich l i c h w i a r z y . Z ubogich k a ­ t e g o r i i ludności w y w o d z i l i się też najemnicy, pracujący w bogatszych gospodarstwach, sezonowi r o b o t n i c y w e w s i i poza wsią, emigranci do A m e r y k i . Z a najlepsze rozwiązanie trudności życiowych r o d z i n mało­ r o l n y c h i bezrolnych uważano dodzierżawę z i e m i n a w a r u n k a c h t z w . „izpolicy", t j . w zamian za oddawanie wydzierżawcy połowy plonów. W systemie w y t w a r z a n i a , w którym nakład żywej siły roboczej miał d e ­ cydujące znaczenie d l a efektów gospodarczych, r o d z i n y dysponujące rę­ k a m i roboczymi, a nie mające ziemi, godziły się n a w a r u n k i takiej dzier­ żawy, gdyż pozwalało i m t o „przeżyć", pozostawiało i c h w e własnej w s i . 21 22 23 Wydaje się, iż ogólna tendencja p r z e m i a n s t r u k t u r y agrarnej w o k r e ­ sie o d schyłku X I X w i e k u do I w o j n y światowej polegała n a : a) stałym spadku areału gospodarstw najbogatszych, choć n i e w s t o p n i u przybliża­ jącym j e do modalnego gospodarstwa, b) u t r z y m y w a n i u się modalnego przedziału ziemi, ale stale ulegającego obniżaniu, c) u t r z y m y w a n i u i n a ­ w e t powiększaniu się k a t e g o r i i p r o l e t a r i a t u wiejskiego. Zagospodarowanie ziemi a korzystanie z płodów środowiska naturalnego T r a d y c y j n y sposób gospodarowania i poziom u z y s k i w a n y c h efektów tłumaczy się nie t y l k o a b s o l u t n y m i r o z m i a r a m i stanu posiadania k o n ­ k r e t n e j rodziny, ale także t a k i m i c z y n n i k a m i , j a k : a) wewnętrzna s t r u k ­ t u r a posiadanych użytków r o l n y c h , b) stopień i c h rozproszenia prze- 2 1 2 2 Рог. В o n с z e w, P o r . klasyfikację bułgarskiej 2 3 gólnym wsi Gramada, Prinos..., Rodzina na tle społeczności lokalnej „Etnografia P o l s k a " , t. 15: 1971 z. 1, s. 41-89. P o r . W. P a p r o c k a , uwzględnieniem s. 7, 60. M. B i e r n a c k i e j , Struktura rzemiosła, zawodowa mieszkańców Gramady ze szcze­ „Etnografia P o l s k a " , t. 15: 1971 z. 1, s. 127. �I R E N A NIZIÑSKA, D A N U T A MARKOWSKA strzennego, c) korzystanie ze wspólnot w i e j s k i c h , d) włączenie danego gospodarstwa w system dzierżaw i najmów. W o m a w i a n y m okresie strukturę wewnętrzną użytków r o l n y c h o k r e ­ ślały t a k i e składowe, j a k pola u p r a w n e , w i n n i c e , ogrody w a r z y w n e , sady i łąki, pastwiska, nieugory i lasy. Za konieczny dla f u n k c j o n o w a n i a go­ spodarstwa uznawano t a k i zestaw składowych: pola u p r a w n e , ogrody, łąki, las. B r a k własnego pastwiska mógł być częściowo kompensowany k o r z y s t a n i e m z pastwiska gminnego, wydzierżawą terenów p a s t w i s k o ­ w y c h i wypasem zwierząt w lesie i n a t e j części z i e m i u p r a w n e j , która w d a n y m r o k u ugorowała. W y d a j e się, że b r a k własnego lasu odczuwano dotkliwiej. Począwszy od 1876 r o k u , k i e d y t o s k o d y f i k o w a n o u p r a w n i e n i a g m i n w i e j s k i c h i m i e j s k i c h , w gestii zarządu g m i n y (obsztiny) pozostawało użyt­ k o w a n i e łąk, pastwisk i lasów. Te wspólnoty gminne były w Gramadzie rozległe i odgrywały niewątpliwie znaczną rolę w gospodarowaniu chłop­ skim. Dodajmy, iż wieś uzyskała w t y m czasie dodatkowe obszary leśne, m . i n . w y s o k o ceniony obszar leśny z w a n y „Wargulija" 2 4 Z d a n i e m najstarszych informatorów las miał szczególnie doniosłe zna­ czenie gospodarcze z końcem ubiegłego i w początkach bieżącego stule­ cia. P r z y podziale majątku każdy z dziedziczących ubiegał się o to, aby otrzymać kawałek l a s u : „prawie każdy gospodarz miał trochę lasu, n a w e t ci najbiedniejsi m i e l i po kawałeczku. Rzadko się trafiał gospodarz bez l a s u " — relacjonuje jeden z informatorów . N i e dysponujemy d a n y m i , które pozwalałyby sprawdzić tę opinię. N i e wydaje się ona jednakże prze­ sadzona, w późniejszym b o w i e m dokumencie, w spisie członków koope­ r a t y w y k r e d y t o w e j „Sztastije" spośród t e j liczby, d l a której podano dane o s t r u k t u r z e użytków r o l n y c h , aż 8 3 , 3 % posiadało las, p r z y czym udział lasu w ogólnej p o w i e r z c h n i gospodarstwa wahał się między 15-30°/o, r z a d ­ k o spadał poniżej 5°/o . 25 26 Las miał w i e l o r a k i e znaczenie gospodarcze. Dostarczał opału dla go­ spodarstwa domowego, materiału do w y r o b u niektórych narzędzi r o l n i ­ czych oraz części narzędzi i sprzętów domowych, nadto był źródłem k a r ­ m y d l a zwierząt. Znajdowano w n i m także zioła lecznicze i owoce leśne. W ówczesnych gospodarstwach chłopskich sady pojawiały się j e d y n i e sporadycznie, głównie w gospodarstwach potureckieh. W i n n i c e n i e były także z b y t rozpowszechnione. Stąd też owoce leśne stanowiły cenne u z u ­ pełnienie pożywienia. Dzikie grusze suszono na zimę, a z owoców głogu sporządzano wódkę „rakiję" . 27 2 4 В o n с z e w, Prinos... 2 5 P a t r z np. A Z E n r 378-V. 2 6 N a podstawie materiałów z e b r a n y c h p r z e z B . T u m a n g e ł o w a , I n s t y t u t u E t n o g r a f i i B A N ( A I E ) n r 276-11. 2 7 P a t r z np. A Z E nr 390-V. Archiwum �PODSTAWOWE ZAJĘCIA LUDNOŚCI WSI 21 GRAMADA Doniosłość środowiska naturalnego w ówczesnym gospodarowaniu chłopskim potwierdza również charakter h o d o w l i . Była t o raczej gospo­ d a r k a pasterska niż hodowlana, prowadzona w o p a r c i u o rodzaj f i l i a l n e j zagrody — „kolibę", i niezależna od p r o d u k c j i roślinnej gospodarstwa . Wypasane n a wspólnym p a s t w i s k u owce i kozy pozostawały w ciągu dłu­ giego sezonu wypasowego n a k a r m i e n a t u r a l n e j , j e d y n i e w sezonie u d o ­ j u podawano o w c o m - m a c i o r k o m do pożywienia wieczornego otręby z so­ lą. Także h o d o w l a nierogacizny w w y s o k i m s t o p n i u opierała się n a w y ­ k o r z y s t y w a n i u zasobów środowiska naturalnego . 28 29 Obszary ziem u p r a w n y c h bywały okresowo użytkowane j a k o n a t u r a l ­ ne łąki czy t e r e n y pastwiskowe. C h a r a k t e r h o d o w l i powodował b o w i e m , iż zasoby nawozów n a t u r a l n y c h były n i e w i e l k i e i wystarczały w n a j l e p ­ szym razie n a nawożenie 1 0 % z i e m i u p r a w n e j . N i e nawożona ziemia jałowiała i musiała ugorować. I n f o r m a t o r z y stwierdzają, iż w ówczesnych gospodarstwach zawsze około V3-V2 z i e m i u p r a w n e j ugorowało. „Odpo­ czywała" ona przez 2-3 l a t i w t y m czasie wypasano n a n i e j zwierzęta hodowlane l u b koszono j a k łąki. Gospodarowanie chłopskie tego okresu w poważnym s t o p n i u polegało zatem n a umiejętności przystosowania się do warunków środowiska n a ­ turalnego i w y k o r z y s t y w a n i a jego płodów. W gruncie rzeczy j e d y n i e t a ­ kie użytki, j a k ogrody i w i n n i c e , były w ścisłym tego słowa znaczeniu t r w a l e zagospodarowane, stanowiły one jednak nieznaczny odsetek ogółu użytków r o l n y c h . Obszary ogrodów wynosiły najczęściej około 200 m , a w i n n i c e — j a k szacują i n f o r m a t o r z y — posiadało zaledwie 1 5 % gospo­ darzy, p r z y czym r o z m i a r y w i n n i c zamykały się w granicach 2-3 dekarów . 30 2 31 Jednocześnie gospodarstwa chłopskie były powiązane z r y n k i e m : m u ­ siały sprzedawać p r o d u k t y rolno-hodowlane, b y spłacić p o d a t k i , uiścić p r o c e n t y o d pożyczek, oddać pożyczki. Operowały więc pieniądzem p r o ­ wadząc n a wpół n a t u r a l n y system gospodarowania. T e n paradoks h i s t o ­ r y c z n y w y d a j e się być cechą wiodącą omawianego okresu — okresu wczesnego k a p i t a l i z m u w r o l n i c t w i e . T r a d y c y j n e gospodarstwo chłopskie j a k o system wytwórczy Specyfika d a w n e j gospodarki chłopskiej polegała m . i n . n a t y m , ż e podstawowe c z y n n i k i p r o d u k c j i oddziaływały t u odmiennie niż w i n n y c h systemach w y t w a r z a n i a . Chodzi m i a n o w i c i e o obszar, narzędzia p r o d u k ­ cji, i n w e n t a r z żywy, środki kapitałowe i pracę ludzką. 2 8 Por. M. Pokropek, Układ przestrzenny „Etnografia P o l s k a " , t. 15 :1971 z. 1, s. 163-194. 2 9 P o r . A Z E n r 3 7 9 - V oraz n r 3 8 8 - V . 3 0 A Z E n r 379-V. 3 1 A Z E n r 378-V, 382-V. i budownictwo wsi Gramada, �22 IRENA NIZINSKA, DANUTA MARKOWSKA Spójrzmy na obszar o d strony jego znaczenia produkcyjnego. Wśród elementów określających jego aktywizację w procesie wytwórczym moż­ n a przykładowo wymienić następujące: różna wartość gleb, rozdrobnie­ n i e globalnego areału n a działki rozrzucone przestrzennie, odległość p o ­ szczególnych działek o d zagrody, nasłonecznienie, cechy morfologiczne t e r e n u ułatwiające l u b utrudniające jego uprawę, wreszcie — stopień zainwestowania żywej pracy l u d z k i e j . Gramada m a gleby zróżnicowane co do stopnia urodzajności . W oma­ w i a n y m okresie pod uprawę brano przede w s z y s t k i m n a j u r o d z a j n i e j sze gleby pozostawiając gorsze j a k o nieużytki — pastwiska. Nawozów sztucznych jeszcze n i e znano, a ekstensywna hodowla dostarczała z n i k o ­ m y c h ilości obornika, stąd jedynie dobra jakość gleb i nakład pracy l u d z ­ k i e j stanowiły o rozmiarach plonów. 32 Wieś zajmowała rozległy rejon, a pola u p r a w n e j e j mieszkańców były nie t y l k o przemieszane przestrzennie między sobą, ale także z g r u n t a m i należącymi do mieszkańców i n n y c h w s i . Jedynie mniejsze obszarowo go­ spodarstwa miewały ziemię w jednej działce, pozostałe w k i l k u , a n i e r z a d ­ k o n a w e t 10 parcelach. Poszczególne działki oddalone bywały o d zagrody p o k i l k a kilometrów ( w s k r a j n y c h przypadkach do 15). Parcele sąsiadu­ jące z zagrodą u p r a w i a n o lepiej, częściej nawożono, skrzętniej doglądano niż położone daleko. Zdarzało się nawet, iż zamożniejszy gospodarz w r a ­ zie niedoboru siły roboczej zaniechał na jakiś czas u p r a w y nawet u r o d z a j ­ nego kawałka ziemi, położonego jednak z b y t daleko od zagrody . G o d ­ na u w a g i jest też relatywizacja obszaru gospodarstwa wywodząca się z f a k t u , iż jest o n u p r a w i a n y przez zespół rodzinny. Liczebność i s t r u k ­ t u r a k o n k r e t n e j r o d z i n y decydowały w znacznym stopniu o rozmiarach u z y s k i w a n y c h plonów. Jest t o prawidłowość ogólna: i m p r y m i t y w n i e j s z y p o d względem agrotechnicznym system w y t w a r z a n i a , t y m ważniejszy udział żywej p r a c y l u d z k i e j w wartości uzyskiwanego p r o d u k t u końco­ wego. 33 Następnym i s t o t n y m c z y n n i k i e m w procesie p r o d u k c j i były narzędzia pracy. Opisy d a w n y c h b a d a c z y ukazują n a m ubóstwo ilościowe, b r a k zróżnicowań jakościowych i prostotę techniczną d a w n y c h narzędzi pracy. Materiały terenowe wskazują n a to, że różnice w rozmiarach posiadanej ziemi n i e prowadziły do zróżnicowania jakościowego posiadanych narzę­ dzi pracy. I c h zestaw p o d s t a w o w y powtarzał się w e w s z y s t k i c h gospodar­ stwach i obejmował n a przełomie X I X i X X w i e k u następujące narzędzia: d r e w n i a n e radło z żelazną częścią pracującą, czasem d r e w n i a n y pług z że­ l a z n y m lemieszem (służący j e d y n i e do zaorywania nieużytków l u b w r a 34 3 2 D a n e S O N S , z e b r a n e p r z e z I. Nizińską, rękopis w A Z E . 3 3 A Z E n r 378-V, n r 3 8 2 - V , n r 3 8 9 - V , n r 390-V. 3 4 Marinow, Gradiwo... �PODSTAWOWE ZAJĘCIA LUDNOŚCI WSI GRAMADA 23 zie konieczności w y k o n a n i a szczególnie głębokiej o r k i ) , d r e w n i a n e b r o n y , płozy służące do t r a n s p o r t u narzędzi rolniczych, wozy, sierpy żelazne z rączkami d r e w n i a n y m i , kosy do koszenia łąk, widły drewniane, m o t y k i żelazne n a d r e w n i a n y c h rączkach, grabie drewniane, sita (przetaki) do o d w i e w a n i a ziarna, kopaczki, t z w . „kofi", będące zarazem naczyniem, j a k i miarą dla zbóż. W większych obszarowo gospodarstwach posiadano po k i l k a egzemplarzy danego narzędzia . W y t w a r z a n i e m w i e l u narzędzi, a co n a j m n i e j i c h części, zajmował się każdy gospodarz. Sprzyjała t e m u dostępność drzewa i czas w o l n y , j a k i m w i e l u gospodarzy dysponowało gospodarując n a k o l i b a c h . Praca t a k p r y m i t y w n y m i narzędziami p o w o ­ dowała czasochłonność poszczególnych faz p r o d u k c j i (np. żęcie sierpami, odwiewanie wymłóconego zboża), stąd n a w e t liczne zespoły domowe m u ­ siały w okresie p i l n y c h prac p o l n y c h korzystać bądź z siły najemnej, bądź ze z w r o t n e j pomocy sąsiedzkiej. W okresach poprzedzających n a s i ­ lenie określonych prac p o l n y c h konieczność w y t w a r z a n i a t y c h n i e s k o m ­ p l i k o w a n y c h narzędzi oraz i c h n a p r a w y stwarzała dodatkową możliwość zatrudnienia męskiej siły roboczej w obrębie gospodarstwa. T a k i poziom u p r a w y mechanicznej, p r z y jednoczesnym bardzo ograniczonym stosowa­ n i u u p r a w y chemicznej, przesądzał o niskiej efektywności p r o d u k c j i , dla której n a w e t w i e l k i nakład żywej siły roboczej n i e stanowił wystarcza­ jącej kompensacji. 35 Na uwagę zasługuje d w o i s t y charakter ówczesnej h o d o w l i . Powiedzie­ liśmy, iż jeszcze w początkach naszego stulecia h o d o w l a odgrywała do­ minującą rolę w gospodarstwach gramadczan. O d o m i n a c j i jakiejś gałęzi p r o d u k c j i chłopskiej mówi się najczęściej wówczas, gdy m a ona przewa­ żający udział p r o c e n t o w y w wartości p r o d u k c j i globalnej gospodarstwa. W odniesieniu d o przeszłości nie jesteśmy — niestety — w stanie ope­ rować t a k p r e c y z y j n y m i p o m i a r a m i . Źródła historyczne dotyczące r y n ­ k u widińskiego potwierdzają przewagę podaży produktów h o d o w l i chłop­ skiej n a d p r o d u k t a m i roślinnymi. T a k i e było zresztą zapotrzebowanie r y n k u . Zakres zastosowań produktów h o d o w l i w gospodarstwie d o m o w y m rodziny chłopskiej był o g r o m n y : od produktów spożywczych począwszy, aż po odzież, o b u w i e i różnego r o d z a j u sprzęty domowe. Wydaje się rów­ nież, iż ówcześni gospodarze określali się w swej aktywności gospodar­ czej przede w s z y s t k i m poprzez hodowlę, n a co znajdujemy w m a t e r i a ­ łach t e r e n o w y c h szereg pośrednich dowodów. A oto one. W r e k o n s t r u o ­ w a n y c h historiach r o d z i n i n f o r m a t o r z y spontanicznie w y m i e n i a l i dokład­ n i e li c z b y posiadanych zwierząt j a k o wskaźnik zamożności rodziny. N a j ­ starsi mieszkańcy w s i podkreślają, że n a początku stulecia — m i m o gło­ du ziemi — n i e zamieniano pastwisk na ziemie u p r a w n e , a k a r c z u n k i 3 5 Por. np. A Z E nr 378-V, 389-V, 390-V. �IRENA NIZINSKA, 21 DANUTA MARKOWSKA lasów w celu pozyskania terenów u p r a w n y c h należały do bardzo r z a d k i c h w y j ą t k ó w . Praca T . K o l e w e j dowodzi, j a k w i e l e obrzędów r o d o w y c h i r o d z i n n y c h wiąże się datami, treściami w i e r z e n i o w y m i i akcesoriami obrzędowymi z hodowlą. W p r a w d z i e p o j a w i a się w tej obrzędowości chleb — s y m b o l p r o d u k c j i roślinnej, ale w y d a j e się mieć wtórne z na ­ czenie w porównaniu z elementami i zespołami elementów, wywodzącymi się niewątpliwie z gospodarki p a s t e r s k o - h o d o w l a n e j . 36 37 Dwoistość ówczesnej h o d o w l i polegała na t y m , że niektóre j e j dzie­ dziny były n i e powiązane f u n k c j o n a l n i e z produkcją roślinną, inne n a t o ­ miast tworzyły z nią ścisły splot. H o d o w l a owiec i kóz miała raczej cha­ r a k t e r gospodarki pasterskiej, była zupełnie niezależna o d p r o d u k c j i roś­ l i n n e j gospodarstwa, a n a w e t wyodrębniała się od reszty działań wytwór­ czych przestrzennie, b o w i e m — j a k t o już powiedziano — odbywała się w gospodarstwie f i l i a l n y m — „na k o l i b i e " . Osoby zajmujące się w y p a ­ sem t y c h zwierząt — starsi mężczyźni i i c h pomocnicy — b y l i j a k b y o d ­ dzieleni, „oddelegowani" przez zespół roboczy do pełnienia t y c h zadań. Natomiast h o d o w l a t a k i c h zwierząt, j a k k r o w y , woły i bawoły, pozosta­ wała w głębokim związku f u n k c j o n a l n y m z uprawą r o l i . Bydło rogate było zarówno p r o d u k t e m przeznaczanym n a spożycie l u b sprzedaż, j a k i siłą roboczą wprowadzaną w proces p r o d u k c j i roślinnej już na samym jego początku (orka). Podwójny sens h o d o w a n y c h zwierząt — j a k o e f e k t u p r o d u k c j i i c z y n n i k a p r o d u k c j i zarazem — jest cechą specyficzną t r a d y ­ cyjnego gospodarstwa chłopskiego, odróżniającą j e ostro od wszelkiego t y p u nowoczesnych gospodarstw r o l n y c h , użytkujących siłę mechaniczną maszyn. W t y m systemie w z a j e m n y c h uwarunkowań pomiędzy c z y n n i k a m i p r o d u k c j i kapitał n i e odgrywał decydującej, czy n a w e t znaczniejszej r o ­ l i . S u m y u z y s k i w a n e ze sprzedaży artykułów gospodarstwa przeznacza­ n o n a wyposażenie córek, chroniąc w t e n sposób gospodarstwo przed podziałem fizycznym, l u b też spłacano długi, p o d a t k i i t p . Gotówka n i e była w stopniu g o d n y m u w a g i inwestowana w gospodarstwo, nie moder­ nizowała a n i nie rozszerzała jego p r o d u k c j i , n i e modyfikowała technolo­ g i i . Czasem w miejsce zniszczonego narzędzia k u p o w a n o n o w e l u b n a b y ­ w a n o nową sztukę i n w e n t a r z a żywego zamiast padłej. Gotówka miała więc rolę ochronną, a n i e produkcyjną w t y m t y p i e gospodarowania. Powiązania gospodarki chłopskiej ze środowiskiem n a t u r a l n y m , w e ­ wnętrzny splot wszystkich czynników p r o d u k c j i — oto w a r u n k i , które eliminowały możliwość spotęgowania działania któregokolwiek z c z y n n i - A Z E n r 379-V. Т. К o 1 e w a, Rola obrzędów rodowo-rodzinnych mady, „Etnografia P o l s k a " , t. 1 5 : 1 9 7 1 z. 1, s. 225-248. 3 6 37 w życiu mieszkańców Gra- �PODSTAWOWE ZAJĘCIA LUDNOŚCI WSI GHAMADA 25 ków dla zwiększenia p r o d u k t u końcowego, co stwarzało swoisty, „ w e ­ wnętrzny d e t e r m i n i z r n " t r a d y c y j n e j gospodarki chłopskiej. Jednakże interpretacja t r a d y c y j n e j gospodarki chłopskiej wyłącznie w kategoriach ekonomicznych byłaby uproszczeniem. Chłopskie gospoda­ rowanie jest b o w i e m n i e t y l k o systemem wytwórczym, ale także syste­ m e m społeczno-kulturowym. T e n jego aspekt omówimy poniżej. T r a d y c y j n e gospodarstwo chłopskie j a k o system społeczno-kulturowy W sformułowanej w e wstępie tezie powiedziano, że w t r a d y c y j n e j k u l ­ turze chłopskiej działalność wytwórcza splatała się ściśle i nierozłącznie z całym s t y l e m b y t o w a n i a r o d z i n y . Gospodarstwo było n i e t y l k o w a r s z t a ­ tem wytwórczym i miejscem pracy, lecz stanowiło bazę materialną d l a zaspokojenia szerokiego wachlarza l u d z k i c h potrzeb. D o m , zagroda, pola, łąki i lasy określały miejsce r o d z i n y w przestrzeni fizycznej i społecznej w s i — j e j uczestnictwo w sie'ci krewmaczo-sąsiedzkich powiązań. Współ­ czesna toponomastyka G r a m a d y nosi przejrzyste ślady d a w n y c h osiedli p a t r o n i m i c z n y c h , w których zamieszkiwało od k i l k u d o k i l k u n a s t u spo­ k r e w n i o n y c h ze sobą r o d z i n . Ciągłość społeczna międzypokoleniowa znajdowała realny w y r a z w ciągłości osadnictwa i subiektywną ekspresję w i d e n t y f i k o w a n i u się r o d z i n z szerszymi u g r u p o w a n i a m i r o d o w y m i , co w n a z e w n i c t w i e wyrażało się i wyraża p o dzień dzisiejszy używaniem „prekorów" . 3 8 39 W okresie, do którego sięgamy naszymi badaniami t e r e n o w y m i , „for­ mą rodzinną... była już n i e (klasyczna zadruga, a r o d z i n n y zespół gospo­ darczy, w skład którego wchodziły rodziny rodzonych i stryjecznych b r a ­ c i " *°. J a k k o l w i e k — w odróżnieniu od klasycznej zadrugi — tytuł włas­ ności z i e m i i i n n y c h środków p r o d u k c j i był w t y c h zespołach z i n d y w i d u a ­ l i z o w a n y i przysługiwał głowie rodziny, to jednak zarówno w odczuciu m o r a l n y m , j a k i p r a k t y c e społecznej gramadczan gospodarstwo t r a k t o ­ wane było j a k o zbiorowa własność i wartość r o d z i n y . Poczucie odpowie­ dzialności za t o dobro zbiorowe nie ograniczało się do a k t u a l n i e gospo­ darującego zespołu — gospodarstwo było b o w i e m swoistą własnością międzypokoleniowa, przejmowaną po przodkach z obowiązkiem p r z e k a ­ zania w j a k najlepszym stanie generacjom następnym. N a straży t e j międzypokoleniowej odpowiedzialności stali starsi, szanowani członko­ w i e „familii". Jest t o bardzo znamienne, iż pokrewieństwo określane j a ­ k o „familia" czy „basztina f a m i l i a " n i e odgrywało już w początkach X X 3 8 39 Ziwa 4 0 P o r . B i e r n a c k a , op. cit. Użycie przydomków j e s t w e w s i p o w s z e c h n e , starina. B i e r n a c k a , op. cit, s. 47-48. pisze o t y m m. i n . Marinow,, �26 IRENA NIZINSKA, DANUTA MARKOWSKA w i e k u istotnej r o l i w codziennej działalności gospodarczej gramadczan i miało raczej znaczenie samookreślające społecznie oraz sens obrzędowo^towarzyski , jednakże w razie m a r n o t r a w i e n i a gospodarstwa l u b n i e ­ sprawiedliwego jego podziału przez głowę wielkorodzinnego zespołu, star­ si członkowie „familii" ingerowali, wyrażali swoje potępienie moralne . Rodzina była załogą roboczą gospodarstwa, jego z b i o r o w y m użytkow­ n i k i e m oraz głównym konsumentem w y p r o d u k o w a n y c h w n i m dóbr. Jedność p r o d u k c y j n y c h i k o n s u m p c y j n y c h f u n k c j i t r a d y c y j n e j r o d z i n y chłopskiej oraz znaczenie w a r s z t a t u rolnego j a k o własności międzypoko­ leniowej tłumaczy identyfikację interesów rodziny i gospodarstwa. Udział j e d n o s t k i w t e j wspólnocie określony był j e j w i e k i e m , płcią, r o ­ lą w rodzinie, wkładem do zbiorowego wysiłku. Przydział pracy, zakres 41 42 Tab. 1. Gospodarstwa domowe według liczby ich członków we wsi Gramada w latach 1888-1900 Liczba gospo­ darstw domo­ wych ogółem 364 381 402 Odsetek gospodarstw domowych o liczbie członków powyżej 10 1 2—4 5—10 0,5 23,8 64,5 11.2 0,8 25,2 61,7 12.3 1J 21,4 68,2 8,7 kompetencji i p e r s p e k t y w y dziedziczenia j e d n o s t k i określone były j e j miejscem w s t r u k t u r z e zespołu rodzinnego'. Losy poszczególnych człon­ ków rodziny rozstrzygano w świetle interesów gospodarstwa i pozosta­ jącej w n i m rodziny. W t y m układzie zapadały decyzje co do małżeństwa dzieci, i c h m i g r a c j i stałej czy sezonowej, podjęcia pracy pozarolniczej i t d . Sens społeczno-kulturowy rodzinnej wspólnoty gospodarczej n a j d o b i t ­ niej u j a w n i a się w w i e l k o r o d z i n n y c h zespołach. M . B i e r n a c k a ukazuje w swej pracy i c h odmiany. Podkreślimy więc t y l k o niektóre i c h z n a m i e n ­ ne cechy. Wspólne gospodarowanie pokoleń było niewątpliwie w y r a z e m tendencji ochrony rozmiarów w a r s z t a t u rolnego. Było t o zjawisko p r z e j ­ ściowe: i n d y w i d u a l n a własność środków p r o d u k c j i — t o element k a p i t a ­ l i z m u , a zespołowość pracy i wspólnota odpowiedzialności — to elementy wcześniejszego u s t r o j u . Toteż w e wspólnotach t a k i c h wybuchały k o n f l i k ­ t y interesów, wyrażające o b i e k t y w n e sprzeczności tego zjawiska społeczno-ekonomicznego . Wspólne gospodarowanie pokoleń stabilizowało nie 43 4 1 P o r . B i e r n a c k a , op. c i t . ; К o 1 e w a, op. c i t . 4 2 P a t r z np. A Z E n r 389-V, 3 8 0 - V , 390-V. P a t r z np. A Z E n r 3 8 3 - V , 3 8 8 - V , 378-V, a także o p r a c o w a n i e Т. К o l e w e j , Rodzina i stosunki rodzinne w społeczności Bułgarów rodopskich, „Etnografia P o l ­ s k a " , t. 12 :1968, s. 431-451. 43 �PODSTAWOWE ZAJĘCIA LUDNOŚCI WSI 27 GRAMADA t y l k o r o z m i a r y , ale i sposób f u n k c j o n o w a n i a gospodarstwa. U b y t e k dóbr spowodowany wyposażaniem córek kompensowany był przez „miraż" sy­ n o w e j , który pozostawał w p r a w d z i e f o r m a l n i e indywidualną własnością młodych, ale praktycznie funkcjonował j a k o składowa wspólnoty gospo­ darczej . U b y t e k siły roboczej w w y n i k u wyjścia córki z d o m u znajdo­ wał kompensatę w sile roboczej synowej. Miało t o ogromne znaczenie, gdyż siła robocza l u d z k a była — j a k t o wyżej powiedzieliśmy — bardzo i s t o t n y m c z y n n i k i e m p r o d u k c j i . Ponadto prowadzenie filialnego gospo­ d a r s t w a n a k o l i b i e odrywało od zagrody w e w s i mężczyzn, a p r o d u k c j a roślinna angażowała przede w s z y s t k i m pracę k o b i e t (żęcie sierpami zbóż, o k o p y w a n i e k u k u r y d z y , u p r a w a ogrodów), podobnie j a k szeroki zakres przetwórstwa płodów gospodarstwa: tkanie, przędzenie, wyrób b i e l i z n y i różnego rodzaju m a k a t i okryć, p r z y g o t o w y w a n i e posiłków i k o n s e r w a ­ cja produktów spożywczych . P o p y t na kobiecą siłę roboczą w ówczes­ n y c h gospodarstwach tłumaczy zjawisko zawierania małżeństw przez męż­ czyzn w młodym w i e k u częstokroć ze starszymi k o b i e t a m i . W w i e l k o r o d z i n n y c h zespołach gospodarczych gospodarstwo stanowiło element sta­ ły, losy l u d z k i e podporządkowywano jego w y m o g o m . J a k dowodzi M . B i e r ­ nacka, w i e l o r o d z i n n e zespoły gospodarcze stanowiły zaledwie około 1 5 % ogółu gospodarstw d o m o w y c h w e w s i omawianego okresu. Dominowały więc liczebnie bądź t o r o d z i n y trzypokoleniowe złożone j e d y n i e z r o d z i ­ n y ojca, jednego z jego synów i wnuków, bądź r o d z i n y małe — d w u p o ­ koleniowe. W odróżnieniu od w i e l k o r o d z i n n y c h zespołów gospodarczych, r o d z i n y z i n d y w i d u a l i z o w a n e musiały szerzej korzystać z f o r m pomocy sąsiedzkiej p r z y pracach r o l n y c h l u b z n a j m u . Słabiej też zarysowywał się w n i c h o s t r y podział na prace męskie i kobiece, granice k o m p e t e n c j i i zwyczajowo ustalonych obowiązków płci bywały częściej przekraczane. Utrzymywał się natomiast p a t r i a r c h a l i z m k i e r o w n i c t w a gospodarczego, patrylokalność i u p r z y w i l e j o w a n i e synów w dziedziczeniu z i e m i . 44 45 46 4 7 Gospodarstwo stanowiło podstawę szerokiego zakresu f u n k c j i rodziny. W o p a r c i u o n i e zabezpieczano przyszłość dzieci i starość rodziców. Ro­ dzinna organizacja pracy stanowiła zarazem system w y c h o w a n i a i p r z y ­ g o t o w a n i a młodego pokolenia do przyszłej r o l i r o l n i k a — gospodarza. W w a r u n k a c h istnienia r o d z i n y wielopokoleniowej i wielodzietności dziecko chłopskie już w rodzinie przyswajało sobie umiejętność reagowa­ n i a n a wszelkie sytuacje społeczne, z j a k i m i zetknąć się miało w okresie dojrzałości. Uczyło się m i a n o w i c i e respektowania dystansu wobec starPor. B. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , "Warunki bytowe i wiejskiej w Gromadzie, „Etnografia P o l s k a " , t. 15 :1971 z. 1, s. 91. 4 4 4 5 4 6 4 7 Por. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , P o r . B i e r n a c k a , op. cit. op. cit. P a t r z n p . A Z E n r 377-V, 3 7 8 - V , 382-V, 3 8 3 - V . budżet rodziny �28 I R E N A NIZIÑSKA, D A N U T A MARKOWSKA szych w i e k i e m , podporządkowania i m , ale zarazem podporządkowywało sobie młodsze rodzeństwo i brało n a siebie obowiązek opieki n a d n i m . Zakres socjalizujących treści r o d z i n y t r a d y c y j n e j , realizowany w t o k u pracy i wyznaczony organizacją t e j pracy, był więc bardzo szeroki i miał dla j e d n o s t k i znaczenie podstawowe. Zarówno poziom k o n s u m p c j i r o d z i n y j a k i j e j r y t m i k a (okresy n i e ­ dostatków pożywienia i okresy obfitości) zdeterminowane były e f e k t y w ­ nością p r o d u k c j i . Podobnie przeplatanie się okresów wytężonej pracy i okresów względnego odpoczynku wyznaczone było rytmiką p r o d u k c j i gospodarstwa. S y m b o l a m i chłopskiego b y t o w a n i a stały się t a k i e wartości, j a k praca i chleb. Zdolność do pracy, umiłowanie pracy, szacunek dla pracy — oto k r y t e r i a oceny zarówno k a n d y d a t k i n a żonę, j a k i k a n d y d a t a n a kmeta, a chleb pojawiający się n a co dzień j a k o k u k u r y d z i a n y „prosenik" zmie­ niał się na obrzędowym stole w „Světa P e t k a " . PRZEOBRAŻENIA G O S P O D A R S T W A CHŁOPSKIEGO W OKRESIE MIĘDZYWOJENNYM P u n k t e m wyjściowym naszej analizy było t r a d y c y j n e gospodarstwo chłopskie przełomu X I X i X X w i e k u , p u n k t e m d o c e l o w y m — współczes­ n y system spółdzielczej gospodarki rolno-hodowlanej. Dlatego też okres międzywojenny p o t r a k t u j e m y skrótowo, wskazując jedynie najważniej­ sze k i e r u n k i zmian. U w a r u n k o w a n i a i s k u t k i przemian w s t r u k t u r z e agrarnej w s i Okres bezpośrednio po w o j n a c h bałkańskich i po I w o j n i e światowej cechuje się gwałtownym rozpadem w i e l k o r o d z i n n y c h zespołów gospodar­ czych, nasileniem podziałów ziemi, dalszym rozdrobnieniem s t r u k t u r y agrarnej. Jako na najważniejsze p r z y c z y n y t y c h z m i a n wskazują i n f o r ­ matorzy n a powiększanie się liczby ludności i wzrost tendencji i n d y w i ­ dualistycznych w młodszym p o k o l e n i u . W w i e l u h i s t o r i a c h r o d z i n mówi się o waśniach synowych ze świekrami jako bezpośrednim powodzie „ w y ­ dzielania" się młodych . 48 49 Istotnie, w latach międzywojennych liczba ludności w s i systematycz­ nie wzrastała, jednakże zjawisko t o n i e przybrało rozmiarów „eskplozji demograficznej". Jak dowodzą dane tabeli 2, n a przestrzeni l a t 1920-1946 ludność w s i wzrastała względnie systematycznie i powiększyła się ogółem o 30,8%, a więc średnio rocznie przybywało niewiele ponad 1 % . 4 8 P a t r z np. A Z E n r 377-V, 378-V, 3 7 9 - V , 380-V, 387-V. 4 9 P a t r z n p . A Z E n r 4 7 - V , 382-V. �PODSTAWOWE ZAJĘCIA LUDNOŚCI WSI G R A M A D A Tab. 2. Przyrost liczby ludności wsi Gramada w latach Lata 1920 Liczba Odsetek w stosunku ludności do 1920 roku 3 567 100,0 1926 4 092 114,4 1934 4404 120,6 1946 4 668 130,8 29 1920-1946 Źródło Rezultati ot prebrojawaneto n a naselenijeto w carstwo Bałgarija n a 31 dekembri 1920, Okrąg Widin. K n . I I I , 1929, s. 6-7 Statisticzeski Godisznik na Okrąg Widin — 1964 (1966), s. 10 Ważniejsze wydają się i n n e przyczyny, związane ze zmianą o r i e n t a c j i p r o d u k c y j n e j gospodarstw. Zarówno charakter p o p y t u rynkowego, j a k i propaganda i n n o w a c j i rolniczych skłaniały gospodarstwa chłopskie do zwrócenia większej u w a g i n a produkcję roślinną i n a funkcjonalne powią­ zanie h o d o w l i z u p r a w a m i p o l o w y m i . Ograniczeniu i stopniowemu z a n i ­ k o w i ulegało dawne ekstensywne pasterstwo, oparte o gospodarstwo f i ­ l i a l n e — kolibę. J a k dowodzi w swej pracy M . Pokropek, mężczyźni prze­ b y w a l i dawniej p o 8-9 miesięcy w r o k u n a k o l i b i e . L i k w i d a c j a k o l i b spo­ wodowała, że wszyscy członkowie r o d z i n y m u s i e l i pomieścić się w j e d ­ n y m d o m u — d o m stawał się za ciasny, niewygodny, co skłaniało do „wydzielania się" m n i e j s z y c h jednostek ze wspólnoty domowej i p r o d u k ­ cyjnej . N o w a orientacja p r o d u k c y j n a oznaczała konieczność w p r o w a ­ dzania ulepszeń technicznych, eksperymentowania, a skostniały sposób gospodarowania w r a m a c h w i e l k o r o d z i n n e j wspólnoty n i e sprzyjał t y m zmianom. Jednocześnie młodzi mężczyźni powracający z w o j e n s t a w a l i się nosicielami tendencji i n d y w i d u a l i s t y c z n y c h . N i e t y l k o rozpad w i e l k o r o d z i n n y c h zespołów gospodarczych, ale także wcześniejsze usamodziel­ n i a n i e się gospodarcze młodych w rodzinach z i n d y w i d u a l i z o w a n y c h było przyczyną p o w s t a w a n i a n o w y c h g o s p o d a r s t w . Podziały rodzinne z i e m i były więc główną przyczyną rozdrobnienia s t r u k t u r y agrarnej. Działały także i n n e c z y n n i k i , występujące już w gospodarce chłopskiej w okresach wcześniejszych, a nasilające się w latach międzywojennych. Chodzi o zja­ w i s k o uszczuplania rozmiarów gospodarstw l u b n a w e t i c h l i k w i d a c j i w s k u t e k zadłużeń u l i c h w i a r z y . Tendencji w k i e r u n k u rozdrobnienia s t r u k t u r y agrarnej przeciwdziałała, j a k k o l w i e k w ograniczonym stopniu, możliwość k u p n a ziemi nadającej się pod uprawę z zapasów wspólnoty gminnej . 50 51 52 5 3 5 4 5 0 5 1 5 2 Pokropek, op. cit, s. 177. B i e r n a c k a , op. cit, s. 41. P a t r z np. A Z E n r 390-V. 53 P a t r z n p . A Z E n r 3 8 3 - V . Tamże. 54 �30 IRENA NIZINSKA, DANUTA MARKOWSKA Zahamowanie dalszego postępu r o z d r a b n i a n i a gospodarstw zapowiada­ ła tendencja do ograniczania liczby p o t o m s t w a w r o d z i n i e . N i e m n i e j jednak okres międzywojenny cechuje spadek przeciętnego areału gospo­ darstw, wzrost liczebny w a r s t w y małorolnych i bezrolnych oraz obniżanie się areału gospodarstw m o d a l n y c h . Według relacji informatorów modalne gospodarstwo G r a m a d y końca l a t 20-tych mieściło się w przedziale 40-50 dekarów, a zaledwie k i l k a było gospodarstw o p o w i e r z c h n i powyżej 200 dekarów . Za gospodarstwo „średnie", gwarantujące m i n i m u m środków u t r z y m a n i a przeciętnej r o ­ dzinie, uważano 50-100-dekarowe; gospodarstwo powyżej 100 dekarów uchodziło za bogate, a jego właściciela nazywano „czorbadżija"; za „bied­ n e " uchodziły gospodarstwa 20-50-dekarowe, a m i a n e m „nędzy" określa­ no sytuacje właścicieli 10-20-dekarowych g o s p o d a r s t w . Z w r a c a więc uwagę fakt, iż gospodarstwo modalne miało areał ziemi niższy niż uzna­ n y społecznie za wystarczający do u t r z y m a n i a r o d z i n y . Wydaje się, iż i n ­ f o r m a t o r z y t r a f n i e określili granicę między możliwościami rolniczego b y ­ t o w a n i a a koniecznością poszukiwania uzupełniających, pozarolniczych źródeł dochodu. Z n a j d u j e m y na to pośrednie dowody. Jak w y n i k a z ze­ stawień W. Paprockiej, p r a w i e 9 0 % rzemieślników okresu międzywojen­ nego t o właściciele gospodarstw o areale powyżej 50 dekarów, j e d y n i e 10,7% miało gospodarstwa 50- i więcej d e k a r o w e . Z drugiej strony wśród członków k o o p e r a t y w y k r e d y t o w e j „Sztastije", która służyła ochro­ ną i pomocą r o l n i k o m , przeważa liczebnie kategoria właścicieli gospodarstw 50-100-dekarowych, a więc t a , która w o p i n i i gramadczan miała szanse pozostania „gospodarzami" . Dane o członkach k o o p e r a t y w y przedsta­ w i a m y w tabeli 3. 5 5 56 57 58 59 Główne s k u t k i przemian s t r u k t u r y agrarnej okresu międzywojennego można b y scharakteryzować następująco. a) wzrósł p o p y t na ziemię, podniosły się ceny ziemi. Wzrastającemu p o p y t o w i n i e odpowiadały r o z m i a r y podaży ; b) rozwinął się i upowszechnił system dzierżaw zarówno z i e m i cer­ k i e w n e j czy g m i n n e j , j a k i p r y w a t n e j . Według relacji agronoma w s i W. W. Buzowa, w latach 30-tych i 40-tych około 10-15 zamożnych gospo­ darzy oddawało stale część z i e m i n a „izpolicę", a korzystało z dzierżawy od 150-200 r o d z i n . Dzierżawione działki wynosiły o d 5 do 6 dekarów . 6 0 61 5 5 P o r . B i e r n a c k a , op. cit. 5 6 P a t r z A Z E n r 379-V. 5 7 P a t r z np. A Z E n r 4 7 - I X o r a z 3 7 9 - V . 5 8 P o r . P a p r o c k a , op. cit, s. 127. I n f o r m a c j e o tej k o o p e r a t y w i e z a w i e r a o p r a c o w a n i e s k i e j , c y t o w a n e wyżej. A Z E nr 388-V. 5 9 60 6 1 A Z E n r 388-V. B. Kopczyńskiej-Jawor- �PODSTAWOWE ZAJĘCIA LUDNOŚCI WSI 31 GRAMADA Tab. 3. Areał gospodarstw członków kooperatywy „Sztastije" we wsi Gromada Obszar gospodarstw rol­ nych w dekarach do 20 Liczba gospodarstw 7 Odsetek ogółu gospodarstw 20-50 16 11,1 25,4 50-100 25 39,7 100-150 6 150-300 8 9,5 12,7 powyżej 300 1 1,6 63 100,0 Razem: Według zachowanego źródła archiwalnego w r o k u gospodarczym 1939-1940 cerkiewne ziemie o r n e dzierżawiło 14 gospodarzy, p r z y czym w i e l ­ kość działek dzierżawionych wahała się od 5,7 do 30 d e k a r ó w ; c) j e d y n i e większe obszarowo gospodarstwa, zdolne ponieść r y z y k o i n n o w a c j i , mogły sobie pozwolić n a n a b y w a n i e maszyn r o l n i c z y c h i w p r o ­ wadzanie śmielszych ulepszeń w u p r a w a c h czy h o d o w l i . Obszar gospo­ darstwa stał się więc j e d n y m ze współwyznaczników procesów m o d e r n i ­ zacyjnych; d) zamożne gospodarstwa coraz bardziej uzależniały o d siebie ekono­ micznie gospodarstwa średnio- i małorolne, zarówno w s k u t e k oddawania i m ziem w dzierżawę, j a k i wypożyczania maszyn r o l n i c z y c h . Uzależnienia ekonomiczne prowadziły częstokroć do zależności społecznych i p o l i t y c z ­ nych ; 62 6 3 e) przeobrażenia s t r u k t u r y agrarnej znacznie silniej niż w okresach poprzednich różnicowały sposób gospodarowania poszczególnych k a t e g o r i i obszarowych gospodarstw, określały t y p i c h doświadczenia produkcyjnego. Zagospodarowanie z i e m i a wiodące k i e r u n k i p r o d u k c y j n e Jak już powiedziano, okres międzywojenny cechuje przesunięcie p u n k ­ t u ciężkości z gospodarki pastersko-hodowlanej n a u p r a w y roślinne oraz z m i a n y jakościowe w h o d o w l i . Łączyło się z t y m rozszerzanie terenów u p r a w n y c h kosztem nieużytków, p a s t w i s k i lasów. N i e m a m y niestety możliwości dokonania p r e c y z y j n y c h porównań tego stanu w poszczegól­ n y c h okresach historycznych. Dzieje r o d z i n zdają się wskazywać, iż w większości przypadków udział ziemi ornej w ogólnym areale gospo­ darstw sprzed I w o j n y światowej wynosił 60-70%, natomiast w okresie 62 63 Okrążeń Darżawen A r c h i w W i d i n , fond n° 465, op. n° 1, a r c h . e d . n° 28, n l b . A Z E n r 388-V. �32 IRENA NIZINSKA, DANUTA MARKOWSKA międzywojennym kształtował się powyżej 7 5 % . Nasilenie r o d z i n n y c h działów z i e m i prowadziło do dalszego rozrzucenia przestrzennego i zwię­ kszenia liczby działek składających się n a jedno gospodarstwo. W l a t a c h 20-tych modalne gospodarstwo, t j . 40-50-dekarowe, miało ziemię co n a j ­ m n i e j w 8 miejscach o d d a l o n y c h o d zagrody o 6-7, a n a w e t 10 k m . 64 W latach międzywojennych utrzymywał się też stan przestrzennego przemieszania gruntów g m i n n y c h z p r y w a t n y m i . W p r a w d z i e w latach 1925-1928 dokonano pierwszego p o m i a r u w s i i wyodrębniono t e d w a r o ­ dzaje gruntów, jednakże nadania i sprzedaż gruntów g m i n n y c h rychło spowodowały p o n o w n e zatarcie granic. W o m a w i a n y m okresie wzrasta stale efektywność p r o d u k c y j n a ziemi u p r a w n e j . W początkach okresu międzywojennego w przeciętnych gospo­ darstwach jeszcze corocznie ugorowało 2 5 - 3 0 % z i e m i . Gospodarstwo o po­ w i e r z c h n i 40-50 dekarów było w stanie użyźniać nawozem n a t u r a l n y m około 1 0 % z i e m i . W latach 20-tych upowszechniła się u p r a w a l u c e r n y , jednakże przeznaczano pod nią n i e więcej niż 1 0 % z i e m i . Łącznie więc obszar z i e m i ulepszanej wynosił około 2 0 % . Jednakże już pod koniec lat 30-tych w w i e l u gospodarstwach przeznaczano p o d uprawę l u c e r n y do 3 0 % , a n a w e t więcej z i e m i u p r a w n e j . W okresie międzywojennym utrzymały się w zasadzie rodzaje u p r a w i a n y c h wcześniej roślin, j e d n a k ­ że stale upowszechniały się i c h uszlachetnione odmiany. Nową rośliną uprawną była lucerna. W przeciętnym gospodarstwie u p r a w i a n o więc przede w s z y s t k i m pszenicę następnie kukurydzę, nieco owsa i jęczmienia oraz lucernę. Ze strączkowych utrzymały się u p r a w y fasoli i bobu. U p r a ­ w a w a r z y w nadal zajmowała m i n i m a l n y obszar, j a k k o l w i e k pod wpły­ w e m propagandy miejscowej szkoły rolniczej zwiększyła się nieco pod koniec l a t 30-tych. W i n n i c e posiadało niewiele ponad 2 0 % gospodarstw. W h o d o w l i utrzymały się dawne rodzaje zwierząt, lecz zmianie uległy ich wzajemne proporcje, podobnie j a k i hodowane rasy. Ograniczono l i ­ czebność stad owiec, a upowszechniająca się n o w a rasa n i e mogła już być hodowana wyłącznie na wypasie n a t u r a l n y m . Pod wpływem propagandy oświatowej w r o l n i c t w i e w w i e l u gospodarstwach zastępowano woły k r o ­ w a m i , które służyły zarówno za zwierzęta robocze, j a k i dojne. Zwróco­ no też baczniejszą uwagę n a hodowlę nierogacizny i d r o b i u . Godny p o d ­ kreślenia jest fakt, iż z wyjątkiem kóz żadnego rodzaju zwierząt n i e h o ­ dowano w okresie międzywojennym wyłącznie n a wypasie n a t u r a l n y m . H o d o w l a uzależniała się stopniowo coraz bardziej od p r o d u k c j i roślin­ nej g o s p o d a r s t w a . 6 5 66 6 4 A Z E n r 388-V. 65 A Z E n r 388-V. 6 ° A Z E n r 379-V, 389-V. �PODSTAWOWE ZAJĘCIA LUDNOŚCI WSI GRAMADA 33 W o m a w i a n y m okresie nastąpiła więc intensyfikacja u p r a w oraz ściś­ lejsze powiązanie f u n k c j o n a l n e h o d o w l i z u p r a w a m i p o l o w y m i . Z i e m i a była w t y m okresie niewątpliwie lepiej zagospodarowana niż w prze­ szłości, a r o l a eksploatacji g o t o w y c h bogactw środowiska naturalnego w porównaniu z „wygospodarowywaniem'' r e l a t y w n i e zmalała. Rzecz jas­ na, mówimy o tendencji, a nie o zjawiskach powszechnych. Modernizacja gospodarki rolno-hodowlanej W szerokiej perspektywie historycznej, obejmującej rozległy obszar czasowy od schyłku X I X stulecia aż po chwilę bieżącą, wyodrębnić moż­ na cztery zasadnicze etapy modernizacji gospodarki rolno-hodowlanej w e w s i Gramada. Pierwszy z n i c h obejmuje okres od początków X X w i e k u aż po w o j n y bałkańskie, k i e d y to cały system gospodarowania pozostawał t r a d y c y j n y , a j e d y n i e o r k a uległa modernizacji w s k u t e k upowszechnienia się żelaz­ n y c h pługów. Wprowadzenie t e j i n n o w a c j i n i e zaważyło jednak w spo­ sób i s t o t n y n a całokształcie sposobu gospodarowania. D r u g i etap obejmuje okres od w o j e n bałkańskich aż po drugą poło­ w ę l a t 20-tych i cechuje się w p r o w a d z e n i e m najnowocześniejszych młocarni o napędzie l o k o m o b i l o w y m . Jednocześnie zachowany został t r a d y ­ c y j n y sposób u p r a w i sprzętu zbóż. T e n etap modernizacji wywarł donio­ słe s k u t k i w dziedzinie powiązań ekonomicznych gospodarstw, zaostrzył sprzeczności interesów, pogłębił r o z w a r s t w i e n i e społeczno-ekonomiczne w s i , prowadził do nowego układu g r u p interesów i f o r m w a l k i k o n k u r e n ­ cyjnej. Z d r u g i e j s t r o n y wprowadził on w doświadczenie p r o d u k c y j n e rolników rewolucjonizujący element — zrozumienie r o l i t e c h n i k i w go­ spodarowaniu. Trzeci okres obejmuje drugą połowę l a t 20-tych aż po r o k 1948, t j . początki k o l e k t y w i z a c j i . Cechuje go w p r o w a d z a n i e zarówno d r o b n i e j ­ szych, j a k i poważnych i n n o w a c j i w e w s z y s t k i c h dziedzinach gospodaro­ w a n i a : w rodzajach i sposobach u p r a w , w zestawach narzędzi rolniczych, w rodzajach h o d o w a n y c h zwierząt, w zabiegach zootechnicznych, w o r ­ ganizacji z b y t u i sposobach p r z e t w a r z a n i a płodów gospodarstwa n a uży­ tek domowy. T e n etap miał znaczenie szczególne. Modernizacja objęła b o ­ w i e m n i e t y l k o w s z y s t k i e p r a w i e działy pracy r o l n i k a , ale także p r a w i e wszystkie gospodarstwa, j a k k o l w i e k w stopniu nierównym. Z m i a n y m o ­ dernizacyjne powiązane były z oddziaływaniem propagandy oświatowej i aktywizacją ruchów spółdzielczych. T a modernizacja miała nie t y l k o znaczenie ekonomiczne — zmieniała mentalność mieszkańców w s i . C z w a r t y etap modernizacji wiąże się z p o w s t a n i e m i r o z w o j e m r o l n i ­ czej spółdzielni p r o d u k c y j n e j . 3 — Etnografia Polska, XVI/1 �34 I R E N A NIZIÑSKA, D A N U T A MARKOWSKA Poniżej wskażemy w porządku chronologicznym n a najważniejsze zmiany w gospodarowaniu gramadczan w okresie międzywojennym, czyli z m i a n y przypadające n a d r u g i i trzeci z wyróżnionych etapów m o d e r ­ nizacji. Pierwsze młocarnie o napędzie l o k o m o b i l o w y m pojawiły się w e w s i już około 1910 г., ale upowszechniły się dopiero po w o j n i e . W drugiej połowie l a t 20-tych było i c h już 12, a liczba właścicieli wynosiła m . w . 35-36, k u p o w a n e bywały b o w i e m n a spółkę przez 2, 3, a n a w e t 4 gospo­ darzy. Właściciele młocarni z a t r u d n i a l i t z w . „maszynistę", który p o o d ­ b y c i u kursów w W i d i n i e zyskiwał formalne u p r a w n i e n i a do obsługi t y c h maszyn. Czasem „maszynistą" zostawał s y n l u b w n u k któregoś ze współ­ właścicieli. Początkowo właściciele maszyn pobierali za młockę „dziesię­ cinę", t j . co dziesiątą „ k o f ę " zboża. W miarę upowszechnienia się mło­ carni zaczęto pobierać co piętnastą „kofę", aż doszło do co dwudziestej. Obniżenie opłat było r e z u l t a t e m w a l k i k o n k u r e n c y j n e j , j a k a toczyła się nie t y l k o pomiędzy m i e j s c o w y m i właścicielami maszyn, ale także w i d i n i a n a m l , którzy wypożyczali swe maszyny mieszkańcom G r a m a d y . N a ­ rastająca k o n k u r e n c j a skłoniła właścicieli młocarń d o stworzenia na prze­ łomie 1936/1937 r o k u specjalnego związku, którego zadaniem było zapo­ bieganie walce k o n k u r e n c y j n e j i ochrona przed ruiną słabszych i m n i e j zaradnych spośród właścicieli . 61 Do stosunkowo wczesnych i n n o w a c j i zaliczyć należy w p r o w a d z e n i e i upowszechnienie krów rasy simentalskiej. Pierwsze egzemplarze p o j a ­ wiły się w Gramadzie już n a przełomie 1910/1911 r o k u i pochodziły z są­ siadujących rejonów S e r b i i , gdzie hodowla o d d a w n a była dobrze r o z w i ­ nięta. Upowszechniła się ta rasa w e w s i w d r u g i e j połowie l a t 20-tych. N o w o w p r o w a d z o n a rasa górowała w y b i t n i e mlecznością n a d dawną, miejscową. W latach 30-tych zaczęto w w i e l u gospodarstwach zastępo­ wać woły k r o w a m i . Działo się t o za radą i namową agronomów, którzy z w r a c a l i uwagę, iż k r o w y są d l a średnio- i małorolnych gospodarstw znacznie bardziej opłacalne, gdyż mogą być jednocześnie używane j a k o zwierzęta robocze i rozpłodowe. S k u t k i t e j propagandy były widoczne. W 1944 r o k u G r a m a d a miała już p r a w i e 1300 krów, a n a w y s t a w i e r o l n i ­ czej w W i d i n i u w 1945 r. wieś otrzymała premię M i n i s t e r s t w a R o l n i c t w a za piękne okazy bydła rogatego. Czynna obecnie w W i d i n i u h o d o w l a n a stacja doświadczalna, specjalizująca się w h o d o w l i krów rasy sementalskiej, działała już w okresie międzywojennym dostarczając o k o l i c z n y m w s i o m sztuk rozpłodowych. Według relacji ówczesnego agronoma w s i , W. W. Buzowa, mieszkańcy G r a m a d y szybciej i z m n i e j s z y m i o p o r a m i p r z y j m o w a l i i n n o w a c j e w dziedzinie h o d o w l i niż w u p r a w i e roślin. Moż- 6 7 AZE nr 388-V, 389-V. �PODSTAWOWE ZAJĘCIA LUDNOŚCI W S I 35 GRAMADA na b y się w t y m dopatrzyć k o n t y n u a c j i dawnej o r i e n t a c j i h o d o w l a n o - p a sterskiej gramadczan . D o stosunkowo wczesnych i n n o w a c j i zaliczyć też należy uprawę l u ­ cerny. Pojawiła się o n a w p r a w d z i e już około 1920 r o k u , ale początkowo przeznaczano pod nią j e d y n i e około 1 0 % ziemi u p r a w n e j . Dopiero p o d koniec l a t 30-tych większość gospodarstw zasiewała 2 5 — 3 0 % lucerną,, a niektóre n a w e t do 4 0 % . Po zasiewie najczęściej zostawiano lucernę n a okres 6 l a t , pierwszy pokos przeznaczano n a karmę, z d r u g i e j zbierano ziarno na n o w y siew, pozostałe znów przeznaczano na karmę. Zastosowa­ nie t e j rośliny stało się powszechne i w i e l o s t r o n n e : suszoną lucerną k a r ­ miono w z i m i e bydło i drobniejszy i n w e n t a r z , sproszkowaną dosypywano do k a r m y nierogacizną© i p t a c t w u d o m o w e m u , a nadto ziarno l u c e r n y sprzedawano T o w a r z y s t w u Rolniczemu. Była t o bardzo opłacalna, a w d o ­ d a t k u n i e pracochłonna u p r a w a . 68 69 Dalsze ożywienie procesów m o d e r n i z a c y j n y c h wiąże się z p o w s t a n i e m w e w s i p o d koniec 1927 r o k u Szkoły Rolniczej, która ściśle współpraco­ wała z u t w o r z o n y m wcześniej T o w a r z y s t w e m R o l n i c z y m . L a t a trzydzieste to okres wszechstronnej pracy oświatowej. Łącznie z nauczycielstwem miejscowej szkoły podstawowej (progimnazjum) liczba i n t e l i g e n c j i w e w s i sięgała 30 osób, z których wszystkie uczestniczyły w pracy oświato­ w e j . N a przełomie l a t 20- i 30-tych propagowano modernizację b u d y n ­ ków gospodarczych. Mieszkańcy w s i b u d o w a l i n o w e obory, k u r n i k i , beto­ n o w a l i doły przeznaczone n a nawóz. L a t a k r y z y s u ekonomicznego 19321934 zahamowały procesy modernizacyjne, ale już w 1935 r. nastąpiłoponowne i c h ożywienie. Pojawiły się n o w e g a t u n k i pszenicy, wyhodowane' w stacji doświadczalnej w Russe. W porównaniu z d a w n y m m i e j s c o w y m g a t u n k i e m , którego zbiór z dekara wynosił 90-150 k g , n o w y g w a r a n t o ­ wał zbiór w granicach 150-200 k g , a najlepsza z o d m i a n (oznaczona n u ­ m e r e m 159) — n a w e t 250 k g . T a ostatnia odmiana upowszechniała się p o w o l i , i t o dopiero w latach 1935-1942, głównie wśród najzamożniejszych gospodarzy, cena z i a r n a siewnego była b o w i e m stosunkowo w y ­ soka. W połowie l a t 30-tych zmianie uległa u p r a w a z i e m i p o d kukurydzę. D a w n i e j orano ziemię t y l k o raz — wiosną, i za pługiem sadzono k u k u r y ­ dzę. Szkoła rolnicza propagowała podwójną orkę — jesienią 'i wiosną, co dawało znacznie lepsze p l o n y . Z w i e l k i m i o p o r a m i i stosunkowo późno, bo z końcem l a t 30-tych, zaczęto stosować nawozy sztuczne . 70 71 K u l t y w a t o r y i isiewniki rzędowe pojawiły się z początkiem l a t 30-tych ale upowszechniły się dopiero pod koniec tego dziesięciolecia. Siew r z ę 8 8 6 9 70 71 A Z E n r 379-V, 388-V, 389-V. A Z E n r 382-V, 388-V, 389-V. P o r . B i e r n a c k a , op. cit. P a t r z np. A Z E n r 388-V. �36 IRENA NIZINSKA, DANUTA MARKOWSKA d o w y nie przyjął się jednak w e w s i . Jeszcze w 1944 r o k u ponad 5 0 % go­ spodarzy siało ręcznie . Okopywaczka ciągniona przez woły pojawiła się też w latach 30-tych i p o w o l i zastępowała ręczne o k o p y w a n i e motyką. N i e została jednakże powszechnie przyjęta. Od 1937 r o k u czynna była w e w s i stacja oczysz­ czania z i a r n a siewnego. Pracę tej stacji finansowała „obsztina", zgodnie z zarządzeniem M i n i s t e r s t w a R o l n i c t w a . Znaczne z m i a n y nastąpiły w okresie międzywojennym w dziedzinie h o d o w l i owiec. W miejsce rasy lokalnej w p r o w a d z o n o w latach 19351937 krzyżówkę zwaną „plewemska czernoglawa". Podczas gdy owce r a ­ sy l o k a l n e j osiągały wagę 25-30 k g , n o w a rasa dochodziła do 60-70 k g . Mleczność dawnej rasy wynosiła 25-35 1 n a sezon, a nowej 70-80 1; zdarzały się n a w e t sztuki dające, do 100 1. D a w n e owce dawały 1-1,5 k g wełny n i s k o g a t u n k o w e j , o s t r e j ; natomiast n o w e 2,5—3 k g wełny mięk­ k i e j , w y s o k o g a t u n k o w e j . Ta nowa rasa owiec wymagała jednakże znacz­ n i e staranniejszej opieki niż dawna, przystosowana do l o k a l n y c h w a r u n ­ ków. Toteż w p r o w a d z e n i e nowego g a t u n k u owiec łączyło się powszech­ n i e ze spadkiem liczebności stada. Wypas n a t u r a l n y okazał się n i e w y ­ starczający — „plewenska czernoglawa" wymagała d o k a r m i a n i a otręba­ m i , nie w s z y s t k i e pastwiska były dla niej odpowiednie. Bodźcem skłania­ jącym do h o d o w a n i a owiec o wyższej mleczności było u t w o r z e n i e w e w s i serowarni („mandra"), skupującej m l e k o owcze. W ciągu sezonu przera­ biała ona do 300 t y s . litrów m l e k a . 72 7S Procesy modernizacyjne okresu międzywojennego napotykały poważ­ ne hamulce n a t u r y o b i e k t y w n e j , a m i a n o w i c i e : a) rozdrobnienie ziemi, wielość działek w gospodarstwie, uniemożliwiające racjonalną m o d e r n i ­ zację technologii u p r a w y ; b) ubóstwo gospodarstw średnio- i małorol­ nych, nie pozwalające na nabycie droższych narzędzi i maszyn r o l n i ­ czych; c) zmienność k o n i u n k t u r y r y n k o w e j — wahania cen n a p r o d u k t y rolno-hodowlane. N i e m n i e j jednak w t y m właśnie okresie wyrastały w z o r y osobowe „światłego r o l n i k a " i „nowoczesnej gospodyni". D z i e w ­ częta uczęszczały b o w i e m n a równi z chłopcami d o szkoły rolniczej, a k o b i e t y korzystały ze szkolenia fachowego częstokroć bardziej a k t y w ­ n i e niż mężczyźni *. 7 S t r u k t u r a klasowa a procesy profesjonalizacji W odróżnieniu o d wcześniejszych okresów historycznych w latach międzywojennych s t r u k t u r a klasowa gospodarstw chłopskich wyrażała się n i e t y l k o różnicami w r o z m i a r a c h posiadanych środków p r o d u k c j i , ale 7 2 73 7 4 Tamże. P a t r z n p . A Z E n r 379-V, 3 8 2 - V . A Z E n r 388-V. �PODSTAWOWE ZAJĘCIA LUDNOŚCI WSI GRAMADA 37 także w i c h jakości. Z t a k i m w y z n a c z n i k i e m pozycji klasowej, j a k i m był areał posiadanej ziemi, łączyło się b o w i e m posiadanie maszyn, udosko­ n a l o n y c h narzędzi rolniczych, uszlachetnionych gatunków zwierząt i r o ­ ślin, słowem: wyższy jakościowo t y p wyposażenia materialnego gospo­ darstwa. Występowała więc dialektyczna zależność pomiędzy c z y n n i k a m i konstytuującymi pozycję klasową: polaryzacja w stanie posiadania z i e m i określała możliwość n a b y w a n i a maszyn r o l n i c z y c h , a z k o l e i ów wtórny element — posiadanie maszyn — polaryzował gospodarstwa chłopskie. Jest t o logika modernizacji technicznej w w a r u n k a c h u s t r o j u k a p i t a l i ­ stycznego. W okresach poprzednich t r a d y c y j n y system gospodarki ekstensywnej kamuflował niejako nierówności klasowe, a użytkowanie wspólnot w i e j ­ skich kompensowało częściowo niedostatek z i e m i w p r y w a t n y m włada­ n i u r o d z i n y . I n t e n s y f i k a c j a i modernizacja gospodarki zaostrzyła z całą bezwzględnością nierówności ekonomiczno-społeczne. Jednocześnie w okresie międzywojennym krystalizowały się niektóre elementy profesjonalizacji pracy r o l n i k a . W świetle przyjętej przez nas d e f i n i c j i n a b y w a n i e maszyn rolniczych i narzędzi fabrycznych oznaczało przecież wzrost uczestnictwa p e w n y c h k a t e g o r i i gospodarstw chłopskich w społecznym podziale pracy w skali społeczeństwa globalnego i w w y ­ m i a n i e efektów pracy. Podobny sens miała p r o d u k c j a t o w a r o w a gospodarstw chłopskich. D o ­ dajmy, iż szersze korzystanie z wiedzy fachowej w działalności wytwór­ czej to także zalążek profesjonalizacji. Jednakże w w a r u n k a c h ubóstwa materialnego ogromnej masy r o d z i n chłopskich, niepewności k o n i u n k t u r y gospodarczej w k r a j u , w w a r u n ­ kach w y z y s k u i zagrożenia, n i e istniały — rzecz jasna — szanse głębsze­ go zaawansowania tego procesu. Toteż mówimy t y l k o o kształtowaniu się niektórych elementów modelu zawodowego, a n i e o u z a w o d o w i e n i u pracy ówczesnych rolników. Gospodarstwo chłopskie omawianego okresu p r o ­ dukowało j a k d a w n i e j wszystkie niezbędne do u t r z y m a n i a r o d z i n y a r t y ­ kuły spożywcze. Praca r o d z i n y r o l n i k a stanowiła splot w i e l o r a k i c h , n i e wyodrębniających się czynności. N i e występowały więc jeszcze bardzo istotne elementy zawodu. Stale postępująca pauperyzacja uboższych w a r s t w chłopskich p o w o ­ dowała wzrost liczebny k a t e g o r i i małorolnych i bezrolnych, stanowiących potencjalnych kandydatów do różnorodnych zawodów pozarolniczych. Jednakże n i e t y l k o w Gramadzie, ale w całym okręgu w i d i n s k i m , szanse zatrudnienia pozarolniczego były z n i k o m e . Zajęcia pozarolnicze czy t r u d n i e n i e się h a n d l e m także n i e dawało g w a r a n c j i stabilizacji docho­ dów, stąd k u r c z o w e t r z y m a n i e się kawałka ziemi zarówno przez w y s o 75 Patrz: P a p r o c k a , op. c i t . �IRENA NIZINSKA, 38 DANUTA MARKOWSKA k o k w a l i f i k o w a n e g o r o b o t n i k a czy rzemieślnika, j a k i bogatego n a w e t k u p c a . Zacofanie ekonomiczne i zagrożenie k r y z y s a m i gospodarczy­ m i — o t o przyczyny, d l a których a n i praca r o l n i k a n i e mogła przekształ­ cić się w zawód, a n i trudniący się zajęciami p o z a r o l n i c z y m i n i e rezygno­ w a l i z pozycji właściciela kawałka ziemi. 7 6 SPÓŁDZIELCZA G O S P O D A R K A ROLNO-HODOWLANA A k t u a l n y system spółdzielczej gospodarki jest efektem wieloletniego procesu, u w a r u n k o w a n e g o zarówno dziedzictwem odległej i bliższej przeszłości, j a k i działaniami p l a n o w y m i zmierzającymi d o urzeczywist­ nienia m o d e l u socjalistycznego przedsiębiorstwa. Poniżej omówimy więc fazę bezpośrednio poprzedzającą kolektywizację. W przededniu k o l e k t y w i z a c j i Procesy ekonomiczno-społeczne okresu międzywojennego stworzyły w i e l e przesłanek o b i e k t y w n i e sprzyjających p o w s t a n i u spółdzielni r o l ­ niczej. Rzecz jasna, o b i e k t y w n a dojrzałość określonego systemu socjo­ ekonomicznego do r a d y k a l n y c h z m i a n n i e oznacza, że świadomość zbio­ rowości l u d z k i e j w równym stopniu dojrzała d o akceptacji t y c h zmian. T a prawidłowość ogólna znajduje potwierdzenie w p o w o j e n n y c h dziejach Gramady. Okres międzywojenny doprowadził sprzeczności interesów k l a s o w y c h do postaci klasycznych . W s k u t e k zacofania gospodarczego k r a j u , a więc także r e j o n u , p r o l e t a r i a t w i e j s k i n i e przekształcał się w stopniu g o d n y m u w a g i w p r o l e t a r i a t miejsko-przemysłowy . W p r a w d z i e r u c h spółdziel­ czy i związany z n i m r u c h oświatowy omawianego okresu podejmował akcję obrony średnio- i małorolnych gospodarstw zarówno poprzez a k t y ­ w i z o w a n i e i c h p r o d u k c j i , j a k i ograniczanie w y z y s k u ze strony p r y w a t ­ n y c h właścicieli maszyn i l i c h w i a r z y , n i e był jednakże w stanie z l i k w i ­ dować źródeł t y c h sprzeczności. 77 78 79 Jednocześnie w latach międzywojennych r o l n i c y G r a m a d y zetknęli się z nowoczesną techniką. Zamożni gospodarze doświadczali jednoznacz­ n i e j e j dobrodziejstw, natomiast w gospodarowaniu w a r s t w uboższych nowości techniczne pojawiły się zarówno j a k o ułatwienie pracy, j a k i j a k o element uzależnienia od bogatych. N i e m n i e j jednak wszystkie w a r s t w y rolników G r a m a d y miały możność doświadczyć, iż efekt p r o " 7 7 Tamże. P a t r z np. A Z E n r 390-V. 7 8 P a t r z n p . P a p r o c k a , op. c i t . 7 8 Por. Biernacka, op. cii.; K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , op. c i i . �PODSTAWOWE ZAJĘCIA LUDNOŚCI WSI 39 GRAMADA d u k c j i zależny jest w w y s o k i m stopniu o d racjonalnej modernizacji w y ­ posażenia gospodarstw i technologii pracy. Doświadczenie t o kształtowa­ ło „otwartość" wobec i n n o w a c j i — element ogromnej w p r o s t w a g i dla przyszłego gospodarowania w ramach spółdzielni. Różnorodne f o r m y k o o p e r a t y w okresu międzywojennego wytworzyły n a w y k myślenia w kategoriach dobra zbiorowego i uzgadniania i n t e r e ­ sów i n d y w i d u a l n y c h z zespołowym. Obok przedstawionych wyżej, niewątpliwie k o r z y s t n y c h dla przyszłej k o l e k t y w i z a c j i postaw, r u c h oświatowy i spółdzielczy umacniał przywią­ zanie do własności i n d y w i d u a l n e j , gdyż kształtował wzór „rolnika świat­ łego'' obejmującego zakresem swego działania i k i e r o w a n i a całokształt w y t w a r z a n i a . Tymczasem m o d e l przedsiębiorstwa spółdzielczego zakłada specjalizację czynności p r o d u k c y j n y c h i określony podział kompetencji. W t y m sensie akcje modernizacyjne o k r e s u międzywojennego stworzyły też przesłanki n i e sprzyjające włączaniu się w gospodarkę spółdzielczą. Końcowe lata okresu międzywojennego, j a k i l a t a bezpośrednio po w o j n i e , t o okres wzmożonej i n d y w i d u a l i z a c j i gospodarczej małych r o ­ dzin , co ułatwiać miało w przyszłości wstępowanie d o spółdzielni, 80 Tab. 4. Struktura agrarna wsi Gramada według danych z 1949 r. Obszar gospodarstw rol­ nych w dekarach Liczba Odsetek ogółu gospodarstw gospodarstw do 10 392 20,4 10-20 493 25,7 20-30 30-40 448 254 23,3 40-50 133 50-150 197 2 10,3 0,1 1 0Д 1920 100,0 150-300 powyżej 300 Razem: 13,2 6,9 gdyż — z prawnego p u n k t u w i d z e n i a — członkostwo to jest i n d y w i ­ dualne . W p r a w d z i e w 1948 r o k u została u t w o r z o n a w Gramadzie spółdzielnia p r o d u k c y j n a skupiająca 56 członków, a w początkach 1949 r o k u — 106 , jednakże obejmowała ona zaledwie około 5°/» gospodarstw, a więc d o m i 81 82 8 0 P o r . B i e r n a c k a , op. cit.; P o k r o p e k , 8 1 P o r . T . L a 1 e w , Osnowni prawa op. cit. i zadałżenija na kooperatorite S o f i j a 1970. 8 2 Materiały z e b r a n e p r z e z B . Tumangełowa, A I E w S o f i i , n r 276-11. w TKZS, �IRENA NIZINSKA, DANUTA 40 MARKOWSKA Tab. 5. Gospodarstwa rolne wsi Gramada według obszaru i liczby działek ziemi {stan z 1949 roku) Obszar gospo­ darstw rolnych w dekarach Liczba działek ziemi Liczba gospo­ darstw rolnych Razem 6-10 11-15 16-20 2,3 15,8 1,3 34,3 — — 4,0 0,4 50,1 28,6 6,2 36,2 36,6 15,7 powy­ żej 20 — 100 do 10 392 42,1 10-20 493 4,5 20-30 448 0,2 30-40 254 0,4 5,6 3,9 40-50 133 — 1,5 18,8 43,8 32,8 0,8 100 50-150 197 0,5 1,5 13,7 30,8 38,0 13,0 100 150-300 2 — — — 50,0 — 50,0 100 1 — — 100,0 — — 10Э 9,6 4,3 100 powyżej 300 Razem; 1920 9,8 7,8 8,1 6,6 26,0 19,0 10Э 100 2,4 100 32,9 32,6 100 nowały w e w s i gospodarstwa i n d y w i d u a l n e . Dane z 1949 r. pokazują znaczne zaawansowanie procesu r o z d r o b n i e n i a gospodarstw, co przed­ stawia tabela 4. Gospodarstwa poniżej 20 dekarów, które nie były w sta­ nie dostarczyć m i n i m u m środków egzystencji przeciętnej rodzinie, stano­ wiły w t e d y 4 6 , 1 % ogółu gospodarstw. Zwiększyła się też ogromnie licz­ ba parcel, składających się n a ogólny areał gospodarstwa. Jak n a t o w s k a Tab. 6. Gospodarstwa rolne wsi Gramada według obszaru i udziału ziemi uprawne] w całej powierzchni gospodarstwa {dane z 1949 roku) Udział ziemi uprawnej w całej powierzchni Obszar gospo­ darstw rolnych w dekarach gospodarstwa (w %) Liczba gospodarstw do 25 rolnych 25-50 odsetkach 50-75 i 75-100 \ 100 Razem grupy obszarowej t do 10 I ogółu gospodarstw danej 392 493 15,1 3,0 3,1 2,6 12,8 24,5 448 254 0,7 32,6 0,4 3,1 4,7 41,7 56,0 40,6 50,8 3,5 100 100 100 — 2,3 54,1 42,1 . 50-150 133 197 2,5 54,9 40,1 1,5 2,0 100 150-300 2 0,5 — powyżej 300 1 — - 10-20 20-30 30-40 40-50 Razem: 1920 ! 4,1 - 3,1 i 14,5 54,5 28,2 7,6 100 100 — 100,0 - 100 — 100,0 - 100 ,— 40,7 20,9 100 1 �PODSTAWOWE ZAJĘCIA LUDNOŚCI WSI 41 GRAMADA zuje tabela 5, ogółem 3 2 , 6 % gospodarstw miało ziemię w 5-10 parce­ lach, a 3 2 , 9 % w więcej niż 10 parcelach. Z w r a c a też uwagę fakt, że i m większe obszarowo gospodarstwo, t y m większa liczba składających się na n i e parcel. Przytoczone dane stanowią w p r a w d z i e nie najbardziej p r e ­ cyzyjne, jednakże dostatecznie w y m o w n e wskaźniki niekorzystnego stanu r o l n i c t w a Gramady. O m a w i a n y w poprzednich partiach niniejszego szkicu proces posze­ rzania terenów u p r a w n y c h kosztem i n n y c h użytków r o l n y c h znajduje potwierdzenie w danych z 1949 г., ukazujących w y s o k i odsetek gospo­ darstw, w których udział ziemi u p r a w n e j w całkowitej p o w i e r z c h n i go­ spodarstwa w y n o s i o d 75-100%. Dane te przedstawiamy w t a b e l i 6. Sła­ be upowszechnienie u p r a w i n t e n s y w n y c h wyraża się w danych z tegoż r o k u — w 5 0 , 4 % gospodarstw n i e mających w ogóle w i n n i c i zaledwie 3 5 , 1 % , w których w i n n i c e stanowią do 5 % ziemi u p r a w n e j . Podobnie 91,3% gospodarstw dysponowało j e d y n i e małymi (200 m ) ogródkami w a r z y w n y m i i t y l k o 6 , 4 % miało nieco większe ogrody, nie przekraczają­ ce wszakże 5 % p o w i e r z c h n i u p r a w n e j . 2 83 Procesy modernizacyjne okresu międzywojennego, widziane z p e r ­ s p e k t y w y 1949 r o k u , zdają się wskazywać, iż unowocześnieniu i ułatwie­ n i u uległo w y k o n y w a n i e w i e l u prac, zintensyfikowana została hodowla, natomiast w dziedzinie p r o d u k c j i roślinnej n i e nastąpiły zasadnicze z m i a ­ ny strukturalne. Powstanie i etapy r o z w o j u spółdzielni J e d n y m z p i e r w s z y c h aktów ustawodawczych władzy l u d o w e j w Buł­ g a r i i była ustawa o spółdzielczym władaniu ziemią z 25 I V 1945 r o k u . Zarówno powstanie, j a k i etapy r o z w o j u spółdzielni w e w s i Gramada są analogiczne do prawidłowości występujących w skali całego k r a j u . Jak wskazuje na t o spis członków-założycieli spółdzielni w G r a m a dzie w s i e r p n i u 1948 r o k u , awangarda r u c h u spółdzielczego składała się przede w s z y s t k i m z gospodarzy małorolnych będących członkami Bułgar­ skiej P a r t i i K o m u n i s t y c z n e j . N a 56 członków-założycieli t y l k o 6 nie n a ­ leżało do B P K . Można więc uważać powstanie spółdzielni raczej za a k t manifestacji politycznej, s t y l gospodarowania b o w i e m tego pierwszego k o l e k t y w u i stan wyposażenia gospodarstwa spółdzielczego stanowiły w gruncie rzeczy z w i e l o k r o t n i e n i e wyposażenia i s t y l u pracy d a w n y c h g r u p r o d z i n n y c h , j a k k o l w i e k w p r o w a d z o n o już podział n a t a k i e g r u p y 8 4 85 s 3 PAN 8 4 83 Materiały S O N S - u ( A Z E n r 392-V). opracowane w Zakładzie Etnografii Powszechnej J e s t to j e d e n z p i e r w s z y c h aktów u s t a w o d a w c z y c h n o w e j władzy. Materiały z e b r a n e p r z e z B . Tumangełowa, A I E w S o f i i , n r 276-П. IHKM �42 IRENA NIZlNSKA, DANUTA MARKOWSKA robocze, j a k b r y g a d y i ogniwa . Dodajmy, że w całym k r a j u obszar skol e k t y w i z o w a n e j ziemi wynosił w 1948 r. 6,2°/o ogółu użytków r o l n y c h , a spółdzielcy s t a n o w i l i zaledwie 1 1 , 2 % ogólnej liczby gospodarzy . Dopiero w miarę umasowienia k o l e k t y w i z a c j i i wprowadzania i s t o t ­ n y c h z m i a n techniczno-organizacyjnych krystalizowały się stopniowo w gospodarce spółdzielczej cechy nowoczesnego wielkoobszarowego przedsiębiorstwa rolnego. Proces t e n , a więc i procesy profesjonalizacji pracy rolniczej, przebiegał jednakże znacznie w o l n i e j i z większymi za­ h a m o w a n i a m i niż rozwój pozarolniczych warsztatów pracy. Już w 1946 r. u t w o r z o n o w Gramadzie spółdzielnię rzemieślniczą, a jednocześnie w po­ b l i s k i m W i d i n i e gwałtownie rozwijały się przedsiębiorstwa przemysłowo-usługowe. Możliwości z a t r u d n i e n i a pozarolniczego stanowiły poważ­ ną konkurencję d l a miejscowej spółdzielni, gwarantowały b o w i e m szyb­ sze uzyskanie określonej pozycji zawodowej i dostęp do wartości zwią­ zanych z profesjonalizacją . 86 87 88 Jako pierwszy etap w r o z w o j u spółdzielni wymienić można okres od 1948 do 1956 r. Cechuje go współwystępowanie elementów d a w n y c h staTab. 7. Wzrost liczby uspóldzielczonych gospodarstw domowych we wsi Gramada w latach Liczba Stan z okresu 1948-1956 gospodarstw domowych-członków Źródło informacji spółdzielni V I I I 1948 56 Istorija na T K Z S . Zebrał i opracował B. Tumangełow. Arch. Instytutu Etnografii w Sofii, nr 276-11, s. 1-7 wiosny 1949 31 X I I 1954 106 jak wyżej 540 Okrażen Darżawen Archiw-Widin. wiosny 1956 1266 F o n d№ 279, op. n° 1, arch. ed. n° 42 Istorija na T K Z S . . . , jak wyżej nowiących kontynuację gospodarowania i n d y w i d u a l n e g o z elementami n o w y m i związanymi przede w s z y s t k i m z zespołowością pracy. W p r a w ­ dzie w t y m okresie liczba członków stale wzrastała, co i l u s t r u j e tabela 7, i w 1956 r . obejmowała już wszystkie p r a w i e gospodarstwa, jednakże p o ­ stęp w zakresie unowocześniania narzędzi pracy przebiegał w o l n o . O d ­ nośne dane przedstawiamy w t a b e l i 8. D o elementów stanowiących k o n ­ tynuację dawnego p r y w a t n e g o r o l n i c t w a zaliczyć można zachowanie 8 6 8 7 8 8 P a t r z np. A Z E n r 3 8 5 - V o r a z n r 3 9 6 - V . S t a t i s t i c z e s k i G o d i s z n i k n a N R B , 1956, s. 47. Por. P a p r o c k a , op. cit. �PODSTAWOWE ZAJĘCIA LUDNOŚCI WSI 43 GRAMADA prawnego tytułu własności i n d y w i d u a l n e j wobec z i e m i wniesionej do spółdzielni, pobieranie obok wynagrodzenia za pracę r e n t y od w n i e s i o ­ n e j z i e m i , uzależnienie rozmiarów działki przyzagrodowej od tego wkła­ d u . Wobec tego, że dla obsługi technicznej gospodarstw spółdzielczych Tab. 8. Niektóre elementy wyposażenia technicznego spółdzielni we wsi Gromada w latach 1949-1957 Liczba Rodzaj narzędzia lub maszyny Traktory Pługi zwykłe Brony Kultywatory zwykłe Siewniki rzędowe Snopowiązałki Maszyny posiadanych przez spółdzielnię sztuk w latach 1949 (30X11) 1954 (31 X I I ) — — 1 29 246 520 bd. bd. 1 286 1 — — 1957 (31 X I I ) 18 32 1 1 1 1 1 1 — — 2 4 2 4 332 do łuskania ziaren k u ­ kurydzy (ręczne) Maszyny do łuskania ziaren k u ­ kurydzy (motorowe) Tryjery Okopywaczki zwykłe 16 153 Maszyny do cięcia buraków 1 1 1 Maszyny do cięcia słomy Kompresor motorowy 1 3 3 — — — 1 1 2 2 2 bd. 2 1 Opryskiwacze Śrutowniki motorowe Kosiarki Urządzenia inspektowe Ciężarówki bd. — 10 221 1 1 3 45 309 640 Wozy okute i nieokute, karuce, kabriolety Ź r ó d ł a : D a n e d l a 1949 г.: Okrążeń D a r ż a w e n A r c h i w - W i d i n , F o n d № 279, op. 1, a r c h . e d . 21; d a n e d l a 1954г.: Okrażen D a r ż a w e n A r c h i w - W i d i n , F o n d № 279, op. 1, a r c h . ed. 24; d a n e d l a 1957г.: Okrażen D a r ż a w e n A r c h i w - W i d i n , F o n d № 279, op. 1, a r c h . e d . 43. stworzono w o m a w i a n y m okresie państwowe stacje t r a k t o r o w o - m a s z y n o w e i usługi t y c h stacji były stosunkowo drogie, w i e l e spółdzielni — w t e j liczbie także gramadzka — korzystało z i c h usług j e d y n i e w stop­ n i u nieodzownym. W i e l e prac w y k o n y w a n o t r a d y c y j n y m i sposobami, p r z y użyciu przestarzałych narzędzi i środków t r a n s p o r t u . W t e n sposób n i e d o s t a t k i m o d e l u organizacyjnego, założonego w p o l i t y c e r o l n e j pań­ stwa, utrzymywały wiele cech t r a d y c y j n y c h w spółdzielczym gospodaro­ w a n i u . Pogłębiało t o różnice w zaawansowaniu procesów profesjonali- �44 IRENA NIZINSKA, DANUTA MARKOWSKA zacji w r o l n i c t w i e i poza n i m . J a k k o l w i e k dochód z tytułu r e n t y za wniesioną ziemię n i e był w y s o k i , t o jednak utrzymywał w świadomości społecznej r e l i k t y dawnego r o z w a r s t w i e n i a majątkowego — dzielił k o ­ l e k t y w roboczy na t y c h , którzy utrzymują się wyłącznie z w y n a g r o d z e ­ n i a za pracę, i t y c h , którzy ponadto pobierają rentę . Poważniejsze zna­ czenie miało zróżnicowanie wielkości działek przyzagrodowych, j a k wskazuje b o w i e m materiał t e r e n o w y — gospodarowanie n a t y c h dział­ kach miało istotne znaczenie dla budżetu r o d z i n spółdzielców. Stanowiło też o poczuciu bezpieczeństwa w w a r u n k a c h l i c z n y c h błędów p o l i t y k i rolnej, n i e ułatwiających i d e n t y f i k a c j i z interesami spółdzielni. Więk­ szość działek p r z y z a g r o d o w y c h była w t y m okresie zagospodarowywana analogicznie j a k dawne gospodarstwo, gdyż „ludzie b a l i się, że spółdziel­ nia chleba nie da, trzeba o t y m pomyśleć" . O żywym poczuciu wła­ sności p r y w a t n e j świadczy przebieg wydarzeń w 1951 г., k i e d y t o grupa członków spółdzielni usiłowała samowolnie odebrać wniesione do spół­ dzielni wkłady. Z p e r s p e k t y w y historycznej można t e w y d a r z e n i a p o ­ traktować j a k o wypadkową działającej jeszcze w t e d y w e w s i opozycji politycznej i błędów p o l i t y k i r o l n e j , jednak d l a etnografa n i e m n i e j i n t e ­ resujące są m o t y w a c j e ówczesnych działań, dziś jeszcze relacjonowane przez informatorów. Znamienne, że podkreśla się niedostateczną troskę spółdzielni o zwierzęta i chęć zabrania i c h z p o w r o t e m do zagrody . 89 90 91 Przy w s z y s t k i c h niedostatkach ówczesnego gospodarowania spółdziel­ czego, wśród osiągnięć wymienić należy poszerzenie terenów u p r a w n y c h przez zagospodarowanie dotychczasowych nieużytków i zamianę pastwisk na pola orne. Niewątpliwym i doniosłym ekonomicznie novum w s t r u k ­ turze u p r a w roślinnych było w p r o w a d z e n i e p l a n t a c j i trwałych — w i n ­ nic, sadów, krzewów m a l i n o w y c h . 92 Z p u n k t u w i d z e n i a interesującej nas w n i n i e j s z y m szkicu r o l i zajęć r o l n o - h o d o w l a n y c h j a k o sfery aktywności człowieka podkreślić m u s i m y , że ów pierwszy etap k o l e k t y w n e g o gospodarowania nie stwarzał zespo­ łom spółdzielców szans r o z w o j u i n i c j a t y w y , pomysłowości, eksperymen­ towania. Centralistyczne, d y r e k t y w n e kierowanie produkcją spółdzielczą w znacznym stopniu ignorowało lokalną specyfikę — t y p doświadczeń i nawyków p r o d u k c y j n y c h k o n k r e t n y c h społeczności, rodzaj miejscowych możliwości przyrodniczo-technicznych. Mieszkańcy Gramady odczuwali t o t y m ostrzej, że w okresie międzywojennym p r z y w y k l i do i d e i i n d y w i ­ dualnej aktywności gospodarczej, a n a w e t do r y z y k a i n n o w a c j i . Nic więc 89 90 6 1 9 2 Por. AZE AZE Por. n p . A Z E n r 3 8 5 - V oraz 3 8 3 - V . nr 383-V. n r 385-V. tab. 9. �PODSTAWOWE ZAJĘCIA LUDNOŚCI WSI GRAMADA dziwnego, iż w o m a w i a n y c h latach wzmogły się procesy migracyjne g r a madczan do miast i ośrodków przemysłowych . Następny z k o l e i etap r o z w o j u gospodarki spółdzielczej w Bułgarii, zaznaczający się wyraźnymi z m i a n a m i w badanej przez nas w s i , zapo­ czątkowany został uchwałami C K B K P i Rady Ministrów z lipca 195G r o k u , korygującymi w sposób i s t o t n y model gospodarki spółdzielczej. Pierwszoplanową rolę odegrało podniesienie cen dostaw obowiązkowych świadczonych przez spółdzielnie n a rzecz państwa oraz zniesienie obo­ wiązkowych dostaw z działki przyzagrodowej. Obniżenie opłat za usługi państwowych stacji imaszynowo-traktorowych odegrało niemałą rolę w procesach modernizacji technologii pracy. Spółdzielnie zyskały także p r a w o sprzedaży na w o l n y m r y n k u t a k i c h artykułów, j a k owoce, w a r z y ­ wa, m l e k o i p r o d u k t y mleczne. Z r e w i d o w a n o dotychczasowe n o r m y w y ­ nagrodzenia za pracę, a jednocześnie decyzji samych kolektywów spół­ dzielczych pozostawiono ustalanie n o r m pracy. Miało t o ogromne w p r o s t znaczenie zarówno dlatego, iż pozwoliło n a zróżnicowanie t y c h n o r m w zależności od l o k a l n y c h warunków, ale i dlatego, że dawało spółdziel­ com poczucie zarządzania wspólnym gospodarstwem *. Jeden z i n f o r m a ­ torów t a k o t y m mówi: „Dopiero kiedyśmy się zebrali, żeby wszyscy r a ­ zem ustalić n o r m y , poczułem się po raz pierwszy od w i e l u l a t gospoda­ rzem, przedtem byłem j a k sługa, który czeka, co imu każą zrobić" . 93 9 95 Zdobyczą tego okresu jest też w p r o w a d z e n i e e m e r y t u r — dla kobiet od 55 r o k u życia, a dla mężczyzn od 60 r o k u życia począwszy. Miało to istotne znaczenie zarówno j a k o m o m e n t przyspieszający proces koncen­ t r a c j i ziemi w spółdzielni ( w i e l u gospodarzy w starszym w i e k u oddało wówczas ziemię w zamian za emeryturę), j a k i j a k o c z y n n i k n i w e l a c j i różnic w u p r a w n i e n i a c h socjalnych zawodów pozarolniczych i spółdziel­ ców. Wprowadzenie e m e r y t u r miało niezmiernie doniosłe konsekwencje dla stosunków r o d z i n n y c h , zachwiało b o w i e m w i e l o w i e k o w y m systemem r o d z i n n y c h zabezpieczeń, zwalniając w znacznym s t o p n i u dzieci z obo­ wiązku świadczeń m a t e r i a l n y c h na rzecz starych rodziców. Dało też l u ­ dziom s t a r y m poczucie niezależności. D o zagadnienia tego powrócimy jeszcze w dalszym t o k u naszych rozważań. Następnym ważnym postanowieniem było łączenie małych spółdziel­ n i w większe. Jesienią 1958 r o k u spółdzielnia w Gramadzie połączyła się ze spółdzielniami w s i Wodna, B o j a n o w o oraz Toszewci. W w y n i k u tego połączenia obszar ziemi spółdzielczej wynosił pod koniec 1958 r o k u 72 892 dekary, z czego ziemia u p r a w n a stanowiła 62 403 dekary, ziemia 9 3 P a p r o c k a , 9 4 AZE 9 5 nr Tamże. op. 385-V. cit. �46 IRENA NIZINSKA, DANUTA MARKOWSKA nie u p r a w i a n a •— 1636 dekarów, a obszar przeznaczony pod działki p r z y ­ zagrodowe łącznie zajmował 7408 d e k a r ó w . W t o k u dalszego gospoda­ r o w a n i a obszar t e n powiększył się nieco zarówno w s k u t e k uzyskania z i e ­ m i z państwowych gospodarstw r o l n y c h , j a k i pozyskania n o w y c h człon­ ków spółdzielni. W 1966 r o k u ziemia użytkowana przez T K Z S czterech w y m i e n i o n y c h wyżej w s i wynosiła łącznie 80 042 dekary, z czego u p r a ­ w i a n o 67 876 d k a . Obszar n a w a d n i a n y wynosił już 3002 dekary. S t r u k t u ­ ra u p r a w roślinnych przedstawiała się następująco: ipod u p r a w y zbożo­ w e i strączkowe przeznaczano 41 695 dka, p o d pastewne — 13 151 d k a (głównie pod lucernę), 6345 d k a zajmowały rośliny przemysłowe, 2162 d k a w i n n i c e i 1776 d k a — sady owocowe. Działki przyzagrodowe zajmowały łącznie 7339 d k a . Dane t e orientują n i e t y l k o w r o z m i a r a c h u p r a w i a n e j ziemi, ale wskazują n a znamienne z j a w i s k o : wypieranie „tradycyjnych" u p r a w zbożowych przez rośliny przemysłowe i k u l t u r y intensywne. Jest t o niewątpliwie jeden z symptomów kształtowania się gospodarstwa spółdzielczego j a k o nowoczesnego przedsiębiorstwa r o l n e 96 9 7 Tab. 9. Zmiany struktury upraw w spółdzielni rolnicze] wsi Gramada w latach 1957-1968 Odsetek ziemi pod uprawami Ogółem ziemia Rok uprawiana w de­ zbożowymi owocami, wa­ karach i strączko­ rzywami, wymi plantacjami przemysło­ wymi Razem paszowymi 1957 33 621 80,2 2,6 6,9 10,3 100,0 1966 65 129 64,0 6,1 9,7 20.2 100,0 1968 66 467 59,5 8,9 10,3 21.3 100,0 O b l i c z o n o n a p o d s t a w i e następujących źródeł: d l a 1957 r. d a n e w Okrążeń D a r ż a w e n A r c h i w - W i d i n , F o n d № 279, op. № 1, a r c h . ed. 43; d l a 1966 r. d a n e zaczerpnięto z obliczeń I. Nizińskiej ( m a s z y n o p i s w A r c h i w u m Z a k ł a d u E t n o g r a f i i I H K M P A N w W a r s z a w i e ) ; d l a 1968 r. w y k o r z y s t a n o d a n e T K Z S Swedenije za strukturata na stopaniswanata zemija po brigadi za 1968 godina, materiały zebrał i o p r a c o w a ł B . T u m a n g e ł o w , A r c h . I n s t y t u t u E t n o ­ g r a f i i w S o f i i , n r 276-II/1-44. go. Jak wskazują na to dane t a b e l i 9, proces t e n następował systematycz­ nie w okresie 1956-1968, został jednakże spotęgowany po 1966 r o k u . Z łączeniem mniejszych spółdzielni w większe, skupiające p o k i l k a w s i , wiąże się l i k w i d a c j a państwowych stacji m a s z y n o w o - t r a k t o r o w y c h i w y k u p y w a n i e przez spółdzielnie maszyn t y c h stacji. Był t o dalszy k r o k naprzód w kształtowaniu się spółdzielni j a k o zintegrowanego wewnętrz­ n i e przedsiębiorstwa. N a przykładzie spółdzielni w s i G r a m a d y i sateli­ t a r n y c h obserwować można gwałtowne zmiany t a k w technologii pracy, 9 6 Materiały S O N S , z e b r a n e p r z e z I . Nizińską, rękopis w A Z E . 9 7 D a n e w e d ł u g materiałów I . Nizińskiej, rękopis w A Z E . �PODSTAWOWE ZAJĘCIA LUDNOŚCI WSI 47 GRAMADA jak i w u z y s k i w a n y c h efektach p r o d u k c y j n y c h , spowodowane m . i n . w w y s o k i m s t o p n i u przez tę decyzję. Z interesującego nas p u n k t u w i ­ dzenia oddanie spółdzielniom całokształtu p a r k u maszynowego miało k a ­ p i t a l n e znaczenie dla kształtowania nowego t y p u s t r u k t u r y zawodowej załogi spółdzielczej. Oznaczało t o b o w i e m angażowanie do pracy fachow­ ców, l u d z i zawodu —• traktorzystów, pracowników stacji r e m o n t o w y c h , inżynierów — specjalistów w zakresie t e c h n i k i r o l n e j i t d . Te istotne zmiany przedstawiamy w t a b e l i 10. W ostatnich latach wzrósł też fundusz przeznaczony n a cele socjalne i k u l t u r a l n e , co umożliwia szersze zaspokajanie różnorodnych i wzrasta­ jących potrzeb spółdzielców. Waga funduszu socjalnego m a — podobnie j a k wprowadzenie zabezpieczeń e m e r y t a l n y c h — sens niwelujący róż­ nice między przedsiębiorstwami pozarolniczymi a spółdzielnią . Gospodarka spółdzielcza ostatecznie przechyliła szalę orientacji p r o ­ dukcyjnej n a u p r a w y roślinne. Znamienne, iż w okresie międzywojen­ n y m i w latach bezpośrednio p o I I w o j n i e , k i e d y dominowały w e w s i g o ­ spodarstwa i n d y w i d u a l n e , Gramada słynęła w Widińskiem z h o d o w l i b y ­ dła rogatego, natomiast w ostatnich latach zyskała k i l k a k r o t n i e nagrody M i n i s t e r s t w a R o l n i c t w a za wysoką jakość u p r a w zbożowych . Gospo­ darka hodowlana jest dziś r e l a t y w n i e słabiej rozwinięta w spółdzielni. Chodzi t u o j e j r o z m i a r y , a n i e jakość. Jednocześnie coraz bardziej p e w ­ ne działy h o d o w l i wiążą się z gospodarowaniem n a działce przyzagrodo­ w e j . U t w o r z e n i e „Rodopy" — i n s t y t u c j i zajmującej się s k u p e m n i e r o g a 98 99 Tab. 10. Struktura organizacyjna spółdzielni we wsi Gramada w 1967 r. Liczba stale Liczba bry­ Rodzaj zajęcia Liczba gad i ferm ogniw pracujących członków spółdzielni Rolnictwo 12 57 917 uprawa winorośli i sadów 2 12 219 uprawy mieszane 2 13 221 prace traktorowe 3 25 358 kompleksowa mechanizacja 5 7 119 14 6 — 326 192 fermy nierogacizny 1 — 38 fermy owcze 4 — 61 fermy ptactwa domowego 3 — 35 Hodowla fermy bydlęce Źródło: 9 8 9 9 Godiszen otczet na TKZS za 1967 g o d i n a , w dyspozycji zarządu Materiały z e b r a n e p r z e z B . Tumangełowa, A I E w S o f i i , n r 276-11. Tamże. spółdzielni. �48 IRENA NIZINSKA, DANUTA MARKOWSKA cizny, cieląt i p t a c t w a domowego przeznaczanego na eksport — p o ­ wszechnie zaktywizowało hodowlę przyzagrodową . Wysokie dochody uzyskiwane z t e j sprzedaży określiły wyraźnie rolę gospodarczą działki przyzagrodowej w całokształcie źródeł u t r z y m a n i a rodziny. Przekształca się ona m i a n o w i c i e coraz bardziej z dostarczyciela produktów spożyw­ czych, potrzebnych rodzinie do codziennej k o n s u m p c j i , w małe gospo­ d a r s t w o hodowlane dostarczające gotówki. Władze spółdzielcze dostar­ czają po niskich cenach k a r m y , nadto u p r a w i a się maszynami spółdziel­ czymi i obsiewa ziarnem spółdzielni ziemię przeznaczoną do i n d y w i d u a l ­ nego użytkowania. Odpłatność za te świadczenia jest bardzo niska. 10C Jednocześnie n o w y sens gospodarczy działki przyzagrodowej angażu­ j e w znacznym s t o p n i u pracę spółdzielców — głównie kobiet. Dzielą one swój czas i aktywność pomiędzy pracę w spółdzielni i pracę n a działce. Jeśli dodamy do tego jeszcze obowiązki domowe kobiet, t o stwierdzić należy, iż dorobek m a t e r i a l n y r o d z i n y spółdzielców jest w znacznym s t o p n i u u z y s k i w a n y kosztem dużego wysiłku kobiet. D u a l i z m gospoda­ r o w a n i a : w spółdzielni, gdzie istnieje tendencja do n o r m o w a n i a czasu pracy, i na działce przyzagrodowej, która podobnie j a k d a w n e gospodar­ stwo i n d y w i d u a l n e n i e pozwala n a „czas w o l n y " , powoduje, iż m i m o istnienia o b i e k t y w n y c h szans spółdzielcy n a ogół n i e korzystają z u r l o ­ pów . A w a n s m a t e r i a l n y dokonuje się więc kosztem rezygnacji z w i e ­ l u wartości, które w nowoczesnych społeczeństwach t r a k t o w a n e są j a k o nieodłączne o d m o d e l u b y t o w a n i a opartego o w y k o n y w a n i e zawodu. J a k ­ k o l w i e k p o z y t y w n y m z j a w i s k i e m byłaby p r o d u k c j a hodowlana n a dział­ ce przyzagrodowej — zarówno w skali globalnej e k o n o m i k i k r a j u , j a k i z p u n k t u w i d z e n i a poziomu dochodów r o d z i n y — t o jednak stwierdzić trzeba, iż u t r z y m u j e ona elementy tradycyjnego b y t o w a n i a , owej „krzą­ t a n i n y " od świtu do nocy. 101 T a k więc, w t o k u swego r o z w o j u spółdzielnia zyskiwała cechy n o w o ­ czesnego przedsiębiorstwa, co wszakże nie oznacza, b y h a r m o n i j n i e n a ­ rastały procesy profesjonalizacji pracy rolniczej spółdzielców. C z y n n i k i hamujące t e n proces omówimy poniżej. Organizacja pracy i procesy Jak już powiedziano, nowiła w gruncie rzeczy go t y p u rodzinnego. Jej nikami, jak modyfikacje 100 1 0 1 profesjonalizacji w zalążkach swego istnienia spółdzielnia sta­ rodzaj zwielokrotnionego gospodarstwa dawne­ jakościowe zmiany znaczyły się t a k i m i wskaź­ w organizacji pracy (tworzenie b r y g a d i ogniw) A Z E n r 382-V, 383-V. Por. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , op. c i t . �PODSTAWOWE ZAJĘCIA LUDNOŚCI WSI GRAMADA 49" oraz w r e o r i e n t a c j i co do kierunków p r o d u k c y j n y c h , wreszcie — w p r o ­ wadzenie nowoczesnej t e c h n i k i i fachowego personelu obsługi maszyn. W p i e r w s z y m etapie n i e mogło więc być m o w y o poważniejszym uzaw o d o w i e n i u pracy rolniczej. Następnie, w miarę r o z w o j u specjalizacji p r o d u k c j i , wyodrębniały się poszczególne b r y g a d y o specyficznych za­ daniach, jednakże w obrębie b r y g a d poszczególne jednostki n i e w y k o ­ nywały zadań wyodrębnionych, wymagających swoistych k w a l i f i k a c j i . Można b y nieco metaforycznie powiedzieć, iż uzawodowienie objęło wówczas takie jednostki, j a k b r y g a d y , lecz n i e sięgnęło jeszcze a n i ogniw, a n i jednostek. Potrzebom p r o d u k c j i roślinnej służą obecnie takie b r y g a ­ dy, j a k brygada u p r a w y winorośli i sadów, brygada kompleksowej m e ­ chanizacji ( t j . u p r a w zbożowych, w których p r a w i e wszystkie etapy p r a ­ cy zostały zmechanizowane) oraz t z w . brygada mieszana, zajmująca się różnego rodzaju u p r a w a m i . Działalność h o d o w l a n a została również opar­ ta o f u n k c j o n o w a n i e w y s p e c j a l i z o w a n y c h f e r m , z których jedna zajmuje się hodowlą bydła, druga — nierogacizny, trzecia — owiec, czwarta — ptactwa domowego. Podstawowe informacje o s t r u k t u r z e b r y g a d i f e r m zamieszczono w t a b e l i 10. T u omówimy niektóre aspekty procesów p r o ­ fesjonalizacji. Godny odnotowania jest fakt, iż w związku z p o w s t a n i e m spółdzielni zlokalizowano na peryferiach w s z y s t k i c h czterech dzielnic (machał) k o m ­ pleksy budynków gospodarczych: r o l n i c z o - h o d o w l a n y c h i rzemieślniczo-przemysłowych . W t e n sposób w skali w s i miejsca pracy zostały przestrzennie oddzielone od miejsc zamieszkania, co upodabnia osiedle wiejskie do miejskiego. Spółdzielnia odegrała więc i p o d t y m względem rolę c z y n n i k a niwelującego różnice między m i a s t e m a wsią. F a k t t e n m a jednakże i inne konsekwencje. Otóż wieś zajmuje bardzo rozległy obszar i n i e posiada wewnętrznej k o m u n i k a c j i autobusowej, dlatego też więk­ szość spółdzielców — szczególnie zaś przedstawiciele pokolenia starszego i średniego oraz wszystkie p r a w i e k o b i e t y — w y b i e r a pracę w tej b r y ­ gadzie, której b u d y n k i gospodarcze znajdują się na krańcach danej dziel­ nicy. Ogranicza t o — rzecz jasna -— swobodę w y b o r u czynności wytwór­ czych w ramach istniejących w spółdzielni zawodów i ról p r o d u k c y j n y c h . Względami t y m i n i e są najczęściej skrępowani młodzi mężczyźni posia­ dający m o t o r y . T a k więc mają o n i znacznie większe szanse swobody de­ cyzji w k w e s t i i c h a r a k t e r u pracy, co jest i s t o t n y m elementem procesów profesjonalizacji r o z p a t r y w a n y c h z pozycji j e d n o s t k i . 102 W ogniwach i brygadach współpracują zatem najczęściej bliscy są­ siedzi, nierzadko osoby spokrewnione, ponieważ sąsiedztwo -— j a k po­ wiedziano w poprzednich p a r t i a c h tego szkicu — kształtowało się w p r o 102 Pokropek, op. cit., s. 165. 4 — Etnografia Polska, XVI/1 �50 IRENA NIZlNSKA, DANUTA MARKOWSKA cesie rozpadu w i e l k o r o d z i n n y c h wspólnot gospodarczych. Współpracują­ cy ze sobą spółdzielcy przenoszą w nowe w a r u n k i dawne zwyczaje zwią­ zane z pomocą sąsiedzką l u b równoczesnym w y k o n y w a n i e m prac, j a k np. wzajemne częstowanie się w czasie p r z e r w w pracy, składanie wszy­ s t k i c h p r z y n i e s i o n y c h z d o m u produktów w j e d n y m miejscu — do wspól­ nej k o n s u m p c j i , co jest kontynuacją t r a d y c y j n e j „trapezy" towarzyszą­ cej tłoce. Z d r u g i e j jednak s t r o n y obserwuje się inną linię p o d t r z y m y ­ w a n i a t r a d y c j i , a m i a n o w i c i e n a w e t w t y c h ogniwach czy brygadach, w których pracownicy n i e są powiązani t r a d y c j a m i sąsiedzkimi, nawią­ zują się n i c i przyjaźni, kształtuje się zwyczaj u t r z y m y w a n i a kontaktów t o w a r z y s k i c h . T . K o l e w a przytacza n i e z m i e r n i e interesujący przykład. Otóż w uroczystościach święta patrona d o m u b r a l i dawniej udział j e d y ­ nie k r e w n i , członkowie f a m i l i i . „Dziś jest t o uroczystość skupiająca obok k r e w n y c h i sąsiadów r o d z i n y także przyjaciół poszczególnych członków r o d z i n y czy kolegów z miejsca pracy. B y w a , że spółdzielca świętujący dzień p a t r o n a swego d o m u zaprasza n a tę uroczystość w s z y s t k i c h człon­ ków swej brygady. Święto to t r a c i więc obecnie d a w n y ściśle r o d o w o - r o dzinny charakter i wyraża różnorodne powiązania rodziny, zarówno z k o ­ l e k t y w e m spółdzielczym, j a k i i n n y m i k o l e k t y w a m i p r a c y ' ' . 103 Unowocześnienie t e c h n i k i r o l n e j spółdzielni, zwłaszcza w latach 60-tych, w y k u p y w a n i e maszyn ze stacji t r a k t o r o w o - m a s z y n o w y c h , spo­ wodowało gwałtowny p o p y t n a w y s o k o k w a l i f i k o w a n y c h pracowników. Częściowo spółdzielnia zatrudniała d a w n y c h pracowników MTS-ów bądź t o n a zasadzie u m o w y o pracę, bądź p r z y j m o w a n i a i c h n a członków spół­ dzielni , częściowo zaś inspirowała kształcenie młodej k a d r y . Ponie­ waż łatwość awansu zawodowego w miastach i ośrodkach przemysło­ w y c h wyprzedzała w czasie procesy profesjonalizacji w pracy spółdziel­ n i , więc przed j e j władzami pojawił się doniosły p r o b l e m stworzenia bodźców, które byłyby w stanie zatrzymać młodzież w r o l n i c t w i e . W związku z poszerzeniem uprawnień spółdzielni, władze T K Z S ustaliły 1 0 % dodatek d o zarobków specjalistom z wykształceniem średnim i 2 5 % — specjalistom z wykształceniem wyższym . 104 105 Udział osób legitymujących się f o r m a l n y m wykształceniem f a c h o w y m jest różny w poszczególnych brygadach w zależności od c h a r a k t e r u za­ dań t y c h jednostek. Spośród 13 osób wchodzących a k t u a l n i e w skład za­ rządu spółdzielni 5 posiada wyższe wykształcenie fachowe, 2 średnie f a ­ chowe, a 6 wykształcenie podstawowe, uzupełniane różnego rodzaju k u r ­ sami. Także Vs a k t u a l n y c h brygadierów posiada co n a j m n i e j wykształRola obrzędów rodowo-rodzinnych..., 1 0 8 Kolewa, 1 0 4 Patrz: L a l e w , 1 0 5 Materiały z e b r a n e p r z e z Tumangełowa, j . w . op. cit. s. 241. �PODSTAWOWE ZAJĘCIA LUDNOŚCI WSI GRAMADA 51 cenie średnie fachowe, a niektórzy n a w e t wyższe . K a d r a k i e r o w n i c z a różnych szczebli spółdzielni posiada więc w znacznym odsetku f o r m a l n y cenzus wykształcenia zawodowego. O p o d s t a w o w y m znaczeniu są j e d ­ nakże procesy profesjonalizacji szeregowych spółdzielców. Szanse t e i charakter uzawodowienia są bardzo zróżnicowane w k o l e k t y w i e spół­ dzielczym. Wskażemy t u n a przykłady d w u zespołów: f e r m y k r o w i e j , zlokalizowanej n a p e r y f e r i a c h Tabaszkiej Machały oraz n o w o u t w o r z o ­ nej b r y g a d y kompleksowej mechanizacji. 106 F e r m a k r o w i a jest jedną z najwcześniej zorganizowanych w spółdziel­ n i . Z a j m u j e się hodowlą krów rasy sementalskiej, a więc t e j , która p o ­ jawiła się i została przez rolników gramadzkich zaakceptowana już w okresie międzywojennym. K i e r o w n i k f e r m y jest j e j długoletnim p r a ­ c o w n i k i e m , który obrał sobie tę pracę w s k u t e k „upodobania do h o d o w l i " . Poza wykształceniem p o d s t a w o w y m ukończył j e d y n i e kilkumiesięczny k u r s fachowy. Według jego o p i n i i praca w f e r m i e bydła rogatego i owiec oceniana jest znacznie wyżej prestiżowo niż praca w f e r m i e nierogacizny, a szczególnie p t a c t w a domowego. Uważa się również, że zajmowanie się t y m i d w o m a g a t u n k a m i zwierząt jest zajęciem o d p o w i e d n i m d l a męż­ czyzn, podczas gdy zabiegi wokół nierogacizny i d r o b i u kojarzą się z d o ­ meną zajęć kobiecych. O p i n i a t a n i e jest odosobniona . Większość p r a ­ cowników f e r m y to osoby w w i e k u 40-50 l a t o wykształceniu podsta­ w o w y m ; wszystkie zamieszkują w Tabaszkiej Máchale. Formą uzupeł­ n i a n i a i c h wykształcenia fachowego są prelekcje i konsultacje zoologa spółdzielni. Według ocen k o m p e t e n t n y c h fachowców, b r y g a d a t a osiąga bardzo dobre r e z u l t a t y , co tłumaczą o n i m . i n . żywymi w Gramadzie t r a ­ d y c j a m i gospodarki hodowlanej i gotowością p r z y j m o w a n i a i n n o w a c j i w t e j dziedzinie . M a m y t u z n a k o m i t y przykład p o z y t y w n e j r o l i t r a ­ d y c j i p r o d u k c y j n e j , zdolnej w p e w n y m s t o p n i u kompensować b r a k n o ­ woczesnego przygotowania fachowego , j a k k o l w i e k można b y się zasta­ nawiać, czy właśnie owa t r a d y c j a n i e stwarza poczucia pewności h a m u ­ jącego pęd k u kształceniu f o r m a l n e m u w tej dziedzinie. W świetle posia­ danych materiałów n i e jesteśmy w stanie odpowiedzieć n a t o p y t a n i e . 107 108 1 Zgoła o d m i e n n i e przedstawia się sytuacja w brygadzie kompleksowej mechanizacji. Jej k i e r o w n i k i e m jest młoda dziewczyna-agronom, która ukończyła studia za granicą (ZSRR) i a k t u a l n i e podejmuje dalsze prace naukowe. Brygada z a t r u d n i a 48 osób, z czego 28 t o mężczyźni-traktorzyśoi. przeważnie młodzi, a pozostałe 20 osób to „spółdzielcy" — j a k ich określa się w brygadzie, c z y l i osoby n i e posiadające określonego za- 1 0 6 107 106 Tamże. A Z E n r 387-V. O p i s f e r m y p a t r z : A Z E n r 337-V. �IRENA NIZINSKA, DANUTA MARKOWSKA w o d u . Ta proporcja ulegnie w najbliższym czasie zmianie n a rzecz f a ­ chowców, gdyż nie wszystkie etapy pracy b r y g a d y są w c h w i l i obecnej w pełni zmechanizowane. Brygada t a powstała wiosną 1967 r o k u , posta­ w i o n o j e j śmiałe, n a wpół eksperymentalne zadanie: dowieść miała r a ­ cjonalności nowego m o d e l u organizacji pracy w w a r u n k a c h m a k s y m a l ­ nego i optymalnego zastosowania maszyn r o l n i c z y c h . W w a r u n k a c h d a w ­ nej organizacji obszar u p r a w zbożowych tej b r y g a d y wymagał z a t r u d ­ n i e n i a 400 osób, a więc redukcja do liczby 48 n a w e t w s y t u a c j i o p t y ­ malnej mechanizacji była p e w n y m r y z y k i e m . Toteż wejście do tej b r y ­ gady było pozostawione całkowicie swobodnemu w y b o r o w i . J a k już po­ wiedzieliśmy w e wstępie, w tej właśnie brygadzie obserwować można s y m p t o m y o w e j drugiej fazy profesjonalizacji. Zawód i praca stanowią b o w i e m d l a członków t e j b r y g a d y płaszczyznę ekspresji i n d y w i d u a l n y c h uzdolnień, aspiracji, pomysłowości. Potwierdza t o d o b i t n i e przebieg n a ­ r a d p r o d u k c y j n y c h tej b r y g a d y . K i e r o w n i c z k a zespołu podkreśla, iż członkowie b r y g a d y w ciągu w i e l u miesięcy żyli napiętym oczekiwaniem na r e z u l t a t y , a sukces e k s p e r y m e n t u skłonił i c h do dalszych poszuki­ wań . Znamienne jest również to, że n i e występuje t u zjawisko f l u k ­ t u a c j i załogi. Członkowie tej b r y g a d y n i e wywodzą się z jednej macha­ ły. Można b y więc stwierdzić, iż nowoczesne uzawodowienie prowadzi do p o w s t a w a n i a kolektywów p r a c y na rzeczowych zasadach, nie stano­ wiących k o n t y n u a c j i t r a d y c y j n y c h powiązań rodzinno-sąsiedzkich. N i e znaczy t o , oczywiście, b y n i e powstawały n o w e postacie i n t e g r a c j i emo­ cjonalnej n a gruncie wspólnego celu i sukcesu. 109 Wachlarz zawodów, możliwych do w y k o n y w a n i a w spółdzielni, nie jest z b y t szeroki, j a k k o l w i e k udział p r o c e n t o w y fachowców znaczny. Jest t o niewątpliwe ograniczenie szans nowoczesnej profesjonalizacji. Jedno­ cześnie zwraca uwagę w y s o k i udział robotników sezonowych, n i e k w a l i f i k o w a n y c h . Szanse uzyskania nowoczesnego z a w o d u są nierówne: n a j ­ mniejsze mają k o b i e t y w średnim w i e k u i starsze, obarczone pracą na działce przyzagrodowej, pracą domową i wykonujące n i e k w a l i f i k o w a n e prace w spółdzielni. Nieznaczny jest też udział k o b i e t w zarządzie k o ­ lektywów spółdzielczych. UWAGI KOŃCOWE K o l e k t y w i z a c j a r o l n i c t w a rozwiązała w i e l e sprzeczności społeczno-ekonomicznych G r a m a d y okresu poprzedniego. Spółdzielnia rozwiązuje n i e t y l k o istotne p r o b l e m y efektywności i opłacalności p r o d u k c j i r o l n e j . i°» A Z E nr 384-V. �PODSTAWOWE ZAJĘCIA LUDNOŚCI WSI GRAMADA ale w y c h o d z i również naprzeciw i s t o t n y m aspiracjom współczesnego człowieka: dążeniu do niezależności i i n d y w i d u a l i z a c j i . Spółdzielnia p o ­ maga w szybkiej i n d y w i d u a l i z a c j i n o w o powstających r o d z i n przez p r z y ­ dzielanie i m działki p o d budowę d o m u , uniezależnia starych rodziców od życzliwości i c h d z i e c i , daje coraz większe szanse uzyskania w y ­ kształcenia. N i e m n i e j jednak w t y m procesie modernizacji działają róż­ norodne c z y n n i k i hamujące, j a k n p . w s p o m n i a n a już r o l a działki p r z y ­ zagrodowej pochłaniającej w i e l e t r u d u kobiet, stare n a w y k i pracy n a k a ­ zujące generacji w podeszłym w i e k u nieustanną krzątaninę wokół d o m u , b r a k odpoczynku, wreszcie — napięte aspiracje związane z budową n o ­ wego d o m u mieszkalnego, którego rozmi-ary i wyposażenie bardzo często' przekraczają realne potrzeby rodziny. M a m y t u niewątpliwie do czynie­ n i a ze z j a w i s k i e m przenoszenia t r a d y c y j n y c h kryteriów na n o w e w a r ­ tości. W sytuacji, k i e d y ziemia przestała być w y z n a c z n i k i e m prestiżu i źródłem poczucia pewności, t r a d y c y j n y element systemu wartości — posiadanie — przenosi się na d o m mieszkalny i p r z e d m i o t y trwałego użytku. Jednakże n i e jego wartość użytkowa, wygoda, luksus jest w cen­ t r u m u w a g i społecznej, lecz samo posiadanie. Dowodzą tego cytowane studia M . Pokropka i B. J a w o r s k i e j . Prestiż r o d z i n y w i e j s k i e j w G r a m a dzie wyznaczony jest a k t u a l n i e standardem j e j mieszkania, natomiast kwestią drugoplanową staje się źródło dostarczające środków dla r e a l i ­ zacji obowiązujących społecznie wzorów mieszkania i b y t o w a n i a . Stąd też zawody rolnicze oceniane są w k o n f r o n t a c j i z i n n y m i zawodami, w y ­ k o n y w a n y m i przez gramadczan w e w s i l u b poza nią. Praca w spółdziel­ n i jest n a t y l e uważana za równą i n n y m sposobom zarabiania, n a ile da­ j e takie same l u b zbliżone z a r o b k i i podobny w y m i a r godzin z a t r u d n i e ­ nia. Za cechę pozytywną z a t r u d n i e n i a w spółdzielni uważa się niższy niż w i n n y c h zawodach w y m i a r d n i pracy w ciągu r o k u ( j a k k o l w i e k są t o t z w . d n i słoneczne, c z y l i dłuższe niż 8 godzin) oraz możliwość k o r z y s t a ­ nia z różnego rodzaju świadczeń spółdzielni, j a k dysponowanie działką przyzagrodową czy łatwość uzyskania parceli pod budowę nowego d o ­ m u . Natomiast d l a młodego pokolenia zawody pozarolnicze n i e związane ze spółdzielnią przedstawiają szczególną atrakcyjność z u w a g i n a szerszy wachlarz możliwości w y b o r u z a w o d u i specjalizacji w obrębie zawodu. n 0 i n W a k t u a l n e j swej postaci spółdzielnia nie s t a n o w i jeszcze nowocze­ snego przedsiębiorstwa socjalistycznego zdolnego skutecznie k o n k u r o ­ wać z ośrodkami przemysłowymi, jednakże w i e l e j e j cech i n o w y c h i n i ­ c j a t y w wskazuje n a t a k i t r e n d r o z w o j o w y . 110 Patrz P o k r o p e k , op. cit. i " P a t r z n p . A Z E n r 381-V, 3 8 3 - V , 3 8 9 - V . �IRENA NIZINSKA, I r e n a Nizińska, D a n u t a THE DANUTA Markowska BASIC OCCUPATIONS OF THE VILLAGERS OF A G R I C U L T U R E AND A The MARKOWSKA a i m of the p r e s e n t p a p e r GRAMADA: HUSBANDRY S u m m a r y i s to b r i n g out a g r i c u l t u r e and husbandry as fields of h u m a n a c t i v i t y d i r e c t e d to w a r r a n t the s a t i s f a c t i o n of definite i n d i v i d u a l a n d c o l l e c t i v e needs. T h u s the c u l t u r a l d e t e r m i n a n t s of the w a y s means of s e c u r i n g the of s u r v i v a l a r e d i s c u s s e d , as w e l l as the b r o a d e r s o c i o - c u l t u r a l effects the f u n c t i o n i n g of a h i s t o r i c a l l y d e t e r m i n e d technological processes The employed m a n n e r of f a r m i n g , in agriculture and a u t h o r s a r e c o n c e r n e d w i t h the f u n c t i o n i n g rather than husbandry. of a t r a d i t i o n a l p e a s a n t i n t h e v i l l a g e G r a m a d a on the t u r n of t h e 19th c e n t u r y a n d i n the p e r i o d the two rable W o r l d W a r s , a t t e m p t i n g to f i n d or u n f a v o u r a b l e the covered time span such processes have been a g r o w i n g s h a r e of p l a n t crops a n d importance of of f a r m i n g and husbandry; animal production operative favou­ system. During as the d e c r e a s i n g a consequent in r u r a l economy an emergence farming farm between out the factors w h i c h h a v e been f o r the s h a p i n g of the c o o p e r a t i v e of a f a r m ; of the size r e l a t i v e f a l l of as a w h o l e ; a of s m a l l f a m i l i e s f r o m the modernization the l a r g e com­ m u n i t i e s of k i n s h i p ; c h a n g e s i n t h e a w a r e n e s s of people. A shift f r o m s m a l l p r i v a t e f a r m i n g u n i t s to c o l l e c t i v e f a r m s of e x t e n s i v e meant a r a d i c a l change i n the t y p e of relationships between productive areas labour a n d the other aspects of life. W i t h i n the t r a d i t i o n a l r u r a l c u l t u r e , the i n t e r e s t s of the f a r m family constituted the supreme members, and the value productive as opposed to t h e i n d i v i d u a l w e l f a r e activity imprinted its d e c i s i v e mark of upon t h e w h o l e life of a f a m i l y w i t h i n t h e v i l l a g e c o m m u n i t y . O n t h e other h a n d , the agricultural occupations now emerging a n d t a k i n g on t h e i r s h a p e s i n t h e s y s t e m of l a b o u r d i v i s i o n i n a c o o p e r a t i v e f a r m do constitute the f a m i l y ' s b a s i c or s e c o n ­ dary of s o u r c e of life. E v e n income, but more, other, f r e q u e n t l y meaning. they are often not a n y longer d e t e r m i n e means to s e c u r e v a r i o u s the o t h e r aspects goods, m a t e r i a l u n c o n n e c t e d w i t h a g r i c u l t u r e e i t h e r b y t h e i r o r i g i n or b y T h e cooperative t a n t i n d e e d , but t h e y do as a factor still far from integrating determining the local community is a l l the aspects of and their impor­ the c h a r a c t e r and p r i n c i p l e s of the f u n c t i o n i n g of the c o m m u n i t y . Specialized process. narrow agricultural During set of the f i r s t occupations phase, emerge, occupations the a c t u a l opportunities, and are as it seems, chosen from the c h o i c e s a r e in a a still two-phases relatively by certain .stereotyped s o c i a l c r i t e r i a . T h e v a l u a t i o n s a r e focused u p o n the c r i t e r i a of income i i n d s o c i a l prestige, w h i l e the l a t t e r factors a r e o b v i o u s l y system of values. Occupational a m a n ' s life, a n d m a n y and behaviors from activity hardly of o c c u p a t i o n a l life. I n the second g e a r e d to the t r a d i t i o n a l influences of t h e m r e m a i n i n d i f f e r e n t directed the other fields w i t h r e s p e c t to the phase, a n o c c u p a t i o n i s c h o s e n a m o n g a w i d e scope of the e x i s t i n g o p p o r t u n i t i e s , a n d the choices a r e influenced by individual motivations, and typed patterns. New besides less s t r o n g l y restricted by of s a t i s f y i n g t h e c o n s u m p t i v e needs, to be of p e r s o n a l s a t i s f a c t i o n , d e v e l o p the i n t e r e s t s a n d c a p a c i t i e s of selected the highly stereo­ e x p e c t a t i o n s a r i s e w h i c h a n o c c u p a t i o n s h o u l d m e e t : it ought, s u p p l y i n g the m e a n s •occupation of attitudes and performed along such lines influences a source an individual. many aspects An of �PODSTAWOWE ZAJĘCIA LUDNOŚCI WSI GRAMADA ÚÍ) l i f e : the l i b e r a l i n t e r e s t s , p r e f e r e n c e s for other people, p a t t e r n s of b e h a v i o u r , i n ­ tellectual perspectives; i n a w o r d , it strongly involves the whole personality. S u c h a p a t t e r n r e q u i r e s a n e x i s t e n c e of a w i d e scope of o p p o r t u n i t i e s for t h e choice of a n o c c u p a t i o n , as w e l l as i n d i v i d u a l s a b l e to t a k e m a t u r e d e c i s i o n s i n t h e i r c h o i c e s of positions w i t h i n t h e s o c i a l d i v i s i o n of l a b o u r . T h e p r o c e s s e s of e m e r ­ gence of d i s t i n c t o c c u p a t i o n s i n t h e cooperative a g r i c u l t u r a l s y s t e m of G r a m a d a a r e n o w i n t h e f i r s t of t h e t w o p h a s e s . M a n y a c t i v i t i e s p e r f o r m e d i n t h e c o o p e r a t i v e f a r m h a v e not y e t e v o l v e d into s p e c i f i c o c c u p a t i o n s i n t h e s t r i c t sense. T h e s e v e r a l groups of p o p u l a t i o n h a v e got different c h a n c e s of p a r t i c i p a t i o n i n t h e p r o c e s s of d i v i s i o n of l a b o u r on t h e o c c u p a t i o n a l b a s i s ; these c h a n c e s a r e a p p a r e n t l y d e t e r m i n e d b y age a n d sex. Y o u n g m e n participate most fully i n the process, w h i l e old w o m e n are the least i n f l u e n c e d . F a r m i n g t h e h o u s e h o l d plot is a m o d i f i e d f o r m of t h e f o r m e r u n i t y of t h e h o u s e h o l d a n d f a r m . D u r i n g its historical development G r a m a d a has been transformed from an a g r i c u l t u r a l v i l l a g e into a m u l t i - o c c u p a t i o n a l w o r k e n v i r o n m e n t . T h e d i s t r i b u ­ tion of f a r m i n g a c t i v i t i e s a m o n g t h e s e v e r a l s p e c i a l i z e d o c c u p a t i o n s a c t i v e i n t h e c o o p e r a t i v e a n d t h e c u l t u r a l c o n s e q u e n c e s of t h e p r o c e s s at its p r e s e n t stage a r e confronted b y t h e i n h a b i t a n t s of the v i l l a g e w i t h t h e v a l u e s l i n k e d w i t h t h e o t h e r o c c u p a t i o n s . S u c h c o m p a r i s o n p r o v i d e s a s y s t e m of r e f e r e n c e for t h e e v a l u a t i o n of w o r k i n t h e c o o p e r a t i v e . T h e r a d i c a l c h a r a c t e r of the changes i n c o n t e m p o r a r y B u l g a r i a n c o u n t r y s i d e h a s found its p a r t i c u l a r l y s t r o n g e x p r e s s i o n i n p l a n t a n d a n i m a l p r o d u c t i o n . T h e s t a n d a r d s of l i v i n g , t h e p a t t e r n s of f a m i l y ties or r i t u a l s a n d c u s t o m s e v o l v e d g r a d u a l l y , e v e n i f deeply, w h e r e a s i n a g r i c u l t u r e a n d h u s b a n d r y as t e c h n o l o g i c a l a n d o r g a n i z a t i o n a l p r o c e s s e s t h e shift w a s s u d d e n a n d d e c i s i v e . T h e cooperative h a s s o l v e d t h e e s s e n t i a l p r o b l e m s of e f f e c t i v e n e s s a n d p r o f i t a b i l i t y of a g r i c u l t u r a l p r o d u c t i o n , a n d besides i t h a s m e t t h e deeper a s p i r a t i o n s of a c o n t e m p o r a r y h u m a n being, i.e. h i s s t r i v i n g s to i n d e p e n d e n c e a n d i n d i v i d u a l i t y . I t h e l p s t h e n e w l y f o r m e d f a m i l i e s to w i n t h e i r i n d e p e n d e n c e q u i c k l y b y a l l o t i n g t h e m b u i l d ­ i n g lots; old age p e n s i o n s m a k e old p a r e n t s i n d e p e n d e n t f r o m t h e b e n e v o l e n c e of t h e i r c h i l d r e n , t h e y o u n g g e n e r a t i o n is g i v e n i n c r e a s i n g o p p o r t u n i t i e s to g a i n e d u c a t i o n . H o w e v e r , t h e r e a r e s e v e r a l factors h i n d e r i n g t h e p r o c e s s of m o d e r n i z a ­ t i o n ; e.g. t h e h o u s e h o l d plots w h i c h a b s o r b too m u c h l a b o u r of w o m e n ; the t r a d i ­ t i o n a l w o r k i n g h a b i t s of t h e e l d e r g e n e r a t i o n ; t h e l a c k of r e s t ; s t r a i n e d a s p i r a t i o n s r e l a t e d w i t h t h e b u i l d i n g of n e w h o m e s , often e x c e e d i n g t h e r e a l needs of a f a ­ m i l y i n t h e i r size a n d a c c o m o d a t i o n . W h a t w e o b s e r v e h e r e , is c e r t a i n l y a t r a n s p o ­ s i t i o n of t r a d i t i o n a l c r i t e r i a to t h e n e w v a l u e s i n a s i t u a t i o n w h e n t h e s o i l no l o n g e r d e t e r m i n e s t h e prestige or the f e e l i n g of s e c u r i t y . T h e c o o p e r a t i v e i n its a c t u a l f o r m h a s not y e t b e c o m e a m o d e r n s o c i a l i s t i c e n t e r p r i s e a b l e to compete w i t h i n d u s t r i a l c e n t e r s , b u t m a n y of its f e a t u r e s , a s w e l l as n e w i n i t i a t i v e s , i n d i c a t e t h a t s u c h is t h e f o r t h c o m i n g t r e n d . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e5463a2bcf83d57433a4c1c085cbdbc1.pdf 69d6135d678306d36e6530b4bb258f5a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5076 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Subject The topic of the resource etniczność antropologia stosowana Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4709 Title A name given to the resource Etniczność w świecie współczesnym - antropolog w działaniu/ LUD 2003 t.87 Description An account of the resource LUD 2003 t.87, s.193-204 Creator An entity primarily responsible for making the resource Nowicka-Rusek, Ewa Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 87, 2003 EWA NOWICKA-RUSEK Zakład Antropologij Społecznej Instytut Socjologii Uniwersytet Warszawski ETNICZNOŚĆ W ŚWIECIE WSPÓŁCZESNYM - ANTROPOLOG W DZIAŁANIU Zagadnienia i procesy W niniejszym artykule zajmę się związkiem dwóch zjawisk, które interesują badaczy współczesnych procesów kulturowych. Jednym z wyjątkowo intensywnie poruszanych tematów we współczesnej socjologii i antropologii społecznej jest kwestia specyfiki sytuacji etnicznych różnic oraz etniczności jako odrębnej jakości w świecie społecznym. Innym tematem nurtującym humanistów od wielu dziesięcioleci jest uwikłanie polityczne badań historyków, socjologów, antropologów, a także możliwości uzyskania w tych dziedzinach wiedzy "prawdziwej". Wskazywano na różne wymiary i źródła tych uwikłań; tu zamierzam wskazać na pewne nowe uwikłania polityczne i społeczne badań antropologicznych wkraczających na pole zjawisk etniczności. Jest to ciągle istotna sfera wyrażania się poczucia swojskości i obcości, a nawet można zauważyć, że jej znaczenie rośnie. Mamy do czynienia z dawno już uksztahowanymi narodami, etnosami walczącymi o status pozwalający na samodzielny byt, a także z grupami walczącymi o uznanie statusu. W innychjeszcze przypadkach, jak np. dzisiejsze społeczeństwo Stanów Zjednoczonych Ameryki lub Australii spotykamy się ze zjawiskiem walki o kulturową autonomię różnych grup etnicznych i rasowych (jak np. Afroamerykanie). Tak więc poważną wątpliwość budzi przewidywanie najbliższego rozwoju społeczeństw ku postetniczności. Dokonują się natomiast głębokie przemiany w obrębie etniczności; wymienię tu niektóre, jak sądzę - najważniejsze, przemiany, które w ramach tego zjawiska dokonały się lub na naszych oczach dokonują. Zarazem zamierzam ukazać zupełnie nowe elementy sytuacji antropologa, interesującego się problematyką etniczną; są one w znacznym stopniu efektem przemian istoty zjawiska etniczności. Chcę podkreślić, że etniczność rozumiem tu szeroko jako pewien typ więzi fonnujący określony typ grup, który obejmuje zarówno więź narodową, jak i plemienną, dotyczy zarówno zbiorowości wielomilionowych, jak i liczących kilkaset osób. Z etnicznością mamy do czynienia wszędzie tam, gdzie �194 Ewa Nowicka-Rusek grupy siebie wzajemnie odbierająjako odrębne pod względem kultury, historii, genealogii, terytorium i cech indywidualnych. Tak więc grupą etniczną jest ta, która sama siebie uznaje za odrębną pod tymi względami i za tak odrębną jest uznawana przez grupy inne. Ten sposób rozumienia etniczności pozwala na jednej płaszczyźnie umieścić konflikt etniczny między Serbami i Chorwatami, walkę Polaków na Litwie o prawo do własnej edukacji, starania Buriatów czy Jakutów o autonomię ekonomiczną i kulturową, troskę intelektualistów koriackich o przyszłość wymierającej i degenerującej się grupy, domaganie się uznania praw do zachowania odrębności trybu życia - koczowania lub do własnego kawałka ziemi na świecie u Romów, zabiegi intelektualistów kaszubskich o uznanie Kaszubów za mniejszość etniczną. Moje rozważania wpisują się w nurt współczesnych badań nad więzią narodową i etniczną związany z takimi nazwiskami w światowej nauce jak E. Gellner, A.D. Smith, EJ. Hobsbawm, B. Anderson. Natomiast empiryczną podstawą tych rozważań będą moje terenowe prace badawcze, prowadzone w ciągu ostatnich lat wśród narodów rdzennych Syberii (Buriatów, Jakutów i Koriaków), w Mongolii, a także wśród grup etnicznych w Polsce i sąsiednich krajach europejskich (Słowacja, Czechy, Litwa, Rumunia) - Romów, Litwinów i grupy regionalnej - Kaszubów. We wszystkich tych przypadkach, tak bardzo odległych od siebie geograficznie, kulturowo, społecznie i politycznie pojawiają się pewne wspólne zjawiska; tym problemom poświęcam poniższe rozważania. Wymienię kilka elementów współczesnych przemian etniczności, które wydają się szczególnie ważne; są to: 1) tendencje zmian więzi społecznej będącej podstawą etniczności z więzi nawykowej na więź ideologiczną; 2) upolitycznienie tożsamości etnicznej i związana z niąjej instrumentalizacJa; 3) wzrost roli racjonalizacyjnych i substytucyjnych funkcji więzi etnicznej. Trzy wymienione procesy rozpatrywać będę na trzech płaszczyznach: - globalnej (ogólnoświatowej), - regionalnej (narodowej, etnicznej i lokalnej), - indywidualnej (psychologicznej i biograficznej). Od etniczności nawykowej do etniczności ideologicznej W powyższym tytule odwołuję się do dobrze znanego rozróżnienia dwóch typów więzi społecznej, charakteryzujących różne typy zbiorowości ludzkich - więzi nawykowej i ideologicznej. Obserwacja dzisiejszych stosunków etnicznych w różnych częściach świata wskazuje na to, że następuje, a ściślej - już nastąpiła, wyraźna zmiana �Etniczność w świecie współczesnym - antropolog w działaniu 195 typu więzi społecznej będącej podstawą istnienia i trwania zbiorowości etnicznych. Kryteria etnicznej tożsamości: odrębność językowa, kulturowa, związek z określonym terytorium, historia i genealogia grupy, a także pewne specyficzne cechy wyrażone w autostereotypie - są w coraz większym stopniu poddawane refleksji, świadomym decyzjom, intencjonalnemu działaniu. Jest to proces ideologizacji, który miałam okazję śledzić w trzech społeczeństwach syberyjskich i wśród etnicznych i regionalnych grup w Europie. Nawykowa, naturalna, oczywista więź oparta na bezrefleksyjnym poczuciu tubylczości, wspólnoty terytorium, wyrażającej się w zjawisku swojskości zmierza ku więziom o charakterze nadanym, wykreowanym, czasem wręcz świadomie wyprodukowanym przez pewną grupę. Jedni uczeni traktują ten proces jako powstawanie świadomości narodowej, inni jako upolitycznienie kultury i poczucia swojskości. Zjawiska te z jednej strony są następstwem upowszechnienia systemu edukacyjnego, dostępności treści kultury (m.in. z powodu działania środków masowego przekazu), a także z drugiej strony działania określonych centrów nadających te treści, które są efektem intelektualnej pracy określonych grup elitarnych. A. Inteligencja - "przodownicy" Zmiany typu więzi w obrębie grup etnicznych wyrażają się w coraz większym udziale w procesach powstawania i utrwalania tej więzi etnicznej inteligencji. Większość dwudziestowiecznych koncepcji formowania się świadomych siebie grup etnicznych, a więc powstawania narodu podkreśla decydującą dla tego procesu rolę grupy określanej mianem narodowych "przodowników", liderów, inteligencji bądź intelektualistów. Florian Znaniecki wiele lat temu wyrażał przekonanie o twórczej roli określonej grupy w procesie tworzenia się narodu: "We wszystkich zbadanych dotychczas przypadkach formowanie społeczeństwa o kulturze narodowej rozpoczyna się od stosunkowo małego jądra społecznego, którego wpływ stopniowo się rozszerza. Owo jądro tworzą niezależni, indywidualni przodownicy rozmaitych dziedzin działalności kulturowej, którzy stopniowo tworzą kulturę narodową syntetyzującą wielość tradycyjnych kultur regionalnych. Wraz z rozwojem kultury narodowej, przodownicy, ich zwolennicy oraz opiekunowie tworzą coraz bardziej zwartą wspólnotę intelektualną, ożywioną ideałem kulturowo jednolitego i społecznie solidarnego społeczeństwa narodowego, które winno objąć wszystkie zbiorowości o podobnych - jak się mniema - kulturach ludowych i wspólnych losach historycznych" (Znaniecki, 1990, s. 44-45). Jest to więc grupa, która stanowi część zbiorowości etnicznej, a jednak jest jej specyficzną częścią. Empiryczne badania wskazują na to, że intelektualiści/ideologowie odgrywają coraz większą rolę w ksztahowaniu się więzi etnicznej i funkcjonowaniu grup etnicznych. Przykładem może być planowe konstruowanie symboli �196 Ewa Nowicka-Rusek narodowych takich jak godło, flaga, hymn autonomicznych republik w obrębie Federacji Rosyjskiej np. Buriacja, Sacha (Jakucja), a także świąt narodowych czy etnicznych. Przyjrzyjmy się bliżej procesowi skonstruowania buriackiej flagi w 1992 roku. Ogłoszony został konkurs na flagę ogólnoburiacką; zaznaczyć trzeba, że było to przedsięwzięcie zupełnie nowe - do tej pory istniały proporce rodowe 11 głównych rodów buriackich lecz nie one stały się kanwą wspólnej wszystkim Buriatom flagi. W myśl ustaleń komisji konkursowej złożonej z kadry Wyższej Szkoły Pedagogicznej (dziś Uniwersytet w Ułan Ude) wybrany projekt powinien wyrażać "związek z buriacką kulturą", związek z buriacką religią, co dla naszych rozmówców j est równoznaczne z buddyzmem oraz związek z Federacją Rosyjską. Wiele nadesłanych licznie projektów zawierało buddyjski symbol oświecenia - płomień, słońce, półksiężyc oznaczający odwrotną stronę życia. Wykorzystany został też podstawowy kanon kolorów buddyjskich: żółty niebieski i zielony. Wszystkie barwy i symbole odwoływały się do elementów powszechnie w Buriacji zrozumiałych. Komisja wybrała projekt następujący: trzy poziome pasy równej szerokości, od góry niebieski symbolizujący wody Bajkału i związek z Rosją zarazem, a także związek z typowym błękitnym kolorem strojów narodowych i błękit nieba. Na tym pasie z lewej strony umieszczony złoty symbol oświecenia jednoznacznie określający związek z buddyzmem. Poniżej dwa pasy: biały symbolizujący buriacki biały miesiąc i białe jedzenie - potrawy mleczne charakterystyczne dla ludów pasterskich. Na dole żółty kojarzący się z buddyzmem, a potem z jego odłamem - buddyzmem żółtych czapek, lamaizmem. Powstanie flagi buriackiej to nie tylko wyraz twórczości inteligencji etnicznej, ale podkreślenie tożsamości i odrębności Buriacji w obrębie Rosji. Podobny konkurs przeprowadzono także w republice Sacha (Jakucja). Otrzymano ponad 100 projektów. Wybrano flagę z następującym wzorem i jego interpretacją: na błękitnym tle, które symbolizuje chłodny surowy klimat widnieje biały krąg słońca, dobroczynnej siły czczonej wśród Jakutów podczas święta letniego przesilenia Yseachu. Kolor biały symbolizuje czystość, miłosierdzie. Na dole flagi widnieją trzy pasy: zielony symbolizujący nadzieję i siłę młodego narodu, czerwony symbolizujący jego potęgę i prężność oraz biały o znanej symbolice. Widniejący na fladze jeździec na koniu jest świadomym nawiązaniem do podkreślanej przez Jakutów specyfiki ekonomicznej swego narodu - hodowli konia, a także do średniowiecznych malowideł naskalnych, które do dziś możemy spotkać na skałach nad Leną. Tak więc i tu odwołanie dotyczy elementów zrozumiałych i funkcjonujących w świadomości przeciętnych Jakutów. O wyborze i oficjalnej interpretacji poszczególnych elementów flagi decydująjednak ideologowie. W przypadku flagi jakuckiej jest nim Uliana Winokurowa, pracownik naukowy z Jakucka. W swoim politycznym i zarazem kulturowym działaniu ideologowie sięgają zarówno do pewnych powszechnie wśród określonej etnicznej grupy zro- �Etniczność w świecie współczesnym - antropolog w działaniu 197 zumiałych treści, trafiających do wyobraźni potocznej, ale także dodają własną, zupełnie nową interpretację, a czasem po prostu tworzą nowe treści. To samo dotyczy świąt: w Buriacji obchody tysiąclecia powstania eposu o bohaterze kulturowym Geserze nazwano Geseriadą i obchodzono przez kilka lat, obrzędowość sięgała do ikon tradycji buriackiej. Intelektualiści etniczni własną działalność często rozumieją jako tworzenie lub jako odtwarzanie narodu według skonstruowanego przez siebie projektu. Inteligencja traktuje naród raczej jako ideał niż realność (Smiths, 1989, s. 197) Konstruktorzy grup etnicznych i narodów są politykami najczęściej świadomymi swej twórczej misji. Proces, o którym mówię, stanowi podstawowy element takich przeobrażeń etniczności, które prowadzą do powstania narodu. Ideologowie dążą do tego, aby daną zbiorowość etniczną klasyfikować jako naród. Oznacza to posługiwanie się gotową kategorią wyobrażenia o tym, że świat społeczny składa się z narodów i dążenie do stworzenia narodujest czymś "naturalnym" i koniecznym w świecie. B. Przemiany cywilizacyjne Poważne znaczenia dla procesu przemian obecnej etniczności wiązać trzeba z przemianami cywilizacyjnymi, którym ulegają wszystkie społeczeństwa świata. E. Gellner, doszukując się genezy narodu w procesie uprzemysłowienia, homogenizację kultury traktuje jako narzędzie dla powstania rozwiniętego podziału pracy. Rola inteligencji polega właśnie na tworzeniu poprzez system edukacji i rozwój egalitarnej kultury piśmiennej platformy dla masowej komunikacji. Jednym z typów treści, które stają się udziałem szerokich rzesz społecznych są tematy dotyczące zbiorowości etnicznej. Taki sens ma właśnie tzw. etnopedagogika, czyli wprowadzanie do programów szkolnych elementów nie tyle języka etnicznego, ile elementów kultury tradycyjnej, a ściśle traktowanych jako tradycyjne. Następuje konstrukcja etnicznej kultury jako pewnego modelu czy kanonu. Koncepcja B. Andersona początki "wspólnoty wyobrażonej" wiąże także z przemianami ekonomicznymi i rozwojem nowej technologii - druku. Drukowany kapitalizm ze standaryzowanym polem komunikacji jest przecież domeną inteligencji. Pozwala wielu umysłom tworzyć idee wzajemnej duchowej więzi, ograniczonej zasięgiem wspólnoty kulturowej. Kluczową rolę inteligencji dla powstania narodu w jego wersji genealogiczno - etnicznej dostrzegł również A. D.Smiths. W odróżnieniu od modelu terytorialno - obywatelskiego, typowego dla społeczeństw zachodnich, przekształcenie w naród nie dokonuje się poprzez upowszechnienie kultury etnicznej arystokracji za pomocą zbiurokratyzowanego państwa. TfYksztalce- ni intelektualiści i inteligencja grupom etnicznym skupiającym wcześniej �198 Ewa Nowicka-Rusek wszystkie warstwy społeczne wokół wspólnych tradycji, dostarczają nowych wartości, które mobilizują etnie doformowania politycznego narodu. Jest to tendencja, którą zaobserwować można na do niedawna izolowanych społecznie terenach Kaszub, w Buriacji czy jeszcze dalszej Jakucji, a także w Mongolii. In statu nascendi proces ten możemy obserwować wśród Kaszubów, jak i wśród Jakutów czy Buriatów - elementy tradycyjnej więzi społecznej, opartej na wspólnocie pochodzenia, historycznych losów, typu gospodarowania i wielu innych cech kulturowych stają się surowym materiałem dla obróbki przez współczesnych ideologów. Tworzą oni narodową ideologię, co za tym idzie nowoczesny naród. Język jest jedną z ważnych dziedzin kultury poddawanych ideologizacji. Wokół nauczania staromongolskiego pisma toczą się spory; staje się ono zarazem elementem europejskiego typu wykształcenia. Jego nauczanie jest przedmiotem dyskusji, rozważań, sporów ideologicznych. Upolitycznienie i instrumentalizacja więzi etnicznej Etniczność oparta jest zawsze na pewnej (nieważne czy rzeczywistej, ale zawsze wyobrażonej i postulowanej) wspólnocie kulturowej. Zatem posiadanie kultury, własnej, odmiennej, specyficznej, niepowtarzalnej, unikalnej jest podstawą istnienia grupy etnicznej/narodowej. Zarazem powołanie się na posiadanie takiej własnej kultury jest warunkiem uzyskania statusu grupy etnicznej lub narodu, posiadającego zarówno mniej wymierne pożytki prestiżowe (którymi zajmę się w następnym punkcie) jak i pożytki wymierne. Posiadanie przez grupę statusu narodu lub grupy etnicznej daje jej określone przywileje; staje się ona podmiotem politycznym, którego dotyczy określony zespół międzynarodowo i lokalnie uznawanych praw. Chodzi o zapewnienie szacunku dla grup etnicznych dotąd takim szacunkiem nie obdarzanych, a także o udzielenie praw zbiorowych do ziemi i kultury i praw do samookreślenia. Związek ścisły między kulturą i polityką przejawia się też w twórczej kulturowo roli polityków, którzy starają się sterować na przykład unifikacją bądź zróżnicowaniem kulturowym m.in. poprzez państwowy system edukacji i media czy też sposób doboru kadr w instytucjach państwowych, preferujący określone grupy etniczne. Grupa etniczna, a zwłaszcza najbardziej we współczesnym świecie rozpowszechniona jej forma czyli naród, ma charakter w równym stopniu polityczny, jak i kulturowy. W państwach demokratycznych grupy etniczne używają swojej specyfiki kulturowej, swojego swoistego związku z danym terytorium, opartym na rdzenności w walce o konkretne prawa np. do używania określonych zasobów naturalnych, uprawnień do określonych przywilejów, państwowej pomocy w zakresie edukacji, przedsiębiorczości i innych dziedzin życia. Szczególnie trudną i energiczną walkę w tym zakresie możemy �Etniczność w świecie współczesnym - antropolog w działaniu 199 zaobserwować u społeczeństw plemiennych lub do niedawna plemiennych. Są one szczególnie narażone na zagładę materialną, w najlepszym wypadku na protekcjonalizm zbiorowości dominujących. Zazwyczaj nieliczne i słabo zorganizowane bronią się raczej przed wchłonięciem przez dominującą w państwie kulturę narodową niż dążą do politycznej secesji. Zmarginalizowane i dotychczas - wobec niemożności osiągnięcia wpływów - pasywne politycznie pozostawały biernym obiektem ekonomicznej i ideologicznej manipulacji. Najczęstszym podłożem konfliktów między państwem a ludnością rdzenną są prawa do ziemi - dawnych terytoriów, czy "tradycyjnych terytoriów" zawłaszczonych przez państwo podczas ekspansji. Reakcją na wzrastanie dominacji centralnych struktur dominującego państwa było powstanie sieci współpracy między ludami Ameryki Północnej, Grenlandii, Australii, Nowej Zelandii, północnej Skandynawii i Amazonii. Podkreśla się swoistość kultury własnej, niektóre jej elementy wydobywając z zapomnienia i czyniąc z nich symbole i wyróżniki własnej grupy. Kultura etniczna staje się narzędziem w konkretnej wałce politycznej, niezależnie od tego, czy są to przywódcy ruchu kaszubskiego przekonujący komisję sejmową o potrzebie uznania Kaszubów za odrębną grupę etniczną, która nabierze wkrótce praw etnicznej mniejszości, co w warunkach wkraczania do Unii Europejskiej okazuje się ważne społecznie i ekonomicznie. W przypadku rozpadu czy radykalnego zubożenia kultury etnicznej, ideologowie zgłaszają żądania stworzenia odpowiednich warunków dla odrodzenia etnicznej tradycji. Dla ideologów tych grup pojęcia "tradycji" i ,,kultury" wydają się jasne, posługują się nimi jak twardymi przedmiotami. ,,Kultura etniczna", stanowiąca narzędzi walki politycznej, może obejmować jej stronę ekonomicznątradycyjne zajęcia, umiejętności produkcyjne, a także elementy kultury materialnej, związanej z określonym sposobem tradycyjnego gospodarowania. Ma to miejsce w przypadku syberyjskich Buriatów, Jakutów, Koriaków z Kamczatki, a także Kaszubów, zwłaszcza z tzw. Nordy, oraz Romów. Zazwyczaj dobrem, które ukazuje się publicznie jako wyróżnik i wartość godną ochrony jest język, który znika z dyskursu politycznego tylko wtedy, gdy jest w postaci zanikowej lub zanikłej. Czasami nawet w tym wypadku bywa punktem powołania się na prawo do odrodzenia czy odtworzenia. (Jeden z najważniejszych liderów społeczności kaszubskiej wałczący o wprowadzenie i utrzymanie lekcji języka kaszubskiego swoich dzieci nie posyła na te lekcje, a w domu języka także nie używa). Funkcje racjonalizacyjne i substytucyjne więzi etnicznej Etniczność poza coraz częściej politycznymi funkcjami pełni także ważną rolę dla osobowości poszczególnych jednostek - członków zbiorowości etnicznych. �200 Ewa Nowicka-Rusek Przynależność do zbiorowości posiadającej własną kulturę staje się źródłem dumy i poczucia własnej wartości jednostkowej, stanowiąc często kompensację poczucia niższości ekonomicznej czy cywilizacyjnej. Grupy etniczne żądają poza wszystkimi apanażami materialnymi i społecznymi również właściwego miejsca w świecie. Wymagają przede wszystkim szacunku i równoprawnego traktowania ich "tradycji" i "kultury". Coraz wyraźniej objawia się psychologiczny sens walki o właściwe miejsce w świecie dla grup etnicznych, zarówno tych wielomilionowych, jak i niewielkich, w tym tzw. ludów tubylczych. Społeczeństwa te przedstawiane są w dyskursie potocznym jako "zacofane", "nienadążające", "archaiczne" i de facto skazane na zagładę, w najlepszym razie pełniące rolę skansenów dawnych epok cywilizacji, która daleko poszła naprzód. To klasycznie ewolucjonistyczne u swego podłoża myślenie jest w gruncie rzeczy obowiązującym sposobem retoryki, ale także i myślenia potocznego obecnego także w refleksji naukowej. Z powstaniem nowoczesnej antropologii wiąże się idea wartości różnorodności kulturowej. To antropologia zwróciła uwagę na wartość posiadania własnej odrębnej kultury - jakości równoprawnej, równoważnej, tego samego rzędu, co kultura kręgu europejskiego, która stała się udziałem ekonomicznie najbardziej zaawansowanej cywilizacji Stało się to jednak możliwe tylko po przyjęciu pewnego systemu wartości, argumenty tego rodzaju mogły zyskać na skuteczności tylko wówczas, gdy uznane i ustalone zostały pewne wartości. Należy do nich przede wszystkim wielokulturowość i uznanie równej wartości wszystkich kultur. Właśnie w tych sprawach antropologia jako dyscyplina naukowa zyskuje ogromne znaczenie. Pisałam już w innych opracowaniach o zjawisku antropologizacji myślenia człowieka współczesnego, nurt antropologii ponowoczesnej wydaje się skrajnym wyrazem tendencji, o której mówię· Antropologia i nowa etniczność W walce politycznej grup etnicznych wyrażającej się zarówno w żądaniach określonych przywilejów ekonomicznych, jak i politycznych i kulturowych, pomagają antropologowie, którzy z natury rzeczy nie tylko interesują się różnorodnością kulturową, ale także uprawiają jej kult. Wszak dyscyplina ta wyrosła z "miłości do różnorodności", jak mówił 10 lat temu Ernest Gellner na otwarciu pierwszego Kongresu European Association of Social Anthropologists, z fascynacji kulturową różnorodnością, a także z humanitarnych tendencji do pomagania ofiarom kolonializmu i obcej politycznej dominacji. We wszystkich głęboko odmiennych przypadkach przejawów nowej etniczności powtarzają się pewne elementy sytuacji badawczej, związane z zachodzącymi przemianami etniczności. Zarazem dają się zauważyć istotne zmia- �Etniczność w świecie współczesnym - antropolog w działaniu 201 ny zarówno sytuacji badawczej, jak i roli społecznej antropologa - badacza terenowego. Dystans społeczny, psychologiczny i intelektualny dzielący badacza i badanego w czasach Boasa i Malinowskiego jest dziś nieporównanie mniejszy. Badany staje się w coraz większym stopniu partnerem społecznym, politycznym, intelektualnym, a także last but not least emocjonalnym. Korzystając z informacji, czasu, a siłą rzeczy także najczęściej gościnności badanych, bez której często badanie w ogóle nie byłoby możliwe, badacz czuje się zobowiązany do lojalności. I to nie jest nowe zjawisko, choć w sytuacji równościowej lub prawie równościowej narastające. Czasem dochodzi do głębokiego zaprzyjaźnienia się badacza i badanego, co nie musi się wiązać z pełnym wzajemnym zrozumieniem, ale z pewnością wiąże się z wzajemnym szacunkiem, który zakłada pewną wspólną płaszczyznę ocen i kryteriów tych ocen. Kiedy czytamy dzienniki Bronisława Malinowskiego, mamy wrażenie, że tego rodzaju związek badacz-badany był w ogóle nie do pomyślenia, mimo że Malinowskiego irytował lekceważący stosunek niektórych przedstawicieli brytyjskiej administracji, nigdy związki z badanymi nie były tak bliskie, że moglibyśmy mówić o przyjaźni. Badany nie rozumiał badacza. Dziś badany ma szansę lepiej niż kiedyś rozumieć cele badawcze, sens pracy antropologa, co więcej - obecnie może się pojawiać wspólnota celów ich działania, co kiedyś było wykluczone. Badacz, na mocy milcząco przyjmowanej zasady, zawsze jest po stronie badanego. Trzeba też zwrócić uwagę na pojawienie się antropologów o pochodzeniu etnicznym. Zasadniczo zmienia ono sytuację badaczy, którzy osobiście nie mają doświadczenia wewnątrzkulturowego. Zawsze może się stać argumentem ostatecznym w dyskusjach nad tym, jak wygląda prawdziwy wizerunek kultury danej grupy. Ponadto, dziś antropologa i badanego łączy często wspólnota instytucjonalna, badany w ciągu swego życia uczestniczy w instytucjach podobnych czy analogicznych do instytucji badacza - chodzi o szkół, czasem kończy wyższą uczelnię lub pragnie swoje dziecko na niej uczyć. Co więcej - coraz częściej badacz i badany pracuje w tych samych instytucjach. Powstają instytucje, w których niejako "z urzędu" pracują osoby pochodzące z określonych grup etnicznych, To antropolog-badacz jest wtedy ich współpracownikiem. Po raz pierwszy antropolog może występować w jednych ramach instytucjonalnych; może być także po prostu wynajęty przez grupę etniczną, a więc przez badanych. W czasach Boasa i Malinowskiego badacz był niepodzielnym "panem sytuacji", dziś bywa różnie - badacz czasami musi się uporać z sytuacją, gdy bywa przedmiotem zabiegów politycznych, perswazji, nacisków, a nawet manipulacji również ze strony badanego. Ideologowie grup etnicznych czerpią wsparcie intelektualne, argumentację i materiał faktograficzny z efektów badania dziedziny. Podpierając się więc �Ewa Nowicka-Rusek 202 wynikami badań antropologicznych, wskazują zagrożenia, dyskryminację, upośledzenie, możliwy upadek, "śmierć" grupy etnicznej lub narodu na skutek roztopienia się w innych zbiorowościach etnicznych, udowadniają w ten sposób konieczność podjęcia działań zapobiegawczych. Od antropologa oczekuje się w tej sytuacji określonych opinii, określonych materiałów i dowodów. Z wynikami jego badania już nie tylko mają kontakt uczeni na kongresach i w bibliotekach, ale także intelektualiści badanych grup, którzy najczęściej biorą udział w badaniu. Zdarza się, że etniczni liderzy chcą mieć kontrolę nad wynikami badań, protestują przeciwko publikacji jednych danych i zalecają publikowanie innych. Grupy etniczne dążą do "oswojenia" pewnych antropologów, konkretnych osób, im sprzyjających i zarazem poddających się wpływom. Czasem proponują tego rodzaju dyspozycyjnym badaczom wymierne zyski, częściej jednak po prostu dostęp do własnej kultury w zamian za publikowanie opracowań o określonym profilu, zawierających określone treści i wnioski praktyczne, zgodne z interesami grupy rozumianymi przez etnicznych ideologów-działaczy. Tak więc antropolog staje się rzecznikiem badanych. Badacz bywa raczej narzędziem w rękach badanych niż - jak to miało miejsce jeszcze kilkadziesiąt lat temu - badany był narzędziem w rękach badacza. Antropologia staje się służebna wobec już nie władz kolonialnych czy innych zewnętrznych wobec społeczności badanej, ale wobec zbiorowości etnicznej, a ściślej jej kręgów przywódczych. Fakt, że nie podaję tu przykładów z mojej konkretnej działalności badawczej niech będzie dowodem prawdziwości moich słów. Wolałabym nie stracić dostępu do niektórych kultur, a zdarzyło się to już raz, kiedy to treści zawarte w napisanej przeze mnie książce zostały opacznie zinterpretowane, podane szerokiej publiczności w grupie badanej przez lokalnego przywódcę etnicznego i w ten sposób poczynione zostały próby wzniecenia wobec mnie wrogości. Wszystkie narzekania biorą się z naszego przyzwyczajenia do roli "panów sytuacji"; musimy jednak uznać, że antropologia zawsze pełniła rolę służebną, zawsze przez kogoś była wykorzystywana, a sytuacja zmieniła się tylko w tym, że obecnie tymi, którzy ją chcą - z pełnym uprawnieniem - wykorzystywać, są członkowie zbiorowości badanych. BIBLIOGRAFIA Anderson B. Wspólnoty wyobrażone, Kraków. 1977 Barth F. 1996 Ethnic Groups and Boundaries, w: Ethnicity, ed. 1. Hutchinson, A.D. Smith, Oxford-New York. �Etnicznośćw świecie współczesnym - antropolog w działaniu 203 Gellner E. 1991 Narody i nacjonalizm, Warszawa. Hobsbawm E.l 1992a Introduction: Inwenting Traditions, w: The Invention of Tradition, ed. E. Hobsbawm, T. Ranger, Cambridge. Nations and Nationalism since 1780. Programme, Myth, Reality, Cambridge. 1992b Smith A.D. 1992 Ethnicity and Nationalism, EJ. Brill, Leiden, New York. 1986 The etnic orgins ofnations, Basil Blackwell, Anthony D. Smith, Oxford. 1981 The etnic revival Cambridge, Cambridge University Press. Znaniecki F. 1990 Współczesne narody, PWN, Warszawa. Ewa Nowicka-Rusek ETHNICITY IN THE MODERN WORLD - THE ANTHROPOLOGIST IN ACTION (Summary) The article discusses the relation between two significant phenomena in modem anthropology, i.e. transformations in ethnicity and the changing role of the anthropologist. The most important transformations of ethnicity in the modem world include l) definite transformation of ethnic ties from habitual to ideological, which results in a more important role of intellectual leaders of ethnic groups and the mass media, 2) politicization of ethnic ties - drawing political or even economic benefits from having ethnic separateness and 3) the appearance ofpsychological substitution and rationalization functions of ethnic ties and identity. In these new conditions, to which a subject of anthropological investigations is subjected, the situation of the anthropologist also changes. His relation with the subject of study is based on political equality and often on economic equality and on the cultural community. In a situation in which studies are conducted more and more intensively and more and more openly, the service ofthe anthropologist to the community ofthe subjects under study becomes more and more important. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c6c7eda46a1876f9a52286cde313225c.pdf 9d07ce4ee3655590dc01bd2c55c5714c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5198 Rights Information about rights held in and over the resource licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource mniejszości etniczne i narodowe - Polska Wietnamczycy - edukacja szkolna Romowie - edukacja szkolna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4823 Title A name given to the resource Sukces w szkole czy wbrew szkole / ETNOGRAFIA POLSKA 2005 t. 49 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2005 t.49, s.31-56 Creator An entity primarily responsible for making the resource Nowicka, Ewa Połeć, Wojciech Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XLIX: 2005, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 EWA N O W I C K A Instytut Socjologii U W Instytut Psychologii Międzykulturowej SWPS WOJCIECH POŁEĆ Instytut Socjologii U W SUKCES W SZKOLE CZY WBREW SZKOLE. DZIECI ROMSKIE I WIETNAMSKIE W OCZACH NAUCZYCIELI POLSKICH WPROWADZENIE Do polskich szkół publicznych obok dzieci polskich trafiają również dzieci pochodzące z grup mniejszości narodowych i etnicznych, a także dzieci imi­ grantów. Konieczność uczestnictwa w obowiązującym systemie edukacyjnym, w przypadku przedstawicieli mniejszości rozumianych jako przedstawiciele kul¬ tur różnych niż kultura narodowa danego kraju, stwarza specyficzne problemy. Szkoła bowiem nie przekazuje w tym przypadku jedynie informacji, lecz bodaj ważniejszym jej zadaniem jest przekazywanie wzorów zachowań i wartości, przy czym są to wzory i wartości kultury, którą nazwać możemy dominującą, narodo¬ wą lub głównym nurtem kultury państwa. Zakłada się milcząco, iż nabycie umiejętności, jakie ona oferuje jest korzystne dla osoby, którą poddaje się od¬ działywaniom. Nie bierze się natomiast pod uwagę wpływu działań pedagogicz¬ nych na treści kulturowe zinternalizowane przez dziecko kulturowo odmienne w wyniku socjalizacji pierwotnej. Nie bierze się też pod uwagę tego jak kultura, w której dziecko wyrosło wpływa na możliwość zdobycia wykształcenia w ra¬ mach systemu edukacyjnego. Celem naszym jest prześledzenie sytuacji dziecka pochodzącego z odmiennej kulturowo zbiorowości w polskiej szkole. Interesować nas będzie odpowiedź na pytanie, jakie są warunki osiągnięcia sukcesu edukacyjnego przez dziecko, które trafia do instytucji stworzonej przez obcą sobie kulturę, a ponadto stworzonej z myślą o przyjęciu dzieci pochodzących z kultury własnej. Wybraliśmy Romów i Wietnamczyków jako dwie grupy, których kultury róż¬ nią się w sposób znaczący od kultury polskiej a zarazem różnią się znacząco między sobą. Można by nawet powiedzieć, iż pod względem sytuacji dzieci z tych grup w polskiej szkole znajdują się na dwóch przeciwległych biegunach. Sytuacja Romów jest wyjątkowo niekorzystna. Dotkliwym problemem jest bardzo niski poziom oświaty, wynikający ze słabego uczestnictwa Romów w systemie edukacji. Niewątpliwie jest to czynnik spychający ich na niższą �32 EWA NOWICKA, WOJCIECH POŁEĆ pozycję ekonomiczną i prestiżową w społeczeństwie polskim albo nawet na mar­ gines społeczny (por. Nowicka 1999, s. 10; 2003). Odmiennie kształtuje się sytuacja dzieci wietnamskich. Większość tych dzieci uczy się w szkołach i uczelniach polskich, gdzie w przeważającej mierze radzą sobie bardzo dobrze (por. Halik 2001, s. 111). Mimo rozbieżnych sposobów funkcjonowania tych dwóch grup w polskiej szkole można, szczególnie w chwili rozpoczynania przez dzieci z tych zbio­ rowości nauki w Polsce, doszukiwać się między nimi wielu podobieństw. Tak dzieci wietnamskie, jak i romskie trafiają do polskiej szkoły często ze słabą znajomością języka polskiego, ze środowiska domowego o głęboko odmiennych od polskich wzorach zachowania. Dopiero w dalszym toku nauki podobieństwa te zacierają się. Analiza różnic w „karierach szkolnych" dzieci z tych dwu grup może nam wydatnie pomóc w poznaniu uwarunkowań procesu edukacji grup mniejszościowych, a w tym przyczyn niepowodzeń dzieci romskich. Aby zanalizować różne aspekty odmiennych losów dzieci romskich i wiet¬ namskich w polskiej szkole musimy wziąć pod uwagę fakt, że mamy do czynie¬ nia z sytuacją zetknięcia się dwóch kultur: kultury dziecka nabytej w toku socja¬ lizacji pierwotnej i kultury dominującej narzucanej przez szkołę. Musimy się przyjrzeć ich wzajemnym oddziaływaniom i ograniczeniom, jakie kultury te, czę¬ sto sprzeczne, narzucają osobie zmuszonej sprostać wymaganiom dwóch odmien¬ nych systemów wartości. Naszym zdaniem to właśnie uwarunkowania kulturowe decydują o sukcesie edukacyjnym lub jego braku u dziecka wychowanego w innej kulturze. Mówiąc tu o uwarunkowaniach kulturowych mamy na myśli nie tylko kulturę pochodzenia dziecka, ale również kulturę polską wraz z jej systemem wartości, normami zacho¬ wania, koncepcjami różnych ról społecznych, a także stereotypy narodowościowe. Chcemy odpowiedzieć na pytanie, dlaczego przedstawiciele dwóch wybra¬ nych grup etnicznych - grup mniejszościowych - radzą sobie w polskiej szkole w sposób tak różny. Gdyby odpowiedzialność za sukces lub niepowodzenie dziecka w szkole ponosił jedynie polski system edukacyjny, nieprzystosowany do przyjęcia dziecka z innej niż polska kultury, trzeba by przyjąć, iż nie odniosą sukcesu edukacyjnego wszystkie dzieci pochodzące z obcych kultur. Stwierdze¬ niu takiemu przeczy jednak sytuacja dzieci wietnamskich w polskiej szkole. ZAŁOŻENIA TEORETYCZNE Zastanowić się więc trzeba, co powoduje, iż przedstawiciele jednej grupy ra¬ dzą sobie w sposób zadowalający lub nawet bardzo dobry, a drugiej nie radzą sobie prawie zupełnie. Wyjaśniając wskazane zjawisko sięgać będziemy do kon¬ cepcji Pierre'a Bourdieu oraz Basila Bernsteina, rozpatrujących problemy edu¬ kacji z punktu widzenia reprodukcji kultury. Zaproponowane tutaj wyjaśnienia mogą być pomocne nie tylko dla zrozumienia problemów edukacji grup mniej¬ szościowych, ale całości ich stosunków z kulturą większościową. �SUKCES W SZKOLE CZY WBREW SZKOLE 33 Według Pierre'a Bourdieu proces wychowania to „całość mechanizmów instytucjonalnych bądź zwyczajowych, dzięki którym zabezpiecza się międzypokoleniowy przekaz kultury odziedziczonej z przeszłości" (Bourdieu, Passeron 1990, s. 69). Szkoła z swojej definicji przekazująca informacje i kształcąca umie¬ jętności przydatne w dalszych życiowych działaniach, przekazuje w ten sposób kompetencje kulturowe, czy - inaczej mówiąc - wdraża w jakąś konkretną kul¬ turę. Biorąc to pod uwagę istotnym staje się z jakim wyposażeniem kulturowym przychodzi do szkoły dziecko. Aspekt wdrażania w kulturę jest w mniejszym stopniu widoczny, gdy szkoła zajmuje się nauką dziecka, którą reprezentuje szkoła, czyli kultury dominującej, większościowej. Wówczas wzory socjalizacji pierwotnej i socjalizacji wtórnej są zbieżne. Już jednak w społeczeństwie zróżnicowanym klasowo pojawiają się pro¬ blemy w przypadku dzieci pochodzących z klasy innej niż klasa tworząca system edukacyjny, szczególnie, jeśli klasę społeczną rozumiemy podobnie jak Bernstein jako „fundamentalną dominującą kategorię kulturową, stworzoną i utrzymywaną przez sposób produkcji" (Bernstein 1990, s. 127). Przy takim rozumieniu różnic klasowych możemy mówić o zróżnicowaniu kulturowym pomiędzy klasami spo¬ łecznymi, a wzory kulturowe przekazywane w szkole odpowiadać będą wzorom klasy dominującej. Wpływ tego zróżnicowania na sytuację dziecka w szkole określa Bernstein w następujący sposób: Nie zwraca się często uwagi na fakt, że tempo przyswajania wiedzy jest w ukryty sposób oparte na modelu socjalizacji dziecka właściwym dla klasy średniej. Socjalizacja właściwa rodzinnie klasy średniej jest rodzajem ukrytego wsparcia, ułatwiającego w znacznym stopniu i na różne sposoby naukę w szkole. Dziecko z klasy średniej jest ukierunkowane na uczenie się niemal wszystkiego. Owo ukryte wsparcie powoduje, iż nieczęsto pojawiają się dążenia do zmiany prog¬ ramu i pedagogii, ponieważ dziecko middle-class nastawione jest na uczenie się; może ono nie być zainteresowane lub nawet nie lubić tego, czego się uczy, ale uczy się. W tych przypadkach, w których system szkolny nie jest wspierany przez dom, uczeń często doznaje niepowodzeń. Tym sposobem nawet tempo przyswajania wiedzy jest klasowo modelowane (Bernstein 1990, s. 311). W jakim stopniu rozważania na temat wpływu różnic klasowych na sukces edukacyjny dają się zastosować do rozważania problemów dzieci pochodzących z kultur grup etnicznych odrębnych od kultury systemu edukacyjnego? Odpowiedź na to pytanie daje, przyjęte tu za Bernsteinem, rozumienie różnic klasowych w kategoriach różnic kulturowych. Przy takim podejściu wydaje się uprawniona próba rozszerzenia wyjaśnień proponowanych dla wpływu różnic klasowych na sukces edukacyjny, na sytuację dzieci z kultur obcych, a szeroki dorobek socjo¬ logii edukacji może pozwolić na zobaczenie ich sytuacji w ciekawym świetle, zwłaszcza że, jak twierdzi Bernstein: W warunkach rozwiniętego kapitalizmu, istnieje wiele różnych obszarów nierówności w stosun¬ kach między grupami społecznymi, płciami, narodowościami, w stosunkach wyznaniowych i regio¬ nalnych, gdzie każda kategoria ma swój własny, partykularny kontekst odtwarzania [...] kategorie czy to płci, czy narodowościowe lub wyznaniowe (lub dowolna ich kombinacja), manifestują się w dzisiejszych czasach w trybie określonym klasowo (Bernstein 1990, s. 263). �34 EWA NOWICKA, WOJCIECH POŁEĆ Dla problematyki tej pracy ważne jest również wydzielenie dwóch płaszczyzn procesu wychowawczego: płaszczyzny szerokiej - „niezamierzonych wpływów na uspołeczniającego się wychowanka", oraz płaszczyzny węższej - „aktuali¬ zującego się na podłożu tamtych wpływów, świadomego i planowego kształ¬ towania wychowanka w zinstytucjonalizowanym systemie wychowawczym" (Suchodolski 1963). W przypadku interesujących tu nas Romów i Wietnamczyków mamy do czynienia z rozdzieleniem procesu wychowawczego pomiędzy dwie kultury. W płaszczyźnie szerszej na dziecko oddziałuje jego kultura rodzinna poprzez rodziców i krewnych, ale też kultura większości poprzez kontakty, jakie dziecko ma z jej przedstawicielami. W znaczeniu węższym, na dziecko oddziałuje jedy¬ nie kultura większości, jako że to przez nią jest stworzony system edukacyjny, do którego trafia dziecko. Zarazem, postępując za myślą Pierre'a Bourdieu, każde działanie pedagogicz¬ ne, jako mające na celu wdrożenie do pewnej kultury, opiera się na przemocy symbolicznej, gdyż zakłada narzucenie pewnej arbitralności kulturowej rozu¬ mianej jako zbiór znaczeń uznanych przez daną grupę za godne odtworzenia poprzez działania pedagogiczne, które określają kulturę danej grupy lub klasy będąc systemem symbolicznym stanowiącym o strukturze i funkcjach tej kul¬ tury. Zbiór tych znaczeń jest arbitralny, gdyż nie mogą one być wydedukowane z żadnej ogólnej zasady fizycznej, biologicznej bądź duchowej i nie mają wewnętrznego związku z „naturą rzeczy" czy „naturą ludzką". Arbitralności kul¬ turowej nie należy mylić z bezpodstawnością wyborów; selekcja znaczeń jest niezbędna dla nadania spójności i zrozumiałości funkcjom i strukturze kultury, która zawdzięcza swe istnienie pewnym warunkom społecznym. Warto tu zazna¬ czyć, iż stopień, w jakim dany układ stosunków społecznych jest odtwarzany może być różny w odmiennych kulturach i w przypadku zmiany stosunków spo¬ łecznych może dojść do pewnej reinterpretacji odtwarzanej kultury. 1 Według Bourdieu, w każdym przypadku jednak narzucana arbitralność kultu¬ rowa będzie w największym stopniu odpowiadać obiektywnym interesom mate¬ rialnym i symbolicznym dominującej w danej społeczności grupy lub klasy. Tak więc działania pedagogiczne narzucające daną arbitralność kulturową mają moc odtwarzania układów sił panujących w danej społeczności poprzez odtwarzanie struktury dystrybucji kapitału kulturowego między grupami i klasami, a przez to przyczyniają się do reprodukcji struktury społecznej danej zbiorowości. Nie można więc uznać, iż działania pedagogiczne mają na celu przekazanie wszystkim członkom danej zbiorowości całości kapitału kulturowego traktowanego jako własność całego „społeczeństwa". Powyższe założenia teoretyczne są punktem wyjścia do naszej analizy sytuacji dzieci romskich i wietnamskich w polskiej szkole. W badaniu staraliśmy się sprawdzić, na ile sytuacja dzieci z tych grup w szkole odpowiada sytuacji ich grup pochodzenia w społeczeństwie polskim. 1 Używamy tutaj pojęcia 'arbitralność kulturowa' nie wprowadzając, dla uproszczenia wy­ wodu, pokrewnego terminu 'habitus', tak charakterystycznego dla koncepcji Pierre'a Bourdieu. �SUKCES W SZKOLE CZY WBREW SZKOLE 35 OPIS B A D A N I A Materiałem empirycznym, jaki wykorzystujemy są głównie wywiady pogłę¬ bione przeprowadzone w latach 1999-2003 z nauczycielami dzieci romskich w polskich szkołach podstawowych, głównie w Warszawie i okolicach, ale i na terenie dawnego województwa nowosądeckiego i olsztyńskiego oraz wywiady z nauczycielami dzieci wietnamskich w Warszawie, przeprowadzone w 2000 roku w szkołach podstawowych i liceach. Dla zrozumienia problemów edukacyjnych dzieci romskich i wietnamskich nauczyciele tych dzieci wydawali się naturalny¬ mi informatorami jako osoby najbliższe problemowi i poprzez kontakt z dziećmi posiadające dobrą znajomość ich sytuacji, a z drugiej strony osoby bezpośrednio odpowiedzialne za ich edukację i edukację tę kształtujące. Łącznie przeprowa­ dzono ponad 40 wywiadów, odpowiednio po ok. 20 dla każdej z interesujących nas grup, w tym z nauczycielami stykającymi się tak z dziećmi wietnamskimi, jak i romskimi. 2 W ten sposób nauczycieli dzieci romskich i wietnamskich mogliśmy potrak¬ tować z jednej strony jako osoby dostarczające informacji o sytuacji tych dzieci, a z drugiej strony mogliśmy przebadać postawy samych nauczycieli wobec proble¬ mów edukacji dzieci z innych kultur w polskim systemie edukacyjnym, a poprzez to wpływ, jaki wywierają oni na swoich uczniów. Mamy tu na myśli nie tylko wpływ zamierzony i świadomy, ale również ten nieuświadomiony, a często znaczący dla sytuacji dziecka. Badania dotyczyły przede wszystkim zagadnień związanych z funkcjonowaniem dziecka mniejszościowego w polskim systemie edukacyjnym, stąd wynikało ograniczenie pola naszych badań do procesów zacho¬ dzących bezpośrednio w sytuacji szkolnej. Badania poszerzone zostały o obserwa¬ cje sytuacji szkolnych oraz towarzyszące wywiadom z nauczycielami rozmowy z dziećmi pochodzącymi z interesujących nas tutaj kultur oraz z ich rodzicami. W wywiadach staraliśmy się objąć całość zagadnień związanych z edukacją dziecka pochodzącego z obcej kultury. Pytania dotyczyły kontaktów nauczyciela z dzieckiem romskim lub wietnamskim i jego rodzicami, problemów z nauką, problemów wychowawczych itp. Interesowała nas też znajomość wśród nauczy¬ cieli środowiska dzieci - znajomość kultury romskiej i wietnamskiej. PORÓWNANIE KULTUR SOCJALIZACJI PIERWOTNEJ Środowiska, z jakich pochodzą dzieci romskie i wietnamskie mają znaczący wpływ na charakter problemów, z jakimi spotykają się one w szkole, stąd po¬ znanie kultur socjalizacji pierwotnej jest konieczne dla zrozumienia ich sytuacji w polskim systemie edukacyjnym. Chociaż obecnie większość Romów prowadzi osiadły tryb życia, kulturę romską można traktować, w zasadniczych jej zrębach, jako kulturę ludu koczowniczego. 2 W badaniu brali udział studenci seminariów prowadzonych przez Ewę Nowicką. �36 EWA NOWICKA, WOJCIECH POŁEĆ Wszyscy Romowie zostali osiedleni w wyniku bezpośredniego przymusu admi¬ nistracyjnego. Cechą odróżniającą kulturę Romów od innych kultur koczowniczych jest fakt, iż nie koczują oni na określonym terytorium nieużytkowanym przez inne grupy, lecz prowadzą od wieków wędrówki przez tereny zaludnione przez przedstawi¬ cieli innych kultur. Romowie nie posiadają odrębnego terytorium, ani państwa, które mogliby uznać za swoje. Ma to znaczący wpływ na ich kulturę oraz na relacje z innymi kulturami. Poprzez fakt wędrówki przez terytoria zamieszkane przez przedstawicieli innych kultur skazani są oni na ciągły kontakt z „obcymi". Aby zachować swoją odrębność, a jednocześnie móc przeżyć w środowisku, w którym „warunki dyktują inni", musieli wytworzyć mechanizmy pozwalające im na zachowanie odrębności, a z drugiej strony pozwalające im funkcjonować w styczności z innymi kulturami. Romowie byli zawsze w swojej egzystencji zależni od społeczności terenów, na których w danym momencie przebywali, jednak otoczenie nieromskie trak¬ towane było bardziej jako swego rodzaju „zasoby naturalne" niż partnerzy. Wiąże się to z zawężeniem kategorii prawdziwych ludzi (manusz) jedynie do Romów (z robionymi czasem wyjątkami dla gadziów, czyli przedstawicieli innych kultur, którzy okazali im szczególną życzliwość lub pomoc). Przejawem tego są podwójne zasady w stosunku do „swoich", wobec których obowiązuje uczciwość, i „obcych", których bezkarnie można oszukiwać i nie należy ich dopuszczać do tajemnic grupowych ze znajomością języka włącznie. Kultura romska opiera się na tradycji ustnej i bezpośrednim przekazie kultury młodszym pokoleniom na drodze socjalizacji pierwotnej. Nie wytworzyli Romo¬ wie swojego systemu pisma, ani nie przejęli go od zbiorowości, z którymi się stykali, do czego z pewnością przyczynił się ich koczowniczy tryb życia, utrud¬ niający w znacznej mierze gromadzenie przekazów pisanych. Podstawą poczucia więzi grupowych jest u Romów język oraz więzi rodzinne i plemienne. Jak to określa Jan Yoors: „Więź plemienna i poczucie solidarności społeczności cygańskiej polegają na silnych więzach rodzinnych, które stanowią podstawowy i jedyny stały jej element" (Yoors 1973, s. 7). Bardzo silne więzi rodzinne i plemienne są dla Romów daleko ważniejsze od więzi terytorialnych. Przy niechęci do zawierania związków małżeńskich w obrębie wąskich grup szukają oni kandydatów na przyszłych małżonków w przeważającej mierze w obrębie plemienia i to właśnie, obok chęci spotkania nieznanych, bądź dawno niewidzianych członków rodziny, ma być, według Yoorsa, jednym z powodów ich koczowniczego trybu życia (Yoors 1973, s. 9). Romowie w sondażach ogólnokrajowych dotyczących stosunku do poszcze¬ gólnych narodowości plasują się niezmiennie od lat wśród grup, co do których Polacy wykazują najbardziej negatywny stosunek. Mimo wielowiekowego współżycia tych dwóch grup, panuje w Polsce wyjąt¬ kowo negatywny stereotyp Cygana. Wedle tego stereotypu Cygan to złodziej i oszust. Znamienne jest określenie „cyganić" używane powszechnie na określe¬ nie oszukiwania. �SUKCES W SZKOLE CZY WBREW SZKOLE 37 Zasadniczo odmiennie przedstawiają się analogiczne strukturalne elementy kul¬ tury wietnamskiej i dzieje jej kontaktu z kulturą polską. Wietnamczycy w Polsce stanowią obecnie grupę prawdopodobnie równie liczną jak Romowie, choć za¬ częli się tu pojawiać właściwie dopiero po I I wojnie światowej. W swoim kraju Vietowie (Kinh) mówiący po wietnamsku stanowią około 84% ludności, a więc należą do grupy większościowej. Tradycyjna kultura wietnamska była kulturą osiadłą i rolniczą. W przeciwieństwie do kultury Romów, w kulturze wietnam¬ skiej pismo odgrywało od wieków ogromną rolę. Zupełnie inną rolę niż w kulturze romskiej odgrywało wśród Wietnamczyków wykształcenie. Teresa Halik, badaczka historii kultury wietnamskiej, przedstawia tę kwestię następująco: Młodzi Wietnamczycy żyją w kulturze, w której tradycyjnie wykształcenie miało pierwszorzędne znaczenie. Było wyznacznikiem pozycji społecznej i prestiżu. Wykształcony człowiek przynosił zaszczyt nie tylko rodzinie ale całej społeczności z jakiej się wywodził. [...] Wprawdzie pod terminem wykształcenie rozumie się dziś inną treść niż dawniej, jednak nadal stanowi ono war­ tość samą w sobie (szczególnie dla starszego pokolenia) (Halik 1995, s. 54). Wietnamczycy mieszkający w Polsce podkreślają, iż oprócz sprzyjających warunków ekonomicznych do przyjazdu i pozostania tu zachęca ich dobre samo­ poczucie w naszym kraju. Halik pisze: Potwierdzeniem tych deklaracji może być fakt ich starań zasymilowania się z polską normą obyczajową, co przejawia się w posyłaniu dzieci do szkół polskich, dążność do nauki języka polskiego, czytania polskiej prasy, oglądania polskiej telewizji, nawiązywania kontaktów z ro¬ dzinami polskimi (Halik 1996, s. 110). Autorka mówi jednak także o „drugiej stronie" obecności tej społeczności w Polsce: Wietnamczycy stanowią dość zwartą społeczność, która zewnętrznie przyjmuje, dostosowuje się do zachowań, tak by nie wyróżniać się z tła środowisk polskich. Jednak „wewnętrznie" nadal są świadomi swej odrębności etnicznej, kulturowej i językowej. Co więcej, kultywują ją. Istnieje założone w Warszawie Stowarzyszenie Społeczno-Kulturalne Wietnamczyków w Polsce, które wydaje własny periodyk, prowadzi spotkania swoich członków i sympatyków, organizuje życie kulturalne Wietnamczyków nie tylko z Warszawy, ale i z innych miast Polski (tamże). Należy zarazem podkreślić, że Wietnamczycy pochodzą z kraju mającego długie tradycje państwowości, w którym istnieją uniwersytety, a wielu spośród Wietnamczyków, którzy obecnie mieszkają w Polsce, przyjechało do naszego kraju na studia magisterskie lub doktoranckie. Miało to miejsce przede wszyst¬ kim w przypadku pierwszej fali migracyjnej (Halik, Nowicka 2002). Utrzymywanie tradycji przejawia się między innymi poprzez kultywowanie typowo wietnamskich świąt, takich jak święto Tet, i innych świąt obchodzonych w gronie wietnamskim. Oprócz prowadzenia małej gastronomii Wietnamczycy zajmują się również handlem. Wokół tych zajęć zbudowany został polski stereotyp Chińczyka i Wiet¬ namczyka postrzeganych jako ludzie inteligentni, pracowici i uczciwi (Halik, Nowicka 2002; Nowicka 2003). �38 EWA NOWICKA, WOJCIECH POŁEĆ A N A L I Z A I INTERPRETACJA WYNIKÓW BADAŃ Na sukces dziecka wychowanego w kulturze odmiennej od kultury systemu edukacyjnego mają wpływ czynniki, jakim podlegają wszystkie dzieci uczęszcza¬ jące do szkoły, również te, które się wychowały w kulturze większościowej, takie jak sytuacja materialna rodziny, czy zdolności intelektualne dziecka. Oprócz tych czynników występują jednak, w przypadku dziecka wychowanego we wzorach kultury obcej wzorom dominującym, czynniki dodatkowe, które nie oddziałują w innych przypadkach. Czynniki te przedstawiamy w dalszej części artykułu. SOCJALIZACJA PIERWOTNA JAKO B A Z A SOCJALIZACJI WTÓRNEJ Działania szkoły zakładają wcześniejsze zabiegi edukacyjne, jakim dziecko zostało poddane w ramach socjalizacji pierwotnej. System edukacyjny nie ma do czynienia z dzieckiem zupełnie nieukształtowanym, co więcej, szkoła to zakłada (Bourdieu, Passeron 1990). Interpretując wyniki naszych badań, bierzemy pod uwagę to, że dziecko trafia¬ jące do szkoły w wieku 5-7 lat niesie już ze sobą bagaż doświadczeń kilku lat mających decydujący wpływ na jego przyszłość i jego tożsamość. W środowisku rodzinnym zdobyło pierwsze niezbędne do życia w społeczeństwie umiejętności, otrzymało system wartości, nauczyło się zachowywać w sposób akceptowany przez rodziców i innych ludzi, z którymi dotychczas się spotykało i , co bardzo ważne, nauczyło się już języka, będącego podstawowym środkiem komunikacji z innymi ludźmi. W sytuacji szkolnej może się jednak okazać, iż umiejętności, które dziecko zdobyło w swoim dotychczasowym życiu są niewystarczające lub wręcz bezuży¬ teczne, jeśli nie przeszkadzające [sic!] w prawidłowym funkcjonowaniu w szkole. Głównym, choć nie jedynym, problemem, przed jakim staje dziecko w obcej sobie kulturowo szkole jest opanowanie języka, w którym odbywa się nauczanie. Dzieci wychowane w kulturze większościowej opanowały system językowy, w którym przebiegać będzie nauka już w domu, w kontakcie z rodzicami, i w szkole pogłębiają znajomości tego języka i zasad w nim obowiązujących, nie uczą się go od podstaw. Dzieci pochodzące z innych kultur opanowały także język w socjalizacji pierwotnej, ale te umiejętności są zupełnie nieprzydatne w obcej kulturowo szkole i do chwili nauczenia się języka obowiązującego trakto¬ wane są jako dzieci praktycznie nie znające języka. Nasze wywiady z nauczycie¬ lami wskazują, że traktują oni nieznajomość lub słabą znajomość języka polskiego jako poważną przeszkodę w ich pracy, silnie to akcentują. Nauczyciele, którzy mają kontakt z dziećmi romskimi i wietnamskimi mają stosunek skrajnie kry¬ tyczny do niektórych aspektów kultury przyniesionej przez dziecko odmienne kulturowo; nie tylko nie opierają się na zapleczu kulturowym dziecka obcego etnicznie (na jego socjalizacji pierwotnej), ale wręcz próbują je zwalczać: My nie pozwalamy używać języka Romów tutaj na terenie szkoły [...], żeby tutaj w szkole nauczyć ich języka polskiego, nauczyć ich pisać po polsku i funk­ cjonować, no w Polsce, są Polakami. �SUKCES W SZKOLE CZY WBREW SZKOLE 39 Najczęściej opanowanie podstawowego zasobu słownictwa umożliwiającego sprawne porozumiewanie się w sytuacjach życia codziennego nie stanowi dla dziecka większego problemu. Dziecko o przeciętnym poziomie umysłowym, nie znające wcześniej zupełnie danego języka, jest w stanie nauczyć się podstaw tego języka w ciągu kilku miesięcy. W miarę dobre opanowanie podstaw języka potocznego może jednak sprawiać wrażenie, że dziecko rozumie wszystkie komunikaty kierowane do niego, gdy w rzeczywistości jego pojmowanie jest bardzo powierzchowne. Dochodzi też do elementarnych nieporozumień, które czasem wychodzą na jaw: Kiedyś pamiętam ilustracja była, był źrebak. A ona mówi: „proszę Pani, ja nie wiem, co ten żebrak tutaj chce." No i mówię, u niej źrebak czy żebrak, to wszystko jedno dla niej było. Paradoksalnie początkowa znajomość języka polskiego w stopniu komunika¬ cyjnym, z jaką często przychodzą do szkoły dzieci romskie, może działać na ich niekorzyść. Dzieci te dobrze radzą sobie w konwersacjach dotyczących życia dnia codziennego, co daje wrażenie, iż nie mają żadnych kłopotów z językiem polskim, gdy tymczasem ich słownictwo jest dość ograniczone, a niezrozumienie poleceń odbiera się mylnie jako brak zdolności do ich wykonania. Przykładowo, niektóre dzieci nie znają słów typu „suma" i nie potrafią odpowiedzieć na pytanie „jaka jest suma dwóch liczb", mimo że potrafią je dodać . Dla dziecka może być również problemem przełożenie wiadomości, jakie po¬ siada na tekst pisany. Kontekst kulturowy, w jakim wymaga się przedstawienia wiadomości, może być dziecku nieznany, mimo iż posiada żądane informacje. Świadectwem tego typu problemów może być następująca wypowiedź nau­ czycielki dzieci romskich: Wydaje mi się, że mają, mają problem i może jest to nie tyle wyczuwane w mowie co w piśmie, bo przecież wiadomo, że inaczej człowiek mówi, a inaczej pisze. I kłopoty pojawiają się kiedy trzeba coś napisać, wtedy ta nieporadność dziecka wychodzi, natomiast w kontaktach takich na co dzień w zasadzie nie ma chyba większych problemów. „Nieporadność" owa często nie jest przez nauczycieli interpretowana jako nieznajomość języka, lecz jako wyraz ograniczeń umysłowych dziecka, zwłasz¬ cza, że najczęściej Romowie nie przychodzą ze znajomością języka literackiego lecz potocznego, jak o tym świadczy kolejna wypowiedź jednej z nauczycielek: Są trochę jak dzicy ludzie. [...] Posługują się językiem wieśniackim: Dziewczynki poszli, mówili. W jednym przypadku okazało się, iż dziewczynki, o których nauczycielka twier¬ dziła, iż nie umieją liczyć powyżej dziesięciu, po prostu nie rozumieją znaczenia polskich słów na oznaczenie liczb od jedenastu wzwyż, chociaż potrafiły je w miarę poprawnie po polsku wymienić . Zapytane w języku romskim, potrafiły 3 4 3 Na tym przykładzie, jak również w dalszej części tego wywodu, możemy zaobserwować zbieżność problemów dzieci romskich z problemami dzieci z klasy niższej posługujących się niestandardową formą danego języka czy dzieci z grup regionalnych. Prawdopodobnie w trakcie nauki szkolnej nauczyły się je powtarzać jedynie mechanicznie. 4 �40 EWA NOWICKA, WOJCIECH POŁEĆ odpowiadać na pytania związane z dodawaniem powyżej dziesięciu popraw­ nie, zwłaszcza jeżeli pytania odnosiły się do sytuacji, które mogły wydarzyć się w życiu codziennym, na przykład dotyczyły zakupów . Sytuacje tego typu są często przez nauczycieli interpretowane jako dowody na opóźnienie umysłowe dzieci romskich i bywają nawet czasami potwierdzane jako takie przez psycho­ logów posługujących się testami dostosowanymi do dzieci polskich, a zupełnie niedostosowanymi do zaplecza społecznego dzieci romskich (por. Królik 1999). Niektóre z nauczycielek uczących dzieci romskie nie miały nawet świadomości istnienia języka romskiego i traktowały go jedynie jako specyficzną gwarę języka polskiego, a słowa wypowiadane z obcym akcentem, bądź zniekształcone, inter¬ pretowały jako słowa romskiej „gwary" i w najlepszym razie traktowały używanie ich jako wyraz niechęci do posługiwania się standardowym językiem polskim. Oni po polsku to rozmawiają właściwie tylko w szkole, bo gdy przychodzi mama czy tata i stoi wychowawca, to ci starsi Cyganie nie dbają o to, żeby dzieci mówiły po polsku, bo wtedy się zaczyna normalna rozmowa po cygańsku. [...] więc praktycznie te dzieci ten język polski traktująjak przysłowiowy dopust boży. W przeciwieństwie do Romów, dzieci wietnamskie przychodzą do szkoły najczęściej bez elementarnej znajomości języka polskiego, nauczyciele zaś, świa¬ domi ich odrębności językowej i nie oczekując od nich początkowej znajomości języka polskiego, skłonni są interpretować ich szybkie postępy w nauce języka jako przejaw wybitnych zdolności intelektualnych. Mam takiego Wietnamczyka, który może być wzorem dla wszystkich. Półtora roku jest w Polsce, a język ma wspaniale opanowany. Warto tutaj także zauważyć różnicę w procesie opanowywania języka obcego między osobą pobierającą naukę szkolną w języku ojczystym i uczącą się języka obcego jako odrębnego przedmiotu, a osobą opanowującą materiał szkolny w języku dla siebie obcym. Osoba ucząca się w języku obcym ma utrudnione kształtowanie się kategorii poznawczych, które nie zostały jej przekazane w so¬ cjalizacji pierwotnej i które jest zmuszona budować na bazie języka obcego, co nie zawsze musi się przekładać na ich opanowanie w języku ojczystym, oraz niejednokrotnie musi budować kategorie nieistniejące w jej języku ojczystym (por. Ovando 1989, s. 209). Dodatkowym utrudnieniem dla dzieci z obcej kultury jest fakt, iż uczą się one czytać i pisać w języku obcym, którego często dobrze nie znają, podczas gdy pozostałe dzieci uczą się czytania i pisania w języku ojczystym. Podczas gdy dziecko polskie poznaje jedynie formę pisaną znanego już sobie słowa, dziecko np. wietnamskie dla osiągnięcia tego samego poziomu musi nauczyć się zarazem znaczenia słowa, jak i jego wersji mówionej i pisanej , co potwierdza jedna 5 6 5 Sytuacja ta bardzo przypomina inną, opisaną przez Teodorę Kroeber (1978, s. 124-125) w słynnej książce opowiadającej o Ishim, Indianinie z plemienia Yana, i o jego kontaktach z amerykańskimi antropologami. Na przykład, by ułatwić dzieciom zapamiętanie kształtu litery „ O " pokazuje się i m tę literę z obrazkiem osy. Z oczywistych względów tego typu ilustracja nie będzie ułatwieniem dla dziecka słabo znającego język polski. 6 �SUKCES W SZKOLE CZY WBREW SZKOLE 41 z nauczycielek dzieci wietnamskich: Jest dziewczynka tu w pierwszej klasie, w naszej grupie i ona czyta. Świetnie czyta. W ogóle nie wie, co czyta. Bez żadnego zrozumienia. Poza trudnościami wynikającymi z samej nieznajomości języka, dziecko spo¬ tyka się z problemami wynikającymi z faktu, iż materiały przekazywane w szkole są oparte na założeniach kultury, której dziecko dobrze nie zna i dla ich zro¬ zumienia potrzebny jest dodatkowy wysiłek, zwłaszcza że często nieświadomie nauczyciel zakłada jako oczywiste sytuacje, które nie muszą być oczywiste dla dziecka pochodzącego z innej kultury (Gay 1989, s. 177). W przypadku Romów trafiających do polskich szkół ciekawie opisuje to dyrektor szkoły dla Romów w Suwałkach (Milewski 2000, s. 13): Większość z nich nigdy wcześniej nie zetknęła się ze słowem pisanym. Nigdy wcześniej nie miały w ręku ołówka czy kredki. Przykładem tego, jak wygląda ich wiedza o świecie może być to, że dzieci (nawet szesnastoletnie) nie wiedziały, że ziemia jest okrągła, w jakim mieście i kraju mieszkają, jaka jest nazwa rzeki płynącej przez ich miasto. Gdy pojechaliśmy nad jezioro, pytały mnie, czy to ocean. Nie potrafiły również odróżnić fikcji od rzeczywistości - wszystkie bez wyjątku przekonane były, że wampiry i rozmaite monstra, jakie widziały w telewizji, istnieją naprawdę. Gdy rozmawialiśmy o tym, co można zobaczyć w ogrodzie zoologicznym, dzieci nie chciały uwierzyć, że nie ma tam dinozaurów. O podobnych sytuacjach wspominają badani przez nas nauczyciele, jak w przypadku romskiej dziewczynki, o której nauczycielka wypowiada się w na¬ stępujący sposób: Jak Natalka przyszła do nas do szkoły miała wiele problemów ze zrozumieniem polskich pojęć. [...] Potem nawet na egzaminie wiele pojęć było dla niej abstrakcją, nawet tutaj słowo bocian kiedy występowało nie bardzo wiedziała o co tutaj chodzi, tak że musiałam jej to wszystko tłumaczyć. Brak znajomości kodów kulturowych, za pomocą których przekazywana jest wiedza i później sprawdzane wiadomości, uniemożliwia uczniom zdobywanie wiedzy, a nawet jeśli taką wiedzę posiądą, zademonstrowanie swoich umiejęt¬ ności w oczekiwany przez nauczyciela sposób może być utrudnione ze względu na różnice norm komunikacyjnych w kulturze pochodzenia i kulturze szkoły. Dziecko przy odpowiedzi nie może również posiłkować się używając języka ojczystego, w większości przypadków niezrozumiałego dla nauczyciela: Jak ja go wzięłam to mówił dobrze, bo to już do klasy czwartej, ale [...] jak było wypraco­ wanie „Moje marzenia po wakacjach", to mówi, że była jego praca taka piękna, z tym że było zamiast wyrazu polskiego, wyraz cygański, to była piękna praca, chciałby zostać lekarzem i leczyć biedne dzieci i ludzi za darmo, no i mówiła, że właśnie ma trudności, co jakiś czas wstawia tam wyraz cygański. Podobne problemy przejawiać się mogą również w sytuacjach życia codzien¬ nego. Dziecko z obcej kultury może nie wiedzieć, w jaki sposób zachowywać się poprawnie w kontakcie z nauczycielami i innym personelem szkoły i może być karane za nieodpowiednie zachowania, które nie wynikają ze złej woli, lecz z nieznajomości zasad, którymi rządzi się szkoła. Musi ono nauczyć się kultu¬ rowych kontekstów wypowiedzi i sytuacji, w których dane zachowanie jest �42 EWA NOWICKA, WOJCIECH POŁEĆ pożądane lub nie. Czasem dotyczy to kulturowego tabu we wzorach rodzimych dziecka (np. wspominanie o czynnościach wydalniczych): Ponieważ ta dziewczynka kiedy chciała iść do ubikacji, to nawet tego nie potra¬ fiłapowiedzieć. Nawetjak te nasze dzieci tak mówią wulgarnie, że chcą wyjść... do kibla, tak ona nawet tego nie potrafiła powiedzieć. Widać, że nauczycielka inter¬ pretuje zachowanie dziewczynki romskiej jako nieznajomość form językowych. Nauczyciele rzadko myślą o tym, że dziecko nie zna np. zachowania wyma¬ ganego przez naszą kulturę przy jedzeniu: Przychodzą do nas świeże dzieci i one nie umieją trzymać noża i widelca. Drugie danie i zupę jedzą łyżką, co ma negatywny wpływ na percepcję dziecka u nauczycieli, gdyż jego zachowania wynikające z nieznajomości reguł interpre¬ towane są przez nich jako przejaw złej woli. Powyżej analizowane kwestie prześledzone zostały przede wszystkim na przykładzie dzieci romskich, gdzie problemy te uwidaczniają się w sposób naj¬ bardziej jaskrawy, choć możemy problemy takie zauważyć również w przypadku dzieci wietnamskich, jednak w dużo mniejszym natężeniu, gdyż kultura wiet¬ namska jest pod tym względem dużo bliższa kulturze polskiej niż kultura romska. Na powyższych przykładach zauważamy jednak, w jakim stopniu edukacja w polskiej szkole zakłada wcześniejsze zdobycie przez dziecko wielu umiejęt¬ ności, które są niezbędne dla jego poprawnego funkcjonowania w szkole i dla jego dalszej edukacji. ROZBIEŻNOŚĆ SOCJALIZACJI PIERWOTNEJ I SOCJALIZACJI WTÓRNEJ W szczególnie trudnej sytuacji jest dziecko, które w ramach socjalizacji pier¬ wotnej zdobyło umiejętności stojące w sprzeczności z umiejętnościami oczeki¬ wanymi przez szkołę i (lub) któremu wdrożono wartości odmienne od wartości reprezentowanych przez system edukacyjny; stoi ono przed koniecznością wy¬ boru pomiędzy tymi wartościami. Wyniki naszych badań potwierdzają trafność tezy Pierre'a Bourdieu i Jean-Claude'a Passerona (1990, s. 101) głoszących, iż „stopień produktywności właściwej każdej pracy pedagogicznej innej niż praca pedagogiczna pierwotna (pracy pedagogicznej wtórnej) jest funkcją dystansu oddzielającego habitus, który usiłuje ona wdrożyć (czyli narzuconą arbitralność kulturową), od habitusu który został wdrożony przez uprzednie prace pedagogiczne i przez jeszcze wcześniejszą pracę pedagogiczną pierwotną (to znaczy arbitralność kulturową związaną z pochodzeniem)". Dziecko z grupy mniejszościowej, wchodząc do szkoły, nie może zostawić w domu swojego bagażu kulturowego i zachowywać się wyłącznie wedle reguł kultury większości. Rozbieżności między wymaganiami dwóch kultur mogą sprawić dziecku trudność w podjęciu decyzji, wedle jakich norm postępować, czy spełniać oczekiwania środowiska rodzinnego, czy oczekiwania nauczycieli (co jest trudne zwłaszcza jeśli w szkole są również inni przedstawiciele grupy �SUKCES W SZKOLE CZY WBREW SZKOLE 43 rodzimej). O problemach tego typu ciekawie mówi nauczycielka narodowości romskiej ucząca dzieci romskie: To, co załóżmy jest normą w społeczeństwie cygańskim, może być wykrocze­ niem w społeczeństwie polskim. To jest tak, że Cyganie, którzy są uczciwi, pre­ zentują się jako uczciwi Cyganie to wcale oni nie muszą uchodzić za uczciwych w społeczeństwie polskim. [...] Ja podam taki przykład: dobrze widziane jest w społeczeństwie cygańskim, jeżeli załóżmy Cygan radzi sobie w życiu, jest za¬ radny, ale w jaki sposób sobie radzi, to nie będziemy wnikać. Natomiast w spo¬ łeczeństwie polskim to już nie będzie dobrze odbierane, bo jest pewne prawo i ewidentnie tego nie można zrobić. Innego typu problemy wynikać mogą z rozbieżności stylów życia dwóch grup. I tak, problemem dla dzieci romskich jest wczesne wstawanie i często spóźniają się one na pierwsze lekcje lub zasypiają na lekcjach: Czasami jak to jest pierwsza godzina lekcyjna to on nawet pytania dobrze nie usłyszy, tak jak by był senny, jakby tam jeszcze był, inny krajobraz tam w głowie miał, w myśli, jeszcze taki rozkojarzony, zaspany już na innych lekcjach się dobudza i jest inny - mówi inna nauczycielka. W inny sposób problemy tego typu przejawiają się w przypadku dzieci wiet¬ namskich. Posłuchajmy wypowiedzi jednej z nauczycielek: Tam taka druga Ania jest, jak ja jej coś nie mogę się z nią dogadać to ja mówię: Słuchaj Aniu, kiedyś tam była niegrzeczna, prawda, coś tam nazwała koleżankę „babcia", prawda, coś tam takie. Ja mówię: Słuchaj. Powiedz tej Ani, żeby mówiła „Proszę Pani", a nie „babciu". [...] No i oczywiście później rozmawia¬ łam z koleżanką, najpierw było „pani", samo „pani", później było „ploszie pani". Mamy tu prawdopodobnie do czynienia z sytuacją nieudolnej próby oddania przez dziewczynkę słabo znającą język i kulturę polską, wietnamskiego zwrotu grzecznościowego w języku polskim, co przez nauczycielkę odebrane zostało jako okazanie braku szacunku wobec nauczyciela. Prawdopodobnie dziewczynka nie bardzo rozumiała na czym polega jej niegrzeczne zachowanie, zwłaszcza że starała się okazać szacunek nauczycielce zgodnie z regułami, które jej pod¬ powiadała kultura wietnamska. Nie można oczywiście oczekiwać od nauczyciela szkoły powszechnej znajo¬ mości języka romskiego czy wietnamskiego, ale w pewnych sytuacjach nawet skła¬ nianie rodzin dzieci pochodzących z innych kultur do mówienia po polsku może okazać się niewystarczające dla zrozumienia sytuacji: Oczywiście, że rozumieją po polsku, natomiast rzeczywiście zauważa się, że gdy przychodzą rodzice, to dzieci próbują rozmawiać z rodzicami swoim językiem i to też próbujemy jednak zmie¬ niać, bo ja bym chciała jednak wiedzieć, o czym przy mnie rozmawia dziecko z matką czy ojcem. Na jakiej zasadzie karcą, jakie metody stosują, mają bardzo różne, tutaj i buty leciały czasem w formie kary dla dziecka, bo ten się źle zachowy¬ wał na terenie szkoły. Mieliśmy taki wypadek u mnie w gabinecie [dyrektorskim], jak poleciał but matki, bo były jakieś tam pretensje co do zachowania chłopca. Rzucenie butem w mężczyznę (w tym wypadku syna) przez kobietę (w tym wypadku matkę), dla nauczycielki czynność z pewnością bardzo dziwna, jest �44 EWA NOWICKA, WOJCIECH POŁEĆ w kulturze Romów tradycyjnym wyrazem wymierzenia wysokiej kary łączącej się z rytualną nieczystością. Jest to jaskrawy przykład na rozbieżności socjaliza¬ cji pierwotnej i socjalizacji wtórnej, tak dalekiej, że uniemożliwiającej wzajem¬ ną komunikację między nauczycielem (nierozumiejącym sytuacji) i rodzicami, którzy chcą spełnić wymogi stawiane przez nauczyciela (posługując się wzorami zachowań własnej kultury). Tego typu sytuacja jest mniej prawdopodobna w przypadku dzieci wietnamskich, gdyż formy wymierzania kar w kulturze wiet¬ namskiej są bliższe sposobom wymierzania kar w kulturze polskiej, również pod względem kar fizycznych. Próbując podsumować dotychczasowe rozważania należy stwierdzić, iż pro¬ blemy wynikające z rozbieżności socjalizacji pierwotnej i wtórnej dotykają tak Romów, jak i Wietnamczyków. Nie wpływają one jednak na ich sukces eduka¬ cyjny w równym stopniu. Większy wpływ widzimy w przypadku Romów. Wziąwszy pod uwagę również wcześniejsze rozważania dotyczące języka ojczystego dziecka widzimy, że nie można mówić, iż język romski, czy wiet¬ namski ułatwiają wejście w polski system edukacyjny. Różnice wynikać mogą ze stopnia znajomości języka polskiego w chwili wejścia w system edukacyjny czy ewentualnie łatwości nauczenia się języka polskiego. Jak jednak widzimy, podejście zdroworozsądkowe, iż minimalna nawet znajomość języka może być dużym atutem na starcie, nie sprawdza się ze względu na inne czynniki, które powodują, iż przewaga ta zostaje zminimalizowana. Staraliśmy się ukazać, jak powodzenie w szkole dziecka odmiennego kulturowo zależy od tego, w jakim stopniu oddziaływanie szkoły opiera się na treściach socjalizacji pierwotnej dziecka. W polskim systemie edukacyjnym widzimy w dużym stopniu wpływ tego czynnika. Polska szkoła przygotowana jest na przyjęcie dziecka już znającego język polski, który z założenia jest jego językiem ojczystym. Treści przekazywane w szkole opierają się na kulturze polskiej i formacja nauczycieli ukierunkowana jest na edukowanie dzieci mających już spore kompetencje w kulturze polskiej. W chwili, gdy nauczyciel spotyka się z dzieckiem wywodzącym się z innej kul¬ tury, czuje się bezradny; nie jest przygotowany do podjęcia specyficznych działań, różnych od tych, które stosuje wobec dzieci polskich. Skuteczność podejmowa¬ nych przez nauczyciela działań jest więc mniejsza, a im bardziej socjalizacja pierwotna dziecka rozmija się z założeniami, tym szanse takiego dziecka na osiąg¬ nięcie sukcesu są mniejsze. WSPÓŁPRACA SZKOŁY Z D O M E M R O D Z I N N Y M DZIECKA Duży wpływ na sukces dziecka w szkole ma to, czy rodzice interesują się jego postępami, czy zależy im na tym, aby dziecko chodziło do szkoły, czy stymulują je i okazują niezbędną pomoc w nauce. Struktura polskiego systemu edukacyjnego zakłada wręcz współpracę ze strony środowiska domowego dziec¬ ka. Przejawia się to stosunkowo dużą ilością prac zadawanych dzieciom do domów, których wykonanie ma znaczący wpływ na oceny i w konsekwencji na promocję do następnej klasy. �SUKCES W SZKOLE CZY WBREW SZKOLE 45 Poza formalnie zadawanymi pracami domowymi, nauczyciele oczekują, iż uczniowie dopełnią w domu proces nauczania prowadzony w klasie. Z tego po¬ wodu tak dużą rolę zdają się odgrywać zeszyty uczniów, których prowadzenie jest oceniane, a treści podyktowane do nich przez nauczyciela są następnie wymagane na sprawdzianach pisemnych i ustnych. Bezpośrednie kontakty między rodzicami i nauczycielami nie zawsze są ko¬ nieczne dla dobrego funkcjonowania dziecka w szkole. Nauczyciele wzywają rodziców do szkoły najczęściej dopiero wtedy, gdy pojawiają się problemy z uczniem. Jeśli dziecko radzi sobie w sposób zadowalający, kontakty między szkołą a rodzicami ograniczają się do okresowych spotkań zwanych „wywia¬ dówkami", które jednak nie mają decydującego wpływu na sytuację dziecka w szkole. Ważniejsze z punktu widzenia szkoły jest zapewnienie ze strony rodzi¬ ców odpowiedniego wyposażenia w przybory szkolne oraz płacenie różnorod¬ nych składek. Brak tego rodzaju współpracy może przekładać się na negatywne oceny ucznia. W jednym przypadku przyczyną serii negatywnych ocen z muzyki było nieprzynoszenie przez chłopca romskiego na lekcje fletu, co nauczycielka karała każdorazowo oceną niedostateczną, aż do momentu, gdy interweniowała wychowawczyni klasy i skontaktowała się z rodzicami, którzy kupili flet. W przypadku dzieci radzących sobie w sposób zadowalający z nauką nau¬ czyciele podkreślali stosunkowo dobre kontakty z rodzicami. W opiniach nauczy¬ cieli jest to jeden z głównych warunków sukcesu dziecka w szkole. Według nich, jedynie jeśli rodzicom zależy w znacznym stopniu na ukończeniu szkoły przez ich dzieci, radzą sobie one nieźle. W przeciwnym razie sytuacja dziecka się kom¬ plikuje, gdyż szkoła nie stwarza wystarczających warunków umożliwiających pomyślne zakończenie szkoły podstawowej. Rodzice bardzo się troszczą, widać, że interesują się na co dzień, tu do szkoły przychodzi ciocia i teraz trzeba było poinformować o nowym systemie szkół, nie mogli rodzice przyjść to wiem, że przyszła ciocia. Stosunek dużej części rodziców romskich do edukacji swoich dzieci zwięźle charakteryzuje jedna z nauczycielek: Ich rodziców satysfakcjonuje to, że w tej szkole dzieci uzyskują takie podstawy - najprostsze podstawy edukacji. Znaczy, będą umiały przeczytać prosty komuni¬ kat z gazety, odczytać numer autobusu czy podpisać się, bo rodzice najczęściej podpisują się krzyżykiem - nie potrafią tego. W przypadku dzieci wietnamskich wszyscy nauczyciele podkreślali, że ro¬ dzicom wietnamskim bardzo zależy na edukacji ich dzieci. Dzieci wietnamskie trafiają do polskich szkół, mimo że nie dotyczy ich obowiązek edukacyjny, a czasami wręcz dostanie się do polskiej szkoły jest dla wietnamskiego dziecka utrudnione ze względu na jego nieuregulowaną sytuację prawną w Polsce. Dużą rolę w wyrównywaniu rozbieżności między socjalizacją pierwotną dziecka, a wymaganiami szkoły odgrywają rodzice. Od ich nastawienia do edu¬ kacji, udzielenia bądź nieudzielenia pomocy w nauce, zależy w dużym stopniu to, jak będzie się rozwijać sytuacja dziecka w szkole. Jeśli, z różnych przyczyn, dziecko zostanie pozostawione samo sobie w konfrontacji z wymogami szkoły, jest mało prawdopodobne, by ukończyło szkołę z pozytywnym wynikiem. �46 EWA NOWICKA, WOJCIECH POŁEĆ STOSUNEK N A U C Z Y C I E L A DO DZIECKA Nauczyciel ma przemożny wpływ na sytuację dziecka w szkole, w tym na sytua­ cję dziecka pochodzącego z kultury mniejszości. Nauczyciel jako członek społecz¬ ności większościowej może wpływać na sytuację dziecka mniejszości w sposób w dużym stopniu negatywny. Tego rodzaju wpływ przedstawia Bruno Bartz: Ogromne możliwości oddziaływania w różnych interakcjach pedagogicznych mają nastawienia, uprzedzenia i mentalność nauczycieli, których wiedza o kulturach dzieci imigrantów jest zniko¬ ma. Prowadzi to do sytuacji dramatycznych, kiedy np. niektórym uczniom odmawia się a priori jakiejkolwiek kulturalnej roli. Istnieje fatalna skłonność niektórych nauczycieli do wyciągania wniosków o stopniu asymilacji czy też orientacji tradycjonalnej dzieci imigrantów wg ich po¬ wierzchowności, t j . sposobu ubierania się, czesania, przestrzegania higieny lub wyrażania emo¬ cji. Rozpowszechniony w wyobraźni nauczycieli obraz ewolucyjnego rozwoju natury ludzkiej święci zatem triumfy i implikuje wypełnienie przez nich misji cywilizacyjnej polegającej na oświeceniu przedstawicieli „zacofanych" kultur (Bartz 1997, s. 12). Nauczyciele często czują się niepewnie wobec uczniów mniejszościowych, nie wiedzą jak się wobec nich zachować i czy traktować je na równi z dziećmi z kultury własnej. Dobrym przykładem tego typu wahań może być wypowiedź jednej z nauczycielek dzieci wietnamskich: Tak, w ubiegłych latach to była taka dziewczynka w poczcie sztandarowym, to miałyśmy my dylemat czy wybrać do pocztu sztandarowego, aby reprezentowała szkołę. Na opinie nauczycieli w większym stopniu mają wpływ negatywne sygnały ze strony uczniów niż zachowania pozytywne interpretowane jako „normalne", czyli takie jakich nauczyciel może oczekiwać. Negatywne nastawienie do dziecka prze¬ kłada się na jego samoocenę i na zasadzie samospełniającej się przepowiedni utwierdza je w przekonaniu, iż nie może osiągnąć dobrych rezultatów w nauce. Nauczyciele przekonani o niskich możliwościach dziecka zadają raczej pytania wymagające przypomnienia sobie jakiejś informacji czy odpowiedzi przez „tak" lub „nie", niż pytania wymagające myślenia czy wyrażenia opinii, jakie zadają uczniom, o których większych możliwościach są przekonani. Nauczyciele mają również tendencję do rzadszego zadawania pytań uczniom uważanym za słabych, co sprawia, że mają oni mniej możliwości wykazania się swoją wiedzą. Nauczyciele, w wielu przypadkach, spodziewają się po uczniach z grup mniej¬ szościowych złego zachowania i surowiej karzą wszelkie występki oraz nakłada¬ j ą wyższe normy dotyczące zachowania niż uczniom z ich kultury, nadmiernie zwracają uwagę na odpowiednie zachowanie się dziecka. Przykładem takiej sy¬ tuacji może być nagrana przez nas rozmowa nauczycielki z dzieckiem romskim, w której podkreślamy wypowiedzi nauczycielki, nawołujące do odpowiedniego zachowania się dziecka: Nauczycielka: Dzień Dobry się mówi. Uczeń: Dzień Dobry. A jest przerwa? Nie, zabawy są, a będziesz grzeczny? Tak. A nie byłeś wczoraj w szkole? Dlaczego? Ładnie opuść rączki! �SUKCES W SZKOLE CZY WBREW SZKOLE 47 Bo wczoraj nie miałem chleba i mama kanapek mi nie zrobiła. I mamusia ci nie dała kanapki? Ale jak nie było chleba to jest powód, że nie przyszedłeś do szkoły? A, bo nie miałeś sobie wziąć kanapki na śniadanie? A będziesz grzeczny? Tak. A tatusiowi, mamie powiedziałeś, że jesteś niegrzeczny? Nie mówiłem. A kiedy będziesz grzeczny? Codziennie obiecujesz, że będziesz grzeczny i codziennie nie jesteś grzeczny. Jestem. Jesteś, a kto tak powiedział? Ja powiedziałam, że jesteś grzeczny? Nie. No to ... Czyli obiecujesz, że będziesz grzeczny? [...]. W tej krótkiej rozmowie, zaraz po przyjściu dziecka do szkoły, nauczycielka dziewięciokrotnie zwraca uwagę na jego nieodpowiednie zachowanie. Trzeba dodać, iż w czasie trwania rozmowy reszta klasy - dzieci polskie - swobodnie bawiła się, niektóre dzieci pokrzykiwały, dochodziło do przyjacielskich „bójek" między chłopcami. Tylko od dziecka romskiego nauczycielka wymagała zwra¬ cania się do niej stojąc na baczność, bez wykonywania jakichkolwiek gestów, co tolerowała u uczniów polskich. Trzeba tu zaznaczyć, iż stosunek nauczyciela do dziecka z grupy innej niż jego własna może się różnić w zależności od tego, z jakiej grupy dane dziecko pochodzi. Do przedstawicieli jednej grupy nauczyciel może odnosić się w spo¬ sób pozytywny (jeśli ocenia pozytywnie tę grupę) do innych zaś negatywnie. Oczywiście na ocenę grupy pochodzenia dziecka znaczący wpływ ma stereotyp grupy pochodzenia dziecka u nauczyciela. Taka sytuacja wydaje się mieć miejsce w przypadku badanych przez nas grup. Postrzeganie przez pryzmat stereotypów narodowościowych dostrzec można było w wypowiedziach wielu nauczycieli. Szczególnie widoczne było to w przy¬ padku nauczycieli dzieci romskich: No i właśnie - kto spotkał Cygana, który by po prostu nie śpiewał pięknie, nie tańczył - oni to mają po prostu dane. U nauczycieli widać również negatywny aspekt stereotypu Cygana: U Cyganów w domu to jest tylko: pospać, potańczyć, popić i pojeść. Zdarzały się również wypowiedzi łączące w jedną całość cechy, którym można by przypisać wartość pozytywną i cechy wyraźnie negatywne, choć ich ogólny wydźwięk zdaje się być negatywny: Cyganie pięknie tańczą, są zdolni, ale leniwi. Kłamanie to ich główna cecha, mimo że są bardzo zdolni. Ich cechą jest krętactwo, kłamią w żywe oczy, jak jest natura cygańska to już sama nazwa mówi. Jak Polak ma do kogoś jakiś żal to od razu powie, a Cygan nie - tylko kręci. W przypadku Wietnamczyków główną, przypisywaną im, cechą była praco¬ witość (pojawiała się ona praktycznie we wszystkich wywiadach). Nie zdarzały się prawie wcale wypowiedzi negatywne. Przypisać to można, wspominanemu już, włączaniu Wietnamczyków do stereotypowego obrazu Chińczyka, którego �48 EWA NOWICKA, WOJCIECH POŁEĆ główną cechą jest właśnie pracowitość, klasyfikowana jednoznacznie pozy¬ tywnie. U niektórych nauczycieli pozytywne nastawienie do Wietnamczyków wiązało się z zafascynowaniem egzotyką, w której kategoriach postrzegane były te dzieci: Zupełnie inna kultura, no egzotyka niesamowita. Nauczyciel odgrywa dużą rolę w kształtowaniu stosunków między uczniami i od niego zależy w dużym stopniu, jak one się będą układać. Wydaje się, iż w sprzyjających warunkach wystarczy, by nauczyciel jedynie nie podsycał stereotypów, gdyż bardzo możliwe, iż u niego, nawet mimo jego dobrej woli, są one głębsze niż u jego uczniów: Na początku, jeszcze przed przyjściem Jeremiego, rozmawiałam w klasie z dziećmi o tym, że będzie nowy uczeń i okazało się, że niektóre dzieci już go znają i lubią. Natomiast ona sama miała opory i jest mile zaskoczona, że to taka porządna rodzina, bo ona miała uraz jeszcze z dzieciń¬ stwa. Jak była mała i została sama w domu to wpuściła do domu Cyganki i one „obrobiły" jej mieszkanie. Większość nauczycieli twierdziła, tak w przypadku Wietnamczyków jak i Ro¬ mów, iż na terenie szkoły nie ma żadnych problemów na tle narodowościowym: Ale jest u nas w szkole też zjawisko pozytywne, że dzieci narodowości cygań­ skiej nie są prześladowane. U nas wszystkie dzieci są do tego przyzwyczajone, nie ma takich różnic, że tam się jakoś przezywają, te nasze dzieci cygańskie - nie. Można domniemywać, iż sytuacja nie wygląda tak dobrze, a mamy tu do czynienia jedynie z chęcią przedstawienia pozytywnego obrazu osobie z zewnątrz. Można się tego domyślać, chociażby ze zbytniego zwracania uwagi na nieistnie¬ nie takiego problemu, nawet w wypowiedziach dzieci romskich. Na przykład jeden z chłopców romskich, zapytany o sytuacje w szkole, zaczął usilnie zapew¬ niać: Mnie tam wcale nie biją! (rozmowa nienagrywana). W tym miejscu, mówiąc o stereotypach narodowościowych, trzeba zaznaczyć jeszcze raz, że nie dla wszystkich nauczycieli Romowie są odrębną grupą naro¬ dową, choć oczywiście istnieje świadomość ich odrębności. Dobrym świa¬ dectwem złożoności postrzegania Romów może być wypowiedź nauczycielki dziecka wietnamskiego zapytanej czy w jej szkole uczyli się uczniowie innych narodowości niż polska i wietnamska: A pani miała też dzieci innych narodowości? Nie, tutaj tylko Cyganie bywali, ale też bardzo krótko, bo oni do szkoły spe¬ cjalnej potem odchodzili, oni są tacy w rozwoju bardzo słabi, nie, nie było w mojej siedmioletniej kadencji tutaj. Ogólny obraz stosunku nauczycieli do dzieci pochodzących z badanych przez nas grup jest dużo przychylniejszy dla Wietnamczyków niż dla Romów, co może potwierdzać wpływ stereotypów narodowościowych, ale wpływ na to mogą mieć również pewne cechy kultury romskiej i wietnamskiej ujawniające się w zdarze¬ niu z kulturą polską, a przynajmniej z oczekiwaniami co do zachowania dziecka w polskiej szkole. Wydaje się, iż dzieciom wietnamskim łatwiej jest przystosować się do zasad posłuszeństwa obowiązujących w polskiej szkole, na co zwracają uwagę nau¬ czyciele: Także my nie mamy z nimi żadnych kłopotów, ja jestem bardzo zadowo- �SUKCES W SZKOLE CZY WBREW SZKOLE 49 lona, bo oni są grzeczni, posłuszni i wszystko co trzeba wykonują, lepiej jest niż z naszymi na pewno. Oczekiwanie ze strony dziecka przede wszystkim posłuszeństwa widać także w świetle wywiadów z nauczycielami dzieci romskich (por. wyżej). Przy przewa­ dze wypowiedzi świadczących o problemach z dziećmi romskimi (o czym dalej), w przypadku wypowiedzi o poprawnym funkcjonowaniu w klasie, nauczyciele podkreślali podporządkowanie się dzieci, nawet za cenę aktywności: Nie ma w zasadzie problemu jeśli chodzi o problemy wychowawcze, bo te dzieci są zgaszone, zastraszone. Odbiera się wrażenie, że te dzieci mają poczucie niskiej wartości. Być może jest to wpływ klasy. Nauczyciele zwracający uwagę na problemy wychowawcze z dziećmi romskimi twierdzą, że dzieci te są bardzo niegrzeczne, nie potrafią się skupić i sie¬ dzieć spokojnie na lekcjach. Zdarza się, iż używają wulgaryzmów gorsząc tym inne dzieci, co jest problemem szczególnie tam, gdzie dzieci romskie powtarzają klasy i są starsze od innych dzieci w swojej klasie. Dzieci te, według nauczycieli, są czasami szczególnie agresywne w stosunku do dzieci polskich i sprawiają przez to kłopoty. Wynika to prawdopodobnie po części z uprzedzeń i złego odnoszenia się do dzieci romskich, bo - jak twierdzą niektóre nauczycielki - te same dzieci o złej opinii potrafią być bardzo miłe, a nawet uczynne. Trudności z dostosowaniem się dzieci romskich (choć czy tylko romskich) do dyscypliny narzucanej przez nauczycieli potwierdza nauczycielka romskiego pochodzenia prowadząca klasę romską: Większość nauczycieli takie metody sto­ suje, że dziecko nie ma prawa się odezwać ani ruszać. Takie zdyscyplinowanie na siłę - jest to dla tych małych dzieci po prostu katorga. W przeciwieństwie do dzieci romskich, w wypowiedziach o dzieciach wiet¬ namskich przeważają wypowiedzi pozytywnie oceniające ich zachowanie: Można powiedzieć, że nie mamy z nimi żadnych problemów wychowawczych, mają wzorowe zachowanie. Wczoraj była rada klasyfikacyjna, więc one się wyróżniają kulturą osobistą, ja nie wiem, właściwym zachowaniem. Są obecnie w szóstej klasie, z chłopcami, którzy kończyli szkołę dwa lata temu niewielkie były problemy, towarzystwo papierosowe, takie rozrabiające, ale to było zupełnie tak jak z rówieśnikami. Istnieją oczywiście różnice w podejściu do dzieci romskich, jednak niektórzy nauczyciele traktują ich obecność w swojej klasie jako karę ze strony dyrekcji i dodatkowy, niepotrzebny kłopot. Pedagog ma ich już serdecznie dość (nawet nie może już chodzić w długich spódnicach, choć kiedyś bardzo lubiła, bo jej problemy z Cyganami to obrzy¬ dziły), szczególnie ma dość indywidualnych lekcji i czeka tylko jak wszyscy skoń­ czą 15 lat i będzie ich można zwolnić z obowiązku szkolnego i mieć ten kłopot z głowy. Z Cyganami zawsze są problemy. Problemy wynikające z nieumiejętności poradzenia sobie z obecnością dziec¬ ka odmiennego kulturowo są widoczne również w przypadku nauczycieli dzieci wietnamskich. Niektórzy spośród tych nauczycieli przyznają, że nie wiedzą na¬ wet dobrze, z jakiej kultury dziecko pochodzi i robią w tym zakresie błędy, jak to �50 EWA NOWICKA, WOJCIECH POŁEĆ przedstawia jedna z nauczycielek: Potem mieliśmy dwie Chinki. I tu był problem: No wydaje się wietnamskie i chińskie dziecko to jest jednakowe i robiło się błędy. Ja osobiście mówię o sobie, że Wietnameczka, no to Wietnameczka. Dziecko było niezadowolone: „ja jestem Chinką". Więc zaczęłam się tym dzieciom przyglą­ dać, no... prawie identyczne. Oni są w ogóle do siebie podobni, a jednak jest różnica; jakoś tak chyba bardziej skośne oczy mają. No i inaczej w ogóle mówią. Nie dogadują się ze sobą. Ale też w porządku. Zbyt duża liczba dzieci w klasie, a przez to brak czasu na zajmowanie się dzieckiem, które wymagałoby więcej troski ze strony nauczyciela, było powo¬ dem podawanym przez nauczycieli dla pomijania problemów takiego dziecka. Przy swoiście postrzeganej sprawiedliwości, nauczyciele twierdzili, iż nie mogą pomagać takiemu dziecku kosztem innych dzieci (najczęściej z własnej kultury), które, według nauczyciela, przejawiają możliwości osiągnięcia sukcesu eduka¬ cyjnego. Taki podejście było widoczne w przypadku dzieci romskich: U mnie klasa jest liczna trzydzieści trzy osoby I nie zawsze można tej jednej osobie po¬ święcić aż tak dużo czasu, ale i w przypadku dzieci wietnamskich zdarzały się wypowiedzi świadczące o niechęci wobec obecności „obcych" dzieci w klasie: Inny, którego uczyłam, nic po polsku nie umiał. Przyszedł w piątej klasie. Treści zadań nie potrafił zrozumieć! Musiałam prosić jego koleżankę - Wietnamkę, która dobrze po polsku mówiła, aby mu treść tych zadań tłumaczyła. Ale przecież to zajmuje dużo czasu! A ja nie mogę zajmować się jednym uczniem, bo mam trzydziestu. Nasi uczniowie na tym tracą. Musi być sprawiedliwie! W wywiadach zaobserwować można skłonność nauczycieli do interpretowa¬ nia niepowodzeń w nauce w charakterze różnic biologicznych, choć oczywiście fakt, iż przodkowie dzieci romskich nie czytali czy nie pisali nie jest uwarun¬ kowaniem biologicznym lecz kulturowym. Tego typu wypowiedzi zdarzały się częściej, choć były to raczej odwołania do czynników psychologicznych: On chodzi do nas do szkoły, bo w pierwszej klasie chodził chyba miesiąc, no i pani psycholog orzekła, że on się w ogóle nie nadaje do klasy pierwszej i z powro¬ tem do klasy zerowej, ale w zerowej klasie też żadnych osiągnięć, żadnej poprawy praktycznie nie ma, on sobie raz przychodzi, raz nie przychodzi do szkoły. Mieliśmy okazję porozmawiać z chłopcem, o którym mowa powyżej, i na naszą prośbę zaśpiewał on bezbłędnie kilka zwrotek piosenki i to w języku pol¬ skim. Nauczycielka, bardzo zdziwiona takim osiągnięciem z jego strony, dopy¬ tywała się, jak chłopiec się tej piosenki nauczył, bo, jak stwierdziła wcześniej, zawsze miał kłopoty z zapamiętaniem nawet krótkich tekstów i pierwszy raz widzi, żeby przypomniał sobie taki długi tekst. Chłopiec odpowiedział, iż nau¬ czył się jej w pierwszej klasie. Przykład ten pokazuje dobitnie, iż to nauczyciele mają kłopoty ze sprawdzeniem wiedzy, którą dziecko nabyło, a wina nie leży po stronie ograniczeń umysłowych uczniów. Przeświadczenie nauczyciela o niskich możliwościach intelektualnych dziec¬ ka przekłada się na stosowanie odmiennych metod wychowawczych dostosowa¬ nych - zdaniem nauczyciela - do dziecka o niskim poziomie umysłowym, co w praktyce oznacza próby mechanicznego „wtłaczania" pewnych informacji, nie �SUKCES W SZKOLE CZY WBREW SZKOLE 51 dbając o zrozumienie przekazywanej wiedzy: Z pamięci mówią jakieś wyuczone fragmenty, próbuje się ich czegokolwiek nauczyć. Inną z przyczyn słabych wyników w nauce, wymienianych przez nauczycieli, jest brak systematyczności. Dzieci romskie często zaczynają się uczyć dopiero pod koniec semestru, gdy grozi im zostanie na drugi rok w tej samej klasie. Dużą rolę odgrywa tu podejście nauczyciela, gdyż dzieci romskie szczególnie źle od¬ bierają stawianie im ocen negatywnych, które raczej zniechęcają je do dalszych wysiłków, niż stanowią stymulację do ich poprawienia, zwłaszcza że brak jest stymulacji do nauki ze strony rodziny. Niektórzy nauczyciele stwierdzali, że dzieci romskie są po prostu leniwe i nie chce im się uczyć, czego dowodem miał być fakt, iż odpowiednio zdopingowane potrafiły sprostać stawianym im wymaganiom. Dawid mało się uczył, bo z po¬ czątku myślałam, że może nie jest w stanie się nauczyć, ale jest w stanie się nauczyć, bo myślę można zaobserwować to na krótkich dziesięciominutowych kartkówkach, czy najbliższych pracach klasowych. Jeżeli przyłożył się do danego zagadnienia, jeżeli słuchał uważnie na lekcji, bo on bardzo często mi się spóźnia na pierwsze lekcje i na pytanie dlaczego jest nie przygotowany najczęściej mówił nie chciało mi się lub zapomniałem. Warto tu także zwrócić uwagę, iż wymagana w polskiej szkole aktywność na lekcjach, czyli branie czynnego udziału w zajęciach poprzez włączanie się do dyskusji, może być zróżnicowana przez normy kulturowe. Dzieci indiańskie np. lepiej uczą się poprzez cichą obserwację i naśladowanie, a nie poprzez werbalne pouczenia. Uczestnictwo dzieci w rozmowach w klasie może być zależne od przyzwyczajeń wyniesionych z domu i może być różne także u dzieci pochodzą¬ cych z różnych klas społecznych. Innym ważnym elementem może być różne podejście do krytyki kierowanej do ucznia ze strony nauczyciela. Nauczyciel może starać się skrytykować jedynie dane postępowanie ucznia bez wyrażania jednoczesnej krytyki osoby ucznia czy mówienia o jego zdolnościach. Uczeń romski może jednak, bez względu na formę i rzeczowe przedstawienie krytyki, odebrać wyrażanie opinii negatywnych na swój temat jako atak na całą swoją osobę i próbować zastosować strategie obronne, nie rozważając ewentualnej sensowności lub jej braku w krytyce. Model taki zdają się potwierdzać wypowiedzi nauczycielek, które zwracają uwagę, że dzieci romskie szczególnie źle odbierają jakąkolwiek krytykę, a wstawianie negatywnych ocen nie ma dla nich funkcji dopingującej do poprawy stopni czy zmiany zachowania. PODSUMOWANIE Przyjęcie systemu edukacyjnego kultury większościowej wiąże się z kształto¬ waniem w dziecku nowych umiejętności kulturowych. Umiejętności te mogę do¬ pełniać umiejętności, jakie dziecko zdobyło w socjalizacji pierwotnej, ale system edukacyjny może również kształtować zachowania, które nie są w zgodzie z przyjętymi zachowaniami w kulturze pochodzenia dziecka. �52 EWA NOWICKA, WOJCIECH POŁEĆ Jeśli umiejętności zdobywane w szkole dopełniają te uzyskane w trakcie socjalizacji pierwotnej, nic nie stoi na przeszkodzie, by dziecko zdobyło je, powiększając jednocześnie swoje szanse na zdobycie środków do życia, a jeśli w kulturze dziecka wartością jest poziom wykształcenia, może to wpłynąć na podwyższenie jego pozycji w grupie pochodzenia. Jeśli jednak wzory zachowań kultury pochodzenia i kultury większościowej są rozbieżne, sukces edukacyjny dziecka pochodzącego z obcej kultury zależy od wyboru, jakiego dana osoba dokona pomiędzy zachowaniem kultury pocho¬ dzenia, a włączeniem się w kulturę większościową. Dziecko stoi przed wybo¬ rem przyjęcia wzorów zachowania jednej z kultur, co wiąże się z odrzuceniem kultury pochodzenia, co pociągać może odrzucenie przez grupę, z której po¬ chodzi, lub odrzuceniem wzorów kultury większościowej, czego konsekwencją jest niemożność funkcjonowania w tej kulturze i odrzucenie przez członków kul¬ tury większościowej. Kultura pochodzenia może jednak również ułatwiać osiągnięcie sukcesu w szkole. Jeśli bliżej przyjrzymy się kulturze romskiej i wietnamskiej możemy stwierdzić, iż pierwsza z nich w zdecydowanym stopniu utrudnia osiągnięcie sukcesu przez dziecko w polskiej szkole tak poprzez swoją strukturę, jak i wa¬ runki życia. Kultura wietnamska i struktura społeczności wietnamskiej w Polsce zdaje się pod każdym względem ułatwiać sytuację dziecka trafiającego do szkoły i stymulować go do osiągnięcia sukcesu zakładanego przez twórców systemu edukacyjnego, bardziej nawet niż dziecko polskie. Mam tu na myśli przede wszystkim zbieżność lub rozbieżność hierarchii war¬ tości dwóch kultur - pochodzenia i kultury systemy edukacyjnego. Jeśli systemy wartości dwóch kultur kształtują się podobnie, dziecko nie będzie miało proble¬ mów w obcym sobie kulturowo systemie edukacyjnym, nawet jeśli kultury te wydają się odległe od siebie. Problem pojawia się w momencie, gdy systemy wartości są rozbieżne i dziecko „płaci" za sukces edukacyjny koniecznością wyrzeczenia się swojej kultury. W przypadku Wietnamczyków wszelkie warunki zdają się sprzyjać bezkon¬ fliktowemu wejściu dziecka w polski system edukacyjny, mimo oczywistych trudności, jakie spotyka na swej drodze. Dziecko wietnamskie przychodzi do szkoły wprawdzie ze słabą, bądź żadną, znajomością języka polskiego, ale jest stymulowane przez rodzinę do nauki, do wtopienia się, na ile to moż¬ liwe, w polskie środowisko i zdobycia umiejętności, które mają mu ułatwić funkcjonowanie w polskich warunkach życia, przy jednoczesnym, najczęściej pozytywnym, odzewie środowiska polskiego, które podciągając Wietnamczy¬ ków pod stereotyp Chińczyków - inteligentnych i pracowitych - oczekuje, iż dziecko będzie sobie, po początkowych problemach, dobrze radziło i oka¬ zuje dziecku pomoc wydatnie najczęściej wzmacnianą przez rodziców, którym zależy na sukcesie edukacyjnym dziecka (jest on również ważną wartością w kulturze wietnamskiej). Dzieci pochodzące z cywilizacji chińskiej radzą sobie dobrze w systemie edu¬ kacyjnym cywilizacji zachodu nie tylko w Polsce, czego dowodem może być �SUKCES W SZKOLE CZY WBREW SZKOLE 53 wypowiedź Bartza, który pisze: „Paradoksalną sytuację zauważa się przykładowo w wielkich miastach Kanady, gdzie większość uczniów (pochodzenia azjatyc¬ kiego) opanowuje język jako drugi. Mimo to osiągają oni przeciętnie lepsze stop¬ nie, jak biali i czarni tubylcy. Na uniwersytetach kanadyjskich Azjaci-Kanadyjczycy są reprezentowani ponadproporcjonalnie. Zaliczający się do «widocznej mniejszością nie zarabiają mniej i znajdują częściej zatrudnienie, aniżeli urodzeni w Kanadzie krajowcy" (Bartz 1997, s. 29). W przypadku dziecka romskiego sytuacja wygląda wręcz przeciwnie. Dziec¬ ko romskie również przychodzi do szkoły ze słabą znajomością języka naucza¬ nia, często potrafi się jednak porozumieć w stopniu podstawowym, co sprawia, przy nikłej świadomości wśród nauczycieli odrębności języka i kultury romskiej, wrażenie u nauczyciela, iż dziecko jest opóźnione w rozwoju. Odrębności kultu¬ rowe skłonni są interpretować w kategoriach biologicznych. Dla dziecka rom¬ skiego uczęszczanie do polskiej szkoły jest najczęściej przykrym i mało zrozu¬ miałym obowiązkiem. Dziecko nie otrzymuje pomocy ze strony rodziców, którzy również nie widzą sensu, ani korzyści płynących z edukacji dziecka, poza - może czasami - korzyściami materialnymi, jako że w kulturze romskiej edukacja nie plasuje się wśród najważniejszych wartości, a raczej jest zagrożeniem dla utrzy¬ mania własnej kultury i łączy się z niebezpieczeństwem oddalenia się od własnej społeczności. Posłanie dziecka do szkoły jest najczęściej wynikiem zewnętrz¬ nego przymusu. Dziecko trafia do szkoły ze względu na obowiązek edukacyjny istniejący w polskim prawie, któremu Romowie podlegają jako polscy obywatele. Czasami jest to wymuszane przez Opiekę Społeczną uzależniająca od tego udzie¬ lenie pomocy rodzinie. Rzadko zdarza się, aby rodzice wysyłali dziecko do szkoły z wewnętrznego przekonania o korzyściach płynących z edukacji. Analizując sytuację tych dwóch grup można by stwierdzić, trochę może me¬ taforycznie, iż dziecko wietnamskie odnosi sukcesy w szkole w tradycyjnym rozumieniu tego terminu. Dziecko romskie zaś odnosi sukces życiowy wbrew szkole, nie podporządkowując się jej i nie pozwalając jej na wdrożenie w kulturę obcą. To w pewnym stopniu może uchronić je od utraty kultury własnej, nie zmniejszając wyraźnie jego szans życiowych. Za przyjęciem polskich zasad idzie bowiem konieczność oderwania się od „cygańskiego sposobu życia", a co się z tym wiąże - oderwanie od grupy, z której dziecko pochodzi, przy jednoczes¬ nych małych szansach pełnego wejścia w polską społeczność. Obowiązek powszechnej edukacji dzieci można rozpatrywać w tym świetle jako formę represji ze strony kultury europejskiej wobec kultury romskiej, a dzia¬ łania ze strony Romów utrudniające ten proces - jako tworzenie mechanizmów obrony swojej kultury i tożsamości. Przez wiele wieków romską strategią na przetrwanie i utrzymanie własnej kultury było trzymanie się na uboczu kultury europejskiej przy utrzymaniu jedy¬ nie niezbędnych kontaktów i przy wyraźnym oddzieleniu „swoich" i „obcych", w stosunku do których obowiązywały wyraźnie odmienne normy postępowania, niż do swoich. Podtrzymywaniu dystansu sprzyjał obraz społeczeństwa europej¬ skiego, jaki na swój użytek wytworzyli Romowie. Jak słusznie zauważa Jan Yoors: �54 EWA NOWICKA, WOJCIECH POŁEĆ „Wszystko, z czym dane im było się spotykać, sprowadzało się do nieszczęścia, brudu, nieprawości, osobników upośledzonych i z marginesu społecznego. Ich kontakt ze światem Gadżów zbyt często ograniczał się do osób, zabiegających o wróżbiarskie bądź czarnoksięskie usługi; osób, które ukazywały wobec Cygana swoje niepowodzenia, a także obnażały swoje własne bezwzględne żądze i małost¬ kowe zawiści; policjantów, którzy samowładnie wychodzili poza literę prawa, zboczeńców poszukujących byle jakich podniet" (Yoors 1973, s. 68). Współcześnie takie pozostawanie na skrajach społeczeństwa europejskiego staje się w coraz mniejszym stopniu możliwe do utrzymania i Romowie coraz bardziej wchodzą w „europejski świat", starając się jednocześnie uchronić co tylko możliwe ze swojej kultury. Często jednak taki kompromis jest bardzo trudny lub wręcz niemożliwy, czego dobitnym przykładem jest konieczność zmierzenia się z problemem instytucjonalnej edukacji, dotychczas zupełnie nieobecnej w ich kulturze. Problem jest tym głębszy, iż proponowanym rozwiązaniem jest eduka¬ cja obca im językowo i kulturowo. Nie powiodły się próby stworzenia romskiej edukacji, narusza ona bowiem dotychczasowy stan rzeczy, proponując odmienny od tradycyjnego system wartości i hierarchii społecznej, opartej na silnych wię¬ zach rodzinnych, szacunku dla starszych i bezpośrednim, nie instytucjonalnym, zdobywaniu wiedzy. Przed problemem takim nie stoją Wietnamczycy, w których kulturze eduka¬ cja jest znana od dawna, dłużej nawet może niż w kulturze polskiej, i dla których wejście w polski system edukacyjny nie zaburza ich hierarchii wartości. Po prostu jeden system edukacyjny, niedostępny w polskich warunkach, zastępowany jest innym, pozwalającym zdobyć umiejętności do dobrego funkcjonowania, nie stano¬ wiąc zarazem takiego zagrożenia dla ich kultury narodowej, którą mogą pielęgno¬ wać również w Polsce czytając wietnamskie książki czy gazety, które są u nas wydawane (w Warszawie cztery tytuły). Co również ważne, osoba wykształcona nie spotyka się u Wietnamczyków z odrzuceniem, lecz przeciwnie - jest to jeden z wyznaczników jej statusu społecznego. Zebrany przez nas materiał badawczy wskazuje na wpływ czynników spo¬ łecznych i kulturowych na powodzenie lub niepowodzenie w szkole dzieci po¬ chodzących z badanych przez nas kultur. Te czynniki można usystematyzować w następujący sposób: Sukces edukacyjny dziecka wychowanego w kulturze innej niż kultura syste¬ mu edukacyjnego zależy: 1) Od stopnia, w jakim działania wewnątrz systemu edukacyjnego opierają się na socjalizacji pierwotnej dziecka, którą otrzymało ono do chwili wejścia w system edukacyjny przy uwzględnieniu roli języka, w którym odbywała się socjalizacja pierwotna; 2) Od stopnia rozbieżności socjalizacji w kulturze pochodzenia dziecka i so¬ cjalizacji w szkole (im bardziej socjalizacja pierwotna i wtórna są rozbieżne, tym szanse na sukces mniejsze); 3) Od stopnia współpracy rodziców (rodziny) dziecka ze szkołą. Na współ¬ pracę tę składają się: dopilnowanie systematycznego uczestnictwa dziecka w za- �SUKCES W SZKOLE CZY WBREW SZKOLE 55 jęciach szkolnych, pomoc w nauce oraz dostarczanie środków materialnych nie¬ zbędnych do nauki; 4) Od stosunku nauczycieli do dziecka, w tym od oceny jego możliwości inte­ lektualnych, na co wpływ mają stereotypy dotyczące grupy pochodzenia dziecka i sposób odnoszenia się do różnic kulturowych postrzeganych przez nauczycieli. LITERATURA B a k e r C o l i n 1993, Foundations of Bilingual Education and Bilingualism, Multilingual Matters Ltd, Clevedon Philadelphia Adelaide. B a n k s J a m e s A. 1989, A. Multicultural Education: Characteristics and Goals, [w:] Banks James A., McGee Banks Cherry A. (red.), Multicultural Education. Issues and Perspec­ tives, A l l y n and Bacon, Boston-London-Sydney-Toronto. B a r t o s z A d a m 1994, Nie bój się Cygana, Pogranicze, Sejny. B e r g e r P e t e r L., L u c k m a n T. 1983, Społeczne tworzenie rzeczywistości, Warszawa. B e r n s t e i n B a s i l 1990, Odtwarzanie kultury, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa. B o u r d i e u P i e r r e , P a s s e r o n J e a n - C l a u d e 1990, Reprodukcja. Elementy teorii sys­ temu nauczania, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa. B u l l i v a n t B r i a n M . 1989, Culture: Its Nature and Meaning for Educators, [w:] Banks James A., McGee Banks Cherry A. (red.), Multicultural Education. Issues and Perspec¬ tives, A l l y n and Bacon, Boston-London-Sydney-Toronto. F i c o w s k i J e r z y 1985, Cyganie na polskich drogach, Wydawnictwo Literackie, Kraków. G a y G e n e v a 1989, Ethnic Minorities and Educational Equality, [w:] Banks James A., McGee Banks Cherry A. (red.), Multicultural Education. Issues and Perspectives, A l l y n and Bacon, Boston London Sydney Toronto. G o r l e w s k a J u s t y n a 1999, Wizerunek Cygana w świadomości Polaków, [w:] Nowicka Ewa (red.), U nas dole i niedole. Sytuacja Romów w Polsce, Zakład Wydawniczy NOMOS, Kraków. H a l i k T e r e s a 1996, Świadomość kulturowa Wietnamczyków (na przykładzie danych z badań nad emigracją wietnamską w Polsce). Nowy Dziennik, Warszawa. - 2001, „Polscy cudzoziemcy", Języki Obce w szkole. Nauczanie języków mniejszości na¬ rodowych i etnicznych, Nr 6. K ł o s k o w s k a A n t o n i n a 1990, Teoria socjologiczna Pierre'a Bourdieu, [w:] Bourdieu Pierre, Passeron Jean-Claude, Reprodukcja. Elementy teorii systemu nauczania, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa. M i l e w s k i J a c e k 2000, Romska szkoła - getto czy szansa?, StudiaAngerburgica, t. 5, Wę¬ gorzewo. M i r g a A n d r z e j 1993, Wybór i przymus w procesie asymilacji Romów w Polsce, Zeszyty Naukowe UJ - Prace Etnograficzne, z. 32. - 1997, Romowie w historii najnowszej Polski, [w:] Kurcz Zbigniew (red.), Mniejszości narodowe w Polsce. Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław. M i r g a A n d r z e j , M r ó z L e c h 1994, Cyganie. Odmienność i nietolerancja. PWN, War¬ szawa. M i r g a A n d r z e j , G h e o r g h e N i c o l a e 1997, Romowie w XXI wieku Studium polityczne, Universitas, Kraków. M r ó z L e c h 1971, Cyganie. Warszawa. - 1992, Geneza Cyganów i ich kultury. Warszawa. N i e m i e c M a ł g o r z a t a 1999, Wietnamczycy w Polsce, Praca magisterska napisana pod kie¬ runkiem prof. dr. hab. Stanisława Zapaśnika, Instytut Stosowanych Nauk Społecznych UW, Warszawa. �56 EWA NOWICKA, WOJCIECH POŁEĆ N o w i c k a E w a 1999, Pluralizm czy izolacja. Polityka oświatowa wobec osiadłych Romów w Polsce, [w:] Nowicka Ewa (red.), U nas dole i niedole. Sytuacja Romów w Polsce, Zakład Wydawniczy NOMOS Kraków. - 1999a, Rom jako swój i jako obcy. Zbiorowość Romów w świadomości społeczności wiejskiej, [w:] Nowicka Ewa (red.), U nas dole i niedole. Sytuacja Romów w Polsce, Zakład Wydawniczy NOMOS Kraków. O l s z e w s k i W i e s ł a w 1991, Historia Wietnamu, Zakład Narodowy Imienia Ossolińskich Wydawnictwo, Wrocław. O v a n d o C a r l o s J. 1989, Language Diversity and Education, [w:] Banks James A., McGee Banks Cherry A (red.), Multicultural Education. Issues and Perspectives. Allyn and Bacon, Boston-London-Sydney-Toronto. S u c h o d o l s k i B o g d a n 1963, O czynnikach postępu i hamulcach rozwoju nauk pedago­ gicznych, Ruch Pedagogiczny, nr 2. Y o o r s J a n 1973, Cyganie, Wydawnictwo Literackie, Kraków. EWA NOWICKA, WOJCIECH POLEC SUCCESS I N SCHOOL OR AGAINST THE SCHOOL. THE ROMA A N D VIETNAMESE CHILDREN I N EYES OF POLISH TEACHERS Summary In this paper, we examine the problems of educations of the children from minority groups which don't have their own education system and have to participate in schools design for children from the majority group. For our research we choose the children from two minority groups: Roma and Vietnamese. Our theoretical backgrounds are the conceptions of the reproduction of culture of Pierre Bourdieu and Basil Bernstein. The paper is based on a qualitative research among the teachers of Polish schools who teach the Roma and Vietnamese children. We examine the point of view of the teachers: their stereotype, strategies of dealing the children from different cultural backgrounds. We present which factors from the cultural backgrounds of the children and their socialization differs their situation in the Polish school. In the findings of this research we claim that for a child from the minority group the success in school is the assimilation to the majority culture, and the success against the school is to keep the culture of origin. W.P. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ca65bd01ed19cb0a2e2352409652768d.pdf 93441ece0bd6f6d5caa81288d81bc99d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2185 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Subject The topic of the resource Cyganie - Romowie akulturacja mniejszości etniczne i narodowe - Polska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2031 Title A name given to the resource Pluralizm kulturowy czy integracja? / LUD 1997 t.81 Description An account of the resource LUD 1997 t.81, s.93-194 Creator An entity primarily responsible for making the resource Nowicka, Ewa Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, l. 81, 1997 CW!\ NOWICKA nst) tut Socjologii ~:ni\\crsytet Wars/awski PLURALIZM KULTUROWY CZY INTEGRACJA? POLITYKA OŚWIATOWA WOBEC OSIADŁYCH ROMÓW W POLSCE L.Pojęcie pluralizmu kulturowego i jego zastosowania W badaniu przeprowadzonym w latach 1994-1996 podjęłam złożony pro)Iem pluralizmu kulturowego w spoleczellstwie polskim, skupiając się zwłasz;za na funkcjonowaniu systemu oświaty wśród Romów w lokalnych zbiorowo;ciach województwa nowosądeckiego!. Wzięłam na warsztat problem oświaty ",omów rozważając, w jakim stopniu stanowi ona przejaw działaó na rzecz <LIlturowego pluralizmu w Polscc. O pluralizmie kulturowym społeczeilstwa mówić możemy albo wtedy, gdy .\ obrębie jedncgo, szerszego systemu spolecznego pojawiają się zbiorowości (ulturowo zróżnicowanc, albo wówczas, gdy ta różnorodność staje się w tego -odzaj u społeczellstwie wartością. W niniejszym artykule będę się zajmować tym drugim sensem kulturowego Jluralizmu. Powinniśmy sobie zadać pytanie: jakie warunki muszą być spełniole. aby można było mówić o społeczeilstwie pluralistycznym w interesującym las drugim sensic. Otóż pierwszym warunkiem jest dostrzeżenie przez rozmaite <ręgi społeczeóstwa różnic między odmiennymi grupami w społeczeóstwie jako Jdrębności o charakterze kulturowym. Warunkiem drugim jest nadanie tej (ulturowej różnorodności wartości pozytywnej - uznanie kulturowej różnorodlości w postrzcganym wymiarze za cenną i pożądaną. Warunkiem trzecim jest laistnienie instytucjonalnych form działania, zmierzających do zachowania, Jielęgnowania i rozwoju owej różnorodności. Od paru pokoler'] w tzw. świecie zachodnim wielokulturowość i różnorod10ŚĆ kulturowa staje się wartością cenioną, a jej zachowanie celem licznych :izialall ideologicznych i politycznych. Przy innych okazjach wskazywałam już ila zachodzący wc współczesnym świecie proces antropologizacji myślenia, i Artykul niniejszy Jest oparty na badaniach prowadzonych IV latach 1994-1996. Badaniem Jbj.,:te były przede WS/.yslkim wsie: Ochotnica Górna (Gorce), Czarna Góra i JurgóIV (Spisz) oraz Lososina Górna (Beskid Wyspowy). Ponadto konieczne okazało się dotarcie do wielu instytucji cajmujących si.,: hczpośrednio luh pośrednio oświatą Romów: chodzi o odpowiedni Departament V1inislCrstwa Edukacji Narodowej. Kuratorium Oświaty w Nowym Sączu. a także o osoby Jczpośrednio zaangażowane IV realizację programu edukacji Romów: ks. Stanislawa Opockiego IV l.ososinic Górnej oraz mgr Martę Królik, do niedawna kierowniczkę Poradni Spolecznoc<modowej w Limanowej. �94 polegający na rozpowszechnianiu się poza kręgi profcsjonalistów - antropologów społecznych - treści, które traktuję jako "rdzcll" antropologii społecznej czy kulturowej. W ostatnich dziesięcioleciach zarówno w systemic aksjononnatywnym obowiązującym w kręgach intelektualistów, jak i w mentalności potocznej zachodzą głębokie przeobrażen ia, które określam v"'/aśn ic m iancm "procesu antropologizacji myślenia". Istotą jego jest przenikanic idei. stanowiących clemcnty składowe "rdzenia" tej dyscypliny, do systcmu myślenia szcrszych kręgów społecznych. Wiąże się on z akceptacjel pewnych wartości, które jeszcze sto lat temu dopiero zaczynały gościć w umysłach nici icznych wówczas antropologów, a dziś są podstawą norm i przekonaJl nicomai powszechnie uznawanych (choć z pewnością nie zawsze realizowanych). Antropologizacja dotyczy nie tylko wąskich kręgów naukowców. Proces ten nie omija w pewnym stopniu kręgów decydentów politycznych, a także potocznego myślenia o człowieku w obrębie euroamerykallskicgo kn;gu kulturowego. Dotyczy to zarówno krajów tzw. zachodnich, jak i - w ostatnich dziesięcioleciach, a zwłaszcza paru latach - także naszego kraju, wchodzącego nic tylko ekonom ieznie, ale także społeczn ie i kulturowo w krąg współczesnej cywi Iizaeji zachodniej. Wyraża się to nic tylko w dyfuzji materialnych rekwizytó\\. stylu życia, czy kulturowych gadżetów z centrum położonego w Europie Zachodniej i Ameryce Północnej, ale także w traktowaniu serio pcwnych wartości, których respektowanie stało się udziałem krajów zachodnich, przynajmn iej na poziom ie deklaracj i, a czasem też na poziom ie działa,'] pol itycznych. Wśród wartości, które coraz częściej dochodzą do głosu również w naszym kraju, trzeba wskazać ponad wszystko na rclatywizm i pluralizm kulturowy, uznanie prawa różnych kultur - zarówno tych odległych, jak i tych tuż obok - do autonomicznego istnienia, prawa mnicjszości etnicznych, wyznaniowych i wszelkich innych do podtrzymywania swojej specyfiki kulturo\\ej i rozwoju. Coraz częściej i wyraźniej podkreślane i egzekwowane jest premo różnych kulturowych grup do własnej tożsamości. Z zakresem tych wartości wiążą się nie kwestionowane dziś prawa człowieka, który choć jest obdarzony zasadniczą wspólnotą biologiczną, to jednak jest zarazem człowiekiem różnych kultur. 2. Osiadli Romowie jako grupa kulturowa W niniejszym artykule staram się ukazać zastosowanie przedstawionej koncepcji pluralizmu do sytuacji Romów w Polsce. Pragnę się przyjrzeć temu. jak przemiany wartości, wskazane w picrwszym paragrafie, rzutują na politykę edukacyjną wobec Romów, a ściślej zbiorowości nalehlcych do romskiego "plemienia" Bergitka Roma, grupy etnicznej, mniejszościowej, głęboko kultu- �95 1"0\\0 odmienncj, postrzeganej postrzegającej siebie jako obca w naszym k.raju. Dla zrozumienia czynników oddziałujących na kształtowanie się postaw wobec Romów, znajdujących odbicie w określo.nej polityce oświatowej i jej prak.tyczncj realizacji, zastosuje; dwa podejścia: sięgnę do sformułowanego cztery lata tcmu programu nauczania początkowego dla l~/icci romskich, oraz od\\olam siC; do sposobu postrzegania Romów przez osoby, pełniące istotne role z punktu widzenia procesu pluralizacji społeczcóstwa polski~go na poziomie Ibiorowości lokalnych. Wśród nich szczcgólnie duże znaczenie przypisać trzeba nauczycielom i całcmu systemowi służby oświatowej, a także hierarchii Kościoła Katolickiego. w tym zwłaszcza księżom, pełniącym rolę katechetów oraz księżom. którym oficjalnie powierzono pracę duszpasterską wśród Romó\\. 3. Duszpasterstwo Romów Inicjatorami rcformy oświaty dla Romów nie byli sami Romowie, mimo że o' interesy Romów zaczyna systematycznic zabiegać Stowarzyszenie Romów w Polsce, grupuj<lce garstky dzialaczy romskich i romskiej inteligencji. Stowarzyszenie to, poza dramatycznymi rozdarciami wewnętrznymi, które są charakterystyczne d la wszelk ieh nO\\ ych form organ izacyjnych spoleczeóstwa oby\\atelskiego. pomstaje w znaczncj izolacj i od zbiorowości szeregowych Romó\\. zarówno tych, którym siC; dobrze wiedzie finansowo, jak i tych, którzy Ż)ją \V ubóstwie. Bardzo ważm\ role; w rozpoczęci Li inicjatywy organizowania osobnych klas cyg<1I1skich z nieco odmiennym programcm pelni duszpasterz Romów w południowej Polscc (diecc/ja tarnowska), ks. Stanisław Opocki, mieszkający \\ Lososinic Górnej kolo Limanowej. Z jcgo inicjatywy powstało wiele nowych zja\\isk kulturowych. Od kilk.u lat ks. Opocki organizuje pielgrzymki Romów z Lososiny Górncj do Limanowcj, gdzie w historycznym kościele parafialnym przepiękna figura Matki Boskiej Bolesnej, średniowieczna Pieta, została za sprawą ks. Stanislawa uznana przez mieszkallców okolicznych wsi za Matkę Bożą Romów. Scns tego pomysłu jest oczywisty: ksiądz Opocki pragnie w ten sposób przywrócić lub raczej zbudować Romom właściwe, godne szacunku miejsce w spoleczcllstwie polskim zarówno na poziomie lokalnym, jak i globalnym. formując wśród Romów poczucie godności, a także stwarzając ich obrazjako równoprawnej grupy społecznej. Efektem tego działania jest choćby to. ze najbliżsi s<lsiedzi Romów w Lososinie, jak i w tych osadach, gdzie ks. Opacki pracowal, mówią o Romach używając tego właśnie etnonimu, podk.reślając. jak pie;knym obrzędem jest pielgrzymka w trzecią niedzielę września w Limanowej, wspominając, jak zajeżdżały autokary tu i ówdzie, �96 zabierając Romów oraz chętnych do Lososiny, jak miejscowi księża ogłaszali i zachęcali do uczestnictwa w pielgrzymce. Wśród licznych działall ks. Stanisława Opockiego, duszpasterza Romó\v diecezji tarnowskiej, mgr Maliy Królik, do niedawna kierowniczki Poradni Spolecznozawodowej w Limanowej i, w mniejszym już stopniu, paru innych osób, nie będących Romami, powstało w ciągu ostatnich paru lat wiele eksperymentalnych klas dla dzieci Romów, jeszcze przed ogłoszcniem programu ministerialnego. 8 lipca 1992 roku został zatwierdzony przez Ministra r:dukacji Narodowej program specjalnego nauczania początkowego dla Romów; wc wrześniu tcgo samego roku wprowadzono program w życic tam, gdzie sil:(to dało zrobić. Program opracował zespół w składzie: mgr Maria Królik. mgr Ewa Golillska, mgr Maria Gądek, mgr Barbara Arendarczyk, mgr Stanislaw Kwietniewski, mgr Andrzej Burkat. Walio poddać analizie ten dokument pod kątem problemu pluralizmu kulturowego - zastanowić się nad tym, ile jest w nim obrony różnorodności kulturowej, a ile dążenia do kulturowej integracji społeczcllstwa polskiego. 4. Analiza programu dla klas romskich Zaproponowany dla szkół w południowych częściach Polski (a ściślej dla Romów plem ien ia Bergitka Roma) program nauczan ia da lek i jest od koncepcj i pluralizmu kulturowego. Autorzy programu we wprowadzeniu wyrażają opinię. że dzieci romskie (termin "romskie" pojawia się wymiennie z "cygallskie") "wymagają szczególnej opieki, aby w dalszym życiu mogły sprostać warunkom życia w społeczellstwie polskim". Już na wstępie więc pojawia się zadanie integracyjne, dla którego wartością nadrzędną jest sprawne i bezkonfliktowe życic w jednym społeczellstwie. Autorzy podkreślają zarazem konieczność rozszerzania programu nauczania na rodziny romskich dzieci, które w całości są zaniedbane. Zaznaczają, iż dzieci Romów uczęszczają do szkoły bardzo nieregularnie, zła frekwencja powoduje, że nie można mówić o ciC)glości nauki. Czasem w ogóle odchodzą ze szkoły przed ukOllczenicm ośmiu klas. a często powtarzają po cztery razy klasy, co sprawia, że do szesnastego roku życia (do kiedy mówimy o obowiązku szkolnym wymaganym prawem), nic SC)\V stanic ukollczyć szkoły podstawowej. Przyczynami złej frekwencji podawanymi przez autorów programu są przede wszystkim wyjazdy rodziców i choroby. Warto dodać, że wszyscy badani przeze mnie nauczyciele kontaktujący się z dziećmi romskimi, a także urzędnicy lokalni (sołtysi, wójtowie, pracownicy pomocy społecznej) zgodnie twierdzą, iż prawdziwą przyczyną tego stanu rzeczy jest niechęć dzieci romskich do nauki jako do formy systematyczncgo wysiłku. W analizowanym programie nauczania początkowego dla Romów czytamy: "Aby prawidłowo prowadzić proces nauczania tych dzieci. należalo opracować �97 a podstawie ich obserwacji program minimum, dostosowany do ich możliwo:i". Już to sformulowanie zawiera sugestię, że jedynie program jakoś rozulianego .,minimum" jest "dostosowany" do ograniczonych możliwości dzieci )Illskich. Autorzy programu wskazują na ogromne trudności w ich nauczaniu; a ich glówną przyczyny uznają bariery językową - słabą znajomość języka niskiego ... ktllry Jcst dla nich językiem obcym". W programie czytamy: Trzeba pamiytać. że dziecko cygallskie. wywodzące się z rodziny o odmiennej ulturzc. systemie wartości. w której rozmawia się w języku cygallskim \\arowym, posiada bardzo maly zasób słów polskich. Pierwszy kontakt nauczycielem mówic\cym innym językiem utrudnia mu zrozumienie polecell auczyciela. Niekiedy nie rozumie tego, co mówi nauczyciel, co utrudnia mu oprawnie rozumować". Nie dziwi więc następujące sformułowanie zamieszzone \v zakollczeniu programu: "Głównym zadaniem dla nauczyciela w realiacji tych zamierzell jest pokonanie bariery językowej". Ciekawe, że wątek ieznajomości j<;zyka polskiego pojawia siy w większości rozmów, jakie przef"l1\\adzilam z nauczycielami w szkołach, do których uczęszczają dzieci mniej:wści rcJlllskiej. Wyjc\td stanowili ksiyża katecheci, którzy jednomyślnie Ie zam\a/ali rói.nic w znajomosci języka polskiego między dziećmi uczestniD\cym i w lekcjach rei igi i. Następny problem. jak dowiadujemy się z programu, to "nadrobienie braó\\ \\ adaptacji środowiskowej. manualnej, nauczenie ich pisania i czytania". o ostatnie sl'ormulowanie objaśnia. co oznacza "minimum", dostępne dla zieci romskidl. Autorzy dalej stwicrdzają w sposób znamienny, iż nauczenie .ch elemcntarnych umiejytności "pozwoli je zintegrować ze środowiskiem zicci polskich". \V analizowanym dokumcncie dwa razy pojawia się kwestia odrębności u lturo\\ ej Romów. I.a pierwszym razem mówi się o konieczności włączenia o programu wielu wycieczek i rozmów z ludźmi, co "pomoże znaleźć mot y.ację do nauki i pomoże im się odnaleźć w spoleczellstwie polskim, co · rezultacie moi.e im dać wiarę we wlasne siły". Sens wycieczek i rozmów ludźmi uzasadnia się tym. że "ich przodkowie byli ludem wędrownym"". \\raca się lakil: uwagę na to. że poza dostarczaniem wiadomości trzeba ~ztaltować charakter. Twórcy anal izowanej propozycj i programowej są · pl:!ni świadomi kulturowych różnic dzielących środowisko Romów od śro0\\ iska dominujc\cego, zarazem jednak różnice te interpretują głównie · kategoriach zaniedbania. nieprzystosowania, zapóźnienia. "Mając na uwadze zicci ze spccylicznego środowiska o odmiennej kulturze, systemie wał10ści 110rm postępowania. nauczyciel powinien im ukazać obraz człowieka uczci.ego. pracowitego. szanujc\cego bliźnich. Poprzez naukę dzieci cygal1skie C.I : rr/.ch~ lU 1.a/naC/~ ć. ic Ikrgitka Roma od swleci nic są ludem m;drownym, kulturzc hrakjcst klas~ unych cech cyg.~liskicg.o nom~dyzmu. a w ich lokal- �98 powinny zrozumieć takie pojęcia jak: kultura i higiena osobista, godność. poszanowanie pracy innych, szacunek dla osób starszych. prawdomówność. obowiązkowość, rzetelność, uczciwość". Program także ujawnia założenia na temat cech wrodzonych młodzież) romskiej, nie uwarunkowanych kulturowo: "Dzieci cygai1skie ScI z natur) agresywne, łatwo się zniechęcają". Szczegółowy program z rozbiciem na przedmioty i klasy zwraca uwagę na konieczność wielokrotnego powtarzania elementarnych treści w celu uzyskania efektu edukacyjnego. co pośrednio sugeruje pewne "naturalne" zapóźnienia, o których otwarcic mówią niektórzy nauczyciele w wywiadach. Wskazują oni na ogromnc rozmiary patologii społecznej: alkoholizmu i kazirodztwa w niektórych osicdlach romskich. a także na ich związki ze środowiskami przestępczymi. W programie szczegółowym znajdujemy tak podstawowe tcmaty. jak umiejętność korzystania z urządzei1 sanitarnych, rozróżnienie własności prywatnej i wspólnej, pozycja ciała przy czytaniu i pisaniu, poszanowanie zieleni, sprzętów klasowych i przyborówosobistycll. Jako temat w drugiej klasie umieszczona jest kwestia: "Domy mieszkalne i ich wygląd: np. nowy - stary, parterowypiętrowy, murowany - drewniany, dom jednorodzinny _.blok". Zastanawiająco natrętnie we wszystkich trzech klasach powtarza się temat o ptakach pozostających na zimę w kraju, dla dziecka wiejskiego raczej znany, który też nie 1'0\\ inien być obcy dla dzieci romskich, żyjących w bliskim kontakcic L przyrodą. Z aktualnych uroczystości, które powinny być obchodzonc, wymieniane są: Dziei1 Nauczyciela, Święto Zmarłych, choinka noworoczna, Dziei1 Kobiet. Dziei1 Matki, Dziel1 Dziecka. W klasie trzeciej pojawiają się nowe tematy: regulamin szkolny, biblioteka. lekarz szkolny, uczestnictwo w życiu szkoly, korzystanie z telefonu, numer) alarmowe. Zapoznanie się z magnetofonem; zegar, budzik. W kaj.dej klasie powtarza się temat ruchu drogowego i bczpieczcllstwa. W tcmacie "Dom rodzinny dziecka" pojawiają się pod temat y: zbieranie i wykorzystanie odpadów użytkowych oraz oszczęd/.anie w gospodarst\\ie domowym; higiena pisania i czytania, własny kącik do pracy: rozeznanic w topografii wsi lub miasta - najważniejsze. miejsca, jak dworce. przystanki. W programie znajdują miejsce zainteresowania przyrodą w ogólności i przyrodą okoliczną, miejscami pamięci narodowej i treści ogólnonarodo\\e. choć tych ostatnich jest stosunkowo mało. Mówi się dużo o zaletach pielęgnacyjnych zabiegów wobec roślin oraz o potrzebie opieki nad zwierzętami. W trzeciej klasie pojawia się też tematyka wydarzcll okolicznościowych: rozpoczęcie roku szkolnego, wrzesiei1 miesiącem budowy stolicy i kraju., październik miesiącem oszczędności, Dzieil Policjanta, Dziell auczyciela, Święto Zmarłych, zwyczaje świąteczne i noworoczne. Dzieil Kobiet, kwiecieil miesiącem pamięci narodowej, dni oświaty, książki i prasy, Dziell Matki, Dziell �99 )7iecka. zakollCl.enie roku szkolnego i inne aktualne wydarzenia z życia \ środO\\isku dziecka. W odniesieniu do przedmiotu o nazwie "praca - technika" nauczyciele lrrzymują nast<;puj'lce dyrektywy: "Nauczyciel winien zwracać szczególną l\\agę na dokladność wykonywanych czynności, gdyż rozwijanie sprawności nanualncj u dzieci cygallskieh jest jednym z ważnych elementów decydujących ) IW\\odzeniu szkolnym uc/nia. Należy kszta1tować poczucie estetyki i wrażli\ośei na Cl.ystoŚć wokól stanowiska pracy. ( ... ) Każdy wytwór ucznia trzeba )ccnić. a najlcpsze nagradzać. rod koniec każdego semestru zorganizować \ Y5\(1\\<;naj lepszych prac na teren ie szkoly, co dowartośc iuje cygatlskie dzieci \ \)uaeh pU/.ostalych uC/.niów". \'1 i<;d/.y innym i ce Iem nauczan ia jest ,.Kształtowan ie szacunku do pracy, 11'7) S\\ nien ic i sh)S()"a n ie podstawowych zasad BHP". Oszczędzan ie i porząd,()\\ an ic m icjsca pracy wyst<;puje jako element programu nauezan ia w pierw,zej klasiI:. \V odniesieniu do plastyki dyrektywy są nastltpująee: "Należy zwrócić I\\ag<; sZCl.cg(\lnic na estelyky i porządek miejsca pracy oraz pełną swobodę \ \\ yrażaniu spoj rzcn ia na otaczając,\ dziecko rzeczywistość". Mówi się też l I)śm iell:n iu dzil:c i romsk iell. ;\ 010 przykłady tematów z plastyki: "nasze osiedle eyg'1I1skie. moja rodzina. mój ulubiony przyjaciel, najważniejsze wyda'Ll:nie \V moim :i.yciu. uluoiona bajka z dobranocki"; "przykłady projektowania ';IJl11pozycji: chusta cyg,1I1ska, wóz cyg3l1sh" ludziki z kasztanów, zwierzęta , plastl:liny": "na/.yw'lnie i poznawanie kolorów". \\ drugil:j klasie proponmvanl: są lemaly, np.: "ilustrowanie scen związalych l. życil:m Cyganów. projl:ktowanie stroju cygallskiego, wycinanie :lt'l1ll'nló", stroju cygallskil:go z matcrialu i naklejanie na niebieskim podkłaJzil: l) dużYIll j'orlllaeil:. ilustrowanie różnych środków lokomocji - czym jeźJ7ili Cyganil: kil:dyś. a Cl.ym jeżdż.ą teraz, wykonanie dowolnymi technikami ,\/lJru na spódnic<; eygallsk,(. \\ 1.\\ j,vku I. naucI.anil:m pr/.edmiotu "środowisko" autorzy mówią: "Dzieci ~~ (c)gallskil: L. N.) nil: znają prawie j~zyka polskiego - literackiego, mają ;..:iopl1ty z porolllmil:niem si~, nazywaniem przedmiotów, rzeczy, zjawisk, j lalego lak \\ainl: jl:sl d la tej grupy dzieci środowisko spoleezno - przyrodn i:1.(:. Dlil:c i cyg~lI'lskie maj ,l bardzo ma Iy zasób słów w jQzykll polskim. ( ... ) SZCll:gt'Jlnil: obsl:r\Vacjc. bl:/pośrl:dni kontakt ze środowiskiem przyrodniczym i spllkcznym dostarczy im du/o wrażcJl, a tym samym pobudzi ich do myślenia i nauki"". , ". 1\ m Pllllkcic ; :\ ill r~I/(!n ć~l'it;Jm:. (klllCIlI\ prO~r;JlIllI r/ckollło klor<: r<:prLlI.·ll!lIj'ł :-~I'rLll'IlII1\I;t1o kilk:! pokoicll mO/Clił) m(l\1 it: O pewnym C\~,lI'lskil'j Ikr~ilka I<:mll. kultury Roma. l:ainl<:n:sOl~·anill -. <:l1usta. sródllica Ni<: Illemy l<:z. uy romsk,! kulturą. i WÓl: wędrowny te cechy kulturowe <:ho':: - nil' są plernil,: lO �100 Analizowany program zarówno klasy pierwszej, jak i drugiej, wydaje się przeładowany; zauważamy tu zresztą poważną niekonsekwencję: jeśli dzieci nie umieją słów, nie znająjęzyka, to uczyć o zdaniach pytających i wykrzyknikowych, rzeczownikach i czasownikach wydaje się na pierwszy rzut oka zbyt trudne. W programie pojawia się do wyboru lektura, w której obrybie znajdujem~ opowiadania o tematyce romskiej - Czarna !;wiec::ka J. Grabowskiego, wśród takich standardowych pozycji jak Najlllilsi E. Szelburg-Zarębiny, Pilot i ja A. Bahdaja, Psotki i .\:mieszki J. Porazit'1skiej, Lokolllo/vwa J. Tuwima, Ba.\:llie H. Ch. Andersena - wybór, Plastusiowy pallli(:Jnik M. Kownackiej, Dzieci z Bullerbyn A. Lindgren. Na zakot'1czenie autorzy piszą: "Treści programu zostały dostosowane dla dzieci cygat'1skich, «odstających» od swoich rówieśników (ponicwaz dziecI cygat'1skie uczęszczające do przedszkola i właściwie wychowane przez rodziców uczęszczają do klas z polskimi dziećmi i doskonale dają sobie radę). u których dominującą przyczyną trudności w nauce Sil ogromne zaniedbania środowiskowe ( ... ). W możliwie naj krótszym terminie dziecko powinno \\yrównać braki wiedzy, które powinno osiągnąć do przedszkola i klasy zero\\ej (większość z dzieci cygat'1skich nic uczestniczy w przygotowaniu przedszkolnym)". Uzasadnienie jest następujące: "W okresie przygotowawczym (dzieci przychodzą do szkoły nieprzygotowane kompletnie) dziecko musi nadrobić braki w adaptacji środowiskowej, ruchowej, manualnej, gdyż tak zaniedbane nie nadąża". Autorzy programu zwracają uwagę na cechy osobowościowe dzieci romskich: "Dzieci przychodzące do szkoły są łeniwe, roztargnione. wybuchowe, agresywne, nie potrafią właściwic zachować się w czasie lekcji. Całkowity brak koncentracj i nie pozwala im poprawnie rozumieć wypowiedzi nauczyciela. Wielką rolę w tej sprawie ma do odegrania właśnie nauczyciel. który musi poznać środowisko dziecka, aby mógł właściwie pokierować procesem jego nauczania.( ... ) Poza tym, dzieci te są zbyt «żywe», aby siy skoncentrowały na uważnym słuchaniu". Autorzy przypuszczają, że można to jednak zmienić: "poprzez czytanie opowiadat'1, bajek przez nauczyciela dzieciom należy ukazać świat inny, kolorowy, co potrafi wywołać w nich chęć nauki czytania, aby same w przyszłości mogły czytać choćby krótkie bajki i przenosić się w krainy, gdzie nie ma trosk, kłopotów, a wszystko staje siy za dotknięciem czarodziejskiej laski. W ten sposób można u dzieci wypracować poszanowanie książek". Widzimy więc wyraźnie, że trzyletni program nauczania początkowego w klasach romskich, opracowany przez zespół pedagogów a zaakceptowan~ przez Ministerstwo Edukacji Narodowej w roku 1992 mial, jak widać, charakter zdecydowanie integracyjny. Jak napisali jego autorzy: "Głównym celem w pracy z dziećmi cygat'1skimi powinna być nauka pisania i czytania oraz przygotowanie do nauki z dziećmi �101 ~olskimi". Zabiegi edukacyjne proponują wpojenie wartości istotnych dla normatywnego kodeksu kultury polskiej takich jak pracowitość, gospodarność, JszczC(dność, poczucie ladu, a także pewnego zakresu wiedzy, potrzebnej do sprawnego działania w obrębie społeczellstwa polskiego. Realizacja programu, który zakollczył siC( faktycznie w roku szkolnym 1995-1996, w wojevvództwie nowosądeckim wskazuje na to, że pełni on raczej rolę programu zastępczego, reedukacyjnego czy resocjalizującego, wprowadzającego do norm, \\zorów szkoły powszechnej, obowiązującej w Polsce. Romowie są traktowani raczej jako margines społeczny niż jako odrębna grupa etniczna, dysponująca vvłasną kulturą. Mimo zaakcentowania faktu odmienności kulturowej Romów, żadna z istotnych cech rolllskiej kultury plemienia Bergitka Roma nie jest v\ analizowanym programie dostrzeżona. Jeśli się wspomina O wzornictwie c~ gallskich chust czy muzyce cygaJlskiej, to się tym samym konstruuje jakąś domn iemaną tradycj<; cygclllską, czy ściślej ogólnocygallską, która istn ieje bardziej w wyohrażcniaeh przeciętnego Polaka niż w rzeczywistym życiu spoteczności romskich w naszym kraju. Latwo z postulatów edukacyjnych, zawartych w analizowanym programie, odczytać obraz specyfiC/nie cygaóskiego systemu wartości, zakładanego przez autorÓ\v. Nalcż<t do nich następujące cechy: brak uczciwości, pracowitości, obowiązkowości, rzetelności, szacunku dla innych, w tym również osób starszych, dla ich pracy, prawdomówności, rzetelności, a także nieznajomość godności oraz koncepcji kultury i higieny osobistej. Nie dostrzegamy tu żadnej cechy. która nie mialaby charakteru prywatywnego, tzn., która nie polegałaby na porównaniu z kultur<t dominującą i nie wykazywałaby braku jakiejś cechy cila tej kultury charakterystyczne/. 5. Cechy kulturowe a cechy naturalne Duża część dzieci romskich poddawana jest badaniom psychologicznym jest ich zapóźnienie rozwojowe. Nauczyciele zdają sobie \V zasadzie sprawy z tego, że dziecko, które do siódmego roku życia nie miało \\ ręku książki, zeszytu, ołówka, kredki czy pędzelka, nie umie nawet wziąć do ręki tych przedmiotów, ale czy to z lenistwa (konieczność dodatkowej pracy), czy z przekonania o nieuniknionym skazaniu dzieci romskich na niski poziom wyksztalcenia odsyłają notorycznie dzieci do poradni społecznozawodowych. Prawie żadna z osób, z którymi przeprowadziłam wywiady, nie mówiła przy tej oka7j i o różnicach kulturowych, ale zawsze o cechach naturalnych, wrodzonych. posiadanych "wc Krwi". Jedyną osobą, która z własnej inicjatywy zabro- i stwierdzane I II !.llaulli<: SI.<:r/.<:jo s\lojskoś<:i i obcości \V postawach Polaków wobec Romów pisałam an: l-.uk: NOII/juko .Iw"j i juko ohcy. Ibiorowo.l:Ć: Romów w ,I'wiadomości społec;:no,~ci wiej- ski"l ... LlId"\. 7X. 1<)1)5.s. .157-.175. �\02 niła stosowania testów na inteligencję w stosunku do dzieci romskich. jest mgr Marta Królik, dawna kierowniczka Poradni w Limanowej. glc,;boko prześ\\iadczona o społecznych uwarunkowaniach niepowodzcll szkolnych dzieci rOIllskicll. Naraziła się w ten sposób na ataki nie tylko z.e strony niektórych zwierzchników, ale także ze strony niektórych przywódców intelektualnych społeczności romskiej w Polsce. Rozmowy z osobami odpowiedzialnymi za problem oświaty dla Romó\\ i podejmującymi w tej sprawie decyzje wskazuj". że postrzegają one odmienności Romów przede wszystkim w katcgoriach pozakulturowych. WypO\viadane są opinie, iż Romowie nie reprezentują żadnej odn;bnej kultury. stanowiąc raczej przypadek degradacji. zdziczenia. rozkładu. degeneracji czy nawet patologii społecznej. Nie może więc w ich przypadku być mowy o jakiejkolwiek edukacji w kategoriach kultury mniejszościowej. Podkreśla się n(l\\el. że Romowie nie dysponują formą kultury, któr'l mo/na by traktować jako podstawę systemu edukacyjnego. tak jak np. kultura mniejszości łcmkowskiej. białoruskiej ezy niemieckiej. Ani w kręgach lokalnej elity czy lokalnych dcc:dentów, ani wśród przeciętnych czlonków zbiorowości wiejskiej jako odmienność kulturowa Romów nic jest odbierana odmienność ich systemu wartości. wyrażająca się m. in. w innym stosunku do pracy. czasu (wolnego i zajętcgo). do nauki szkolnej, opieki nad dziećmi, obowiązków wynikaj'lcych z mieszkania w jednej wsi, umowy o pracy, sposobu troszczenia się o z.drowic \,łasne i dzieci. specyficznym rodzaju lojalności wewnątrz grupy \\ Jasnej i jej braku na zewnątrz. Również wśród romskich przywódców problem odrębnej kultury !"Omskiej nic pojawia się w sposób wyraźny i sprecyzowany. Co wi<;cejwszystkie inicjatywy stawiające sobie za ccl "naprawę sytuacji" ROllll)'V zmierzają nieustannie do sformułowania programu ich calkovvitej integracji kulturo\\ej ze zbiorowością większościową. Analizowany wyżej program spccjalnego nauczania początkowego dla dzieci Romów jest doskonalą ilustrac.ią takich postaw. Elva Nowicka CULTURAL 1:I)UC/\T10NAL I'OI.lCY I'LURALlSM OR 11'\n:(iIC\ liON" FOR Till: IW. 'If\; liS :->1111.1.1) 1:\ I'()L\NJ) (SumnIary) The author deals with the practical aspeel or the concept or cultural pluralism in I'oli,h -,"ciely in the recent ycars_ arguing that the prerequisite, lilr Ihe developmen! 'lI' a pluralistic· 'OClC!\. i. e. society liII' which eullural diversity bccomes <llalllc. 'lI·C Ihl' lill\I1\1 illg: till' rc'c·ognlli"!1 by various social groups or the dirlcrcnec, among group, ,IS indic;llions ol· cultural diILT,il\. �103 l:,signm.:nt of a posiliv·.: valu.: lo su.:h diversity. and foundation of institutionalized forms .lfa.:tiviti.:s intcndn!to p.:rp.:tuatc. nurture. and develop such diversity. I"h.: aUllwr appli.:s th.: <:olKepi of cultural pluralism 10 tiK situation of Romanies in Poland . .lr I(l hc pr.:cisc. to onc group- thc Ikrgitka Roma in southern PolaneJ. As the analytical material. ,11\:lI:'CSa syllahus of L'lenlCnlary cducation for Romany children and the observations concerning lh~ pcn:,:plion of Romanies hy p.:rsons playing important roles Irom the point of view of the pro.:css ofso.:iet~ plurali/ation on th.: local!cvcl (mainly teachers and priests). The author comes lo a conclusion that the uniqucllCss of thc it!cntity Romanies is still perceived mainly in noncllilllr,i1 .:atcgori.:s: thcir systcm of valucs is not pcrccived as a fCatun.: of their culture. Similarly. :1nHlng thc ROIll'IIlV· leaders Ihe problem or uniquc Romany culture is not ckarly and precisely dclined cithcr a'· � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b68b2c705d0d3c624b26f9b778455277.pdf 7e42467711560d0879172e7efda19455 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2121 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Subject The topic of the resource społeczność wiejska Cyganie - Romowie swój-obcy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1970 Title A name given to the resource Rom jako swój i jako obcy / LUD 1995 t.78 Description An account of the resource LUD 1995 t.78, s.357-376 Creator An entity primarily responsible for making the resource Nowicka, Ewa Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 78, 1995 EWA NOWICKA Instytut Socjologii Uniwersytet Warszawski ROM JAKO SWÓJ I JAKO OBCY. ZBIOROWOŚĆ ROMÓW W ŚWIADOMOŚCI SPOŁECZNOŚCI WIEJSKIEJ l I 1. Cel badania Przedmiotem referowanego badania był stosunek do niewielkiej grupy mniejszościowej w świadomości i społecznym odbiorze większości. Większością, której postawy stanowią przedmiot moich zainteresowań, są mieszkańcy trzech wsi górskich: Ochotnica Górna, Jurgów i Czarna Góra. Mniejszość nato mas t stanowi niewielka w każdym przypadku grupa osiadłych Romów, licząca w chwili obecnej w Ochotnicy ok. 35 osób, w Jurgowie najwyżej kilkanaście osób (4 rodziny) i ok. 166 osób w Czarnej Górze. Są oni pod wieloma względami traktowani jako obcy, a pod innymi stanowią zbiorowość swojaków. Celem moim jest prześledzenie 'zasięgu i sensu owej obcości, jak i swojskości w myśleniu, postawach i zachowaniu mieszkańców społeczności wioskowych. l Artykuł niniejszy jest oparty na badaniu empirycznym o charakterze antropologicznym, przeprowadzonym zimą w roku 1994 i również zimą 1995 w trzech wsiach województwa nowosądeckiego. Technikami badawczymi były: obserwacja uczestnicząca, długie swobodne wywiady pogłębione. czasem nagrywane i spisywane z taśmy magnetofonowej, a czasem notowane i odtwarzane z notatek. Niektóre wywiady nie mogły być nagrane z powodów technicznych (niesprawność sprzętu nagrywającego, zbyt duża ilość hałasów: psy, dzieci, szum potoku, osoby mówiące równocześnie, włączony telewizor) lub z powodu odmowy nagrania. Wszystkie wywiady zostały przeprowadzone osobiście przez autorkę tego artykułu. Referowane badanie mieści się w nurcie moich studiów nad swojskością i obcością jako podstawowymi wymiarami rzeczywistości społecznej, trwającym od roku 1988. Efektami kolejnych badań są książki: Swoi i obcy, pod red. E. Nowickiej, Warszawa 1990; Religia a obcość, pod red. E. Nowickiej, Kraków 1991; E. Nowicka, M. Majewska, Obcy u siebie. Luteranie warszawscy, Warszawa 1993; Gość w dom, pod red. E. Nowickiej i S. Łodzińskiego, Warszawa 1993. Prowadząc referowane badania korzystałam intensywnie z nie cytowanych w przypisach prac na temat Romów w Polsce autorstwa Lecha Mroza, Andrzeja Mirgi i Jerzego Ficowskiego. W badaniu uczestniczyła moja magistrantka, Justyna Gorlewska. �358 Opracowanie to z jednej strony ma charakter case-study, a z drugiej ma obalać lub potwierdzać hipotezy ogólne. Jest to zatem zarówno analiza konkretnego przypadku, jak i przyczynek do ogólnej teorii społecznego dystansu i wiedzy o stosunkach międzyetnicznych. 2. Romowie w Ochotnicy Górnej, Jurgowie i Czarnej Górze jako przedmiot badań Przypadek Romów zamieszkałych w trzech podobnych, choć nieco różniących się między sobą wsiach wydał się szczególnie interesujący z kilku powodów: 1. Mamy tu do czynienia z interesującą sytuacją względnie bezkonfliktowego współistnienia grup etnicznych (polaków, Romów i -- w przypadku Jurgowa i Czarnej Góry - Słowaków). Będę się starała ustalić przyczyny tej bezkonfliktowości. Wydają się one tkwić z jednej strony w zasadniczej izolacji społecznej obu grup i ich znacznym dystansie społecznym oraz, z drugiej strony, w głębokim zadomowieni).l mniejszości romskiej; 2. Ochotnica, Jurgów i Czarna Góra dostarczają przykładów typowej zbiorowości wiejskiej, lokalnej, w dużym stopniu tradycjonalnej, charakteryzującej się specyficznym typem lokalnej więzi społecznej. Interesuje mnie współżycie takiej grupy z miejscową grupą Romów, żyjącą na stałe w jej obrębie, powiązaną z nią licznymi więziami, choć zarazem jako obcą postrzeganą i postrzegającą siebie; 3. Ten fakt stwarza dogodną sytuację do badania dwóch poziomów wiedzy (w szerokim sensie słowa) wiedzy opartej na doświadczeniu i wiedzy opartej na społecznej tradycji. W przypadku wiejskiej zbiorowości lokalnej istmeJe zarówno poziom wiedzy i postaw związanych z bezpośrednim kontaktem, jak i wiedza o charakterze uogólnionym; 4. Tego rodzaju lokalna zbiorowość dostarcza również dogodnego pola obserwacji dla tworzenia się różnych poziomów swojskości i obcości. 3. Hipoteza badawcza Hipoteza, postawiona w referowanym badaniu, mówi o wielowarstwowym charakterze poczucia swojskości i obcości w stosunkach lokalnych zbiorowości wiejskich z Romami. Społeczność wiejska tworzy sieć więzi, które sprawiają, że na jednych poziomach współżycia mniejszość etniczna postrzegana jest w kategoriach obcości, zaś na innych w kategoriach swojskości. Romowie we wszystkich trzech wsiach, mimo różnic ich sytuacji - materialnego poziomu życia, przeciętnego stopnia wykształcenia i akceptacji standardów kultury naszego kraju - są bowiem traktowani zarazem jako swoi i jako obcy. �359 Przywołać tu warto koncepcję obcego bliskiego, znanego, żyjącego równocześnie wśród i obok nas autorstwa Georga Simrrila 2, która wydaje się dobrze stosować do przypadku tu poddawanego analizie. Romowie są bowiem bliscy terytorialnie i postrzeżeniowo, ale kulturowo, a zwłaszcza społecznie, są poważnie oddaleni od zbiorowości wioskowej. W niniejszym artykule będę się starała prześledzić przejawy poczucia swojskości i obcości wobec Romów w różnych sferach życia wioskowego. 4. Opis badania Każda z wsi, w których przeprowadzone zostały badania, ma pewną specyfikę i wybrana została spośród zbiorowości wiejskich Spisza i Gorców (w których mieszkają osiadli Romowie) z różnych powodów. Jurgów stanowi wieś, gdzie bardzo mała grupka Romów jest w znacznym stopniu zintegrowana, i gdzie dystans społeczny między grupami etnicznymi jest stosunkowo niewielki. Czarna Góra to wieś, gdzie zbiorowość Romów jest relatywnie duża, i gdzie można obserwować zróżnicowanie spoleczne ludności romskiej; różnice wykształcenia wahają się od ukończonych studiów wyższych do nieukończonych czterech klas szkoły podstawowej. Ochotnica Górna to wieś, w której Romowie stanowią grupę małą, wyraźnie podupadającą społecznie i ekonomicznie, jednocześnie wcale się nie integrującą. Wybrana została między innymi dlatego, że jest to wieś dobrze znana przez autorkę tego opracowania; znaczna liczba kontaktów osobistych zadzierzgniętych wiele lat temu ułatwiła uzyskanie ważnych informacji. Ponadto w Ochotnicy Górnej wydarżyło się coś, co mogło zbiorowość cygańską i polsko-cygańskie kontakty ukazać z nowej strony. W końcu listopada 1993 roku jedna z młodych Cyganek urodziła czworaczki, co wywołało zainteresowanie nie tylko mieszkatlców wsi, ale i komentarze w prasie lokalnej, dostarczając realnego problemu do rozwiązania dla miejscowych władz. W tym samym 1993 roku nabrała impetu sprawa cygańskich szkół lub klas - propozycja duszpasterza Cyganów z Limanowej. Propozycja ta jest też przedmiotem komentarzy, wprawdzie w węższych kręgach - głównie wśród nauczycieli i miejscowej elity intelektualnej, ale stanowiła interesujący punkt wejścia we wzajemne kontakty i poznanie sposobu patrzenia na Romów. Wywiadami objęto parę kategorii rozmówców: l) urzędnicy pracujący we władzach gminy, 2) przedstawiciele miejscowej elity intelektualnej: nauczyciele, księża, lekarze, 3) szeregowi mieszkańcy wsi, zarówno bezpośredni czy dalsi sąsiedzi, jak i mieszkający w znacznej odległości od cygańskich osiedli. 2 G. Simmel, Obcy, w: G. Simmcl, Socjologia, Warszawa 1975, s. 504-512. �360 Wywiad skupiał się wokół kilku spraw podstawowych: 1) Stanu wiedzy o Romach: ich miejscu zamieszkania, historii, długości pobytu w miejscowym osiedlu, ich specyfice kulturowej: wiary, zawodów, uzdolnień, cech osobowości; 2) Ustaleniu tożsamości Cyganów w świadomości ludności miejscowej: kim są naprawdę, jakiej są narodowości, czy są Polakami; 3) Stosunku do Romów: termin "Cygan" jako epitet i jako termin opisowy, sposób oceniania Romów, kryteria oceny i efekt oceny; 4) Opisu kontaktów cygańsko-wiejskich: kontakty sąsiedzkie, stosunek do małżeństw mieszanych, konfrontacja własnych kontaktów informatora z Romami z jego opisem stanu rzeczy. Romowie we wszystkich trzech miejscowościach mieszkają w samym centrum wsi, w miejscu widocznym i łatwo dostępnym, przy głównej drodze, którą jeździ autobus. Jedynie trzy domy Romów w Jurgowie są położone nieco na uboczu, ale też w obrębie wsi. Osiedla Romów leżą tuż za potokiem, na względnie płaskim skrawku tarasu rzeki Ochotnicy, Białki i małego dopływu Białki tuż za rzeką. Są to miejsca widoczne, dostępne, terytorialnie nicizolowane, choć zawsze zamieszkałe bardzo gęsto - chaty romskie położone są blisko, jedna obok drugiej. II 1. Między innością a obcością Posługuję się tu wypracowanymi w toku licznych badań empirycznych pojęciami obcości i swojskości. Na Romów starałam się spojrzeć jako na osobliwych obcych w społeczności lokalnej. Punktem wyjścia tej obserwacji były następujące ustalenia teoretyczne. Kiedy mówimy o kimś innym, możemy mieć na myśli fakt, że jest to osoba różna od nas (czyli nie tożsama z nami) lub też od kogoś, kogo wcześniej wskazywaliśmy lub mieliśmy na myśli. Możemy też mieć na myśli, że ów człowiek różni się w sposób godny naszej uwagi od nas lub od kogoś innego, kogo wcześniej wskazywaliśmy. W pierwszym przypadku mamy do czynienia z operacjami myślowymi, prowadzącymi do porządkowania świata, koniecznymi zwłaszcza dla ustalania zakresu pojęć i kategorii poznawczych. W drugim przypadku mamy do czynienia z następnym etapem opisywania, czy nawet rozumienia świata. Tak więc, "inny" to raz to samo, co "ten drugi", a kiedy indziej to samo, co "różny" lub "odmienny". Zarówno proces myślowy, który towarzyszy naszemu życiu codziennemu we wszystkich sytuacjach zwyczajnych i niezwykłych, jak �361 i dyskurs naukowy 3 operujący procedurami, które pozwalają na rozróżnienie rzeczy od siebie, czyli na ustalenie, że "to nie to samo" oraz na stwierdzeniu, "dlaczego to nie to samo", czyli wskazanie różnic. W życiu społecznym owe procesy myślowe są podstawą istnienia ustrukturowanej zbiorowości. Wiemy, że różne kultury przywiązują wagę do różnych kryteriów odmienności, nazywając i podkreślając różnice, które gdzie indziej nie są traktowane jako istotne lub też są w ogóle ignorowane albo wręcz niedostrzegane. Tam, gdzie mamy do czynienia z jakąkolwiek strukturą społeczną, konieczne jest rozróżnienie statusów i ról. Tak więc, dostrzegane i wyodrębniane cechy ludzi i rzeczy w jednych kulturach są społecznie obojętne, a w innych nabierają sensu istotnego dla myślenia i działania jednostek i grup. Antropologia społeczna, a zwłaszcza jej kierunek określany mianem antropologii poznawczej (lub kognitywnej) dostarcza mnóstwa danych faktograficznych oraz analiz tego rodzaju zróżnicowania4. Spośród niezliczonej liczby cech, które posiada każda jednostka, poszczególne kultury i społeczeństwa wybierają tylko niektóre - te, którym zostaje nadane znaczenie. Inne pozostają poza zasięgiem zainteresowania. Ponadto trzeba pamiętać, że poszczególne cechy są w konkretnych społeczeństwach po prostu nie dostrzegane, pozostają poza zasięgiem percepcji uwarunkowanej nie tylko biologicznie, ale też i społecznie. Inne, to cechy, które są wprawdzie rozróżniane, (postrzegane) na poziomie zmysłowym, ale którym nie przydaje się żadnego społecznego znaczenia. Problem swojskości i obcości rozgrywa się gdzieś na granicy między postrzeżeniową a wartościującą płaszczyzną inności - na przejściu od tego co inne w sensie deskryptywnym, do tego, co i.nne w sensie psychologicznym czy społecznym, a więc od opisu do oceny, od faktu do wartości. W procesie strukturalizacji świata społecznego inność może pozostać tylko innością, ale może też przerodzić się w obcość. Gdy w odczuciach ludzkich wraz ze stwierdzeniem faktu odmienności pojawia się poczucie niezrozumiałości, dziwaczności, niezręczności, śmieszności, wstrętu, a także zdziwienie, niepokój, strach lub uczucie zagrożenia, tam inność nabiera znamion obcości. Obojętna postawa obserwatora zmienia się w zaangażowaną, czyli - do 3 Nie można oczywiście utożsamiać procesów myślowych, towarzyszących sytuacjom życia potocznego 7. tymi, które: występują w dyskursie naukowym. Pierwsze są w znacznie większym stopniu "skażone" emocjami, przesądami i w większym stopniu mają charakter odruchów. Ich efekt jednak, choć przybiera postać raz mniej, a raz bardziej wyartykułowaną i świadomą, zdradza pewne podobieństwo - prowadzi do rozróżniania przedmiotów (w szerokim sensie tego słowa) od siebie. 4 Są to prace na temat sposobów dzielenia przestrzeni, czasu, postrzegania chorób i stanu zdrowia. kategoryzowania różnych zwierząt, roślin, ezy całego świata przyrody. Pierwszą praeą na ten temat była książka M.vś/ nieoswojona C. Lćvi-Straussa, Warszawa 1968. �362 obserwacji dołącza się ocena, która od tej pory będzie kierowała samą obserwacją. Czasem ocena w ogóle zastępuje obserwację, a w procesie poznania wartościowanie często ją wyprzedza. Oceny, które nie dotyczą bezpośrednio przedmiotu właśnie poznawanego, wpływają na kształt samych spostrzeżeń. Wtedy to pojawia się stosunek emocjonalny, zabarwiony niechęcią, odrazą lub wstrętem, albo też zachwytem, fascynacją czy pożądaniem. Kierunek emo~ii może być różny, ale zawsze występuje pewna intensywność tychże emocJI. Dystans społeczny, który jest naj korzystniejszą operacjonalizacją teoretycznej koncepcji swojskości i obcości wiąże się z następującymi cechami do stosunku poznania: a) z przekonaniem o odmienności przedmiotu poznania (im silniejsze to poczucie, tym większy dystans), b) z poczuciem dziwaczności, śmieszności, głupoty, niezrozumiałości, wstrętu i zagrożenia, c) małą wiedzą i małą potrzebą wiedzy na temat drugiej grupy, i d) niechęcią wyrażającą się w negatywnych cechach, niskim statusie przedmiotu percepcji. Wychodząc z powyższych założel1 można się przyjrzeć sytuacji określonych "innych", którzy w naszym społeczeństwie mają znamiona szczególnie obcych. Wiele aspektów stosunku do Romów świadczy o ich obcości, ale można wskazać na takie elementy współżycia polsko-romskiego, które kwalifikują ich jako swoich. Niektórzy z mieszkańców wsi na postawione wprost pytanie: "Czy Cyganie są tu raczej obcy czy raczej swoi?" odpowiadają bez zastanowienia i z pewnym ładunkiem emocjonalnym, że są bez wątpienia swoi, choć zaraz potem podkreślają, że "Cygan to Cygan", że "Cyganie, to wiadomo ... ", akcentując tym odmienność i obcość Romów. Domniemuję więc zachodzenie zjawiska swoistej wielopoziomowej konstrukcji swojskości i obcości. 2. Romowie jako obcy 2.1. Odmienność Romów Romowie są postrzegani jako głęboko odmienni zarówno fizycznie, jak i psychicznie, społecznie i kulturowo. Do rzadkości należy wypowiedź proboszcza z Jurgowa, który mówi o Romach mieszkających w tej wsi: "Cyganie nie różnią się ani obyczajem ani niczym". Jednakże w dalszej części rozmowy mówi: "Niektórzy Cyganie bardzo się różnią, inni nie. Niektórzy są jak posągowy Hindus, a normalnie są podobni do Arabów". Przy tym specyficzne cechy kulturowe są często odbierane w kategoriach biologicznych, quasi-biologicznych, czy naturalnych. �363 2.1.1. Odmienność biologiczna, naturalna W wypowiedziach wielu moich rozmówców słowo "są" w zdaniach: "Cyganie są tacy a tacy" nie oznacza tego, że tak się przypadkiem zachowują, ale że mają taką cechę niejako organiczną, że jest ona niejako w sposób naturalny lub nawet definicyjni e z nimi związana. Wydaje się, że takie "wrodzone" lub "naturalne" cechy osobowości ma na myśli młody duchowny, zajmujący się w parafii katechezą, gdy mówi o ich religijności: "Religijność bardzo uczuciowa, bardzo spontaniczna". Powstaje podobne wrażenie, gdy mówi o trzech cygańskich chłopcach ministrantach: "Jak na swoje możliwości, dobrze wypełniają obowiązki". Biologiczne podstawy tych cech są oczywiste w jeszcze innej wypowiedzi duchownego: "Osobowość Romów jest inna niż Polaków. Żyją teraźniejszością, bez odpowiedzialności - taka jest ich natura, wychowanie, tradycja". Widać, jak bardzo trudno autorowi wypowiedzi jest rozdzielić sferę biologiczną i kulturową; wydaje się to charakteryzować myślenie o Cyganach większości, jeśli nie wszystkich mieszkańców badanych wsi. Wśród cech biologicznych wymienianych jako znamiona "inności" podkreślane są: "czarność" rozumiana jako ciemne włosy i ciemny kolor skóry. Starsza kobieta wspominająca czasy przedwojenne mówi o Cyganach i Żydach, iż "Zydy były ładne, bielućkie, a Cyganie - nie, one carne". Nauczycielka z Czarnej Góry mówi o bardzo jasnoskórym cygańskim chłopcu, który odznacza się wybitną urodą; jest taki blady, że trudno nawet rozpoznać, że to Cygan. Drugą ich cechą fizyczną jest, w przekonaniu znacznej części mieszkańców wszystkich trzech wsi, nieprzyjemny zapach, który wydzielają ich ciała. Mycie się, pranie ubrania nie likwiduje, w pojęciu przynajmniej niektórych, tego odstręczającego odoru. Bliska sąsiadka Romów w Czarnej Górze, zaradna, energiczna i stosunkowo zamożna, tak mówi: "Mają swój zapach taki. Ci mieszańcy to nie mają tego zapachu, bo już pomieszani. Np. dawniej, jak koninę jedli, to gdy do klasy się wchodziło, to był straszny smród". I dalej: "W chałupach raczej czysto, ale jest zapach taki. Może jak ktoś nie wie, to nie, ale my tu poznamy, że to Cygan". Pokój wynajęty pewnemu panu, który okazał się być Romem, a przyjechał odwiedzić osiedle w Czarnej Górze po uroczystościach w Oświęcimiu, też wydawał charakterystyczny odór - jak mówi ta sama kobieta: "Po nim pokój śmierdział. Śmierdział Cyganem". Nauczycielka z Czarnej Góry, urodzona w tej wsi, podobnie mówi o nieprzyjemnym zapachu Cyganów: "Mają inny zapach, czy to odżywianie, czy pot inny? To nieprzyjemny zapach. To niezależnie od tego czy się myją, chociaż to inna sprawa, bo od tych bogatych to tak nie czuć, a jak dziewczyny jeszcze mają okres! ... ". Jeden z duchownych mówi natomiast: "Czasem ludzie nie są zachwyceni, jak Cyganka jest brudna albo śmierdzi, jak w domu nie ma �364 wentylacji, to tym dymem śmierdzi". Tym razem nieprzyjemny zapach przypisywany jest warunkom życia raczej niż jakiejś przyczynie biologicznej. Ciekawe jest, że osobami przypisującymi Romom ten rasowy zapach są, poza szeregowymi chłopami, często miejscowi nauczyciele, będący rdzennymi mieszkańcami wsi. Natomiast nie potwierdzają takiego zapachu księża, lekarze oraz ci nauczyciele, którzy przybyli tu z innych okolic. Element charakterystycznego zapachu jest - jak się zdaje - jednym z istotnych komponentów światopoglądu rasistowskiego. Przywołać tu można rolę nieprzyjemnego, choć rozmaicie określanego, zapachu rasowego Murzynów w stereotypie czarnej rasy. Zresztą w wypowiedziach moich rozmówców pojawia się expressis verbis porównanie Cyganów do Murzynów, którzy "też śmierdzą"· Romowie postrzegani są powszechnie w kategoriach odmiennej rasy; ich odmienność od ludności polskiej wprost przyrównywana jest do odmienności "białych" od "Murzynów", czy w ogóle ludzi innego koloru skóry. Starsza nauczycielka z Ochotnicy, ciesząca .się powszechnie dużym autorytetem mówi: ,,(... ) jak pracowałam i był taki wiersz z okazji dnia dziecka, i na obrazku były dzieci, no różnej rasy - było dziecko czarne, było dziecko żółte i białe, pochód taki w kwiatach. I ja pamiętam taką pogawędkę miałam w klasie - a co byś ty zrobił, gdyby Murzynek koło ciebie siedział, no i ja pamiętam, jaka reakcja tego ucznia była. Bo to jeszcze w środowisku wiejskim było, a ten mówi: 'Dał bym mu w mordę'. (Tu śmiech rozgłośny obydwojga nauczycieli: aktualnego i byłego kierownika szkoły). No i co? I wtedy trzeba było tłumaczyć dzieciom. No, jak to, no są na świecie ludzie różnych ras, ale wszyscy są ludźmi, nie?". Przypisywana Romom niechęć do nauki, do pracy czy szerzej - wszelkiego systematycznego wysiłku - też jest wiązana z jakimiś trudno uchwytnymi cechami naturalnymi. Nauczycielka z Czarnej Góry mówi np. o nauce dzieci z rodzin czysto cygańskich i mieszanych: "Biała matka pilnuje, to jest już inaczej. Dziecko chodzi do szkoły, ma poczucie obowiązku". Jeden z proboszczów mówi: "są zdrowsi fizycznie, a psychicznie - myślę też, bo i roboty nie mają i uczyć się nie muszą, to są zdrowsi psychicznie, ale głupsi. Inteligencji może nie mają, ale do kombinowania mają". Ksiądz z tej samej parafii formułuje ten problem następująco: "Jeśli chodzi o dzieci, istnieje różnica 2 - 3 lata poziomu intelektualnego z białymi. Jest inteligencja niższa przeciętnie od naszego człowieka, choć czasem Cygan jest mądrzejszy. Jest to wina i dziedziczenia czegoś, i wychowania". Długoletnia dyrektorka szkoły w Ochotnicy Górnej, inspektor szkolnictwa, mówi zupełnie otwarcie: "Po prostu oni są ociężali umysłowo. (... ) To nie tylko niezadbanie, ale ociężałość też jest taka umysłowa". Wikary z Jurgowa twierdzi, że dzieci romskie "Są mniej zdolne, mniej inteligentne, bo są niezadbane". Trudno w tej wypowiedzi oddzielić ową "niższą inteligencję", która wydaje się kojarzyć z cechami biologicznymi oraz �365 "niezadbanie", które jest cechą par excellence społeczną. Wieloletnia nauczycielka i przez parę lat także dyrektorka szkoły w Czarnej Górze wydaje się zaprzeczać takim różnicom wrodzonym, mówiąc, że "były dziewczynki, które brały udział w olimpiadach, zdawały do szkół średnich". Zwraca natomiast uwagę na jeszcze inną cechę Romów: "W mentalności ich czy charakterze ich leży, żeby nie tyle nie mówić prawdy, ale mówić na swoją korzyść. Jak Gadzio wyprowadzą w pole, to jest sukces, to się cieszy". Wśród cech naturalnych mówi się też - paradoksalnie - o urodzie cygańskiej, przystojnym wyglądzie, ładnych ruchach, zdolnościach tanecznych, muzycznych oraz o ogólniejszej cesze: wesołości, umiejętności cieszenia się życiem. Romom przypisuje się następujące cechy, związane z ich osobliwą naturą: weseli, radośni, mili, szczerzy, towarzyscy, gościnni, solidarni. 2.1.2. Odmienność kulturowa Ważniejsze są dla mieszkańców badanych wsi jednakże różnice, które można by określić jako kulturowe czy społeczne, biorące się z "innego wychowania". Cyganom przypisywana jest swoista mentalność (znamienne, że to właśnie określenie powtarza się w naj różniejszych wypowiedziach), wyrażająca się przede wszystkim w życiu chwilą, nieumiejętnością planowania, a co najważniejsze - podjęcia dłuższego, stałego wysiłku. To ostatnie wiąże się ze stosunkiem do pracy. Najważniejszą, wskazywaną cechą dzielącą Cyganów od "białych" (tak są określane różnice) jest nie tyle lenistwo, ale nieumiejętność pracy, niechęć do pracy, niemożność podjęcia systematycznego wysiłku. Praca kojarzy się mieszkańcom wsi - zgodnie z chłopskim światopoglądem i tradycją - z systematycznym wysiłkiem fizycznym, którego nasilenie wypada na szczególnie uciążliwe okresy roku - na upalne lato. Cyganie spędzają wtedy czas brodząc leniwie po potoku i gawędząc w ciepłym słońcu, co oglądać muszą zmęczeni, spracowani chłopi, wracający wieczorem z pól do domów. Ten kontrast trybu życia jest odbierany jako nie do przyjęcia. Proboszcz z Jurgowa mówi o Romach: "Rolnictwem się nie zajmują. 'Nie będą ranić ziemi' - tak mówią. Pod tym się kryje niechęć do roboty. Kiedyś chodzili do wyrębu lasu, są robotnikami, sprzedają, część przechodzi na renty z tych, którzy pracowali. Jak pracują, to zupełnie nie wiadomo, co się dzieje, że Cygan pracuje". Dyrektorka szkoły w Czarnej Górze mówi ostrożnie, że Romowie trochę mniej udzielają się w życiu społecznym. Twierdzi, że "wrogość białych dorosłych wobec Cyganów istnieje, to widać w szkole, a przyczyną jest to, że nie płacą składek. To denerwuje rodziców białych". Nauczyciele zwracają uwagę, że rodzice Romowie nie czują potrzeby kształcenia dzieci, nie mają zrozumienia dla pieniędzy". Kiedy we wsi coś się buduje wspólnie, "bardzo mało Cyganów się włącza". Wskazuje, że Romowie "Nie płacą żadnych składek na komitet rodzicielski, budowy, remonty". Podobnie ksiądz wikary, �366 katecheta uczący dzieci romskie religii mOWI, ze współżycie między mOleJszością a większością we wsi byłoby lepsze, "gdyby Cyganie podejmowali jakieś czynności dla społeczności wiejskiej, np. przy budowie kaplicy, tutaj nie było żadnego wkładu pracy ze strony Cyganów jak była budowa kaplicy". Zdaniem tegoż księdza ludzie biali odbierają Romów jako leniwych "i dlatego występuje rozdział między białymi i Cyganami". Mówi dalej: "Ludzie biali tu (Spisz) są bardzo zaradni życiowo i dlatego denerwuje ich lenistwo Cyganów. (... ) Cygańskie rodziny jurgowskie wrosły w środowisko jurgowskie, bo pracowały, a dzieci chodziły i chodzą do szkoły". Młody ksiądz z Ochotnicy mówi, że Cyganom się pomaga w przypadkach losowych, ale chłopi są trochę niezadowoleni, że Cyganie nie chcą im pomagać w pracy, np. przy wykopkach, oczywiście za jakieś artykuły żywnościowe. Uważają chłopi, że powinno być coś za coś. Zdaniem młodego księdza, Cygan zostałby w pełni zaaprobowany, "wpuszczony do wsi", gdyby "zaprezentował się, nie przepiłby wszystkiego, a pobudował się" itd. Takiemu, który wykazał inicjatywę, chłopi pomogliby w np. budowie domu, daliby materiały na to. Ksiądz proboszcz z Jurgowa mówi dokładnie: "w naturze ich jest, że nic się nie da z nimi zrobić, najwyżej pośpiewać i głupio pogadać". Wszyscy rozmówcy mówią o niegospodarności i niedbalstwie Romów. Ten sam ksiądz proboszcz z Jurgowa mówi na przykład: "Jak była akcja charytatywna, dawało się Cyganom ubranie, czasami zostawiali worki z rzeczami w rowach, bo im się nie podobały ubrania. Jak dostaną coś ładnego, to nie upierze, nie uprasuje, tylko wyrzuca. Jak coś dostaną, to od razu zmarnotrawią i zniszczą". Niedbalstwo przejawia się zarówno w braku dbałości o własne domy i obejścia, jak i o porządek we wsi. Mieszkańcy Czarnej Góry skarżą się na zanieczyszczanie rzeki Białki odchodami i śmieciami, co przy wiosennych wylewach prowadzi do zalania osiedla romskiego. Dopiero w obliczu bezpośredniego zagrożenia Romowie biorą się do roboty, jak relacjonuje sołtys wsi z dezaprobatą. "Czasem są tak niezaradni, - mówi jeden z księży, jak im się deska oderwie w dachu, woda leci do domu, to tego nie naprawią, tylko podstawiają miskę na wodę, ale dachu nie naprawią. Są niezaradni, myślą, że ktoś za nich to zrobi. Sami nie polepszą swojego bytu". Wszyscy podkreślają, że Romowie żyją chwilą, bawią się i jedzą bardzo wystawnie wtedy, gdy mają pieniądze, a głodują i proszą o zapomogi, kiedy pienądze się skończą. Młody ksiądz wikary z Ochotnicy Górnej ubolewa, że nadużywają alkoholu. W pracy często przepracowują tylko pół dniówki, biorą pieniądze i przepijają. "Prezentują postawę roszczeniową, nastawieni są na dawanie, czyli żeby im dawać. Wszelką pomoc od państwa, czyli zasiłki itp. otrzymują w towarach, żeby nie przepili. Kobiety nie piją". Ksiądz używa określenia: "Bieda zaprogramowana", a także stwierdzenia: "Nie czują lepszego życia". Ksiądz proboszcz z Jurgowa mówi z dezaprobatą: "Tam jest troska, żeby tylko coś zjeść, zakombinować". Inny ksiądz z parafii jurgowskiej, który dobrze zna Romów na Podhalu, bo sam stąd pochodzi szuka niechęci do Romów w tych właśnie cechach: "Oni �367 czasem chuliganią, mają samochody, nic nie robią, a żyją ponad stan. Drażnią naszych chłopców, którzy muszą często ciężko pracować. Oni nie pracują, bo myślą, że kto inny ich utrzyma. A krzywda dzieje się tym, którzy na nich muszą robić. Chodzą do gminy po zapomogi zamiast pracować". W innym kontekście mówi też: "Byłem w sądzie, to wyraziła się jedna kobieta, że oni nie pracują, a lepiej się mają od białych. W wielu domach są magnetowidy, mają złoto, jak czasem są jakieś inwestycje dla wioski, to nie mają pieniędzy, ale stroją się bogato. Np. gdy jest wesele, mają buty wysadzane i spinki. Za komuny więcej kombinowali, dlatego im się lepiej wiodło. Było im łatwiej się ustawić. Teraz zaczyna się chodzenie po żebrze. Kiedyś mniej żebrali. Ludzie tego nie lubią, bo sami ciężko pracują". Ten sam ksiądz ma osobiście złe doświadczenia z Romami, co komentuje następująco: "Oni chyba nic potrafią żyć bez cyganienia". Ludzie na ogół mówią, że jeśli Cyganie kradną, to nie tutaj, bo by sobie podcięli gałąź. Dalej ksiądz mówi na temat możliwości zatrudnienia Romów: "Wiadomo, że nie są odpowiedzialni, więc dać im pracę na 2, 3 dni ... ". 2.J.3. Nierelatywizowane cechy "Cygana" Wiele cech, które przypisuje się Romom trudno zakwalifikować jako cechy naturalne (biologiczne) czy też jako społeczne i kulturowe. Są wśród nich zarówno cechy odbierane w zbiorowości wiejskiej jako negatywne, jak i jako pozytywne. Widać, że wśród tych pierwszych są te, które różnią (a w każdym razie są postrzegane jako takie) Romów od zbiorowości "białych", zaś drugimi te, które są we własnej zbiorowości wysoko cenione i przedstawiane jako podobne: l. Cechy negatywne Mówi się w badanych wsiach o niekulturalnym zachowaniu się Romów. Młody duchowny twierdzi, że nie można mówić o demoralizacji Cyganów, ale o "braku kultury ogólnoludzkiej". Chodzi o słownictwo, sposób zachowania się itd. Podkreśla zarazem, jako jedyny z naszych rozmówców, degradację ich tradycyjnej kultury w Ochotnicy. Twierdzi, że zanika u nich język cygański, ubożeje słownictwo; mówi o jego "śladowej znajomości". Choć wszyscy nicomaI mówią o silnych więzach rodzinnych, zarazem podkreślają, że o rozwój intelektualny dzieci w rodzinach się nie dba. 2. Cechy pozytywne Mówi się często (prawie w każdym wywiadzie) o gościnności Cyganów, chętnym częstowaniu kawą i herbatą oraz jedzeniem. Jak wskazują liczne badania 5 jest to cecha bardzo ważna, bardzo pozytywnie rzutująca na ogólny obraz grupy, bardzo silnie w społeczeństwie polskim obecna w różnych 5 Na przykład badania prowadzone przeze mnie i mój zespól w roku t 988 oraz w 1991. Patrz publikacje: Swoi i obcy, Of!. cit. oraz Inny - obcy - wróg, w druku. �368 stereotypach grup etnicznych, używana chętnie do oceny. Inna pozytywna cecha to ich towarzyskość, i ogólnie, umiejętność cieszenia się życiem, która czasem jest nieco deprecjonowana poprzez przedstawianie jej w związku z ich dziecinnym usposobieniem. Kolejna cecha pozytywna Romów, wskazywana w rozmowach, to solidarność wewnętrzna, poczucie więzi zarówno w obrębie rodzin, jak i całej zbiorowości Romów. Wysoko cenione jest udzielanie sobie wzajemnie pomocy i tendencja do życia we wspólnocie. Pozytywnie też odbierana jest skłonność Cyganów do hucznego celebrowania różnych ważnych obrzędów, np. do uroczystego obchodzenia chrzcin i pogrzebów. Łatwo zauważyć, że cechy pozytywne przypisywane Romom to cechy, które są również w polskiej kulturze chłopskiej wysoko cenione. One to służą do wydawania pozytywnych ocen także miejscowym "białym". 2.2. Dziwaczność, śmieszność, niezrozumiałość, zagrożenia z ich strony wstrętność Romów poczucie Jednym z podstawowych wskaźników odczuwania obcości innej grupy jest postrzeganie jej jako dziwacznej i śmiesznej. Otóż Romowie są w odczuciu mieszkańców badanych wsi śmieszni i dziwaczni przede wszystkim przez zachowywanie się lub mówienie "na odwrót". Na przykład Cygan powie, że "ktoś spadł z potoka na kładkę itd.". Młody ksiądz wikary mówi: "Cygan potrafi coś poprzekręcać - wszystko przekręca". Inny informator przypomina jak Cygan przed wejściem do autobusu mówił: "Co się tak pchocie drugi za jednym". Przekręcają też przysłowia: "Bez kołaczy nie będzie roboty". W ogóle ich sposób mówienia jest uważany za śmieszny. Nauczycielka, która wspomina dawniejsze czasy, przypomina sobie (zaśmiewając się) zwroty, których używała córka jej sąsiadów Romów. Śmieszni są też nieadekwatnie dobierając pieśni religijne do religijnych obrzędów. Podczas pogrzebu mają ponoć zwyczaj śpiewać pieśń maryjną: "Po górach dolinach ... " wyobrażając jakoby sobie, że właśnie do grobu prowadzą zmarłego po owych górach i dolinach. W Jurgowie opowiada się dowcip: Cygan maluje sufit - ,,1 co to się strasznie naciąga i kości go bolą i mówi: czemu ten sufit nie jest na podłodze". Kiedyś w osiedlu Romów w Czarnej Górze był biskup. Zwrócił się do nich: "Trzeba was nawiedzić, bo wy takie moje owieczki", a jeden z mieszkańców osiedla chciał być elegancki i powiedział: "A wyście taki nasz baran". Jeden z proboszczów mówi otwarcie: "Ogólnie Cygan potrafi się tak zachować jak inni, ale czasem może się wyrwie. Na przykład jak Cyganie są sami w kościele, to nie potrafią odpowiedzieć. Na 'Pan z wami', Cygan odpowiedział 'i z wami tys'''. �369 Romowie są traktowani jako tacy, którzy "nie biorą do końca udziału w grze"; nie można traktować ich poważnie. Zachowanie się Romów jest z drugiej strony pojmowane jako niezrozumiałe, a także jako nie zdradzające rozumienia kultury, dla członków zbiorowości wiejskiej jedynej sensownej, zrozumiałej i słusznej. Ich zachowań nie odbiera się na ogół w kategoriach zagrożenia, lecz śmieszności, niezrozumiałości i dziwaczności. Opowiada się z upodobaniem o tym, że boją się duchów zmarłych, że palą światło przez całą dobę w czasie dnia zadusznego, że można ich nawet szantażować straszeniem zmarłymi. Jeden z księży ze śmiechem opowiada, że kiedyś wybili okna w domu, gdzie spoczywał zmarły, "żeby dusza wyszła - tak się bali". O ich inteligencji i zdolnościach mieszkańcy Ochotnicy nie wypowiadają się źle, ale właściwie nikt nie ma wątpliwości, że zachowują się głupio według norm przyjętych na wsi. Przewrotnie też mówi się o sprycie, który zaprzecza głupocie, ale raczej na zasadzie bezsensownej niekonsekwencji. Cyganie są też postrzegani w kategoriach obrzydliwości; są traktowani jako przedmiot odrazy. Pojawia się ten aspekt obrazu Cygana w związku z ich domniemanym nieprzyjemnym zapachem, jak również w związku z odrażającymi gustami gastronomicznymi. Romowie są opisywani jako miłośnicy padliny, a zwłaszcza mięsa padłych koni. Mieszkańcy wszystkich trzech wsi z zapałem opisują wypadki padnięcia konia lub innego zwierzęcia domowego, i rozmaitych zabiegów Cyganów, którzy odkopują zasypane zwłoki, wykrawają na miejscu najsmakowitsze kąski, natychmiast je konsumując, i zabierają resztę do swojego obozowiska, gdzie wszystko spożywają komunalnie. Długoletnia nauczycielka opowiada: "Nasi ludzie mają nastawienie takie: oni jedzą koninę, my nie. Brali padlinę, ludzie są uprzedzeni do jedzenia". I dalej: "Cyganie wiedzą, że ludzie się brzydzą. Częstują nowymi, świeżo kupionymi rzeczami. Jak biały przychodzi, to pójdzie i kupi, a nie da własnego, bo wie że się ludzie brzydzą". Należy jeszcze wrócić do elementu zagrożenia, który uważam za jeden z ważnych aspektów poczucia obcości i społecznego dystansu. Otóż mieszkańcy wsi nie zauważali zagrożenia ze strony Cyganów, głównie dlatego, że jest ich mało. Podkreślali, że gdyby ich było więcej, sytuacja mogłaby wyglądać inaczej, a znaczny wzrost liczby Romów w Ochotnicy doprowadziłby do sytuacji groźnej. Twierdzą, że Romowie zachowują się spokojnie, bo sami się czują niepewnie w przeważającym liczebnie społeczeństwie "białych". Ksiądz wikary mówi: "Wiadomo, bo były takie przypadki, że gdy obcy Cyganie okradną kogoś we wsi, to swoi to odzyskają i oddadzą". Sami też kradną, ale nie tutaj, bo boją się. Cyganie wiedzą, że jeśliby zaczęli przysparzać kłopotów we wsi, to "zostaliby wyeliminowani". Faktem godnym odnotowania jest też to, że wszelkie próby pojedynczych rodzin romskich do osiedlenia się pomiędzy "białymi", czyli poza skrawkiem ziemi nad potokiem ochotnickim, oddzielonym wodą od drogi, były dotąd 24 - Lud t. LXXVIII �370 przyjmowane z taką aktywną WrogOSClą, że stawało się to niemożliwe. Wybijanie okien, malowanie drzwi, ciągłe pikietowanie domu, uniemożliwiło rodzinie cygańskiej, która kupiła legalnie dom w niezbyt odległej od osiedla Romów części wsi, mieszkanie w nim. Mieszkańcy Ochotnicy nie zaprzeczają, iż Romowi nie udałoby się chyba osiedlić gdziekolwiek poza osiedlem cygańskim. W Czarnej Górze sprzedaje się Romom działki nad wodą, położone wokół ich osiedla, ponieważ nie przedstawiają one dla mieszkańców wsi żadnej wartości, a ich dewastacja i zanieczyszczenie sprawia, że nikt inny poza Romami nie kupiłby ich. Mieszkańcy Czarnej Góry zgodnie jednak twierdzą, że gdyby Cygan chciał mieszkać i żyć we wsi tak, jak to robią "biali", nikt by się temu na pewno nie sprzeciwiał6. Świadectwem najbardziej dobitnym poważnego dystansu w stosunkach z Romami jest fakt, że nie ma przypadków małżeństw mieszanych. Nikt nie pamięta nie tylko o małżeństwie, ale nawet o cygańsko-niecygańskiej parze zakochanych. Ksiądz wikary z Ochotnicy tłumaczy to jednoznacznie: małżeństwa mieszane się nie zdarzają "ze względu na odmienną mentalność". 2.3. Nieznajomość Cyganów Mimo długiego zasiedzenia Romów w Ochotnicy Górnej, Jurgowie i Czarnej Górze, widoczności ich osiedli, "opatrzenia się" wsi z Romami, wiedza na temat Romów - ich obyczajów, tradycji, historii etnicznej jest znikoma. Nie wiadomo mieszkańcom wsi ani kiedy przybyli, na jakiej zasadzie się osiedlili na tym miejscu, gdzie są obecnie. Nie mają też w gruncie rzeczy pojęcia o historii cygańskiego ludu, o jego wędrówkach czy pochodzeniu. Nauczycielka matematyki, jako jedna z niewielu, wyraża jakąś opinię na ten temat: "Część naszych Cyganów pochodzi od biednych tych osiadłych, poślednich". Czasem snują przypuszczenia, że mają pochodzenie węgierskie, ale ponieważ nie są uważani za Węgrów, temat się zbyt komplikuje, aby go kontynuować. Wszyscy wiedzą, że pochodzą z daleka. Jeden z nauczycieli przypisuje język Romów ugrofińskiej grupie językowej, a tylko jeden z proboszczów oraz jedna z dobrze wykształconych nauczycielek, która od niedawna mieszka w badanej wsi, umie powiedzieć trafnie coś o ich pochodzeniu i ma za sobą jakieś lektury na temat ich dziejów. Mieszkańcy badanych wsi nie wiedzą nieomal zupełnie nic na temat romskich obyczajów: nie umieją nic powiedzieć o ich przekonaniach, wierzeniach, ich systemie wartości i normach postępowania. 6 Zauważyć tu trzeba istotną różnicę między Ochotnicą Górną a Czarną Górą. O ile pierwsza stanowi wieś zdecydowanie rolniczą i tradycyjną, o tyle druga odchodzi daleko od tradycji mieszkańcy w dużym stopniu żyją z wykonywania prac i zawodów pozarolniczych. To może być przyczyną większej akceptacji obcych, którzy nie są rolnikami. �371 Brak teżco moze Jeszcze waznleJsze - jakiegokolwiek dążenia do poznania romskiej kultury i obyczajów. Ten brak gotowości poznawczej zdradzają nawet osoby, które niejako z urzędu mogłyby lub nawet powinny się tym interesować. Chodzi mi przede wszystkim o osoby pełniące funkcje kierownicze w lokalnej administracji, a także o nauczycieli. Wójt jednej z wsi (Ochotnica), który od 1987 roku pełni swój urząd przyznaje, że do niedawna nie wiedział w ogóle o istnieniu Romów w jego gminie. Nie mógł więc nimi się interesować. Nauczyciele o swoich romskich uczniach nie wiedzą prawie nic, poza tym, że rozróżniają tych schludnie i mniej schludnie ubranych. Wiedzą też, że nie znają wcale lub znają słabo język polski, co praktycznie, w ich relacjach, uniemożliwia proces dydaktyczny. Wiedza na temat Cyganów nie jest mieszkańcom wsi wcale potrzebna; nie mają powodu, aby ją zdobywać. Ten rys sytuacji poznawczej wiązałabym z innymi elementami dystansu społecznego dzielącego Cyganów i miejscowych wieśniaków. 2.4. Romowie jako gorsi Jednym z aspektów obcości jest - poza dystansem społecznym - odczucie różnicy statusu grupy własnej i obcej. Grupa obca może zajmować pozycję ocenianą jako wyższą lub jako niższą. W przypadku stosunków między Cyganami a mieszkańcami wszystkich badanych wsi została narzucona przez grupę dominującą hierarchia: Romowie są bezwzględnie nie tylko inni, ale wszystkie nieomal cechy uważane za odmienne są traktowane jako podstawa uznania ich za obcych i gorszych. Życzliwy Cyganom ksiądz wikary wyraża sarkastycznie opinię wsi, gdy mówi o tym, że Cyganie szukają dla swoich dzieci rodziców chrzestnych we własnej zbiorowości: "Pójdzie do Cygana dziecko trzymać?". To ostatnie uważa za niemożliwe, nie mieszczące się w głowie. Najsilniej izolacja społeczna wyraża się w niechęci zarówno miejscowych chłopów, jak i samych Romów do małżeństw mieszanych. Z pewnością małżeństwo z Cyganem jest traktowane jako zupełnie niedopuszczalne, a nawet niewyobrażalne. Znamienne było to, że gdy podczas wywiadów i swobodnych rozmów padało pytanie o małżellstwo z Cyganem, informatorzy reagowali śmiechem, zażenowaniem i na ogół nie umieli odpowiedzieć, dlaczego wcale ono nie wchodzi w grę. Niektórzy wyrażali opinię, że Cygan nie ma nic do zaoferowania białej dziewczynie, a małżeństwo z Cyganką byłoby z podobnych powodów nie do pojęcia. Jeden z młodych rozmówców wprawdzie mówi, że gdyby sam się zakochał w Cygance, to nikt by mu nie przeszkodził w małżeństwie, ale matka trzech córek w Jurgowie ze zgrozą i zakłopotaniem się śmieje na ewentualność małżeństwa z Cyganem którejś z jej dziewcząt: "No już zupełnie nie wiem". Bez wątpienia we wszystkich wypowiedziach jest obecne głęboko ukryte przekonanie o tak zasadniczej różnicy statusów Romów �372 i "białych" i tak zasadniczej niższości tych pierwszych, że nie tylko o małżeństwie, ale o żadnym bliższym związku nie może być mowy. Mówi się w Ochotnicy o jednej takiej, która na pewno miała dziecko z Cyganem, ale ani ona, ani nikt z jej rodziny nigdy tego nie przyznali. Ksiądz wikary z Jurgowa mówi: "Boją się małżeństw łączonych, że Cygan to coś gorszego, bo niezaradny". Jeden z księży, pochodzący z SzaOar i dobrze znający stosunki polsko-romskie, mówi wprost: "Środowisko polskie nie wpuściło Cyganów między siebie. Nie zmieszali się, jak np. na Słowacji". 3. Romowie jako swoi W postawach mieszkańców badanych trzech WSI miesza Się poczucie obcości z pewnym, stosunkowo słabszym poczuciem swojskości. W Ochotnicy Górnej, w Jurgowie i Czarnej Górze Romowie są bardzo dobrze zadomowionymi obcymi: mieszkają tu od co najmniej półtora stulecia, a w świadomości mieszkańców wsi są tu "od dawien dawna", "od bardzo dawna". Nikt, nawet osoby najlepiej zorientowane, jak np. księża czy nauczyciele dokładnie nie wiedzą, kiedy Romowie tu przybyli. Wiadomo natomiast, że naj starsi ludzie nie pamiętają czasów, kiedy nie byłoby Cyganów nad Potokiem Ochotnickim, czy nad Białką, przy głównej drodze. Bez wątpienia jednym z elementów swojskości Romów jest przekonanie o ich pobycie we wszystkich trzech badanych wsiach od dawien dawna. Są odbierani jako stały element życia, czy też - jak to mówi jedna z nauczycielek: "wkomponowali się w ten nasz krajobraz". Przez to zasiedzenie Cyganie zyskują w oczach ludności polskiej w pewnym sensie prawo do mieszkania, stałego pobytu. Nikt nie jest oczywiście szczególnie zadowolony z tego, że w jego wsi mieszkają Cyganie, ale też nie myślą o tym, że powinno si~ ich stąd gdzieś przenieść, perswazją czy siłą. "Jak są to są, ale lepiej, żeby ich nie było" - to stosunek do miejscowych Romów w przekonaniu wikarego z Jurgowa. "Oni tu jakoś są wtopieni, i skoro są, to się ich toleruje, ale na pewno nie chcieliby ("biali" - E.N.), żeby tu byli". Parę miesięcy przed rozpoczęciem badań spłonął dom krewnych gospodarzy z Ochotnicy na Studzionkach. Mieszkańcy złożyli się na tak dużą sumę, że pogorzelcy mogli sobie natychmiast zacząć budować nowy dom. Do tej sytuacji nawiązywały pytania, stawiane podczas wywiadów. Podawana była pod rozwagę hipotetyczna sytuacja pożaru romskiego osiedla we wsi. Nasi informatorzy mówili, że gdyby zdarzył się pożar i chałupy Romów spaliłyby się, ludzie - zgodnie z przewidywaniami mieszkańców wszystkich wsi, pomogliby gasić (zwłaszcza, że woda jest tuż koło ich domów), ale nie chcieliby pomagać w ich odbudowaniu. Dopóki są, nie można ich tknąć; jednakże kiedy w czasie wojny gdzieś się oddalili z Czarnej Góry, miejscowi spalili najbardziej nędzne domy, których zresztą Romowie po powrocie nigdy nie odbudowali. �373 Ksiądz proboszcz natomiast twierdzi, że "ludzie pomagaliby im tak aby mieli co jeść, ale chałup by im nie chcieli odbudować, boby mieli nadzieję, że ktoś inny ich przygarnie". "Są stałym elementem krajobrazu", mają też rodzaj nie pisanego prawa do pobytu na ziemi ojców, bo gdzie jest ziemia ich odległych przodków, nikt naprawdę nie wie. W każdej z trzech spośród badanych wsi obraz miejscowego Cygana jest nieco odmienny. W Ochotnicy uważani są za denegeneratów o upadającej kulturze, w Czarnej Górze za grupę bardzo zróżnicowaną i poziomem materialnym i intelektualnym, zaś w Jurgowie traktowani są prawie jak swoi. W Jurgowie Romowie bardzo się silnie zintegrowali, w przeszłości mieszając się z ludnością polską (choć zawsze współmałżonkami były osoby spoza społeczności lokalnej), przyjmując obyczaje zarobkowania, zarabiania na siebie i rodzinę oraz uczestnicząc w kulturze (posyłanie regularnie dzieci do szkoły, używanie na co dzień języka polskiego). W postawach mieszkańców tej wsi wcale nie ma niechęci wobec Romów, choć bez wątpienia nie są oni do końca "swoi". Jedna z nauczycielek wyraziła to następująco: "Tutaj wyjątkowe jest środowisko. Tu się zaniechało pojęcie 'Cygan'''. W jurgowskim zespole ludowym tańczy młoda Cyganka, a jej starszy brat gra na skrzypcach w akompaniującym zespole muzycznym. Jedna z młodych Cyganek jurgowskich wyszła za mąż w Czarnej Górze za miejscowego mężczyznę, i choć wszyscy rozmówcy sugerowali, że zapewne inna nie chciała by się za niego wydać z powodu jego nieprzyjemnego wyglądu (widoczna blizna na twarzy) i skłonności do alkoholu, to wszyscy ją właśnie chwalą za to, że dba o dom i dziecko, i że ma dobry wpływ na męża. To pod jej wpływem miał się on ostatnio zmienić pozytywnie, mniej pijąc. Znamienne jest jednak, że we wszystkich trzech wsiach, o tych osobach z miejscowych społeczności romskich, które wzbudzają szacunek, mówi się: "To porządny Cygan" lub "porządna Cyganka", a nie: "porządny chłop", czy "porządna kobieta". Stosuje się więc odmienne kryteria, z góry umieszczające przedstawiciela społeczności Romów w innej kategorii, od podstaw osobno klasyfikujących ludzi. Wydaje się, że mamy tu do czynienia ze stosunkiem do innego człowieka naznaczonym rodzajem tabu. Tabuistyczny charakter ma odrzucanie jakiegoś zdecydowanie bardziej niechętnego gestu czy wystąpienia przeciw Cyganom. Romowie są traktowani jako zło konieczne, dopust Boży, stały element życia a nawet przyrody. Mieszkańcy wszystkich badanych wsi nie wyobrażają sobie jakiegoś sposobu pozbycia się Cyganów, ich zupełnego od wsi izolowania. Ale też nie pozwolono młodemu, energicznemu Romowi z Ochotnicy mieszkać w zakupionym we wsi domu (żona z dziećmi czuła się zagrożona pod nieobecność męża pracującego w miasteczku); doprowadzono do wyniesienia się z chałupy młodej rodziny. Jest to rodzaj wyznaczania Romom miejsca �374 tylko na terenie skrawka wsi oddzielonego drogą lub rzeką. Mieszkańcy wsi tłumaczyli, że Cyganie zwykli "ciągnąć jedni drugich", stąd obawa, że z jednej rodziny paroosobowej powstanie we wsi kolejna cygańska enklawa. Nie jest w Ochotnicy do pomyślenia mieszkanie rodziny Romów w innym miejscu niż w osiedlu "Cygany". Nawet gdy w końcu listopada 1993 roku urodziły się w rodzinie Barbary i Andrzeja Mirgów czworaczki, gmina nie mogła kupić domu dla potrzeb nagle rozrośniętej rodziny, przy czym niemowlęta ze względu na stan zdrowia i nędzne warunki mieszkaniowe nie mogły być przywiezione ze szpitala do domu, w którym żyli dotąd rodzice. Mieszkańcy Czarnej Góry sądzą, że osiedlenie się bogatszych i wykształconych Romów we wsi byłoby możliwe, ale do tej pory prób takich nic było. Nikt natomiast nie próbuje zniechęcić Romów do mieszkania na ich dawnych terenach, w żadnej wypowiedzi nie było propozycji wygnania ich stamtąd. Ma w tym zapewne pewien udział światopogląd chrześcijański oraz jakieś mało sprecyzowane poczucie więzi wobec Cyganów jako chrześcijan-katolików. Często w wywiadach powtarza się formuła: nie można jakoś wobec Cygana postąpić, bo to też człowiek. W takim sformułowaniu oczywiście mieści się stwierdzenie, że ów "też człowiek" nie jest identyczny" a nawet że jest on pod jakimś względem gorszy, ale używanie pojęcia "człowiek" wytrąca z ręki naj ostrzejszą broń wobec Romów - otwartą agresję. Odnoszę wrażenie, że kultura chłopska jest stosunkowo bardziej tolerancyjna wobec odmienności niż kultura miejska. "Inny" jest wprawdzie innym, a nawet gorszym, ale poza tym ma swoje miejsce bardzo określone, choćby gorsze. O eliminowaniu go nie myśli się nawet. To wydaje się być podstawą swojskości Romów w odbiorze ludności miejscowej Ochotnicy, Czarnej Góry czy Jurgowa. Podsumowanie Czynniki kształtujące stosunki romsko-polskie możemy podzielić na (a) takie, które dotyczą zbiorowości wiejskiej, czyli otoczenia Romów, (b) takie, które dotyczą cech zbiorowości Romów oraz (c) te, które wiążą się ze specyfiką kontaktów między obydwiema grupami. Wchodzą tu w grę takie cechy zbiorowości lokalnej jak: układ terytorialny wsi, system wartości, w którym podstawową rolę odgrywają: gospodarność, pracowitość i pozycja materialna, a także silna religijność (katolicyzm). Głęboka odmienność zasadniczych zrębów systemu wartości Romów stanowi inny ważny czynnik, determinujący wzajemne kontakty i wizerunki. Długie, nieomal trwałe, zasiedzenie Romów na terenie wsi stanowi istotny czynnik kształtowania się wzajemnego poczucia swojskości i obcości. Ważnym czynnikiem jest też to, że Romowie stanowią tu znikomą mniejszość, nieistotną ekonomicznie, mało ekspansywną, nieważną kulturowo, �375 nie zagrażającą w żadnym sensie tego słowa. Dystans społeczny wobec Romów, wyrażający się znacznym poczuciem obcości (a w każdym razie przewagą obcości nad swojskością na wielu płaszczyznach kontaktów) w lokalnej zbiorowości wiejskiej, w której są od pokoleń zadomowieni, z którą współżyją, współdziałają, wśród której de facto żyją, jest ogromny. Wyraża się on na wszystkich możliwych płaszczyznach swojskości i obcości: w sferze ubogiej wiedzy i braku motywacji poznawczej w kontakcie z Cyganami, na płaszczyźnie poczucia odrębności, a także w aspekcie emocjonalnego kontekstu poznawania i oceniania Romów jako dziwacznych, śmiesznych, głupich, odrażających, a nawet groźnych. Wydaje się, że w okolicznościach, w których nastąpiłby wzrost liczebny Cyganów w ich osiedlu, pojawić by się mogła wzajemna konkurencja, a następnie otwarta wrogość. Mogłyby wystąpić zachowania otwarcie agresywne wobec mniejszości romskiej. Już dziś przejawy "dobrego radzenia sobie" Cyganów, ich domniemane bogactwo, jest przedmiotem zawistnej niechęci, choć w Ochotnicy i w Jurgowie wcale nie pojawia się ten problem, ponieważ Romowie stanowią grupę stosunkowo ubogą. W ogólniejszych kategoriach można powiedzieć, iż obcość, choć jest niezbywalną opozycją swojskości i musi istnieć w każdym społeczeństwie, jednak nie może rozwijać się ponad pewną miarę; zbyt intensywny jej rozwój, zbyt wyraziste budowanie rozróżnienia "swój-obcy", jest groźne zarówno dla rozwoju jednostek, jak i ludzkich zrzeszeń 7. Wrogość do obcych, oparta na przeświadczeniu o bezwzględnej wyższości własnej grupy, ma bowiem tendencję do wywoływania zbiorowej agresji. Ewa Nowicka ROM AS "OUR OWN" AND 'THE OTHER". THE PERCEPTION OF GYPSIES BY RURAL COMMUNITIES (Summary) The article presents the results of investigations conducted in three villages in the area of Spisz and the Goree Mountains into the perception of Gypsies by rural eommunities of Poles and Slovaks. The basic aim of the investigation was to find out to what extent Gypsies are perceived as "our own" and "the other". Gypsies are perceived as "the other" because of their physical, psychological, social and cultural features; some of these features are considered positive and some negative. Gypsies are treated by rural communities as "others" and worse. Knowledge about their culture and history is almost non-existent and they are treated as "our own"to a very limited extent. The author concludes that the social distance to the Gypsies is enormous. It is manifested in all possible aspects: poor knowledge of the Gypsies, their culture and history, and no motivation to learn about them. Emotionally, Gypsies are seen as funny, stupid, repulsive and even dangerous. Tran's/. Z. N adstoga 7 1. S. Bystroń, Meya/omania narodowa. Źródła, teorie, 'skutki, wyd. 3, Warszawa S.Ossowski, Wit':: społeczna i dziedzictwo krwi, w: Dzieła, t. 2, Warszawa 1966. 1935; � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ccc6cf18cc344e91be2ad935100bded8.pdf 1cd0d8e5675ed93610d1e0a86fba0723 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:746 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:687 Title A name given to the resource Typologia ruchów społecznych wśród ludów pierwotnych / ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.1, s.115-142 Creator An entity primarily responsible for making the resource Nowicka, Ewa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X V I z. 1 EWA NOWICKA T Y P O L O G I A RUCHÓW S P O Ł E C Z N Y C H WŠRÓD L U D Ó W PIERWOTNYCH K i l k a dziesięcioleci trwają już badania n a d r u c h a m i społecznymi s t a ­ nowiącymi reakcję p o d b i j a n y c h i p o d b i t y c h ludów p r y m i t y w n y c h n a d o ­ minację polityczną białego człowieka i k u l t u r o w y k o n t a k t . D o tej k a t e ­ gorii włączane są t a k i e r u c h y , j a k Taniec Duchów, p e j o t y z m czy shak e r y z m wśród I n d i a n A m e r y k i Północnej, „kulty cargo" i r u c h Paliau'a czy Masinga w Melanezji oraz w i e l e półpolitycznych i r e l i g i j n y c h ruchów w Czarnej A f r y c e . Znaczną część r e f l e k s j i teoretycznej n a temat tego zespołu zjawisk stanowią rozważania typologiczne. Sądzę, że t y p o l o g i a l u b klasyfikacja jest w w y p a d k u badanych t u ruchów społecznych szcze­ gólnie ważna i n i e s t a n o w i j e d y n i e procedury o charakterze f o r m a l n y m . Pozwala n a t o m i a s t n a w p r o w a d z e n i e porządku do ogromnej masy zróż­ nicowanego materiału faktograficznego, a co za t y m idzie, s t a n o w i za­ bieg konieczny dla z i n t e r p r e t o w a n i a i wyjaśnienia badanych ruchów. Niniejszy artykuł poświęcony jest sprawozdaniu z niektórych n a j ­ ważniejszych prób k l a s y f i k a c j i ruchów społecznych w y m i e n i o n e j k a t e ­ gorii oraz przedstawieniu własnej propozycji a u t o r k i . Ostatnia część artykułu zawiera zespół hipotez ujmujących pewne zasadnicze zależności ogólne. Służą one wyjaśnieniu f a k t u p o j a w i a n i a się w określonych w a ­ r u n k a c h określonych typów ruchów. W l i t e r a t u r z e p r z e d m i o t u s p o t y k a m y prace poświęcone specjalnie t y ­ pologii ruchów oraz u w a g i typologiczne czynione n a marginesie szczegó­ łowych badań n a d w y b r a n y m i r u c h a m i . N a ogół b o w i e m badacze, którzy z a j m o w a l i się k o n k r e t n y m i p r z y p a d k a m i ruchów społecznych, starali się umieścić badany przez siebie r u c h n a szerszym tle, znajdując dla n i e ­ go miejsce w t y p o l o g i i ruchów społecznych w ogóle l u b t y p o l o g i i p e w ­ nej węższej k a t e g o r i i ruchów społecznych. Wszystkie te typologie mają swe w a d y i zalety; przyjmują b o w i e m za k r y t e r i u m zjawiska n i e zawsze równie istotne. �IKi EWA NOWICKA PRZEGLĄD TYPOLOGII Przegląd prób k l a s y f i k o w a n i a ruchów społecznych zaczynam od p r o ­ pozycji operujących najbardziej ogólnymi i n a j m n i e j sprecyzowanymi kryteriami. Typologie m i l l e n a r y z m u Kategoria ruchów m i l l e n a r y s t y c z n y c h n i e p o k r y w a się z interesują­ cą m n i e kategorią ruchów stanowiących reakcję na dominację europej­ ską i k o n t a k t k u l t u r o w y , gdyż n i e wszystkie z n i c h mają ideologie m i l ­ lenarystyczne. Typologia ruchów m i l l e n a r y s t y c z n y c h odnosi się więc j e d y n i e do części o m a w i a n y c h t u ruchów, t a k i c h j a k „kulty cargo" czy Taniec Duchów. 1 George Shepperson wyróżnia d w a t y p y m i l l e n a r y z m u : p r e m i l l e n a r y z m (premillennialism) i p o s t m i l l e n a r y z m (postmillennialism). P r e m i l l e n a r y z m , j a k pisze Shepperson, t o w i a r a w przyjście zbawcy przed osta­ teczną radykalną przemianą świata. Ideologie te głoszą zasadniczy pesy­ m i z m i b r a k w i a r y w możliwości wpływu człowieka na rzeczywistość oraz wiarę, że przemiana świata może się odbyć jedynie n a drodze k a t a ­ k l i z m u . P o s t m i l l e n a r y z m natomiast głosi, że m i l l e n i u m nadejdzie n a j p i e r w j a k o następstwo istniejących, i m m a n e n t n y c h w świecie i działających już czynników, a przybycie zbawcy nastąpi na końcu tego procesu . 2 Koncepcja Sheppersona, choć budzić może szereg zastrzeżeń, wnosi j e d n a k bardzo istotne zróżnicowanie do k a t e g o r i i ruchów m i l l e n a r y s t y c z ­ n y c h . Jej k r y t e r i u m stanowi sposób organizowania ludzkiego działania w oparciu o zakładany obraz przyszłości. Podobnie k l a s y f i k u j e m i l l e n a r y z m Y o n i n a T a l m o n wyróżniając jego f o r m y : 1) aktywistyczną i agre­ sywną oraz 2) bierną i niegwałtowną. M i l l e n a r y z m a k t y w i s t y c z n y p r o ­ wadzi do bohaterskiego działania — j a k pisze autorka — w przeświad­ czeniu, że działa się „ w imię Boże". D r u g i t y p m i l l e n a r y z m u polega na b i e r n y m czekaniu n a cud i p r z y g o t o w a n i u się do niego . 3 T o samo rozróżnienie w p r o w a d z a Według 1 Normana Cohna Peter Worsley, gdy pisze o m i l l e - „millenaryzm obejmuje wszystkie ruchy społeczne i n s p i r o w a n e p r z e z ideę z b a w i e n i a : a) totalnego, b) zbiorowego, c) ziemskiego, d) b l i ­ skiego, N. e) dokonanego С o h n, Millenarian Study, 2 przy pomocy Millenarism: Movements, [w:] Millenial czynników its uważanych Bearing Dreams on the in Action, za nadprzyrodzone". Comparative Essays in Study of Comparative r e d . S y l v i a L . T h r u p p , the H a g u e , 1962, s. 31-43. G. Millenial 3 Medieval Y. Shepperson, Dreams..., Talmon, The Comparative Study of Millenarian Movements, [w:] s. 44. Millenarian t. 7: 1966, n r 2, s. 166-172. Movements, „Archive Européenne des Sociologie", �TYPOLOGIA RUCHÓW 117 SPOŁECZNYCH narystycznych ruchach a k t y w i s t y c z n y c h (activistic) i pasywistycznych (passivistic). D o pierwszej k a t e g o r i i zalicza on „kulty cargo" i Taniec Duchów, do drugiej zaś takie chrześcijańskie sekty, j a k świadkowie J e ­ h o w y . A k t y w i s t y c z n e r u c h y operują wizją bliskiej i r a d y k a l n e j p r z e m i a ­ n y świata, natomiast r u c h y pasywistyczne umieszczają przemianę świa­ ta w odległej i nieokreślonej przyszłości . E. J . Hobsbawm nawiązuje do t y c h samych rozróżnień poszukując określenia badanej przez niego k a t e g o r i i ruchów „archaicznych" l u b „prymitywnych". Ruchy archaiczne rozkładają się, jego zdaniem, na ska­ l i od m i l l e n a r y s t y c z n y c h i całkowicie b i e r n y c h do a k t y w n y c h i p o l i t y c z ­ n y c h . Wśród ruchów m i l l e n a r y s t y c z n y c h są jednak zarówno r u c h y b i e r ­ ne, które Hobsbawm nazywa czysto l u b p r a w d z i w i e m i l l e n a r y s t y c z n y m i , j a k i takie, które posiadają pewne cechy ruchów politycznych. Natomiast r u c h y polityczne różnią się t y m od m i l l e n a r y s t y c z n y c h , że posiadają szczegółową koncepcję dróg przemiany świata . H o b s b a w m zauważa t u podstawową różnicę, którą pominął Shepperson, gdy włączył do jednej k a t e g o r i i ruchów zarówno k o m u n i z m , j a k i średniowieczny europejski chiliazm. Większość ruchów z w a n y c h przez Hobsbawma p r y m i t y w n y m i zajmuje miejsce pośrednie n a skali o d m i l l e n a r y z m u do p o l i t y k i . Jedne z t y c h ruchów są w m n i e j s z y m s t o p n i u polityczne, zawierają więcej m i l ­ l e n a r y z m u , inne więcej elementów politycznych. Ogólna tendencja w y ­ gląda istotnie w t e n sposób, że i m m n i e j w d a n y m r u c h u m i l l e n a r y z m u , t y m więcej elementów p o l i t y c z n y c h i odwrotnie. N i e znaczy t o jednak, że w ruchach, które mają millenarystyczną ideę rozwiniętą w sposób klasyczny, n i e mogą się pojawić elementy działań p o l i t y c z n y c h . Przykła­ dem takiego współwystępowania cech są „kulty cargo", w których, obok klasycznie millenarystycznej ideologii głoszącej natychmiastową i cał­ kowitą przemianę, rozwijały się półpolityczne działania, takie j a k w r o ­ gie wystąpienia przeciwko Białym, niszczenie e t y k i e t na towarach e u r o ­ pejskich, żądania wyższych płac l u b obniżenia cen. Hobsbawm t w i e r d z i , że t y p o w e r u c h y millenarystyczne mają charakter całkowicie b i e r n y . Spotykamy jednak millenarystyczne r u c h y a k t y w n e , t a k i e j a k „kulty cargo" czy Taniec Duchów. Ruchy te oczekują nadejścia ery m i l l e n i u m w bliskiej przyszłości, n i e mieszczą się więc w schemacie Hobsbawma, dla którego klasyczny m i l l e n a r y z m polega na oczekiwaniu r a d y k a l n e j przemiany świata w odległej przyszłości. 4 5 Wszystkie t e typologie pokreślają ważne zróżnicowanie w i z j i prze­ m i a n świata oraz postaw związanych z t y m i w i z j a m i . Należy stwierdzić, 4 nesia, P . W o r s l e y , The Trumpet L o n d o n 1957, s. 12. Shall Sound, a Study of "cargo" E . J . H o b s b a w m , Primitive Rebels, Studies in Archaic Movements in the XIX and XXth Centuries, M a n c h e s t e r 1959. 5 Cult Forms in Mela­ of Social �118 EWA NOWICKA że wszystkie r u c h y millenarystyczne powstałe j a k o reakcja ludów p i e r ­ w o t n y c h n a k o n t a k t z europejskim społeczeństwem — np. „kulty cargo". Taniec Duchów czy wczesny shakeryzm — mają c h a r a k t e r p r e m i l l e n a r y styczny, a k t y w i s t y c z n y . Typologia ruchów stanowiących reakcję na zderzenie k u l t u r V i t t o r i o L a n t e r n a r i proponuje prostą dwudzielną typologię ruchów będących reakcją podbitego społeczeństwa n a zderzenie k u l t u r o w e . W y ­ różnia on d w a t y p y reakcji ludów p i e r w o t n y c h na k o n t a k t z kulturą europejską, biorąc pod uwagę przede w s z y s t k i m cechy ideologii i i c h związek ze społeczną sytuacją oraz f o r m y społecznego działania wypły­ wające z danej ideologii. Te d w a t y p y reakcji na zderzenie k u l t u r w y ­ znaczają d w a t y p y ruchów społecznych. Za materiał do i c h wyróżnienia służą L a n t e r n a r i emu r u c h y społeczne I n d i a n A m e r y k i Północnej. W y ­ odrębnione t y p y ruchów L a n t e r n a r i wiąże z d w i e m a h i s t o r y c z n y m i f a ­ zami k o n t a k t u p o d b i t y c h ludów z kulturą europejską, tworząc t y m sa­ m y m typologię historyczną. Omówię teraz t e d w a t y p y ruchów zbiera­ jąc rozproszone w książce Lanternariego u w a g i na t e n t e m a t i dążąc do stworzenia z n i c h zwartego obrazu poglądów a u t o r a . 6 Pierwszy t y p to a k t y w n y r u c h separatystyczny i r e w i w a l i s t y c z n y 0 ideologii n a t y w i s t y e z n e j świadomie l u b półświadomie inspirujący o t w a r t y b u n t . Postawy w t y m t y p i e ruchów mają Charakter r e w o l u c y j ­ n y , a n a t y w i z m wyraża kulturową nostalgię ginącego społeczeństwa. T a k i charakter mają, zdaniem Lanternariego, r u c h y społeczne pierwszego okresu kontaktów międzykulturowych. D o tego t y p u autor zalicza Taniec Duchów inspirujący rewoltę Siouxów, Taniec Proroka (Prophet Dance) w r a z z jego linią rozwojową do Tańca S n u (Dream Dance) u I n d i a n K l a ­ m a t h , linię rozwojową o d k u l t u d o m u podziemnego do k u l t u b o l e - m a r u w środkowej K a l i f o r n i i , b u n t k i e r o w a n y przez p r o r o k a Isatai wśród K o manczów, p r o f e t y z m Tenskwatawy oraz działalność Smohalli i niezna­ nego p r o r o k a Delawarów inspirującego o t w a r t e powstanie. Wspólną ce­ chą t y c h w s z y s t k i c h ruchów jest profetyczny p r o g r a m odnowy prze­ szłości po u p r z e d n i m wypędzeniu l u b zniszczeniu Białych. D r u g i t y p ruchów społecznych będących reakcją na zderzenie k u l t u r charakteryzujący d r u g i etap kontaktów międzykulturowych cechuje się p r o g r a m e m pokojowego współżycia ze społeczeństwem Białych, głosząc raczej adaptację p e w n y c h elementów k u l t u r y europejskiej niż konser­ w a t y w n y powrót do przeszłości. Ruchy t e propagują r e f o r m i s t y c z n y 1 adaptacyjny n a t y w i z m , a n a w e t symbiozę ze społeczeństwem Białych. 6 1962. V. L a n t e r n a r i , Les mouvements reügieux des peuples opprimés, Paris �TYPOLOGIA RUCHÓW SPOŁECZNYCH 119 Dąży się j e d y n i e w i c h ramach do a u t o n o m i i k u l t u r o w e j i r e l i g i j n e j . D o tej k a t e g o r i i ruchów L a n t e r n a r i włącza shakeryzm, religię irokezką p r o ­ r o k a Handsome Lake, pejotyzm, k u l t p r o r o k a K o l a s k i n a i Taniec S n u I n d i a n Menominee. Wszystkie te r u c h y łączy b r a k silnie emocjonalnego stosunku do przeszłości, t a k charakterystycznego dla poprzedniego h i s t o ­ rycznego t y p u r e a k c j i na zderzenie k u l t u r o w e . Nostalgię zastępuje choć­ b y częściowa akceptacja k u l t u r y Białych. L a n t e r n a r i stwierdza zasadni­ czą zbieżność t e j k a t e g o r i i z t y p e m ruchów r e f o r m i s t y c z n y c h wyróżnio­ n y c h przez Freda Vogeta. Z d a n i e m Lanternariego niektóre z n i c h roz­ wijały się jednocześnie z r u c h a m i t y p o w y m i dla wcześniejszego etapu kontaktu. Zasadniczą zmianę w postawach, która powoduje w d a n y m społeczeń­ s t w i e odejście od pierwszego' t y p u ruchów i zwrócenie się k u r u c h o m t y ­ p u drugiego, L a n t e r n a r i przypisuje wpływowi następujących czynników: a) ciągła i n t e n s y f i k a c j a kontaktów z Białymi wywołała wzrastające p o ­ żądanie dóbr człowieka białego, a co za t y m idzie, a k t y w n e dążenie do ich zdobycia. Przyczyniło się t o do przyspieszenia procesu a k u l t u r a c j i , gdyż elementy k u l t u r y europejskiej zaczęto chętniej przejmować; b) chrześcijaństwo uważane za źródło potęgi Białych zaczęto traktować jako religię godną przyjęcia. Postawa ta znajduje w y r a z w r e l i g i j n y m s y n kretyzmie. Do t y p o l o g i i Lanternariego zgłosić można szereg zastrzeżeń. Miesza on cechy psychologiczne i ideologiczne nie próbując n a w e t sprecyzować kryteriów swego podziału. Chodzi m u zresztą przypuszczalnie o zasygna­ l i z o w a n i e dwóch postaw: postawy p r o t e s t u i postawy adaptacji, wyraża­ jących się w formach r e l i g i j n y c h i organizacyjnych. T a k t r a k t o w a n a t y ­ pologia Lanternariego jest cenna i inspirująca. Zakres zauważonych przez L a n t e r n a r i e g o czynników wpływających na zmianę zasadniczych postaw jest bardzo wąski. Rozważania tego autora mogą być w y k o r z y s t a n e j e d y n i e po i c h spre­ c y z o w a n i u i uzupełnieniu, a także po u j a w n i e n i u u k r y t y c h kryteriów. Z podobnych co L a n t e r n a r i założeń w y c h o d z i M a r i a n W . S m i t h , któ­ ra w ramach ruchów będących reakcją n a dominację społeczną wyróż­ n i a r u c h y w o j o w n i c z e i n i e w o j o w n i c z e . R u c h y te, j e j zdaniem, związa­ ne są z cechami k u l t u r , w których powstają, bardziej niż z w a r u n k a m i samego k o n t a k t u , j a k t o próbował dowieść L a n t e r n a r i . M o i m zdaniem t y p k u l t u r y , j a k i w a r u n k i k o n t a k t u społeczno-kulturowego są dla w y ­ jaśnienia różnic w reakcjach społeczeństwa podbitego na dominację istot­ ne i niezbędne. 7 7 M . W. Smith, Toward n r 1, s. 8-12, oraz n r 2, s. 25-28. a Classification of Cult Movements, " M a n " , t. 59:1959 �EWA NOWICKA Typologia Freda Vogeta Idąc po tej samej l i n i i r o z u m o w a n i a co L a n t e r n a r i i S m i t h , Voget wyróżnia trzy t y p y ruchów n a t y w i s t y c z n y c h (pod m i a n e m ruchów n a t y w i s t y c z n y c h ujmując, j a k się zdaje, wszystkie r u c h y stanowiące reakcję na k o n t a k t k u l t u r i dominację polityczną): a) n a t y w i z m b i e r n y , b) n a t y w i z m dynamiczny i c) n a t y w i z m r e f o r m i s t y c z n y (reformative). N a t y ­ w i z m b i e r n y ma charakter zamknięty, n i e t w o r z y n o w y c h f o r m k u l t u r o ­ w y c h , wyrażając przede w s z y s t k i m apatię. N a t y w i z m dynamiczny jest a k t y w n y i wyraża „kulturowy p u r y z m " , t o znaczy dążenie do u t r w a l e ­ n i a istniejących f o r m t r a d y c y j n e j k u l t u r y . Reformistyczny natywizm wyraża natomiast postawę adaptacji i akomodacji. Voget d e f i n i u j e go następująco: „...reformistyczny n a t y w i z m jest względnie świadomym dą­ żeniem ze s t r o n y podporządkowanej g r u p y do osiągnięcia osobistej i spo­ łecznej reintegracji poprzez selektywne odrzucenie, modyfikację i s y n ­ tezę zarazem t r a d y c y j n y c h i obcych (dominujących) k u l t u r o w y c h k o m ­ ponentów" . N a t y w i z m reformistyczny w odróżnieniu od wymienionego n a t y w i z m u biernego i dynamicznego r o d z i wśród l u d u , który r u c h t a k i t w o r z y , świadomość odrębności i wartości własnej k u l t u r y , budząc zara­ zem refleksję na temat k u l t u r y obcej. Jest on procesem twórczym, gdyż w y m a g a a k t y w n e g o t w o r z e n i a n o w y c h f o r m i k r y t y c z n e j oceny prze­ szłości, koniecznej w sytuacji k o n t a k t u z obcą kulturą i dominującym społeczeństwem. Procesu tego dokonali, j a k pisze Voget, Indianie A m e ­ r y k i Północnej poprzez t a k i e r u c h y społeczne, j a k pejotyzm, shakeryzm i k u l t proroka Handsome Lake. Voget pisze: „Ruchy reformistyczne w y ­ rażają powszechną tendencję do widzenia życia j e d n o s t k i i g r u p y w sta­ nie fizycznego i moralnego k r y z y s u , do i n t e r p r e t o w a n i a i c h bezpośred­ niego d o b r o b y t u i przyszłych potrzeb j a k o zależnych od akceptacji obja­ wionego doświadczenia l u b charyzmatycznego p r o g r a m u przekraczające­ go zwykłe życiowe oczekiwania i regenerującego zdrowie, osobowość i stosunki społeczne w ogóle" . Vogeta interesowały głównie r u c h y r e ­ formistyczne i i m właśnie poświęcił całe swe w n i k l i w e rozważania, m a r ­ ginesowo j e d y n i e wspominając o pozostałych dwóch t y p a c h : dynamicz­ n y m i b i e r n y m . Ogromne znaczenie m a jednak spostrzeżenie przez niego zasadniczych podobieństw między t a k i m i r u c h a m i , j a k pejotyzm, sha­ k e r y z m i r e l i g i a Handsome Lake, oraz włączenie i c h do jednej k a t e g o r i i ruchów reformistycznych. Voget dokonuje t y m samym istotnego u p o ­ rządkowania ruchów społecznych I n d i a n A m e r y k i Północnej, do i n n e j k a t e g o r i i zaliczając Taniec Duchów, a do innej reformistyczny p e j o t y z m . 8 9 F . W. V o g e t , The American Indian in Transition: Reformation modation, " A m e r i c a n A n t h r o p o l o g i s t " , t. 58:1967 n r 2, s. 250. о V o g e t , op. cit., s. 252. 8 and Acco­ �TYPOLOGIA RUCHÓW SPOŁECZNYCH Kontynuując myśl Vogeta, Simone C l e m h o u t dokonuje ważnego po­ działu ruchów r e f o r m i s t y c z n y c h na agresywne i n i e a g r e s y w n e . U w a g i typologiczne Vogeta są ważne n i e t y l k o w odniesieniu do analizy r u ­ chów powstających wśród I n d i a n , lecz mają one wartość uniwersalną. Zostaną one wykorzystane w dalszych częściach tego artykułu. 10 Typologia Simpsona G. E. Simpson uznaje interesujące nas r u c h y za sposoby przystoso­ w a n i a do sytuacji n i s k i e j pozycji społecznej, wynikającej ze społecznego i politycznego podporządkowania. Wyróżnia on t r z y t y p y tego przysto­ sowania, które znajdują odzwierciedlenie w trzech typach ruchów. P r z y ­ stosowanie do sytuacji podporządkowania może odbywać się poprzez: a) akceptację, b) agresję l u b c) u n i k a n i e . Stosując tę typologię do analizy ruchów wśród ludności murzyńskiej n a Jamajce, stanowiących reakcję na dominację, wyróżnił całą skalę typów, w których w y m i e n i o n e t r z y możliwości przystosowania mieszają się, choć zawsze któraś z n i c h w p e w n y m stopniu dominuje nad i n n y m i . n Typologię Simpsona uznać można raczej za w y l i c z e n i e k i l k u czę­ stych postaw i zespołów postaw, j a k i e występują w łonie g r u p podpo­ rządkowanych i wyrażających się w ruchach społecznych. Pod j e d n y m względem typologia Simpsona przedstawia dla n i n i e j ­ szych rozważań niewątpliwą wartość; świadomie m i a n o w i c i e p r z y j m u j e za swe naczelne k r y t e r i u m t y p reakcji psychospołecznych członków d a ­ nego r u c h u . Jest t o jedyna, j a k się zdaje, t y p o l o g i a opierająca się przede w s z y s t k i m na k r y t e r i u m psychologicznym, inne cechy ruchów traktują­ ca j a k o właściwości zależne i podporządkowane c h a r a k t e r o w i zasadni­ czych postaw. P r o b l e m o w i zróżnicowania reakcji l u d z k i c h na s i l n y „stress k u l t u ­ r o w y " poświęca interesujące i w n i k l i w e u w a g i A n t h o n y Wallace. W a l l a ­ ce pisze, że reakcje na i n d y w i d u a l n y stress i kulturową dezorganizację mogą być różne. Niektóre jednostki wolą tolerować s i l n y stress niż p r z y ­ stosowywać swój sposób postępowania i w i d z e n i a rzeczywistości do i s t ­ niejącej sytuacji. Jednostki bardziej elastyczne dążą do ograniczonej z m i a n y swego postępowania i myślenia. I n n e natomiast uciekają się do r e g r e s y w n y c h psychodynamicznie, stworzonych przez jednostkę sposo­ bów postępowania. W y r a z e m t e j ostatniej postawy jest w s k r a j n y c h S. s. 14-15. M Clemhout, Typology of Nativistic Movements, "Man", t. 64:1964, G . E . S i m p s o n , The Ras Tafari Movement in Jamaica: a Study of Race and Class Conflict, [w:] Religion, Society and Individual, red. Yinger Milton J . , N e w Y o r k 1957, s. 513-514. 11 �EWA NOWICKA przypadkach alkoholizm, lenistwo, bierność, gwałtowność zachowania się i nieprzestrzeganie n o r m życia rodzinnego i seksualnego, czemu t o w a ­ rzyszy w i e l e psychosomatycznych i n e u r o t y c z n y c h zakłóceń. Część t y c h regresywnych zachowań może się stać w z o r e m k u l t u r o w y m . Dodajmy już niezależnie od rozważań Wallace'a, że każda z t y c h postaw i n d y w i ­ d u a l n y c h może stać się również osią krystalizacyjną r u c h u społecznego, czyli p o n a d i n d y w i d u a l n e j r e a k c j i n a stress. Drogę, którą poszedł W a l ­ lace w dążeniu do uporządkowania zróżnicowań w ramach k a t e g o r i i r u ­ chów r e w i t a l i z a c j i , uznać należy za słuszną, m i m o że trzeba odrzucić skrajny r e d u k c j o n i z m sprowadzający zjawiska społeczne do- i n d y w i d u a l ­ n y c h faktów psychologicznych. 12 Typologia ruchów n a t y w i s t y c z n y c h Ralfa L i n t o n a Ruch n a t y w i s t y c z n y w r o z u m i e n i u L i n t o n a t o „...każde świadome dą­ żenie ze strony członków społeczeństwa do odnowy (to revive) l u b uwiecznienia (to perpetuate) w y b r a n y c h aspektów i c h k u l t u r y " . K l a ­ syfikując t e r u c h y L i n t o n bierze pod uwagę d w a k r y t e r i a : k r y t e r i u m ideologiczne (celów) oraz k r y t e r i u m środków stosowanych i proponowa­ n y c h do realizacji t y c h celów. Zgodnie z p i e r w s z y m k r y t e r i u m L i n t o n odróżnia natywistyczne r u c h y pragnące odnowy już zapomnianych ele­ mentów k u l t u r y swej g r u p y i takie n a t y w i s t y c z n e ideologie, które mają p r o g r a m zachowania i u t r w a l e n i a istniejącej k u l t u r y tej grupy, w r a ­ mach której r u c h się r o z w i j a . Pierwszy t y p n a t y w i z m u nazywa autor odnawiającym (revivalistic), d r u g i — uwieczniającym (perpetuative). 13 W ramach drugiego w y m i a r u swej t y p o l o g i i — w y m i a r u środków — L i n t o n wyróżnia środki realistyczne i magiczne, co pozwala m u n a w y ­ odrębnienie n a t y w i s t y c z n y c h ruchów racjonalnych i n a t y w i s t y c z n y c h ruchów magicznych. Po skrzyżowaniu o b u kryteriów o t r z y m u j e m y czte­ r y t y p y ruchów n a t y w i s t y c z n y c h : 1) odnawiające magiczne, 2) odnawia­ jące racjonalne, 3) uwieczniające magiczne, 4) uwieczniające r a c j o n a l n e . 14 F o r m y 1, 2 i 4 są — zdaniem L i n t o n a — częste; natomiast f o r m a n a ­ t y w i z m u uwieczniającego magicznego jest rzadka i autor n i e podaje t u żadnego przykładu. L i n t o n zastanawia się dalej, j a k i e w a r u n k i s p r z y j a ­ ją w y t w o r z e n i u się poszczególnych typów ruchów. R u c h y magiczne, jego zdaniem, zarówno uwieczniające, j a k i odnawiające, pojawiają się w s y ­ t u a c j i szczególnie silnej f r u s t r a c j i i raczej u g r u p podporządkowanych A. F . C. W a l l a c e , t. 58: 1956 n r 2, s. 268-269. 12 1 3 R. 1 4 Linton, L i mton, Revitalization Nativistic op. cit. Movements, Movements, „Am. "American Anthr.", Anthropologist", 1. 45:1943, s. 230-240. �TYPOLOGIA RUCHÓW 123 SPOŁECZNYCH l u b u grup, których pozycja ulega gwałtownemu obniżaniu się w sy­ tuacjach, gdy k u l t u r a danej g r u p y okazała się bezradna wobec zaistnia­ łych okoliczności. N a t y w i z m może się także rodzić wśród grup niepodporządkowanych, a n a w e t politycznie dominujących. Z w y k l e j e d n a k w t y c h sytuacjach rodzą się r u c h y racjonalne. Przykładem i ruchów, i dążeń uwieczniająco-racjonalnych mogą być r u c h y grup wyższych w społecznej s t r a t y f i ­ k a c j i , n i e ulegających s i l n y m naciskom, a jedynie „zazdrosnych" o wła­ sną pozycję; idąc za myślą L i n t o n a można przytoczyć przykład arysto­ k r a c j i w okresie r o z w o j u burżuazji w Europie. G r u p y takie wykazują silną niechęć wobec zapożyczania elementów k u l t u r o w y c h o d g r u p y niż­ szej, stosując ostre podziały społeczne. N a ten n a t y w i z m grup wyższych, g r u p y niżej stojące w społecznej s t r u k t u r z e odpowiadają raczej n a t y w i z m e m odnawiająco-racjonalnym niż stosowanym przez grupę wyż­ szą — uwieczniająco-racjonalnym. O d n a w i a się w ten sposób stare ele­ m e n t y k u l t u r y , ponieważ a k t u a l n i e istniejące są już silnie zdewaluowane przez niską i negatywną ocenę w oczach g r u p y wyższej. Rozważania L i n t o n a na temat połączeń różnych typów natywizmów w różnych spo­ łecznych sytuacjach są interesujące i oparte na bogatym materiale h i ­ storycznym. Wiele u w a g i wątpliwości budzi podział środków n a magiczne i r a ­ cjonalne. N a podobnej zresztą zasadzie J . S. S l o t k i n odróżniał środki supernaturalistyczne i realistyczne , a Aberle — środki empiryczne i m a ­ giczne . Powstaje jednak poważny p r o b l e m przy odróżnianiu środków magicznych czy r y t u a l n y c h od środków racjonalnych. Jest to m i a n o w i ­ cie kwestia, czy ludzie wykonujący daną czynność muszą sobie zdawać sprawę, że pragną oddziaływać n a siły nadprzyrodzone, aby daną czyn­ ność uznać za rytualną. A jeśli n i e jest to konieczne, t o czy wystarcza dla zaklasyfikowania jakiejś czynności do g r u p y działań religijno-magiczn y c h f a k t , że badacz czy obserwator zewnętrzny- n i e zauważa pożądane­ go przez l u d z i wpływu danej czynności na rzeczywistość zewnętrzną, choć ludzie wykonujący tę czynność sądzą, że wpływa ona w jakiś spo­ sób n a tę rzeczywistość . Rozważania te t y l k o z pozoru są abstrakcyjne, gdyż i c h rozstrzygnięcie potrzebne jest do zaklasyfikowania czynności t a k i c h , j a k n a przykład w o j s k o w a musztra, w y k o n y w a n i e i m i t a c j i i n 15 16 17 J . S. S l o t k i n , G l e n c o e , I l l i n o i s 1956. 15 1 6 D. F . Aberle, The Peyote Peyote Religion: Religion Among a Study in Indian-White the Navaho, New Relations, Y o r k 1966. G . C . H o m a n s, Anxiety and Ritual: the Theories of Malinowski Radcliffe-Brown, [w:] Reader in Comparative Religion: an Anthropological proach, r e d . L . W i l l i a m s i V o g t E v a n , E v a n s t o n e 1958, s. 121. 1 7 and Ap­ �121 EWA NOWICKA stalacji elektrycznych, b u d o w a nabrzeży i l o t n i s k w „kultach cargo", którym t o czynnościom przypisuje się znaczenie magiczne. W dalszych rozważaniach będzie m o w a o środkach religijno-magiczn y c h działania zawsze, g d y a) sami ludzie czynności te wykonujący są­ dzą, że działanie i c h wpływa na rzeczywistość poprzez siły n a d p r z y r o ­ dzone, które pobudza do aktywności, l u b b) gdy obserwator zewnętrz­ n y stwierdza b r a k zamierzonego wpływu t y c h czynności n a rzeczy­ wistość. N i e z w y k l e cenne było wyróżnienie przez L i n t o n a dwóch t y p 5 w dzia­ łań l u d z k i c h i oparcie o t o rozróżnienie t y p o l o g i i ruchów n a t y w i s t y c z ­ n y c h . Ponieważ r u c h y społeczne są formą z b i o r o w y c h działań, jest rze­ czą słuszną k l a s y f i k o w a n i e i c h przez odwołanie się do t y p o l o g i i a k t y w ­ ności l u d z k i e j . Mniejsze znaczenie dla k l a s y f i k a c j i ruchów społecznych ma n a t c r r i a s t odróżnienie n a t y w i z m u odnawiającego i uwieczniającego, gdyż są to postawy ściśle ze sobą związane w k o n k r e t n y c h d o k t r y n a c h . Typologia L i n t o n a charakteryzuje się j a s n y m sprecyzowaniem kryteriów leżących u j e j podstaw i z tego p u n k t u w i d z e n i a s t a n o w i i s t o t n y wkład do prób uporządkowania zróżnicowań w r a m a c h ruchów społecznych będących odpowiedzią na sytuację k o n t a k t u społeczno-kulturowego. Typologia ruchów społecznych Davida Aberlego Ruchy społeczne stanowiące przedmiot niniejszego artykułu zostają przez Aberlego umieszczone w ogólnej t y p o l o g i i ruchów społecznych. Aberle korzystał z doświadczeń całego pokolenia badaczy. Wyróżnia on d w a następujące w y m i a r y jako podstawę swojej t y p o l o g i i . Są t o : 1) przedmiot, do którego odnosi się zamyślana zmiana (locus of t h e chan­ ge thought), 2) stopień owej zamyślanej zmiany (amount of change thought). A d 1 — r u c h społeczny może dążyć do z m i a n y l u d z k i e j j e d ­ nostki l u b jakiegoś systemu ponadindywidualnego, j a k n p . porządek eko­ nomiczny, technologiczny, p o l i t y c z n y , całe społeczeństwo l u b k u l t u r a , świat l u b kosmos. A d 2 — r u c h może pragnąć zmiany całkowitej l u b częściowej danej rzeczywistości. Skrzyżowanie t y c h wymiarów daje cztery kategorie ruchów: a) zbaw­ cze (redemptive) — totalne i i n d y w i d u a l n e — zmiana m a być całkowita i odnosić się do j e d n o s t k i l u d z k i e j ; b) transformacyjne ( t r a n s f o r m a t i ­ ve) — totalne i p o n a d i n d y w i d u a l n e — zmiana m a być całkowita i do­ tyczyć systemu ponad jednostkowego; c) reformistyczne (reformative) — częściowe p o n a d i n d y w i d u a l n e — zmiana m a być częściowa i odnosić się do systemu ponadjednostkowego; d) alteracyjne (alterative) — częściowe i i n d y w i d u a l n e — zmiana m a być częściowa i dotyczyć j e d n o s t k i l u d z k i e j . Najwięcej u w a g i Aberle poświęca r u c h o m t r a n s f o r m a c y j n y m , p r z y - �TYPOLOGIA RUCHÓW SPOŁECZNYCH kładem których jest pośród ruchów stanowiących przedmiot tego s t u ­ d i u m , Taniec Duchów oraz „kulty cargo" i millenarystyczne powstania zbrojne. Jak głoszą t a k i e r u c h y , zmiana odbędzie się szybko. Odbędzie się w najbliższej przyszłości i będzie miała charakter k a t a k l i z m u . Są to więc r u c h y — uzupełniając rozważania Aberlego — o ideologii m i l l e n a ­ rystycznej. Nadzieja n a radykalną przemianę pozwala odciągnąć uwagę i energię ludzką o d codziennych zajęć i zaprzęgać ją w służbę celów „ostatecznych". Z a w a r t a w ideologiach t y c h ruchów historiozofia polega na u j m o w a n i u oczekiwanych przemian jako części planów boskich l u b działania t a k i c h sił, j a k społeczna ewolucja czy dialektyczne procesy. Zawsze w tego t y p u ruchach występuje przywódca charyzmatyczny u w a ­ żany za człowieka posiadającego największą wiedzę o zjawiskach n a d ­ p r z y r o d z o n y c h l u b pozostającego z siłami n a d p r z y r o d z o n y m i w b l i s k i m kontakcie. To on w s y t u a c j i niepewności i n t e r p r e t u j e istniejące okolicz­ ności w t a k i sposób, że i n t e r p r e t a c j a zostaje przełożona n a przepisy do­ tyczące k o n k r e t n e g o działania. R u c h y mesjanistyczne są podkategorią ruchów t r a n s f o r m a c y j n y c h . Dążą one do społecznej i przestrzennej izo­ l a c j i swych uczestników o d reszty społeczeństwa. Czasem szuka się miejsca odosobnionego dla przeprowadzenia rytuału i przygotowania transformacji, czasem dba się o uchronienie uczestników r u c h u przed skalaniem przez bezbożnych, czasem natomiast szuka się położonego w y ­ soko miejsca dla uniknięcia potopu. Zawsze chodzi o oderwanie g r u p y o d r u t y n y codziennego działania, aby móc zmobilizować siły do działa­ n i a na rzecz t r a n s f o r m a c j i . Były to stałe cechy ruchów t r a n s f o r m a c y j n y c h . D o cech z m i e n n y c h t y c h ruchów A b e r l e zalicza środki działania zaakceptowane przez ideo­ logię. Z tego p u n k t u w i d z e n i a na j e d n y m krańcu znajdą się r u c h y t r a n s ­ f o r m a c y j n e rewolucyjne, które wierzą w skuteczność działań l u d z k i c h , a na d r u g i m krańcu — r u c h y opierające swą działalność wyłącznie na m o d l i t w a c h i r y t u a l e . Środki wahają się od e m p i r y c z n y c h do magicz­ n y c h . Następną cechą zmienną ruchów t r a n s f o r m a c y j n y c h jest charak­ ter oczekiwanego porządku. A b e r l e wyróżnia t r z y t y p y tego porządku. W p i e r w s z y m w y p a d k u oczekiwany porządek m a być restauracją d a w ­ nego (minionego) stanu rzeczy; w d r u g i m p r z y p a d k u chodzi o uzyska­ n i e stanu rzeczy zgodnego ze w z o r e m obcej k u l t u r y ; w t r z e c i m oczekuje się nadejścia zupełnie nowego porządku rzeczy. Pierwszy t y p ruchów t r a n s f o r m a c y j n y c h A b e r l e nazywa r e s t a u r a c y j n y m , d r u g i — i m i t a c y j n y m , trzeci — i n n o w a c y j n y m . Przykładem pierwszego t y p u jest Taniec Duchów, drugiego — „kulty cargo", trzeciego zaś — j a k możemy do­ dać — pewne millenarystyczne r u c h y średniowieczne. Ruchy t r a n s f o r m a c y j n e różnią się między sobą także zasięgiem spo­ łecznym i mogą włączać małe g r u p y , j a k i większe zbiorowości. Zasięg �EWA NOWICKA dobrodziejstw, które mają nadejść, też b y w a różny. Czasem d o b r o ­ dziejstwa nowej ery, której się oczekuje, spotkają określoną grupę (np. Indian), a czasem całą ludzkość l u b t y l k o „ludzi d o b r y c h " . Dostępu do przyszłego szczęścia o d m a w i a się n i e w i e r n y m , oponentom i sceptykom. Z m i e n n y jest także w t y c h ruchach stosunek do istniejących systemów i g r u p społecznych. Czasem nadejście pożądanej ery w y m a g a i c h z n i ­ szczenia, czasem t y l k o izolowania się o d n i c h , czasem natomiast i d e n t y ­ f i k a c j i z wybraną grupą społeczną. W t y c h kategoriach A b e r l e charakteryzuje t r z y przykładowe r u c h y transformacyjne. „Kulty cargo" są — zgodnie z p o d a n y m i rozróżnienia­ m i — transformacyjne, magiczne, i m i t a c y j n e , p a r t y k u l a r y s t y c z n e i prze­ widujące współzawodnictwo z istniejącym systemem społecznym. Taniec Duchów jest t r a n s f o r m a c y j n y , magiczny, restauracyjny, p a r t y k u l a r y styczny, n i e przewidujący współzawodnictwa z istniejącym systemem. Następną kategorią są r u c h y zbawcze, które nawołują do całkowitej z m i a n y j e d n o s t k i l u d z k i e j . A b e r l e podaje zestaw i c h stałych cech. Przede w s z y s t k i m celem i c h jest zawsze osiągnięcie stanu „łaski w l u d z k i e j d u ­ szy". A u t o r zaznacza, że n i e w s z y s t k i e r u c h y r e l i g i j n e obiecujące życie pozagrobowe można zaliczyć do k a t e g o r i i zbawczych. N i e są t a k i m i r e ­ ligie zalecające przestrzeganie określonych rytuałów w celu uzyskania pośmiertnej łaski. S p o t y k a m y n a t o m i a s t zupełnie świeckie r u c h y zbaw­ cze, j a k n p . psychoanaliza (szczególnie w w y d a n i u Freuda, F r o m m a i Horney). D o cech z m i e n n y c h t y c h ruchów należy zakres zbawienia, które może obejmować j e d n o s t k i w y b r a n e l u b w s z y s t k i c h l u d z i . P r z y ­ wódca może, lecz n i e m u s i , akceptować „dojścia do stanu łaski" człon­ ków r u c h u . Może wystąpić w t y c h r u c h a c h nacisk na ucieczkę i w y c o ­ fanie się z życia l u b też n a działanie w ramach świata. Z m i e n n y jest też kodeks przepisów m o r a l n y c h k i e r o w a n y c h w stosunku do j e d n o s t k i . R u ­ chy te są bardziej zainteresowane codziennym życiem l u d z i niż r u c h y transformacyjne, które interesuje j e d y n i e przyszłość. Następna kategoria, z wyróżnionych przez Aberlego, t o r u c h y r e f o r mistyczne mające na celu zmianę częściową w systemie ponadjednostkow y m . Przykładami są r u c h y sufrażystek, r u c h mający n a celu w p r o w a ­ dzenie p r z y m u s o w y c h szczepień, r u c h zawodowy oraz w o j n y domowe (rebels). R u c h y alteracyjne mają natomiast na celu częściową zmianę w l u d z k i c h jednostkach. Przykładem jest t u r u c h zmierzający do nakło­ nienia l u d z i do k o n t r o l i u r o d z i n , jeśli t y l k o nie dąży do z m ia ny l i t e r y prawa, gdyż w t e d y stałby się r u c h e m r e f o r m i s t y c z n y m . Chodzi b o w i e m o zmianę l u d z k i c h postaw i postępowania, a n i e i n s t y t u c j i społecznych . 18 Ruchy transformacyjne i zbawcze Aberle, op. cit., s. 316 n. są najliczniej reprezentowane �TYPOLOGIA RUCHÓW 127 SPOŁECZNYCH wśród ruchów powstających u p o d b i t y c h społeczności p i e r w o t n y c h . T y ­ pologia t a powstała n a marginesie teoretycznych rozważań Aberlego n a d pejotyzmem, który pragnął on umieścić w k l a s y f i k a c j i ruchów społecz­ n y c h i zalicza go do t y p o w y c h ruchów zbawczych. Klasyfikacja Stopień zmiany ruchów społecznych Przedmiot ponad- zmiany jednostkowy jednostkowy Totalny Częściowy transformacyjny i zbawczy reformacyjny j alteracyjny R u c h y transformacyjne wykazują podobieństwo do omawianej p o ­ przednio k a t e g o r i i ruchów m i l l e n a r y s t y c z n y c h . Pojęcie t r a n s f o r m a c j i w y d a j e się jednak szersze od m i l l e n a r y z m u , gdyż n i e zawiera i d e i i n ­ t e r w e n c j i sił nadprzyrodzonych podstawowej dla m i l l e n a r y z m u . M i l l e n a r y z m jest więc pewną odmianą ideologii t r a n s f o r m a c y j n e j . C h a r a k t e ­ r y s t y k a ruchów t r a n s f o r m a c y j n y c h w pracy Aberlego jest szczególnie bogata i systematyczna; odnajdujemy w niej także rozróżnienia p r e i p o s t m i l l e n a r y z m u . Dzięki swej systematyczności i ze względu na szcze­ gółowość dokonanych rozróżnień teoria Aberlego zasługuje na specjalną uwagę. Szczególnie cenne jest zwrócenie u w a g i n a w y m i a r „stopnia p r o ­ pagowanej przez r u c h z m i a n y " , który wyraźnie różnicuje r u c h y społecz­ ne. W y m i a r t e n zastosuję w niżej przedstawionej propozycji własnej t y ­ pologii. A b e r l e ogranicza się w swej k l a s y f i k a c j i do analizy cech ideologicz­ n y c h pomijając zróżnicowania ruchów w zakresie postaw p r z y j m o w a ­ n y c h przez uczestników r u c h u oraz środków stosowanych przez n i c h do osiągnięcia celów. D o stworzenia pełnej i adekwatnej k l a s y f i k a c j i r u ­ chów społecznych należy jednak wziąć p o d uwagę zarówno k r y t e r i a ideologiczne, j a k i psychologiczne. P R O P O Z Y C J A T Y P O L O G I I RUCHÓW SPOŁECZNYCH STANOWIĄCYCH REAKCJĘ N A P O L I T Y C Z N Ą DOMINACJĘ I K O N T A K T KULTUROWY Sformułowana t u propozycja opiera się n a doświadczeniach omówio­ n y c h autorów; oryginalność j e j polega n a powiązaniu kryteriów ideolo­ gicznych i psychologicznych. Przy k o n s t r u o w a n i u proponowanej t y p o l o g i i zastosowałam d w a w y ­ m i a r y : psychologiczny i ideologiczny. Po l i n i i t y c h dwóch wymiarów idą zasadnicze podziały badanych t u ruchów. �128 EWA NOWICKA Wymiar psychologiczny. Określa t y p postawy jednostek i g r u p w s y t u a c j i d e p r y w a c j i . Wyróżniam zasadnicze t r z y t a k ie posta­ w y : a) b u n t , b) ucieczkę i c) rezygnację. Deprywującą sytuację można próbować zlikwidować dostępnymi środ­ k a m i oddziałując bezpośrednio n a rzeczywistość. Postawę b u n t u charak­ teryzuje właśnie to bezpośrednie oddziaływanie na świat zewnętrzny — agresywne i o t w a r t e zwalczanie domniemanych wrogów i sprawców de­ p r y w a c j i . Można też w sytuacji d e p r y w a c j i odwracać się od działania w ramach istniejącej rzeczywistości i poszukiwać wsparcia w siłach i istotach nadprzyrodzonych, stosując do osiągnięcia pożądanych celów środki r y t u a l n e . F i z e j a u e m pcstawy eskapistycznej jest działalność r y ­ t u a l n a czy magiczna. Czynności r y t u a l n e w świadomości wykonujących je l u d z i mają istotne znaczenie — są znakami k o n t a k t u człowieka z n a d ­ p r z y r o d z o n y m i m o c a m i oraz środkami do z m i a n y rzeczywistości. W r u ­ chach społecznych, którymi się zajmuję, są t o czynności r y t u a l n e oraz gwałtowne zachowania motoryczne z rytuałami t y m i związane. Postawa rezygnacji nie jest ważna z p u n k t u w i d z e n i a t y p o l o g i i r u ­ chów społecznych, ponieważ polega ona na n i e p o d e j m o w a n i u j a k i e g o ­ k o l w i e k działania; r u c h społeczny natomiast jest zawsze pewną formą działania. W dalszych rozważaniach typologicznych postawa ta zostanie zatem pominięta. Ucieczka i b u n t •— t e zasadnicze postawy — mogą przybierać różne f o r m y w zależności od w i z j i świata, którą różnicuje d r u g i w y m i a r . Wymiar i d e o l o g i c z n y . W ramach tego w y m i a r u wyróżnia­ m y t r z y t y p y w i z j i świata oraz miejsca i r o l i w n i m własnej g r u p y : a) negacja całkowita istniejącej rzeczywistości, b) negacja częściowa i s t ­ niejącej rzeczywistości i c) całkowita akceptacja istniejącej r z e c z y w i ­ stości. Ruchy społeczne mogą całkowicie odrzucać istniejący świat oraz miejsce w n i m własnej grupy, n i e znajdując w świecie t y m niczego w a r ­ tościowego. Ruchy t a k i e pragną całkowitej zmiany istniejącej rzeczywi­ stości, dążąc różnymi środkami do t y c h g r u n t o w n y c h przeobrażeń. N a ­ z y w a m y to wizją społecznej t r a n s f o r m a c j i . R u c h y społeczne mogą wyrażać również częściową negację i potę­ p i e n i e istniejącego świata, stosując s e l e k t y w n y wobec niego k r y t y c y z m . Nie oczekuje się już całkowitej p r z e m i a n y świata, lecz zmierza się do określonych r e f o r m istniejącej sytuacji. N a z y w a m y t o wizją społecznej r e k o n s t r u k c j i . Oczywiście r u c h y mogą się różnić w t y m , co pragną w istniejącym świecie zmienić, lecz to dla prezentowanej t y p o l o g i i nie jest istotne. Trzecia z wyróżnionych wartości w y m i a r u ideologicznego — całko­ w i t a akceptacja świata — n i e jest ważna dla skonstruowania t y p o l o g i i �TYPOLOGIA RUCHÓW SPOŁECZNYCH 129 ruchów społecznych, ponieważ n a j e j gruncie n i e powstaje n i g d y r u c h społeczny. Przedstawiony t u w y m i a r ideologiczny nawiązuje do w y m i a r u „ilo­ ści zamyślanej z m i a n y " w t y p o l o g i i Aberlego, choć różni się o d niego naciskiem położonym na stopień negatywnego stosunku do świata. N a ­ tomiast w y m i a r psychologiczny nawiązuje do rozróżnień Simpsona, W a l lace'a i L i n t o n a , choć t a m t e propozycje upraszcza i precyzuje. Wiąże p r z y t y m poszczególne t y p y psychologicznej r e a k c j i n a frustrację z w y ­ różnionymi już przez w i e l u autorów d w o m a zasadniczymi sposobami działania: r e a l i s t y c z n y m i m a g i c z n y m . T y p postawy i t y p środków w powiązaniu tworzą społeczną reakcję na deprywację, której w y r a z e m są badane t u r u c h y . T y p środków działania wiążę z ogólniejszą sprawą c h a r a k t e r u r e a k c j i n a deprywację, gdyż sądzę, że jest o n w y r a z e m wła­ śnie t e j zasadniczej postawy. Zgodnie z k r y t e r i u m t y p u postawy wyróż­ n i a m y kategorię ruchów b u n t u i ruchów ucieczki. Zgodnie z k r y t e r i u m ideologicznym wyróżniamy r u c h y t r a n s f o r m a c j i i r u c h y społecznej r e ­ k o n s t r u k c j i . Po skrzyżowaniu o b u kryteriów o t r z y m u j e m y następujące cztery kategorie ruchów stanowiących reakcję n a obcą polityczną do­ minację i k o n t a k t k u l t u r o w y : 1) r u c h y b u n t o w n i c z e j t r a n s f o r m a c j i , 2) r u ­ chy eskapistycznej t r a n s f o r m a c j i , 3) r u c h y b u n t o w n i c z e j r e k o n s t r u k c j i społecznej, 4) r u c h y eskapistycznej r e k o n s t r u k c j i społecznej. W ramach w y m i a r u zasięgu negacji świata w ideologii ruchów w y ­ różniam t y l k o d w i e jego wartości: negację całkowitą i częściową. Te d w i e wartości omawianej zmiennej mają szczególne znaczenie d l a zasad­ niczego zróżnicowania ruchów p o d i n n y m i względami. Należy pamiętać, że postawa negacji może przybierać różne wartości: o d całkowitego p o ­ tępienia świata do całkowitego jego zaakceptowania, najistotniejszy j e d ­ n a k jest podany podział podstawowy. N i e m a również ostrej granicy w p r z y p a d k u p o s t a w y b u n t u i ucieczki, gdyż w j e d n y c h sprawach t a sama jednostka czy g r u p a może reagować b u n t e m , w i n n y c h ucieczką, n a w e t w r a m a c h jednego społecznego r u c h u . Te zasadnicze elementarne postawy n i e wykluczają się w z a j e m n i e dzięki plastyczności i w i e l o w y ­ miarowości l u d z k i e j osobowości oraz b o g a c t w u dostępnych r e a k c j i i p s y ­ chicznych mechanizmów właściwych człowiekowi. W y m i e n i o n e k o m p l i ­ kacje sprawiają, że mogą wystąpić często trudności w zaliczeniu poszcze­ gólnych ruchów do wyróżnionych k a t e g o r i i . N a obecnym etapie badań t r u d n o jest o rzeczywistą precyzję t y p o l o g i i ruchów badanej k a t e g o r i i . Jednak, m i m o że k l a s y f i k a c j a zawsze zuboża obraz historycznie bogaty i zróżnicowany, jest ona niezbędnym k r o k i e m p r z y i n t e r p r e t a c j i zjawisk. Następujący schemat graficzny ukazuje proponowaną typologię. 9 — Etnografia Polska, XVI/1 �130 EWA NOWICKA Typologia ruchów społecznych wśród ludów pierwotnych Typ reakcji psychicznej n a poli­ tyczną dominację i stress kulturowy Bunt Stosunek do istniejącej rzeczywistości transformacja — całkowita społeczna rekonstrukcja negacja częściowa negacja powstania millenarnie i n ­ ruchy polityczne i gospo­ spirowane: Isatai, Hau-hau darcze: Paliau, Masinga Ucieczka ruchy ekstatycznego rytu­ ału: „kulty cargo", Taniec Duchów sekty i kościoły separatys­ tyczne: pejotyzm, shake­ ryzm, gaiviio Jak pokazuje powyższa tabela, do k a t e g o r i i b u n t o w n i c z y c h ruchów t r a n s f o r m a c j i zaliczamy p o w s t a n i a i rebelie i n s p i r o w a n e m i l l e n a r y s t y c z ­ n y m p r o r o c t w e m całkowitej p r z e m i a n y całkowicie zanegowanego świa­ ta. Wśród t y c h ruchów najważniejsze są następujące: powstanie P o n tiaca w 1762 r o k u , r u c h wodza Tecumseh'a w 1805 r o k u , powstanie K o manczów prowadzone przez p r o r o k a Isatai w 1873 r o k u , powstanie K i kuyuów zwane M a u - m a u w K e n i i w 1952 r o k u , p o w s t a n i e H a u - h a u wśród Maorysów n a N o w e j Z e l a n d i i w l a t a c h 1864-1870, a także w p e w ­ n y m s t o p n i u niektóre z „kultów cargo" głoszące konieczność zniszczenia Białych, aby mogła przyjść nadprzyrodzona przemiana świata. Do k a t e g o r i i eskapistycznych ruchów t r a n s f o r m a c j i zaliczam t a k i e rytualistyczno-ekstatyczne r u c h y , j a k Taniec Duchów wśród I n d i a n A m e r y k i Północnej z 1870 i 1890 r o k u i większość „kultów c a r g o " w Melanezji, a także m i l l e n a r y s t y c z n e r u c h y I n d i a n T u p i - G u a r a n i . Do ruchów b u n t o w n i c z e j r e k o n s t r u k c j i społecznej zaliczam r u c h y o charakterze p o l i t y c z n y m l u b polityczno-gospodarczym. Przykładem są rozmaite polityczne i półpolityczne r u c h y w e współczesnej Czarnej A f r y ­ ce, a także r u c h P a l i a u ' a n a Wyspach A d m i r a l i c j i w Melanezji, r u c h M a r c h i n g R u l i r u c h przywódcy Y a l i w M e l a n e z j i ostatnich dziesięcio­ leci. R u c h y eskapistycznej r e k o n s t r u k c j i społecznej t o głównie sekty se­ paratystyczne i niezależne kościoły, j a k p e j o t y z m , shakeryzm czy r e l i g i a Handsome Lake'a wśród I n d i a n A m e r y k i Północnej, a także afrykańskie r u c h y etiopistyczne i syjonistyczne. Obecnie szczegółowo omówię wyróżnione kategorie ruchów. R u c h y całkowitej negacji, czyli transformacji, bez względu n a i c h wewnętrzne zróżnicowanie, mają cechę zasadniczo wspólną — dążą do nadejścia r a ­ dykalnej p r z e m i a n y świata i wyrażają głęboką wiarę w nadejście t e j p r z e m i a n y w najbliższej przyszłości. Ideologie t r a n s f o r m a c y j n e mogą za­ wierać koncepcję i n t e r w e n c j i sił n a d p r z y r o d z o n y c h i mieć c h a r a k t e r r e ­ l i g i j n y . Takie r u c h y t r a n s f o r m a c y j n e n a z y w a m y m i l l e n a r y s t y c z n y m i . R u - �TYPOLOGIA RUCHÓW SPOŁECZNYCH 131 chy transformacyjne mogą mieć jednak charakter całkowicie świecki;, w ruchach t a k i c h — których przykładem mogą być r u c h y skrajnie r e ­ w o l u c y j n e — całkowita negacja świata i oczekiwanie całkowitej jegop r z e m i a n y n i e osiąga t e j postaci s k r a j n e j , którą charakteryzują się ideolo­ gie m i l l e n a r y s t y c z n e . Wszystkie transformacyjne r u c h y powstałe wśród ludności tubylczej Melanezji i A m e r y k i Północnej mają charakter m i l ­ lenarystyczny zawierając w swych d o k t r y n a c h ideę i n t e r w e n c j i sił n a d ­ przyrodzonych. Być może p r z y c z y n y tego f a k t u szukać można w ogól­ n y m charakterze społeczeństwa, w którym pojawiają się badane r u c h y . Zauważaną przez Worsleya i Hobsbawma ewolucję ruchów o ideologiach m i l l e n a r y s t y c z n y c h w świeckie r u c h y r e w o l u c y j n e można wyjaśnić j e ­ d y n i e w kontekście głębszych przemian świadomości zachodzących w związku z poważnymi p r z e m i a n a m i społeczno-gospodarczymi. Podział na r u c h y buntowniczej i eskapistycznej t r a n s f o r m a c j i krzyżuje się z t y ­ pologią m i l l e n a r y z m u Sheppersona. Zarówno w b u n t o w n i c z y c h , j a k i eskapistycznych ruchach t r a n s f o r m a c j i , m i m o całej różnicy w posta­ wach, m i l l e n i u m m a nadejść w b l i s k i e j przyszłości. Ruchy b u n t o w n i c z e zakładają, że dla nadejścia natychmiastowego m i l l e n i u m konieczne jest a k t y w n e , a nawet agresywne działanie l u d z i , natomiast eskapistyczne r u c h y t r a n s f o r m a c j i głoszą, że j e d y n y m działaniem, j a k i e człowiek może podjąć, aby umożliwić i przyspieszyć nadejście „wielkiej przemiany",, jest w y k o n a n i e czynności r y t u a l n y c h uważanych za niezbędne d l a zajścia t e j p r z e m i a n y . Związek a k t y w i z m u z koncepcją natychmiastowego p r z e ­ obrażenia świata występuje n i e w całej k a t e g o r i i ruchów m i l l e n a r y s t y c z ­ n y c h , lecz t y l k o w t y c h , które n a z y w a m y r u c h a m i t r a n s f o r m a c j i b u n ­ towniczej. B u n t o w n i c z e r u c h y t r a n s f o r m a c j i , c z y l i całkowitej negacji, głoszą całkowite potępienie świata, b l i s k i e nadejście jego przemiany za spra­ wą sił nadprzyrodzonych, a zarazem konieczność aktywnego, r z e c z y w i ­ stego agresywnego działania wobec t y c h , którzy są sprawcami istnieją­ cej zanegowanej sytuacji. W k o n k r e t n y c h przypadkach wrogość zorga­ nizowana w postaci w y p r a w y w o j e n n e j , spisku czy powstania k i e r u j e się p r z e c i w k o Białym pozostającym w b l i s k i c h z k r a j o w c a m i stosunkach, a więc urzędnikom władz k o l o n i a l n y c h , misjonarzom, k u p c o m i osadni­ kom. Ruchy eskapistycznej t r a n s f o r m a c j i i całkowitej negacji źródło zła widzą n i e bezpośrednio w obcych przybyszach, lecz w jakimś „wielkim planie b o s k i m " . B o s k i m zamiarem było — j a k głosił Taniec Duchów — u k a r a n i e I n d i a n za popełnione grzechy poprzez przysłanie do n i c h B i a ­ łych. Obecnie (koniec X I X w.) winę swą o d p o k u t o w a l i i dlatego następną częścią „planu boskiego" jest całkowita przemiana świata i u w o l n i e n i e I n d i a n od dominacji Białych. Należy t y l k o uwierzyć w t e n p l a n i w y - �132 EWA NOWICKA konywać rytuał, który i s t o t y nadprzyrodzone przekazały w o b j a w i e n i u p r o r o k o w i . Reszta należy do sił nadprzyrodzonych. B u n t o w n i c z e r u c h y t r a n s f o r m a c j i głoszą, że w s p o m a g a n i przez nadprzyrodzone siły człon­ k o w i e g r u p y podporządkowanej zdobędą taką cudowną moc, która p o ­ z w o l i i m n a osiągnięcie zwycięstwa w walce. Zgodnie z t y m w i e r z y się w c u d o w n e uodpornienie n a k u l e Europejczyków, które osiągną c i , co uwierzą słowom p r o r o k a . Wierzenie t a k i e s p o t y k a m y w Tańcu Duchów wśród Siouxów, w p o w s t a n i u p r o r o k a Isatai wśród Komanczów i w p o ­ w s t a n i u M a u - m a u w K e n i i . D o k a t e g o r i i ruchów b u n t o w n i c z e j t r a n s f o r ­ m a c j i nie wchodzą b u n t y czy w a l k i , które t a k i e j m i l l e n a r y s t y c z n e j i n s p i ­ r a c j i n i e posiadają i stawiają sobie bardzo ograniczone ziemskie cele. R u c h y częściowej negacji, c z y l i społecznej r e k o n s t r u k c j i , łączy akcep­ tacja p e w n y c h zasadniczych cech istniejącego świata. Szukają one dróg wyjścia z aktualnej, silnie deprywującej sytuacji, w o p a r c i u właśnie o tę akceptację zasadniczych elementów świata i realne możliwości jego z m i a ­ n y . R u c h y ite uznają istniejący układ sił, lecz pragną znaleźć w t y m ukła­ dzie względnie dogodne miejsce d l a l u d u zdominowanego. Przyjmują, że n i e nastąpi a n i powrót do stanoi rzeczy z o k r e s u poprzedzającego k o n ­ t a k t g r u p y podbitej z Białymi, a n i żadne r a d y k a l n e przeobrażenie i s t n i e ­ jącego stanu rzeczy. Można j e d n a k w r a m a c h tej s y t u a c j i dążyć do p o ­ p r a w y warunków g r u p y podporządkowanej. W obliczu bogatych doświad­ czeń okresu k o n t a k t u z Białymi r u c h y t a k i e dążą do r e f o r m y k u l t u r y społeczeństwa podporządkowanego, co w y d a j e się niezbędne dla p o p r a w y jego sytuacji. Dąży się więc do r e k o n s t r u k c j i n a n o w y c h zasadach więzi społecznej zniszczonej przez dezorganizację wynikającą z obcej d o m i n a ­ cji i k o n t a k t u k u l t u r o w e g o . P r o g r a m przebudowy k u l t u r y zawiera dąże­ n i a zarówno d o o d n o w y p e w n y c h zarzuconych już elementów k u l t u r y t r a d y c y j n e j l u d u pierwotnego, j a k i do przyjęcia niektórych elementów k u l t u r y społeczeństwa dominującego. P r o g r a m t e n jest zawsze realistycz­ ny, choć może być z a b a r w i o n y elementami r e l i g i j n y m i . B r a k jest w t y c h ideologiach m i l l e n a r y z m u . W r u c h a c h społecznej r e k o n s t r u k c j i zakres elementów akceptowanych jest dość j e d n o l i t y i obejmuje zawsze p e w i e n stały zespół fragmentów istniejącej s y t u a c j i . Zasadniczej akceptacji ulegają pewne wartościowa­ nia charakterystyczne d l a c y w i l i z a c j i europejskiej oraz sposoby i c h r e a l i ­ zowania, w t y m głównie cele i m e t o d y działań gospodarczych i p o l i t y c z ­ n y c h . R u c h y t e j k a t e g o r i i dążą do osiągnięcia takiego stanu rzeczy, aby nie była już możliwa n i s k a ocena g r u p y podporządkowanej w oczach dominującego społeczeństwa. W t y m przejawia się akceptacja zasadni­ czych cech a k t u a l n e j sytuacji. B u n t o w n i c z e r u c h y społecznej r e k o n s t r u k c j i charakteryzują się agre­ s y w n y m stosunkiem do Białych, choć n i e przewidują a n i n i e oczekują �TYPOLOGIA RUCHÓW SPOŁECZNYCH 133" ich zniknięcia. Rywalizować z Białymi pragną już n i e poprzez otwartą walkę, lecz przez określoną działalność polityczną i gospodarczą. Eskapistyczne r u c h y społecznej r e k o n s t r u k c j i są wycofane z życia p o l i t y c z ­ nego i ograniczają się do głoszenia r e f o r m y obyczajów społeczeństwa zdominowanego oraz do odzyskania u jego członków poczucia bezpieczeń­ stwa, własnej wartości i solidarności z własną grupą. Białych n i e zamie­ rzają a n i zwalczać, a n i z n i m i rywalizować, dążąc j e d y n i e do zmniejsze­ n i a podporządkowania k u l t u r o w e g o . Wspólnie w y k o n y w a n e rytuały dają poczucie więzi uczestnikom r u c h u , a także tworzą podstawę do zacho­ w a n i a godności osobistej i d u m y p l e m i e n n e j . Kategorię ruchów społecznej r e k o n s t r u k c j i miał n a myśli F r e d Voget, gdy pisał o t y p i e ruchów r e f o r m i s t y c z n y c h . Wyróżnienia t e j g r u p y r u ­ chów d o k o n u j e j e d n a k wyłącznie n a przykładzie ruchów wśród I n d i a n A m e r y k i Północnej, co sprawia, że zostaje bardzo ograniczona i c h w e ­ wnętrzna zmienność. W rezultacie r u c h y reformistyczne t o eskapistyczne r u c h y społecznej r e k o n s t r u k c j i , gdyż wszystkie indiańskie r u c h y r e ­ k o n s t r u k c y j n e mają c h a r a k t e r eskapistyczny, co należy przypisać spo­ łecznej sytuacji I n d i a n . 19 W y m i a r psychologiczny odnosi się n i e t y l k o do r e a k c j i i czynności i n d y w i d u a l n y c h jednostek, lecz przede w s z y s t k i m próbuje ująć reakcje i zachowania zbiorowe całych g r u p . R u c h społeczny b o w i e m n i e jest s u ­ mą aktywności i myślenia poszczególnych jednostek, lecz społeczną reak­ cją na k r y z y s społeczno-kulturowy. W s y t u a c j i d e p r y w a c j i zostaje p o ­ stawiona społeczność j a k o całość powiązana r o z l i c z n y m i więziami oraz wspólnotą kulturową. K r y t e r i u m psychologiczne związać można z ele­ m e n t a m i organizacji społecznej i k u l t u r y społeczeństwa, w którym dany r u c h się r o z w i j a . Reakcje psychiczne n a daną sytuację poszczególnych jednostek należących do zbiorowości powiązanej szeregiem więzi i w z o ­ rów k u l t u r o w y c h przybierają postać r u c h u , stając się organizacją w y p o ­ sażoną w ideologię. Następuje werbalizacja postaw; wyciągnięte są k o n ­ sekwencje z w y z n a w a n y c h poglądów; wysiłek j e d n o s t k i l u d z k i e j zostaje włączony w r a m y organizacji społecznej. Między wyróżnionymi t y p a m i ruchów zachodzą różne związki gene­ tyczne; r u c h y jednego t y p u mogą się przekształcać w r u c h y t y p u innego. Najczęstsze w y d a j e się przejście następujące: r u c h eskapistycznej t r a n s ­ f o r m a c j i i n s p i r u j e m n i e j l u b bardziej świadomie r u c h b u n t o w n i c z e j t r a n s ­ f o r m a c j i . T a k było w p r z y p a d k u Tańca Duchów i nieświadomie przezeń i n s p i r o w a n y c h w a l k Siouxów. Taniec Duchów był całkowicie pacyfis­ t y c z n y i n i g d y n i e zachęcał do gwałtu wobec Białych. Umysły l u d z i n i e potrafiły j e d n a k często odróżnić wrogości ideologicznej i werbalnej od wrogości r e w o l u c y j n e j . M i m o b r a k u nakazu ze strony proroka działali i» V o g e t , op. cit. �134 EWA NOWICKA Porównanie reakcji psychologicznej i społecznej w wyróżnionych typach ruchów Typ ruchu buntownicza transformacja Psychologiczna reakcja indywidualna agresja, skrajne podniecenie Reakcja społeczna wojna, rebelia, spisek eskapistyczna transfor­ wycofanie, nieagresywne podnie- macja rytuał cenie eskapistyczna rekon­ spokojne wycofanie izolacja społeczno-religijna strukcja społeczna buntownicza agresja selektywna rekonstrukcja werbalna opozycja zgodnie z odczuwaną nienawiścią, podejmując z b r o j n y atak n a Białych. Oczekiwanie mającego nadejść w b l i s k i e j przyszłości „złotego w i e k u " rozpala wyobraźnię zbiorowości i skłania do zachowania się a k t y w n i e buntowniczego. T a k i związek eskapistycznej i r y t u a l n e j t r a n s f o r m a c j i z transformacją buntowniczą obserwujemy w millenarystycznie i n s p i r o ­ w a n y c h atakach n a Białych w ramach „kultów cargo". Historycznie sprawę rozpatrując, mało prawdopodobne jest przejście o d r u c h u społecznej r e k o n s t r u k c j i w r u c h t r a n s f o r m a c j i . Natomiast n a j ­ częstsze jest przekształcanie się ruchów całkowitej negacji w r u c h y czę­ ściowej negacji. Wczesny s h a k e r y z m miał w i e l e cech t r a n s f o r m a c y j n y c h ; utraciwszy następnie swój m i l l e n a r y z m stał się już w k i l k a l a t po swych n a r o d z i n a c h r u c h e m społecznej eskapistycznej rekonstrukcji i . Przeobrażenie się jednego t y p u r u c h u w i n n y wiąże się z w i e l o m a zja­ w i s k a m i historycznie w i e l k i e j w a g i . HIPOTEZY BADAWCZE: A CZYNNIKAMI ZWIĄZKI MIĘDZY T Y P E M R U C H U SPOŁECZNO-KULTUROWYMI Można sformułować w i e l e zależności ogólnego c h a r a k t e r u wiążących poszczególne t y p y ruchów z elementami sytuacji, w której r u c h powstaje. Zależności t e mają charakter częściowo t y l k o sprawdzonych hipotez, które mogą służyć za bazę do dalszych badań. Hipoteza zgodności t y p u r u c h u z charakterem k u l t u r y Hipoteza t a głosi, że istnieje związek między r u c h a m i b u n t u i uciecz­ k i a charakterem k u l t u r y danego społeczeństwa. T a k więc w j e d n y c h k u l t u r a c h częściej pojawiają się r u c h y b u n t u , w i n n y c h — r u c h y uciecz- �TYPOLOGIA RUCHÓW SPOŁECZNYCH 135 k i . Należy się zastanowić, j a k i e cechy k u l t u r y społeczeństwa trzeba brać pod uwagę, jeśli się bada związek między kulturą i t y p e m r u c h u . A. Można brać pod uwagę ogólny charakter wartości p o d s t a w o w y c h cechujących daną kulturę. Wówczas możemy mówić o zgodności powsta­ jącego r u c h u z c h a r a k t e r e m p o d s t a w o w y c h wartości w danej k u l t u r z e . Zgodnie z t y m l u d y o t y p i e k u l t u r y wynoszącej na naczelne miejsce w a r ­ tości związane z w o j o w a n i e m wytworzą raczej r u c h y o charakterze b u n ­ t o w n i c z y m , natomiast k u l t u r y kładące nacisk n a wartości mistyczne za­ reagują na deprywację wynikającą z politycznej d o m i n a c j i r u c h e m r a ­ czej o charakterze eskapistycznym. O t e j zależności pisał James Mooney, gdy porównywał zainteresowanie Tańcem Duchów wśród Arapahów i wśród S i o u x ó w . M i s t y c z n y charakter k u l t u r y Arapahów, wśród któ­ r y c h k o n t a k t j e d n o s t k i z siłami n a d p r z y r o d z o n y m i był szczególnie w y ­ soko ceniony, zadecydował o powszechnym w t y m p l e m i e n i u przyjęciu d o k t r y n y i obrzędów Tańca Duchów. Natomiast w o j o w n i c z y c h Siouxów eskapistyczny Taniec Duchów znacznie m n i e j pociągał. C i spośród Siouxów, którzy r u c h t e n zaakceptowali, włączyli do niego elementy, któ­ r y c h u Arapahów n i e posiadał, a m i a n o w i c i e silną wrogość wobec B i a ­ łych, j a k a następnie wybuchła w postaci o t w a r t e j w a l k i . Te same sprawy miała n a myśli również R u t h Benedict, gdy pisała o t y m , że I n d i a n i e Pueblo n i e z a i n t e r e s o wa l i się k u l t e m p e j o t l u , gdyż i c h k u l t u r z e obce były treści i wartości podstawowe d l a p e j o t y z m u . K u l t u r y I n d i a n Pueblo kładły nacisk na cnotę u m i a r k o w a n i a w e w s z y s t k i c h życiowych sytuacjach. Po­ tępia się w n i c h agresję, wywyższanie się oraz gwałtowne wyrażanie za­ równo radości, j a k i żalu. N i e zezwala się n a używanie narkotyków oraz w s z y s t k i c h środków dających 'człowiekowi niezwykłe doznania. Doznania t a k i e daje również p e j o t l , którego używanie Pueblo o d r z u c i l i , podobnie j a k wszystkie t r a d y c y j n e indiańskie używki t a k powszechnie stosowane w k u l t u r z e p l e m i o n Równin. N i c więc dziwnego — sugeruje Benedict — że p e j o t y z m spotkał się z żywą akceptacją u I n d i a n Równin, natomiast odrzucony został przez I n d i a n Pueblo . Podobną myśl wyraził również H o b s b a w m (a za n i m rozwinęła ją Y o n i n a Talmon), gdy pisał o t y m , że r u c h y m i l l e n a r y s t y c z n e nie mogą się pojawić l u b są p r z y j m o w a n e z oporami przez l u d y , których r e l i g i e operują koncepcją s e r i i z m i a n c y k l i c z n y c h l u b ciągłego przepływu cza­ su, j a k też czasu statycznego. Z tego p o w o d u m i l l e n a r y z m n i e rozwinął się wśród ludów wyznających h i n d u i z m i b u d d y z m . R u c h y m i l l e n a r y ­ styczne łatwo powstają natomiast n a gruncie r e l i g i i takich, j a k j u d a i z m 20 21 2 0 XlVth 2 1 J. Mooney, The Ghost Dance Religion and the Sioux Outbreak of 1890, Annual Report of the Bureau of Ethnology, 1892-1893, cz. 2: 1896 s. 653-1102. R . B e n e d i c t , Wzory kultury, W a r s z a w a 1966. �136 EWA NOWICKA czy chrześcijaństwo — zakładających istnienie wszechobecnej i kierują­ cej b i e g i e m h i s t o r i i w o l i boskiej, która może zadecydować w d o w o l n y sposób o z a t r z y m a n i u się l u b zmianie k i e r u n k u h i s t o r i i . B. Mówiąc o wpływie k u l t u r y na t y p r u c h u , który w j e j łonie powsta­ je, można mieć także n a myśli gotowe w z o r y k u l t u r o w o ustalone, o k r e ­ ślające rodzaj r e a k c j i na silną deprywację wynikającą z obcej p o l i t y c z ­ nej dominacji. T a k i gotowy wzór, który zostaje j e d y n i e zaktualizowany i rozwinięty, przedstawia Justus v a n der Kroef, g d y pisze o i n d o n e z y j ­ skich r u c h a c h r e a k c j i n a dominację i k o n t a k t k u l t u r o w y . Podobnie analizują sposoby reakcji n a europejski podbój wśród różnych p l e m i o n I n d i a n A m e r y k i Północnej znawcy tego p r o b l e m u , n p . B a r n o u w . Te plemiona, które miały silną plemienną organizację i mocno w t r a d y c j i ustalony wzór w o j o w a n i a , reagowały również wojną na nacisk społe­ czeństwa europejskiego. Te plemiona rzadziej — i najczęściej t y l k o w p r z y p a d k u poniesionej całkowitej i nieodwołalnej klęski — wyrażają zainteresowanie dla ruchów eskapistycznych. G o t o w y wzór m i l l e n a r y ­ stycznego r u c h u m i e l i w swej k u l t u r o w e j t r a d y c j i I n d i a n i e T u p i - G u a r a n i z A m e r y k i Południowej, toteż n i e może dziwić, że n a dominację europej­ ską i k o n t a k t z kulturą l u d z i białych zareagowali właśnie eskapistycznym ruchem transformacyjnym. 2 2 2 3 2 4 C. W b a d a n i u związków między t y p e m r u c h u a charakterem k u l t u ­ r y można się interesować również w y t w o r z o n y m przez określony t y p socjalizacji modelem osobowości j e d n o s t k i . N a m o d e l t e n składają się sposoby reagowania n a różne sytuacje, w t y m także wzór reagowania na silną frustrację. T a k i zespół elementów prześledził c y t o w a n y już v a n der K r o e f dla indonezyjskich społeczeństw p i e r w o t n y c h . M o d e l osobo­ wości w y t w o r z o n y przez przyjęte w danej k u l t u r z e m e t o d y socjalizacji miał, j a k dowodzi Kroef, decydujący w p ł y w n a sposób reakcji badanego przez niego społeczeństwa n a dominację Białych . B a r n o u w porównał pod t y m względem t y p a k u l t u r a c j i wśród p l e m i o n leśnych A m e r y k i Pół­ nocnej z akulturacją I n d i a n Równin, którzy zainteresowali się zarówno Tańcem Duchów, j a k i następnie p e j o t y z m e m . 2S 2б W k o n k r e t n y c h przykładach ruchów nie zawsze można wyróżnić w y ­ mienione t r z y g r u p y spraw dotyczących c h a r a k t e r u k u l t u r y . N a ogół jest 2 2 Hobsbawm, 2 3 J . v a n der Borneo, 2 4 pewa, op. cit, s. 57-58. Kroef, [w:] Millenial Messianic Dreams..., V . В a m o u w, Acculturation [w:] Memoirs Movements and Personality of the American do „Aan. A n t h r . " , t. 52:1950, n r 4, cz. 2. 2 5 2 6 V a n der K r o e f , В a r n o u w, op. cit. op. cit. on the Celebes, among the Sumatra and s. 80-121. Anthropological Association, Wisconsin Chip­ n r 72, d o d a t e k �TYPOLOGIA RUCHÓW 137 SPOŁECZNYCH dostępny j e d y n i e materiał n a t e m a t ogólnego t y p u wartości w danej k u l ­ turze tubylczej. Analizę typologiczną można sprowadzić n a niższy poziom ogólności; wówczas badać się będzie związek k o n k r e t n y c h , n i e mieszczących się w ramach zaproponowanej t y p o l o g i i cech ruchów z charakterem k u l t u r y . Do tej c h w i l i mówiłam o możliwościach wiązania j e d y n i e cech b u n t o w niczości i eskapizmu r u c h u z charakterem k u l t u r y . Można się też zasta­ nowić, j a k i e t o inne cechy poszczególnych ruchów związane są z podsta­ w o w y m i wartościami, w z o r a m i r e a k c j i n a frustrację oraz modelem oso­ bowości w d a n y m społeczeństwie. Taką zależność miał na myśli Geor­ ge Devereux, który n a marginesie s w y c h psycho-socjologicznych badań nad indiańskim p l e m i e n i e m Mohave zauważył, że w k u l t u r z e t a k i e j , j a k k u l t u r a Mohavów, n i e mógł się narodzić a n i zostać zaakceptowany r u c h podobny do „kultów cargo". „Kulty cargo", jego zdaniem, mogły zrodzić się t y l k o n a gruncie takiej k u l t u r y , j a k melanezyjska . Devereux myślał z pewnością o charakterze podstawowych wartości cechujących kulturę ludów Melanezji, kładących nacisk na osiągnięcia materialne, dobrobyt i praktyozność działania. Cechy te rzeczywiście bardzo odróżniają spo­ łeczeństwo Melanezji od społeczeństw I n d i a n A m e r y k i Północnej. Podobną zależność miał n a myśli W. W. H i l l , który rzucił hipotezę, że N a v a h o w i e dlatego — w przeciwieństwie do w i e l u i n n y c h p l e m i o n — nie przyjęli Tańca Duchów, gdyż i c h k u l t u r a niezgodna była z doktryną tego r u c h u . <Navaho, mianowicie, m i e l i żywić k u l t u r o w o ustalony lęk przed duchami zmarłych. D o k t r y n a Tańca Duchów głosiła o b l i s k i m p r z y ­ b y c i u zmarłych n a ziemię. Taniec Duchów n i e mógł zatem interesować i przyciągnąć N a v a h ó w . Można j e d n a k podać przykład, który hipotezę H i l l a podważa. Otóż I n d i a n i e Ute, m i m o żywionego przez n i c h silnego lęku przed zmarłymi, żywo zaakceptowali Taniec Duchów . 21 28 29 Związki między charakterem k o n t a k t u społeczeństwa dominującego i zdominowanego a t y p e m r u c h u Podział, zgodnie z k r y t e r i u m ideologicznym dzielący r u c h y n a t r a n s ­ formacyjne i r e k o n s t r u k c y j n e , można związać z szeregiem cech k o n t a k ­ t u społeczno-kulturowego łączącego społeczeństwo p i e r w o t n e ze społe2 7 G. Knowledge Bureau 2 8 Devereux, Mohave and Psychic Disturbances of American W. W. Ethnology, H i 11, The Ethnopsychiatry of an Indian and Tribe, Suicide: Smithsonian the Psychiatrie Institution — B u l l e t i n , n r 175, W a s h i n g t o n 1961. Navaho Indians and the Ghost U t e of Colorado, [w:] Dance of 1890, „Am. A n t h r . " , t. 46:1944, s. 523 n. 2 9 M . К. American О p 1 e r, Indian Tribes, The Southern red. R. L i n t o n , New Y o r k — L o n d o n Acculturation in 1940, s. 188-189. Seven �138 EWA NOWICKA czeństwem europejskim. R u c h y t r a n s f o r m a c j i i całkowitej negacji rodzą się w i n n y m nieco kontekście społecznym niż r u c h y społecznej r e k o n ­ s t r u k c j i i częściowej negacji. Charakter k o n t a k t u rozkładam n a szereg j e g o cech, aby k o l e j n o j e związać z t y p e m r u c h u . Najistotniejsze są na­ stępujące cechy k o n t a k t u społeczno-kulturowego: długotrwałość, bliskość i regularność kontaktów społecznych między członkami stykających się grup, stopień różnic w r o z w o j u społeczno-gospodarczym między s t y k a ­ jącymi się społeczeństwami, stopień a k u l t u r a c j i wśród g r u p y z d o m i n o ­ wanej oraz poziom w i e d z y o mechanizmach gospodarczych, s t r u k t u r z e społecznej i charakterze k u l t u r y społeczeństwa dominującego wśród g r u ­ p y zdominowanej. Omówię obecnie związek poszczególnych czynników z typem ruchu: transformacyjnym i rekonstrukcyjnym. A. T y p r u c h u a siła k o n t a k t u między d w o m a społeczeństwami. W t y m w y p a d k u hipoteza będzie brzmiała następująco: i m k o n t a k t między d w o ­ m a stykającymi się społeczeństwami (z których jedno jest dominujące, a d r u g i e p o l i t y c z n i e zdominowane) jest dłuższy, częstszy i bardziej r e g u ­ l a r n y , t y m większe prawdopodobieństwo, że r u c h , który w ramach spo­ łeczeństwa zdominowanego p o j a w i się j a k o reakcja na podbój, będzie miał charakter r u c h u społecznej r e k o n s t r u k c j i i częściowej negacji. I o d ­ w r o t n i e : i m k o n t a k t między t a k i m i społeczeństwami krótszy i m n i e j r e ­ g u l a r n y , t y m większe prawdopodobieństwo, że r u c h będzie miał charak­ t e r t r a n s f o r m a c j i i całkowitej negacji. B. T y p r u c h u a stopień różnic w r o z w o j u społecznym i gospodarczym między stykającymi się społeczeństwami. K o l e j n a hipoteza b r z m i : i m większy stopień różnic w r o z w o j u społecznostrukturalnym i gospodar­ czym między d w o m a stykającymi się społeczeństwami, t y m większe prawdopodobieństwo, że r u c h , który powstanie wśród społeczeństwa zdo­ minowanego, będzie r u c h e m t r a n s f o r m a c j i i całkowitej negacji. I o d w r o t ­ n i e : i m stopień różnic gospodarczych i społecznych między d w o m a społe­ czeństwami jest mniejszy, t y m większe prawdopodobieństwo', że r u c h spo­ łeczny wśród g r u p y zdominowanej będzie miał charakter społecznej r e ­ k o n s t r u k c j i i częściowej negacji. C. T y p r u c h u a poziom a k u l t u r a c j i wśród społeczeństwa podporząd­ kowanego. Hipoteza t a b r z m i następująco: i m wyższy poziom a k u l t u r a c j i wśród członków społeczeństwa podporządkowanego, t y m większe p r a w ­ dopodobieństwo, że r u c h będący reakcją n a obcą dominację będzie miał c h a r a k t e r społecznej r e k o n s t r u k c j i i częściowej negacji. I o d w r o t n i e : i m poziom a k u l t u r a c j i niższy, t y m większe prawdopodobieństwo, że r u c h będzie miał charakter t r a n s f o r m a c j i i całkowitej negacji. D. T y p r u c h u a stopień w i e d z y o mechanizmach społeczeństwa d o m i ­ nującego wśród społeczeństwa zdominowanego. T u hipoteza b r z m i : i m �TYPOLOGIA RUCHÓW 130 SPOŁECZNYCH wyższy stopień w i e d z y o gospodarczych i społecznych mechanizmach rządzących społeczeństwem p o l i t y c z n i e dominującym wśród członków społeczeństwa podporządkowanego, t y m większe prawdopodobieństwo, że r u c h stanowiący reakcję n a dominację wśród g r u p y podbitej będzie miał charakter społecznej r e k o n s t r u k c j i i częściowej negacji. I o d w r o t n i e : i m poziom t e j wiedzy wśród g r u p y zdominowanej niższy, t y m większe p r a ­ wdopodobieństwo, że r u c h społeczny przybierze postać r u c h u t r a n s f o r ­ m a c j i i całkowitej negacji. Hipotezy te prowadzą do następującego ogólnego sformułowania: I m bliższy k o n t a k t między społeczeństwami, i m mniejsze różnice w roz­ w o j u między n i m i , i m wyższy stopień a k u l t u r a c j i wśród społeczeństwa zdominowanego i i m większa wiedza społeczeństwa podbitego o społe­ czeństwie dominującym, t y m większe prawdopodobieństwo powstania r u c h u społecznej r e k o n s t r u c j i i częściowej negacji. N a t o m i a s t : i m k o n ­ t a k t y słabsze, i m różnice większe, stopień a k u l t u r a c j i i poziom w i e d z y niższy, t y m większe prawdopodobieństwo p o w s t a n i a r u c h u t r a n s f o r m a c j i i całkowitej negacji. W y m i e n i o n e elementy k o n t a k t u pozostają ze sobą w ścisłym związku. I m odleglejsze k o n t a k t y między d w o m a społeczeństwami, t y m niższy p o ­ z i o m a k u l t u r a c j i oraz stopień w i e d z y o społeczeństwie dominującym wśród g r u p y podporządkowanej. W b l i s k i m ze sobą związku pozostaje również poziom a k u l t u r a c j i i stopień w i e d z y j a k o c z y n n i k i wzajemnie na siebie wpływające. N a poziom a k u l t u r a c j i i stopień w i e d z y m a rów­ nież w p ł y w stopień różnic dzielących stykające się społeczeństwa. I m większe te różnice, t y m mniejsze możliwości poznania społeczeństwa dominującego przez przedstawicieli g r u p y podbitej, a co za t y m idzie — t y m mniejszy stopień i szansa szybkiej a k u l t u r a c j i . Stopień w i e d z y o e u r o ­ pejskiej c y w i l i z a c j i jest zatem funkcją zarówno bliskości kontaktów mię­ dzy stykającymi się społeczeństwami, j a k i wyjściowych różnic w r o z w o ­ j u gospodarczym i strukturalnospołecznym między t y m i społeczeństwa­ m i . Zależności między wyróżnionymi c z y n n i k a m i sytuacji k o n t a k t u przed­ s t a w i a m graficznie. Cechy kontaktu społeczno-kulturowego i ich wzajemne Siła k o n t a k t u związki Stopień różnic między jącymi poziom a k u l t u r a c j i 'i t się styka­ społeczeństwami j __l stopień w i e d z y o społeczeństwie e u r o p e j s k i m wśród g r u p y podporządkowanej �140 EWA NOWICKA W y m i e n i o n e cechy k o n t a k t u można wiązać zarówno z uwzględnio­ n y m i w zaproponowanej t y p o l o g i i cechami ruchów, j a k i z i c h cechami specyficznymi. Poszczególne cechy k o n t a k t u w k o n k r e t n y c h przypadkach modelują d a n y r u c h społeczny. Patrząc n a sformułowane hipotezy z p u n k t u w i d z e n i a historycznego r o z w o j u sytuacji k o n t a k t u między społeczeństwami p i e r w o t n y m i a spo­ łeczeństwem europejskim, można przypuszczać występowanie następują­ cej zależności. W p i e r w s z y m etapie k o n t a k t u p i e r w o t n e g o społeczeństwa z cywilizacją europejską występuje tendencja t w o r z e n i a się ruchów cał­ k o w i t e j negacji ii t r a n s f o r m a c j i , natomiast n a dalszych etapach tego k o n ­ t a k t u r y s u j e się tendencja powstawania ruchów częściowej negacji i spo­ łecznej r e k o n s t r u k c j i . Hipotezę tę można sformułować w nieco słabszej formie, która lepiej nadaje się do sprawdzenia empirycznego. R u c h y transformacji i całkowitej negacji n i g d y n i e pojawiają się n a etapie b l i s k i c h i długotrwałych kontaktów, a r u c h y społecznej r e k o n s t r u k c j i i częściowej negacji n i g d y n i e rodzą się w p i e r w s z y m okresie kontaktów. W miarę w z r o s t u ilości, częstotliwości i trwałości kontaktów o b u społe­ czeństw między sobą wzrastała wśród społeczeństwa pierwotnego ilość jednostek, które przyjmowały w z o r y k u l t u r y europejskiej. Jednostki te miały większy od i n n y c h stopień wiedzy o mechanizmach gospodarczospołecznych społeczeństwa europejskiego, n a b y t e j w t o k u swych k o n t a k ­ tów. Wzrost liczby kontaktów przyczyniał się również bezpośrednio do w z r o s t u znajomości europejskiej c y w i l i z a c j i n a w e t u jednostek n i e p r z y j ­ mujących wzorów k u l t u r y europejskiej. Jeśli różnice w r o z w o j u gospo­ darczym i pod względem złożoności s t r u k t u r y społecznej są duże, przed­ stawiciele podbitej społeczności p i e r w o t n e j n i e mogą łatwo zrozumieć, na czym opiera się gospodarka społeczeństwa europejskiego, zwłaszcza jeśli k o n t a k t y n i e są z b y t silne. Z taką sytuacją m a m y do czynienia do dziś n a w i e l u obszarach Melanezji. W sytuacji, g d y t e różnice są duże, t r u d n i e j zachodzi a k u l t u r a c j a jednostek spośród p i e r w o t n e j g r u p y zdo­ m i n o w a n e j . W sytuacji zatem, gdy wiedza o społeczeństwie europejskim u l u d u pierwotnego jest n i e w i e l k a , l u d t e n interpretować będzie własną sytuację oraz źródła europejskiej c y w i l i z a c j i w t e r m i n a c h m a g i c z n o - r e l i g i j n y c h , co z k o l e i wpływa n a charakter r u c h u , który, jeśli się p o j a w i , będzie raczej t r a n s f o r m a c y j n y niż r e k o n s t r u k c y j n y . Rodzi się przekona­ nie, że t y l k o całkowita przemiana świata może doprowadzić do zmiany sytuacji g r u p y podporządkowanej. W miarę narastania kontaktów spo­ łecznych, zwiększania się liczby jednostek silnie zeuropeizowanych oraz w miarę w z r o s t u wiedzy o mechanizmach społecznych i podstawach go­ spodarczych społeczeństwa europejskiego u l u d u pierwotnego, zaczyna on rozumieć własną sytuację w t e r m i n a c h r e f o r m y społecznej, często posiadającej charakter zupełnie świecki. Rozwiązanie własnej sytuacji �TYPOLOGIA RUCHÓW 141 SPOŁECZNYCH silnie deprywującej również zaczyna się jawić w t e r m i n a c h r e k o n s t r u k ­ cji społecznej. R u c h społeczny na gruncie tego sposobu w i d z e n i a własnej sytuacji i j e j rozwiązania m u s i mieć charakter częściowej t y l k o negacji i społecznej r e k o n s t r u k c j i . C z y n n i k i siły k o n t a k t u i stopnia różnic między społeczeństwami dzia­ łają w p r z e c i w n y c h k i e r u n k a c h , a czasem działanie jednego z n i c h może przeważyć działanie drugiego. W k o n k r e t n y c h sytuacjach poszczególnych ruchów* zaobserwować można, j a k współdziałanie to się o d b y w a . W każdym p r z y p a d k u działają zarówno c z y n n i k i związane z charakte­ r e m k u l t u r y j a k i c z y n n i k i wynikające z c h a r a k t e r u k o n t a k t u między stykającymi się społeczeństwami. To współdziałanie sprawia, że dla po­ szczególnych typów ruchów możemy wyznaczyć w a r u n k i , które decydują o ich powstaniu. Ewa A Nowicka TYPOLOGY OF SOCIAL MOVEMENTS A The problems social movements of typology AMONG THE PRIMITIVE PEOPLES S u m m a r y or c l a s s i f i c a t i o n a r e i m p o r t a n t w h i c h a r e r e a c t i o n s of t h e c o n q u e r e d for the study p r i m i t i v e peoples of to t h e p o l i t i c a l d o m i n a t i o n of t h e w h i t e m a n a n d to t h e contact w i t h h i s c u l t u r e . I n l i t e ­ rature there are m a n y a t t e m p t s at c l a s s i f i c a t i o n ; t h e m o s t v a l u a b l e among them a r e : t h e t y p o l o g y of n a t i v i s t i c m o v e m e n t s b y R . L i n t o n ; t h e c l a s s i f i c a t i o n of a c t i v i s t and p a s s i v i s t m o v e m e n t s b y P. W o r s l e y ; t h e c l a s s i f i c a t i o n of n a t i v i s m b y F . V o g e t : t y p o l o g i c a l i n q u i r i e s b y G . E . S i m p s o n , A . W a l l a c e , L a n t e r n a r i a n d D. A b e r l e . I n the w o r k s b y W a l l a c e a n d S i m p s o n t h e m o s t i m p o r t a n t point is t h e b r i n g i n g out of t h e p s y c h o l o g i c a l attitudes d i f f e r e n t i a t i n g remarkably pointed to t h e i d e o l o g i c a l of t h e s o c i a l m o v e m e n t s the social movements, while variable. To build Aberle up a f u l l c l a s s i f i c a t i o n of t h e d i s c u s s e d category, t h e p s y c h o l o g i c a l a n d ideolo­ g i c a l d i m e n s i o n s m u s t be c o n s i d e r e d i n t h e f i r s t p l a c e . I n the p s y c h o l o g i c a l d i m e n ­ sion, I d i s t i n g u i s h t h r e e w a y s of r e a c t i n g to t h e s i t u a t i o n of d e p r i v a t i o n b y m e m ­ bers of a m o v e m e n t : a) r e v o l t , b) escape, c) r e s i g n a t i o n . S i n c e r e s i g n a t i o n is a n attitude e x c l u d i n g a n y a c t i v i t y , it c a n n o t a p p e a r in a social movement and thus it c a n be left out f r o m f u r t h e r c o n s i d e r a t i o n s . I n t h e i d e o l o g i c a l d i m e n s i o n , t h r e e types of w o r l d p e r s p e c t i v e s s h o u l d be d i s t i n g u i s h e d : a) a p e r s p e c t i v e of t r a n s f o r m a ­ tion a n d of t o t a l n e g a t i o n of t h e w o r l d , b) a p e r s p e c t i v e of s o c i a l r e c o n s t r u c t i o n a n d of p a r t i a l n e g a t i o n of t h e w o r l d , c) t o t a l a c c e p t a n c e of t h e w o r l d . Since the t o t a l a c c e p t a n c e c a n n e v e r constitute a b a s i s for a s o c i a l m o v e m e n t , w e c a n l e a v e it out of f u r t h e r d i s c u s s i o n , too. T h e t w o d i m e n s i o n s t h u s y i e l d a f o u r f o l d c l a s s i f i ­ c a t i o n of s o c i a l m o v e m e n t s : 1. R e b e l l i o u s movements of t o t a l n e g a t i o n and transformation of t h e world (e.g., m i l l e n a r i s t i c r e b e l l i o n s , l i k e t h e r e b e l l i o n of P o n t i a c , t h a t of t h e p r o p h e t I s a tai among in N e w the North Zealand); American Indians, Mau-Mau in Kenia, Hau-Hau movement �142 EWA 2. E s c a p i s t m o v e m e n t s NOWICKA of t o t a l n e g a t i o n of t h e w o r l d "cargo c u l t s " in Melanesia, millenaristic pilgrimages 3. R e b e l l i o u s gious-political movements movements of in p a r t i a l negation Africa and (e.g., t h e G h o s t Dance of t h e T u p i Guaraní I n d i a n s ) ; and social reconstruction Melanesian movements of (reli­ Paliau or Massinga); 4. E s c a p i s t m o v e m e n t s of p a r t i a l n e g a t i o n a n d s o c i a l r e c o n s t r u c t i o n (e.g., p e y o tism, shakerism, the religion of the p r o p h e t Handsome Lake among the North American Indians). The appearance of various types of movements c a n be explained by f a c t o r s ; t h e m o s t i m p o r t a n t a m o n g t h e m a r e : a) t h e t y p e of c u l t u r e (value w i t h i n w h i c h the movement emerges; the contact b e t w e e n the c o n q u e r e d significant elements here a r e : the degree of differences between b) social and many system) c u l t u r a l conditions i n w h i c h and the dominating society occurs. T h e strength and i n t e n s i t y of most s o c i a l c o n t a c t s ; the the societies i n v o l v e d ; t h e degree of k n o w l e d g e of the c o n q u e r e d p o p u l a t i o n about t h e d o m i n a t i n g s o c i e t y a n d its degree of a c c u l t u r a ­ tion. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ae23c287bbbd3d0241a7a0fe2e6cb77e.pdf 54c74452c2103270f5ffa181797938dd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:769 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:706 Title A name given to the resource Indiański shakeryzm / ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.2. s.133-150 Creator An entity primarily responsible for making the resource Nowicka, Ewa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X V I z. 2 EWA NOWICKA INDIAŃSKI SHAKERYZM 1 2 Indiański shakeryzm jest jednym z trwałych ruchów religijnych Indian Ameryki Północnej. Podobnie jak pejotyzm shakeryzm zrodził się w końcu wieku X I X i do dziś jest kultem żywym wśród plemion Północnego Zachodu. Rozpowszechniony jest w takich plemionach, jak Yakima, Puyallup, Nisqually, Squaxin, Umatilla, Wasco-Wishram oraz w wielu małych grupach znad rzeki Kolumbii. Shakeryzm obejmuje więc swym zasięgiem stany Washington oraz część Oregonu i Kalifornii w Stanach Zjednoczonych, a także część prowincji Kolumbia Brytyjska w Kanadzie. Jest to obszar kulturowo bardzo zróżnicowany, posiadają­ cy jednak pewną specyfikę w stosunku do reszty terenu Ameryki Pół­ nocnej. Pierwotna gospodarka tych drobnych plemion opierała się na rybołówstwie słodkowodnym (uprawianym na rzece Kolumbii i jej do­ pływach) oraz morskim (na wybrzeżu Pacyfiku oraz w cieśninie Pugeta). Ważną rolę odgrywało również zbieractwo. Natomiast stosunkowo mniej istotne było myślistwo, co odróżniało Indian tych terenów od r o l 1 N a z w ę „shakeryzm" nosi poza indiańską niezależną religią, której poświęcony jest niniejszy artykuł, także sekta wśród ludności białej. Shakeryzm ten p o w s t a ł w 1747 roku założony przez Ann bee w Wielkiej Brytanii. Z powodu prześladowań wyznawcy tej sekty wyemigrowali do Ameryki i osiedlili się w stanie Kentucky, a następnie część z nich również zamieszkała w stanie Indiana. Prawdopodobne są genetyczne powiązania między tą sektą a indiańskim shakeryzmem; te sprawy nie zostaną tu rozwinięte. Należy jedynie zaznaczyć, że nazwa indiańskiej religii "Shaker Church" została jej nadana przez dr. Jamesa Wickershama, białego praw­ nika z miasta Olimpii, który znał również sektę białych shakerystów. Pewne podo­ bieństwa w obrzędowości tych dwóch religijnych ugrupowań skłoniły Wickersha­ ma do zastosowania używanej już nazwy „shakeryzm" do nowej religii Indian Północnego Zachodu. Por. E . D. A n d r e w s , The people called shakers, a search for the perfect society, New York 1963. Pojęć takich, jak „religia", „ruch religijny" czy „kult", u ż y w a m w tym arty­ kule zamiennie, choć z pewnością nie są one równoznaczne. Wydaje się jednak, że dla celów poniższych rozważań rozróżnienia te nie mają w i ę k s z e g o znaczenia. 2 �134 EWA NOWICKA niczydh lub myśliwskich tubylców pozostałych części Ameryki Północ­ nej . Obszar działalności shakeryzmu charakteryzuje więc pewna jednoli­ tość kulturowa, gospodarcza, historyczna i geograficzna. Penetracja bia­ łego człowieka dotarła t u stosunkowo późno, bo dopiero w połowie wie­ ku X I X . Indianie terenów Północnego Zachodu mniej ucierpieli z po­ wodu nasilenia się kontaktów z Białymi w ciągu drugiej połowy wieku X I X niż plemiona na przykład Wielkich Równin, toteż w słabszych for­ mach zaznaczał się ich protest wobec nacisku obcej cywilizacji. Pojawie­ nie się shakeryzmu i podobnych mu mniej trwałych ruchów religijnych zaznacza etap wejścia w ściślejsze styczności z Białymi i kryzysu k u l ­ tury pierwotnej. Nie wszystkie plemiona Północnego Zachodu w r ó w n y m stopniu za­ interesowały się nowym ruchem religijnym; trudno jednak na tym eta­ pie badań znaleźć czynniki, którym przypisać by można szerokie roz­ powszechnienie shakeryzmu w jednych i słabe w innych grupach ple­ miennych. Trudno też wyjaśnić fakt, że plemiona takie jak Kwakiutle czy Nootka shakeryzmu w ogóle nie przyjęły, choć nie można wątpić, iż wieści o nowym kulcie docierały do nich już od dawna. Wydaje się, że czynników zjawiska te wyjaśniających należy szukać z jednej strony w sytuacji społeczno-gospodarczych kontaktów z cywilizacją białego człowieka, a z drugiej w charakterze kultury poszczególnych plemion i grup lokalnych. Na obszar Północnego Zachodu (z wyjątkiem północnych części K a l i ­ fornii) nie dotarł Taniec Duchów — ruch religijny z 1870 i 1890 roku — ani pejotyzm, który w północnych stanach USA rozpowszechnił się już po ukształtowaniu się shakeryzmu. 3 4 3 G. G i b b s , Tribes of Western Washington and Northwestern Oregon, [w:] Tribes of the extreme Northwest, red. Dali W., Washington 1877, s. 163-241. W końcu wieku X V I I I tylko przypadkowo statki białych ludzi docierały do wybrzeży północno-zachodnich. Wyprawa Vancouvera z lat 1790-tyeh, a następnie Lewisa i Clarke'a z lat 1805-1807 dostarczyły pierwszego zetknięcia się Białych z plemionami tego obszaru. Pierwsze trzy dziesięciolecia wieku X I X zaznaczają się stosunkami handlowymi z białymi handlarzami futer. W latach 30-tych przyby­ wają pierwsi misjonarze, a w latach 40-tych pierwsi osadnicy, których liczba stop­ niowo rośnie. Wówczas już są zajmowane bezprawnie ziemie indiańskie. W 1855 ro­ ku wielu plemionom narzucono przeniesienie się do rezerwatów. Wówczas Yakima zareagowali protestem zbrojnym. Inne słabsze plemiona, jak Wasco-Wishram, nie stawiały oporu. Traktatem z 1865 roku zabroniono uprawiania rybołówstwa ograni­ czając możliwości poruszania się Indian zamieszkałych w rezerwatach. W ten spo­ sób władze administracyjne sądziły, że Indian zmusi się do przejścia na rolnictwo. D. F r e n c h , Wasco-Wishram, [w:] Perspectives in American Indian culture chan­ ge, Chicago, Illinois 1961, s. 352-354, 372, 375. 4 �INDIAŃSKI 135 SHAKERYZM Shakeryzm jest religią synkretyczną — łączy elementy pochodzące zarówno z chrześcijaństwa, jak i z tradycji sakralnej Indian. Zjawisko synkretyzmu nie będzie jednak zasadniczym przedmiotem niniejszych rozważań. Shakeryzm zostanie t u przedstawiony przede wszystkim jako reakcja podbitego społeczeństwa indiańskiego na dominację obcego ludu i kontakt z technicznie wyższą kulturą — reakcja twórcza i konstruk­ tywna, zmierzająca do naprawy zniszczeń, które ze sobą niósł podbój i kontakt społeczno-kulturowy. Poszczególne elementy doktryny, obrzę­ dowości i wewnętrznej organizacji shakeryzmu są wyrazem tego aktyw­ nego i konstruktywnego stosunku omawianej religii do zniszczonej lub poważnie zakłóconej społecznej więzi i kultury społeczeństwa pierwot­ nego. Jedynie taka interpretacja pozwala na całkowite zrozumienie tego społeczno-religijnego zjawiska, jakim jest shakeryzm i niektóre inne współczesne religijne ruchy indiańskie. Zauważyć należy, że shakeryzm wykazuje wiele podobieństw do takich indiańskich religii, jak pejotyzm czy irokeska religia proroka Handsome Lake'a. Słusznie więc wiązał je Fred Voget w jedną kategorię i rozpatrywał w terminach „reformacji" i „akomodacji". Wszystkie te ruchy religijne można interpretować w po­ dobny sposób, powstały one bowiem na pewnym określonym etapie roz­ woju kontaktów między kulturami pierwotnymi a cywilizacją białego człowieka i reprezentują podobne ideologiczne postawy swych uczest­ ników. NARODZINY S H A K E R Y Z M U Za datę narodzin shakeryzmu uznać można rok 1881, kiedy to mło­ dy Indianin John Slocum otrzymał wizję wraz z nadprzyrodzonym obja­ wieniem i pouczeniem. John Slocum, urodzony około 1850 roku, pocho­ dził z małego plemienia Squaxin, żyjącego na wybrzeżu Cieśniny Pugeta. W młodym wieku ożenił się z Indianką, Mary Thompson, i pracował jako drwal przy wyrębie lasu. Z jego piętnaściorga dzieci tylko dwie córki dożyły wieku dorosłego, reszta umarła w dzieciństwie. Wraz z żoną Slo­ cum uczęszczał na nauki do misji protestanckiej, a potem do katolickiej, lecz został ochrzczony prawdopodobnie dopiero w roku 1878. Wykazywał w t y m okresie życia skłonności do picia alkoholu i uprawiania gier ha­ zardowych, podobnie zresztą jak wielu jego współplemieńców. Ci, którzy znali Slocuma, określali go jako skromnego, nieśmiałego i łagodnego, w y ­ kazującego pewne skłonności mistyczne i kataleptyczne . 5 5 J . M o o n e y, The Ghost Dance religion and the Sioux outbreak of 1890. XlVth Annual Report of the Bureau of Ethnology 1892-93, pt. 2, 1896, s. 653-1102; H. G. B a r n e t t , The shakers, a messianic cult of the Pacific Northwest, Carbon- �136 EWA NOWICKA Pod koniec roku 1881 John Slocum ciężko zachorował i wydawał się bliski śmierci. Gdy krewni i sąsiedzi uznali, że umarł, zaczęto przygoto­ wywać pogrzeb. Gdy przyniesiono trumnę, nagle odzyskał przytomność i zaczął zebranym opowiadać o swej „śmierci" i „ z m a r t w y c h w s t a n i u ' ' . Dusza jego opuściła ciało i udała się na miejsce Bożego Sądu. Anioł w y ­ gnał ją jednak z „Ziemi Obiecanej" i objawił m u wszystkie grzechy jego złego życia. Slocum ujrzał własne ciało w stanie straszliwego rozkładu . Następnie otrzymał nakaz powrotu na ziemię i nakłaniania grzesznych współplemieńców do życia chrześcijańskiego . Nauki Johna Slocuma spotkały się wśród Indian z żywym przyję­ ciem. W znacznym stopniu sprzyjała temu ogólna atmosfera religijnego podniecenia, które w latach 70-tyeh i 80-tych ogarnęło Indian Północne­ go Zachodu. W t y m okresie pojawiało się wielu indiańskich proroków, którzy zapowiadali koniec świata i nakazywali moralną poprawę oraz przygotowywanie się do Sądu Ostatecznego. John Slocum był jednym z tych proroków; uzyskał on jednak szczególnie dużą popularność, a jego wizja, w przeciwieństwie do objawień innych wizjonerów, stała się pod­ stawą trwałego ruchu religijnego. Bezpośrednim poprzednikiem Johna Slocuma był na obszarze Cieśni­ ny Pugeta Big Bill,, wizjoner beznadziejnie chory na gruźlicę. Chciał on popełnić samobójstwo przez powieszenie się na drzewie. Miał jednak wizję, w której jego zmarły brat nakazał mu żyć i założyć na ziemi nową religię. Zapowiadał też przyjście mesjasza — zbawcy Indian. Bill na­ uczał, że Indianie powinni naprawić swe obyczaje i porzucić praktyki szamańskie. Objawienie i zmartwychwstanie Johna Slocuma nastąpiło zaledwie w parę miesięcy po śmierci Big Billa, więc Slocum mógł być przez Indian przyjęty jako zapowiedziany przez Billa mesjasz. Zbieżność treści głoszonych przez Billa i Slocuma świadczy o wpływie wcześniej­ szego objawienia Billa na Johna Slocuma . Wyznawcy Slocuma zbudowali kościół, w którym prorok zaczął na­ uczać. Z dalekich stron przybywali Indianie, aby słuchać jego nauk. 6 7 8 9 dale 1957, s. 6-7. Praca Barnetta jest najpełniejszą i najbardziej gruntowną w s p ó ł ­ czesną monografią shakeryzmu. W wielu punktach autor nie zgadza się z Mooneyem, którego opisy koryguje. Obecnie wśród shakerystów krąży wiele opowieści mniej i bardziej prawdo­ podobnych o okolicznościach uzyskania przez Slocuma wizji i o sposobie, w jaki prorok zakomunikował zebranym jej treści. Istnieje wersja głosząca, że było nawet dwóch braci Slocumów. B a i n e t t , op. cit. V. L a n t e r n a r i , Les mouvements religieux des peuples opprimés, Paris 1962. Przejawy zjawiska autonekroskopii tłumaczy się jako skrajny wyraz poczu­ cia winy. Wyjaśnienie to w przypadku Johna Slocuma wydaje się zupełnie trafne. B a r n e t t , op. cit., s. 6-31, 345-347. Ibidem, s. 344-346. 6 7 8 9 �INDIAŃSKI 137 SHAKERYZM DOKTRYNA Zasadnicze treści głoszone przez Johna Slocuma dotyczyły pewnych reguł etycznych. Zakazał on picia alkoholu, palenia tytoniu, zakładania się na wyścigach i uprawiania gier hazardowych. Potępił również trady­ cyjny indiański szamanizm i związane z n i m praktyki lecznicze. Źródła upadku indiańskich społeczności prorok upatrywał w moralnym zepsu­ ciu. Głosił on: „Jeśli się zmienimy, Bóg nam pomoże". Wśród tych pierwszych nauk Slocuma pojawiło się też mesjanistyczne proroctwo 0 bliskim końcu świata i Drugim Przyjściu Jezusa, który ma sądzić l u ­ dzi. Nie można jednak shakeryzmu nazywać kultem mesjanistycznym, gdyż już w ostatnich latach X I X wieku oczekiwania mesjanistyczne znikły, a współczesny shakeryzm głosi jedynie zbawienie po ś m i e r c i . Treści głoszone przez proroka uformowały się w toku dziesięcioleci rozwoju założonej przez niego religii w dość spójną doktrynę. W począt­ kach naszego stulecia rozwinęła się dogmatyczna, etyczna i obrzędowa strona nowego kultu. Większego znaczenia nabrał też antyszamanizm shakeryzmu. Tę część indiańskiej tradycji shakeryści uważają za prze­ jaw degeneracji, z którą należy walczyć. Na miejsce dawnych leczniczych praktyk szamańskich, shakeryzm ukształtował własne metody rytualne­ go leczenia korzystając zresztą w sposób niezamierzony z wzorów sza­ manizmu. Potępienie szamanizmu przez Johna Slocuma może być częściowo wyjaśnione jego osobistym, negatywnym doświadczeniem życiowym, związanym z magią. Został on wplątany w rodzinną intrygę i jako po­ dejrzany o czary mógł się spodziewać ataków wrogości w postaci prak­ t y k magicznych ze strony wrogo usposobionych krewnych swej żony. Antyszamanizm Slocuma miał jednak znaczenie ogólnospołeczne. Atmo­ sfera podejrzliwości wydawała się wielu Indianom nie do zniesienia 1 powszechnie występowano przeciwko szamanizmowi i szamanom, któ­ rych często posądzano o uśmiercanie pacjentów. Zdarzały się nawet przy­ padki krwawej zemsty na podejrzanym szamanie . W czasie intensyfikacji kontaktów Indian z Białymi wzrosła liczba szamanów oraz szamańskich praktyk, przede wszystkim czarnej magii, sprowadzającej choroby i śmierć. Fakt ten można tłumaczyć przy po­ mocy psychologicznego mechanizmu, zgodnie z którym następstwem psychologicznych napięć i frustracji jest agresja. W t y m wypadku f r u 10 11 1 0 Niesłusznie czyni w i ę c Barnett określając w tytule swej książki shakeryzm mianem „kultu mesjanistycznego" (messianic cult). M. W. S m i t h, Shamanism of shaker religion of Northwest America, „Man", vol. 54: 1954 nr .8, art. 181, oraz t e n ż e , Puyallup of Washington, [w:] Accultura­ tion of seven American Indian tribes, red. Ralf Linton, New York 1940 ss. 18-20. 1 1 �138 EWA NOWICKA stracja mogła ibyć spowodowana presją społeczeństwa ludzi białych, a sposób wyrażenia agresji przybrał formę czarnej, złoczynnej magii. Zgodnie z przyjętymi wierzeniami, każdy mógł być ukrytym złym sza­ manem, każdy więc mógł być posądzony o wykonywanie czarnej magii i szkodzenie ludziom. Niweczyło to wzajemne zaufanie między współplemieńcami i niszczyło podstawy więzi społecznej. Zakaz i potępienie szamanizmu służyły więc przywróceniu zaufania i odbudowie więzi spo­ łecznej zniszczonej przez nacisk społeczeństwa ludzi białych. Jednocześ­ nie działalność misjonarzy przyczyniła się do dewaluacji prestiżu, jakim się szamani cieszyli w tradycyjnym społeczeństwie Indian Północnego Zachodu. Wysiłki shakeryzmu zmierzały do przywrócenia poczucia bez­ pieczeństwa w ramach grupy plemiennej. Shakeryzm zapewniał też swym zwolennikom odporność na złoczynną działalność szamanów, co dla Indian psychologicznie miało wielkie znaczenie. Ponieważ Indianie nie mogli ufać białym osadnikom, misjo­ narzom i urzędnikom agencji, przywrócenie zaufania w ramach własnej grupy miało wielkie znaczenie dla zachowania równowagi psychicznej i społecznej Indian. Na miejsce praktyk szamańskich, które mogły przy­ nosić zarówno dobre, jak i złe skutki, shakeryzm oferował Indianom do­ broczynną religię. Przywróceniu zaufania oraz manifestowaniu psychicz­ nej bliskości wszystkich shakerystów miał też służyć zalecany sposób zwracania się do siebie członków kościoła shakerystycznego: „moja dro­ ga siostro" i „mój drogi bracie" . Podobny sens kulturowy miały też inne etyczne reguły. Rozpo­ wszechnione w tym czasie wśród Indian picie alkoholu i gry hazardowe przyczyniały się do rozbicia rodziny, a co za tym idzie, więzi społecz­ nych o znaczeniu podstawowym dla integracji społeczeństwa. Zakazy te miały też przywrócić jednostce poczucie własnej wartości i osobistej godności. Shakeryzm dawał Indianom moralne i religijne cele duchowe. Mogły się one stać podstawą reorganizacji życia tych jednostek, które poddały się nałogom, a także tych Indian, którzy na skutek procesu akulturacji utracili dawną kulturę i nie przyjmując nowych wzorów nie mogli znaleźć dla siebie miejsca we współczesnym świecie. Shakeryzm formułował bowiem nowe zasady i normy postępowania wypełniając „pustkę kulturową", co miało wielkie znaczenie w sytuacji dewaluacji wartości i norm postępowania stanowiących podstawę życia plemienne­ go — sytuacji będącej następstwem nacisku cywilizacji białego czło­ wieka. 12 Shakeryzm narodził się wśród częściowo już schrystianizowanyeh Indian i z chrześcijaństwa zaczerpnął podstawowe wyobrażenia religij1 2 В a r n e 11, op. cit. �INDIAŃSKI 139 SHAKERYZM ne: wiarę w Boga-Stwórcę Świata, jego syna Jezusa, Ducha Świętego, Marię, anioły i diabły. Z chrześcijaństwa przyjął też niektóre sakra­ menty, jak chrzest i spowiedź, ideę nagrody pośmiertnej za życie na ziemi i koncepcję odrodzenia się Boga . Obecnie część shakerystów traktuje Biblię jako księgę świętą; jednak około /i wszystkich wyznaw­ ców odrzuca ją głosząc, że nie jest ona i m potrzebna, podobnie jak nie była potrzebna pierwszym chrześcijańskim apostołom . W 1932 roku na ogólnym spotkaniu shakerystów skrajni wrogowie Biblii nazwali Pismo Święte diabelską księgą zawierającą zbiór kłamstw. Wszystkie z chrze­ ścijaństwa przejęte idee są w shakeryzmie niejasne i różnie przez po­ szczególnych wyznawców interpretowane. W związku z t y m i różnicami shakeryści dzielą się na grupy lokalne i odłamy mniej lub bardziej tra­ dycjonalne czy chrześcijańskie. Shakeryści rozwinęli koncepcję duszy, choroby i uzdrowienia. Dusza może opuszczać ciało, gdy człowiek jest chory, gdy doznaje niepowodze­ nia lub gdy jego marzenia się nie realizują. Koncepcja choroby jako w y ­ niku usunięcia przez szamana duszy z ciała lub wprowadzenia do ciała szkodliwego przedmiotu pochodzi z tradycyjnych indiańskich wyobra­ żeń. Shakeryści uważają, że Indianie Chorują na inne choroby; wyma­ gają więc innego niż Biali leczenia . Wprawdzie wierzą, że shakeryzm Indianom Bóg dał tak samo, jak dał Białym religię katolicką czy prezbiteriańską, lecz odczuwają zarazem, że inna jest sytuacja Indian niż Bia­ łych, więc ich religie również powinny się różnić. Indianie, jak mówią shakeryści, są najbiedniejszymi ludźmi na świecie, Bóg dał i m więc no­ wą religię, aby przynosiła i m moc, uzdrawiała ich i poprawiała ich obyczaje. Shakeryści zdają więc sobie sprawę ze specyficzności sytuacji Indian i wierzą, że ich religia odbuduje na nowej sakralnej zasadzie społeczeństwo indiańskie. Wobec Białych shakeryści obecnie nie są nastawieni wrogo. Konflikty z Białymi charakteryzowały jedynie pierwsze 10 lat rozwoju indiańskie­ go kultu. Shakeryści nie potępiają także przyjmowania elementów k u l ­ tury białego człowieka. Nie byłoby więc słuszne określanie shakeryzmu mianem ruchu natywistycznego, gdyż pojęcie „natywizm" mieści w so­ bie obronę rodzimości . Wobec natywistycznego kultu Pom-pom dążą­ cego do odnowienia tradycyjnych tańców shakeryści są nawet nasta­ wieni wrogo. Marian W. Smith shakeryzm nazywała ruchem witalistycznym, pod mianem witalizmu rozumiejąc „każde świadome, zorganizowa13 3 14 15 16 3 1 Ibidem, s. 28. Ibidem, s. 190. S m i t h , Shamanism...; В a r n e t t , op. cit., s. 174. R. L i n t o n , Nativistic movements, "American Anthropologist", 1943. 14 15 1 6 vol. 45: �140 EWA NOWICKA ne dążenie ze strony członków społeczeństwa do wcielenia do swej kul­ tury wybranych aspektów innej kultury będącej z nią w kontakcie" . Zaznaczyć należy, że taki ruch witalistyczny, jakim jest shakeryzm, mógł się pojawić dopiero na etapie zaawansowanych kontaktów z obcym spo­ łeczeństwem i kulturą, gdy ocalenie nienaruszonej postaci kultury społe­ czeństwa pierwotnego stało się już niemożliwe. Shakeryzm jest przeja­ wem procesu akulturacji; David French sądzi, że mamy t u do czynienia z przypadkiem określonego typu akulturacji, wyrażającego się w swo­ bodnym łączeniu elementów stykających się kultur i tworzeniu z nich nowego, synkretycznego tworu, którym jest w t y m wypadku nowa reli­ gia . Shakeryzm jest jednak nie tylko przejawem procesów przemian kulturowych, lecz również aktywnym czynnikiem tych przemian po­ przez swą postawę akceptacji wobec elementów obcej kultury. W ten sposób nowa religia sprzyja przejmowaniu bez oporów dowolnych części obcej kultury. 17 18 OBRZĘDOWOŚĆ Shakeryzm rozwinął bogatą obrzędowość. Wśród jego obrzędów w y ­ różnić można prywatne domowe modły i nabożeństwa kościelne odby­ wane z udziałem całej lokalnej grupy wyznawców. W domu każdy shakerysta ma modlitewny stół, nakryty białą serwetą, na którym leżą dzwonki, krzyż i świece umieszczane często na ramionach krzyża. Przed tym ołtarzykiem shakerysta ma obowiązek modlić się codziennie, a na spotkania powinien zabierać dzwonki i świece. Niektóre lecznicze obrzę­ dy mogą się również odbywać w domu chorego. Najważniejszym obrzę­ dem jest jednak cotygodniowe spotkanie w świątyni zbudowanej na wzór kościołów chrześcijańskich. Również wewnętrzne urządzenie ko­ ścioła ma charakter chrześcijański. Naprzeciwko drzwi stoi ołtarz na­ k r y t y białym obrusem, na którym spoczywają dzwonki, świece, a z tyłu duży krzyż. Na ścianach wiszą czasem obrazy wzorowane na katolickich. Dużą część wnętrza zajmują trzy rzędy drewnianych ław. Wokół sali biegnie pod ścianami ława, na której zasiadają obserwatorzy nie uczest­ niczący bezpośrednio w obrzędzie. Między rzędami ław i ołtarzem po­ zostawiona jest wolna przestrzeń, gdzie stoją krzesła dla chorych pod­ czas obrzędu uzdrowieniowego. Kobiety, a rzadziej mężczyźni, ubierają się na obrzędy w specjalne białe stroje ozdobione niebieskimi pacior­ kami . 19 1 7 1 8 1 9 Smith, Shamanism... F r e n c h , op. cit, s. 420-422. B a r n e t t , op. cit, s. 133-134. �INDIAŃSKI SHAKERYZM 141 Podczas wielogodzinnego nocnego spotkania shakeryści zbiorowo się modlą, śpiewają pieśni i wykonują swoje religijne praktyki. Podstawową częścią obrzędu jest rytualne trzęsienie się. (Stąd pochodzi nazwa shake­ ryzmu, gdyż w języku angielskim „to shake" znaczy trząść się lub drżeć.) Wówczas to wszyscy uczestnicy obrzędu wprowadzają się w gwałtowne drgawki śpiewając specjalne pieśni i dzwoniąc dzwonkami. Trzęsienie się rozpoczyna kapłan lub inna osoba kierująca nabożeń­ stwem zaczynając od przytupywania w r y t m wybijany przez dzwonki. Następnie przystępują do trzęsienia się kobiety, a potem mężczyźni. Wszyscy wychodzą z ławek, gdzie zajmowali przeznaczone i m miejsca, na wolną przestrzeń przed ołtarzem. Podniecenie emocjonalne wzrasta stopniowo. Trzęsienie rozpoczyna się od wyprostowanej postawy z w y ­ ciągniętymi przed siebie rękami; mięśnie twarzy są rozluźnione, co na­ daje jej wyraz odpoczynku. Następnie część bardziej podnieconych osób przechodzi do pozycji pochylonej. Wówczas szczęki są silnie zwarte, usta zaciśnięte, brwi zmarszczone i na twarzy pojawia się grymas emocjo­ nalnego napięcia i bólu. Ruchy stają się coraz bardziej spazmatyczne. Wszyscy przytupują, wyrzucają gwałtownie nogi lub podskakują przy sztywnych kolanach. Niektórzy wznoszą ręce do góry albo trzymają je przed sobą ugięte lub wyprostowane. Inni podczas największego napięcia emocjonalnego klepią się dłońmi po udach, drapią własne ciało, a gdy zabrzmią dzwonki, klaszczą w ich r y t m . Drżenie zaczyna się od dłoni, przesuwa się na ramiona i szyję. Potem podskakiwać zaczyna głowa, po­ chylając się na boki oraz w górę i na dół. H . G. Barnett wyśledził w chaotycznych z pozoru ruchach określone wzory, co skłania go do przypuszczenia, że nie są to ruchy całkowicie spontaniczne, gdyż ich koordynacja wymaga długiego t r e n i n g u . 20 Shakeryści śpiewają podczas obrzędu dwa rodzaje pieśni. Jedne są "wzorowane na katolickich i protestanckich pieśniach religijnych, których zbiory w tłumaczeniu na języki indiańskie misjonarze rozdawali wśród ludności katechizowanej. Drugi typ stanowią indiańskie pieśni glossolaliczne, które towarzyszą trzęsieniu się i wzmagają napięcie emocjonal­ ne. Najczęściej powtarzane sylaby w tych pieśniach to: ai, hai, hi, hoi, hu, i . Melodia zaczyna się od bardzo wysokich tonów i gwałtownie prze­ chodzi do bardzo niskich, a tempo stopniowo wzrasta. Między poszcze­ gólnymi sylabami śpiewający głęboko nabierają powietrza, które następ­ nie gwałtownie wydmuchują, co sprawia wrażenie zawodzenia lub łka­ nia . Trzęsienie się jest uważane za dar boży, który ma moc leczniczą. Jed­ nak również w sprawie interpretacji tej podstawowej części obrzędo21 20 Ibidem, s. 248-256. " Ibidem, s. 236-237. �142 EWA NOWICKA wości i doktryny nie ma wśród shakerystów jednomyślności. Spotkać można nawet przeciwników trzęsienia się wśród wyznawców kultu stworzonego przez Slocuma. Ci spośród shakerystów, którzy uznają B i ­ blię, trzęsienie się odrzucają, natomiast zwolennicy trzęsienia się potę­ piają Biblię i tych jest znaczna większość. Koncepcja rytualnego świętego trzęsienia się pochodzi od Mary Slo­ cum, żony Johna Slocuma. Gdy jej mąż leżał martwy, Mary w głębo­ kiej rozpaczy przeżyła szok, który objawił się w spazmatycznych drgaw­ kach. Drżąc konwulsyjnie zbliżyła się do łoża zmarłego i wówczas — jak się dziś opowiada — odzyskał on przytomność. Zmartwychwstanie Slocuma tłumaczone jest jako następstwo świętej mocy, którą Bóg ze­ słał na Mary w postaci drgawek. John Slocum początkowo niechętnie się odnosił do trzęsienia się, lecz wkrótce otrzymał wizję, w której Bóg mu objawił, że trzęsienie się ma wielką wartość. Następnie trzęsienie przyczyniło się do rozprzestrzenienia się shakeryzmu, gdyż wieść o cu­ downym leku, dającym wielką moc, pobudzała wyobraźnię Indian i spra­ wiała, że przybywali do kościoła Slocuma nowi zwolennicy z wielu są­ siednich i odległych plemion. Do nowego kultu Indian przekonywały przypadki cudownego wyleczenia z beznadziejnej choroby poprzez świę­ te drżenie. Trzęsienie się, które polega na wprowadzeniu się w stan ekstazy i częściowo niekontrolowanych zachowań motorycznych, ma ogromne znaczenie psychologiczne, a pośrednio i społeczne. Ekstaza daje w y ­ znawcom poczucie kontaktu z nadprzyrodzonym światem, a co za t y m idzie, przeżycie uczestniczenia w wielkiej sprawie, w ten sposób two­ rząc u Indian poczucie własnej wartości i osobistego znaczenia. Było to także czynnikiem działającym na rzecz wytworzenia się nowej solidar­ ności wśród Indian, gdyż wspólne zbiorowe przeżywanie emocjonalnej ekstazy wzmagało więzi wśród wyznawców shakeryzmu. Ekstatyczny rytuał shakerystów odrywa ich świadomość od codziennego życia i jego trudności przenosząc człowieka w świat wyższych celów i wartości. Obrzędowa strona shakeryzmu spełnia więc funkcję kompensacyjną w życiu wyznawców. Poza t y m gwałtowne ruchy i przeżycia podczas trzęsienia się dawały upust energii nagromadzonej w psychice pod wpły­ wem frustracji, którą Indianie odczuwali na skutek podporządkowania Białym. To zastępcze rozładowanie agresji może przeciwdziałać konflik­ tom, które powstają jako w y n i k agresywnych zachowań stanowiących mechanizm obronny w sytuacjach rodzących frustrację. Podkreślić należy, że znaczna część obrzędów shakerystycznych po­ święcona jest uzdrawianiu chorych. Tak silne zainteresowanie shake­ ryzmu uzdrawianiem może być wyjaśnione w kontekście zdrowotnych problemów, z którymi borykali się Indianie w ciągu swego kontaktu ze �INDIAŃSKI SHAKERYZM 143 społeczeństwem Białych. Liczne epidemie ospy, odry, kokluszu, a także szerzenie się gruźlicy dziesiątkowały plemiona Północnego Zachodu. Tra­ dycyjne szamańskie metody uzdrawiania, operujące elementami pierwot­ nej medycyny, były wobec tych chorób bezradne. Shakeryzm dawał na­ tomiast rytualne środki ich zwalczania. Moc leczniczą przypisuje się wie­ lu gestom,, które uczestnicy obrzędu wykonują podczas uzdrowieniowego spotkania. Wszystkie one mają swe źródło w szamańskich praktykach leczniczych. Można je poklasyfikować w następujący sposób: 1) nakła­ danie rąk, które służy umiejscowieniu choroby lub przeniesieniu boskiej mocy z uzdrawiającego na chorego; 2) drapanie, k t ó r e służy wydobyciu grzechu z ciała chorego; 3) dłubanie w ciele chorego w celu wydobycia przedmiotu magicznego będącego przyczyną choroby; 4) klepanie, które ma wprowadzić do ciała chorego moc; 5) wachlowanie przed twarzą cho­ rego, które ma powodować „wywianie grzechów"; 6) przysuwanie świe­ cy, której płomień ma chronić przed chorobą i magią. Shakeryści stosują te metody uzdrawiając nie tylko własnych w y ­ znawców, lecz również innych Indian. Często zresztą uzdrowienie jest przyczyną nawrócenia na shakeryzm. Mimo zewnętrznych zbieżności, sposób uzdrawiania przyjęty w shakeryzmie odbiega od wzorów tradycyjnego leczenia szamańskiego . Dawniej sam szaman starał się o uzdrowienie swego pacjenta, shake­ ryzm natomiast zakłada, że uzdrowienie może nastąpić przez zbiorowe działanie całej grupy podczas ekstatycznego rytuału. To zbiorowe dzia­ łanie na rzecz zdrowia jednostki rodzi przyjazne uczucia w obrębie gru­ py wyznawców, a także wśród wszystkich Indian wzmagając poczucie więzi lub nawet identyfikacji jednostki z grupą. Ważną częścią shakerystycznego obrzędu są procesje ze ściskaniem sobie rąk. Zgodnie z kierunkiem przeciwnym do ruchu wskazówek ze­ gara uczestnicy obrzędu obchodzą w dwóch rzędach kościół ściskając so­ bie wzajemnie ręce . Pierwotnie ściskanie sobie rąk było w shakeryzmie zupełnie świeckim rytuałem powitalnym; wchodząc do kościoła przed nabożeństwem wszyscy się w i t a l i ze sobą przez podawanie sobie rąk, co było zalecane przez misjonarzy, a także przez Johna Slocuma. Dopiero Louis, który po Johnie Slocumie był najważniejszym przywódcą shakeryzmu, uczynił ze ściskania sobie rąk rytuał religijny, stanowią­ cy część nabożeństwa. Niektórzy przywódcy lokalnych grup shakerystycznych zwracają u w a g ę na to, aby ręce ściskać sobie dokładnie i sta­ rannie, tak „aby diabeł nie mógł się między nie wśliznąć". Procesjom tym można przypisać funkcję tworzenia więzi w ramach grupy wyznaw22 2S 2 2 2 3 F r e n c h , op. cii., s. 394-395. В a r n e 11, op. cit., s. 228-231. �144 EWA NOWICKA ców. Wszyscy ściskają sobie dłonie dając tym wyraz wzajemnej życzli­ wości i zaufania. Poza t y m fizyczna bliskość, której doznają ludzie ściskający sobie ręce, tworzyć może poczucie bliskości psychicznej. Dla wzmocnienia więzi ważny jest też wspólny posiłek, który spo­ żywany jest w domu zbudowanym zwykle jako przybudówka kościoła lub w jednym z domów prywatnych po odbytym nabożeństwie. Jest to przyjęcie fundowane z dobrowolnych składek. Na tę ucztę zapraszani są przede wszystkim wszyscy goście, którzy licznie przybywają z dalekich nawet okolic . Wizyty wzajemne i wspólne ucztowanie likwidują nie­ ufność między poszczególnymi plemionami i grupami lokalnymi przy­ czyniając się do stworzenia więzi międzyplemiennej. Swą religię shake­ ryści uważają za religię Indian, wszystkich Indian, i w zasadzie tylko dla Indian przeznaczoną, dostosowaną do potrzeb i warunków, w któ­ rych Indianie się znaleźli. Shakeryści zauważają bowiem wspólnotę sy­ tuacji Indian bez względu na pochodzenie plemienne, i mówią, że obja­ wienie Johna Slocuma było darem Boga dla biednych ludzi. W ten spo­ sób shakeryzm przyczynia się do powstania i utrwalenia się świado­ mości przynależności do ponadplemiennej indiańskiej w s p ó l n o t y . Za­ tem więź, którą tworzy shakeryzm, jest więzią panindiańską, ponadplemienną, wykraczającą poza tradycyjne ramy więzi klanowej i rodzin­ nej. Jest to typ więzi, który ma szczególne znaczenie w dzisiejszej sy­ tuacji społeczności indiańskich, gdy zburzone zostały podstawy trady­ cyjnej klanowej i wielkorodzinnej oraz plemiennej więzi charaktery­ stycznej dla indiańskich społeczności pierwotnych. Gdy na mocy tak zwanego A k t u Nadania (Allotment Act) ziemię indiańską rozdzielono na małe działki, które przydzielono poszczególnym indiańskim rodzi­ nom, poderwana ostatecznie została tradycyjna indiańska zasada wspól­ nej plemiennej własności ziemi będąca podstawą plemiennej więzi. Od­ tąd Indianie gospodarowali na małych działkach własnej ziemi jako od­ rębne gospodarcze jednostki. Część Indian podjęła pracę zarobkową przy wyrębie lasu, połowach łososi lub ostryg. Podrywało to gospodarczą jed­ ność wielkiej — wielopokoleniowej i rozgałęzionej — rodziny podwa­ żając jej solidarność. W tej sytuacji więź ponadplemienna stała się dla Indian najistotniejszą podstawą odbudowy 'zdezintegrowanego społe­ czeństwa indiańskiego. 24 25 P R Z E Ś L A D O W A N I A I W A L K A O LEGALIZACJĘ Zarówno doktryna i obrzędowość, jak i wewnętrzna organizacja sha­ keryzmu ulegały w toku swego rozwoju wielu przemianom. Wierzenia 2 4 2 5 Ibidem, s. 315. F r e n c h , op. cit., s. 419. �INDIAŃSKI 145 SHAKERYZM i rytuały -wzbogacały się, a struktura organizacyjna uzyskiwała swój ostateczny kształt. Należy zaznaczyć, że shakeryzm formował się w wa­ runkach szczególnie niekorzystnych. Spotykał się mianowicie z, prześla­ dowaniami ze strony indiańskich szamanów, a także misjonarzy i admi­ nistracji. W naukach Johna Slocuma misjonarze chrześcijańscy widzieli po­ ważną konkurencję dla swej działalności prozelitycznej. Indiańskich sza­ manów natomiast shakeryzm otwarcie zwalczał, nie może więc dziwić, że byli oni do nowego kultu nastawieni wrogo. Część szamanów zresztą przyłączyła się do shakeryzmu znajdując w n i m dla siebie miejsce, część pozostała w opozycji. Misjonarze żądali, żeby shakeryści uznali zwierzch­ nictwo którejś z misji chrześcijańskich albo zaprzestali swych praktyk. Shakeryści nie, rezygnując jednak ze swej niezależności zaczęli się spo­ tykać potajemnie. "Władze administracyjne potępiały shakerystyczne praktyki jako szkodliwe dla zdrowia. Kierując się t y m i zarzutami admi­ nistracja w porozumieniu z misjonarzami wydała w Quileute dokument oficjalny „Regulations for Shakers Meetings". Sformułowano w nim na­ stępujące ograniczenia dla shakerystycznych obrzędów: 1. Spotkania nie mogą się odbywać w niedzielę po południu ani po zmierzchu. 2. Wolno odbywać spotkanie po południu w środę, lecz nie może ono trwać dłużej niż trzy godziny. 3. Dzieciom uczęszczającym do szkoły nie wolno uczestniczyć w spot­ kaniach. 4. Nie wolno używać dzwonków i innych instrumentów wywołują­ cych hałas poza jednym dzwonem wzywającym na nabożeństwo. 5. Pomieszczenia, w których odbywają się spotkania, powinny być dobrze przewietrzane przez otwieranie drzwi lub co najmniej dwóch okien. Dokument ten podpisał superintendent, Edwin M i n o r . Pierwsze dwa ograniczenia mają wyraźnie na celu zminimalizowanie wpływu spotkań shakerystycznych na udział Indian w nabożeństwach misyjnych. Pozostałe ograniczenia zmierzają do upodobnienia obrzędo­ wości shakerystycznej do nabożeństw chrześcijańskich. U plemion, które były żywo zainteresowane nowym kultem, prze­ śladowania nie zniszczyły shakeryzmu, a nawet wzmocniły go przez w y ­ tworzenie u jego wyznawców solidarności obronnej. Tam jednak, gdzie shakeryzm nie zapuścił jeszcze głębszych korzeni, szykany ze strony władz lokalnych i misjonarzy decydowały o dalszym rozwoju ruchu. Tak na przykład shakeryzm został stłumiony w plemieniu Nez Perce. 26 В a r n e 11, op. cit., s. 97. 10 — E t n o g r a f i a P o l s k a X V I z. 2 �146 EWA NOWICKA Przywódcy shakeryzmu w dążeniu do uzyskania oficjalnego uznania indiańskiej religii przez misje wprowadzili niektóre chrześcijańskie sa­ kramenty, jak chrzest, spowiedź, oraz pewne kościelne obyczaje. Aby dodać shakeryzmowi powagi, urządzali wielkie spotkania wzorowane na zebraniach sekt i odłamów chrześcijańskich. W zdobyciu legalnego sta­ tusu przez shakeryzm oraz w ukształtowaniu się jego wewnętrznej orga­ nizacji ważną rolę odegrał wspomniany już dr James Wickersham. Jako prawnik Wickersham mógł Indianom pomóc w formalnej procedurze lega­ lizacji. Ostatecznie shakeryzm uzyskał oficjalne uznanie ze strony władz w roku 1892. O R G A N I Z A C J A WEWNĘTRZNA W pierwszych latach istnienia shakeryzmu kierowniczą rolę odgry­ wał w n i m prorok John Slocum, uważany również za indiańskiego me­ sjasza. Wkrótce jednak rzeczywiste kierownictwo osiągnął jego uczeń, Louis Yowaluch, zwany też Louisem z Mud Bay. John Slocum nato­ miast pod koniec swego życia, o którym mamy bardzo niewiele infor­ macji, przestał się interesować losami założonego przez siebie kultu. Jego następca, Louis, wszedł wkrótce w poważny konflikt z Mary Slocum, która z n i m rywalizowała w zajęciu najwyższej pozycji przywódcy. Kon­ flikt dotyczył przede wszystkim sprawy pozornie błahej, a mianowicie kierunku poruszania się podczas kościelnych procesji — zgodnego lub przeciwnego do ruchu wskazówek zegara. W konflikcie zwyciężył Louis, lecz shakeryzmowi groził wówczas całkowity rozpad. Ostateczny zarys wewnętrznej struktury został shakeryzmowi nada­ ny w roku 1892, gdy uzyskał on legalizację. Wówczas to na trwającym w Mud Bay ogólnym spotkaniu z udziałem dr. Jamesa Wickershama zo­ stała ustalona w e w n ę t r z n a organizacja shakeryzmu, która uprzednio miała charakter zupełnie nieformalny. Louisa wybrano na najwyższe stanowisko biskupa. Na drodze wyboru wyłoniono kilku „starszych" włącznie ze Slocumem i Louisem. „Starsi" wyznaczyli 5 osób (w t y m Louisa i Johna Slocuma) na pastorów. Ustanowiono też wtedy urząd m i ­ sjonarza, nikogo jednak jeszcze nie wybierając na to stanowisko '. Za­ uważyć należy, że misjonarz w shakeryzmie spełnia inną funkcję niż w kościołach chrześcijańskich; jego zadaniem jest bowiem wzmacnia­ nie wiary u wyznawców, a nie nawracanie niewiernych. Ta zasadnicza luźna struktura shakeryzmu przetrwała do dziś, choć indiański kościół, który od tej chwili nosił oficjalną nazwę Shaker Church, przeżywał okresy prawie całkowitego rozpadu. W zasadzie na 27 27 Ibidem, s. 107. �INDIAŃSKI SHAKERYZM 147 jego czele stoi wyświęcony biskup, a kapłanami są również wyświęcani pastorzy. Zdarza się jednak, że funkcję biskupa i pastorów pełnią ludzie, którzy oficjalnie nie zostali wyznaczeni. Od roku 1905 do 1907, po śmierci Louisa, kościół shakerystów pozostawał bez biskupa i groziła m u całko­ wita dezorganizacja. Natomiast w latach 30-tych działało jednocześnie dwóch biskupów i dwa zespoły „starszych". Obecnie shakeryści organi­ zują coroczne ogólne spotkania latem lub jesienią, po zakończeniu zbio­ rów. Właśnie na takich zebraniach są wyświęcani biskupi i pastorzy. Z powodu różnic w interpretacji poszczególnych zasad doktrynalnych i obrzędowych powstawały w shakeryzmie odłamy, które szukały własnej drogi rozwoju. Jednak mimo luźnego i słabo sformalizowanego charakte­ r u organizacji kościoła shakeryzm zachował swą organizacyjną integral­ ność, a także — co może jest ważniejsze — wewnętrzną solidarność i po­ czucie więzi. Zwartość shakeryzmu wynika jednak raczej z więzi psy­ chicznej niż z formalnej struktury organizacyjnej. Shakeryzm, mimo swej luźnej struktury, może być dla Indian oparciem organizacyjnym w ich zdezintegrowanym społeczno-kulturowym świecie. Organizacyjnej stronie shakeryzmu można przypisać funkcję tworze­ nia nowej więzi w społeczeństwie indiańskim. Elementy organizacji sha­ keryzmu isą zrozumiałe przez odniesienie do sytuacji zakłócenia więzi społecznej wśród Indian obszaru Północnego Zachodu. Osadnictwo białych Amerykanów oraz zamykanie Indian w rezerwatach uniemożliwiło pro­ wadzenie tradycyjnego sposobu gospodarki zbieracko-łowieckiej, która opierać się musi o wielkie obszary naturalne. Zakłóciło to zarazem struk­ t u r ę społeczną i kulturę pierwotną. W powstałej organizacyjnej próżni shakeryzm stanowi nową formę zbiorowego działania. Shakeryści tworzą zwartą zbiorowość o wspólnych religijnych celach, o przestrzeganych normach postępowania, o poczuciu solidarności, o uznawanych wspólnie autorytetach i przywódcach. Dawny autorytet szamanów został podwa­ żony przez nauki misjonarzy, a władza świeckich przywódców plemien­ nych straciła na znaczeniu. W tych warunkach shakeryzm stał się bazą organizacyjną dla rozwoju w nowym kierunku społeczności indiańskich, stanowiąc zarazem oparcie psychiczne dla wykolejonych społecznie I n ­ dian. Funkcjonalne wyjaśnienie shakeryzmu, które zostało t u przedstawio­ ne, traktuje ruch ten jako wyraz mniej lub bardziej świadomie podejmo­ wanych dążeń w kierunku osiągnięcia społe-czno-kulturowej integracji oraz biologicznego przetrwania Indian jako ludu. Tworzy nowy typ wię­ zi religijnej i ponadplemiennej — jedynej więzi, która w istniejących warunkach może połączyć Indian. Próbuje zaradzić dezintegracji społe­ czeństwa indiańskiego poprzez likwidację niszczących skutków zderzenia społeczno-kulturowego. Shakeryzm jest więc zarazem organizacyjnym �148 E W A .NOWICKA tworem wypełniającym miejsce zburzonej więzi plemiennej, a także r u ­ chem społecznym o sformułowanym programie przemian kulturowych. W takich samych kategoriach warto rozpatrywać pejotyzm i religię proroka Handsome Lake'a, gdyż wszystkie te ruchy religijne wykazują wiele podobieństw zarówno w doktrynie, jak i w roli, którą spełniają w stosunku do współczesnego społeczeństwa Indian — roli przebudowy społeczno-kulturowej, odnowy więzi społecznej i organizacji życia i oso­ bowości Indian w zmienionych warunkach. Znaczenie shakeryzmu i jego miejsce w procesach społeczno-kulturo­ wych inne było oczywiście w końcu wieku X I X i inne jest dziś. W pierw­ szych dziesięcioleciach swego istnienia shakeryzm skupiał Indian pod­ danych najsilniej procesowi wykorzenienia z kultury plemiennej i akulturacji do wzorów społeczeństwa białego człowieka. Dziś jest inaczej; ruch ten skupia mniej zeuropeizowaną część społeczności indiańskich, która w mniejszym stopniu włącza się psychicznie do świata białego człowieka. Część młodych Indian, którzy zdobywają średnie lub wyższe wykształcenie, w ostatnich latach organizuje nowe formy protestu prze­ ciwko dominacji białego człowieka. Są to manifestacje, protestacyjne mar­ sze, a także tak zwane „Fish-Ins" — protestacyjne połowy na łowiskach, które wbrew prawom ustalonym w dawnych traktatach przekazane zo­ stały do eksploatacji przedsiębiorstwom rybackim należących do Białych. Dla wielu — a być może dla większości dzisiejszych Indian — forma reakcji na dominację białego człowieka, jaką stanowi shakeryzm, jest adekwatna do ich potrzeb. Narzuca się więc pytanie, dlaczego program kulturowej przemiany przybiera wśród Indian formę religijną. W znacznym stopniu wynika to z charakteru pierwotnego społeczeństwa indiańskiego, w którym powsta­ wanie nowych ruchów religijnych było zjawiskiem znanym, a innowa­ cje kulturowe często właśnie w formie religijnej się wyrażały. Zarazem jednak religijna forma ruchów adaptacyjnych ma głęboki sens psycholo­ giczny. Odwołanie się do pomocy sił nadprzyrodzonych w sytuacji włas­ nej bezsilności i bezradności wobec rozgrywających się wydarzeń daje Indianom psychologicznie pewne oparcie. Sitting Bull, prorok w Tańcu Duchów, innym indiańskim ruchu religijnym, oświadczył w 1890 roku na międzyplemiennym spotkaniu, że jeśli teraz siły nadprzyrodzone India­ nom nie pomogą, to są oni zgubieni. Wypowiedź ta dobrze ilustruje po­ stawy wielu Indian, również wyznawców shakeryzmu. Zaufanie, które pokładają w mocy boskiej, powoduje redukcję lęków i tworzy podstawę integracji osobowości. Religijną reakcję na dominację obcego społeczeństwa, jaką jest shake­ ryzm, możemy uznać za formę działania dostosowaną do sytuacji spo­ łeczno-gospodarczej, w której Indianie się znajdują. Nielicznej indiań- �INDIAŃSKI SHAKERYZM 149 skiej mniejszości niewiele pozostawiono dróg samoobrony w wielomilio­ nowym, przemysłowym i masowym społeczeństwie białych Amerykanów. Indiańska półmilionowa zbiorowość stanowi dziś margines życia społecz­ nego, politycznego i gospodarczego w Ameryce Północnej. E w a Nowicka THE INDIAN SHAKERISM A Summary Shakerism is one of the syncretic Indian religions in North America. Along with peyotism and the Iroquois religion of the prophet Handsome Lake, it is an important religious movement of the North American aborigines. I t was establish­ ed in 1881 by a young religious leader John Slocum, a member of the tribe Squaxin living in the region of iPuget Sound. On his deathbed Slocum had a mystical transe during which God revealed to him his order to propagate the new religion and to encourage the Indians to live in innocence. The religion became widespread among many tribes along the river Columbia and in Puget Sound area, and now it also flourishes in other Indian reservations. It is assumed that Shakerism was a reaction of Indian communities towards the white conquest and the foreign civilization of the white man. Shakerism was a creative and farsighted response of Indians of the North Western United States to social desorganization and disintegration brought by the contact with the pre­ dominating white impact. The constituent elements of shakerism, its doctrine, its ethics, its rituals and inner organization, can be considered in terms of such a creative response. Shakerism forbids alcohol, tobacco and gambling. These addictions used to be disastrous for health and family life and they degraded many Indians to the lowest social levels. Shakerism also forbids the traditional shamanism, as it destroyed mutual confidence among Indians. The rich ritual side of Shakerism also serves to support the weakened or destroyed social link. Common prayers and, above all, collective sacral shaking, brings about psychical states enhancing the feelings of solidarity and unity within the group of confessors. The new social link among the followers of John Slocum is also reinforced by the organizational framework of their church, adopted by shakerism during its development. The new link surpasses and replaces the tribal ties, once essential for the Indians and destroyed by contacts with the foreign white society. Tribes are no longer signi­ ficant social, cultural or economic units. A general Indian society is emerging and Shakerism contributes to the process. Shakerism is a syncretic religion, uniting several elements of old Indian cults and of Christianity. It is a result of social and cultural changes of Indian commu­ nities. Among them there are changes in attitudes towards the native and foreign cultures. Shakerism approves the borrowing of some cultural patterns of white man and it is not generally hostile towards white people. Thus it can be said that Shakerism is an adequate social and cultural response to the situation of con­ quest and alien influences. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6ea89f7d96d8ffa2b9766b34eaf60fcd.pdf 533d98cfc101b897a0e55d311a45ac5d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:749 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:690 Title A name given to the resource Obrzędowa i społeczna struktura wsi macedońskiej / ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.1, s.201-214 Creator An entity primarily responsible for making the resource Obrębski, Józef Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S T U D I A I M A T E R I A Ł Y „Etnografia P o l s k a " , t. X V I z. 1 JÓZEF OBRĘBSKI OBRZĘDOWA I SPOŁECZNA STRUKTURA WSI MACEDOŃSKIEJ Dane, które stanowią podstawę niniejszego artykułu, zostały zebrane w t r a k c i e pracy terenowej prowadzonej w latach 1932-1933 w okręgu p o r e c k i m (Poręcze) w jugosłowiańskiej Macedonii. Większość badań b y ­ ła prowadzona w e w s i Wołcze (31 gospodarstw, około 170 mieszkańców), w pobliżu G o s t i w a r u , jakieś 30 m i l od Skoplje. Miałem t u unikalną moż­ liwość badania t r a d y c y j n e j społeczności w i e j s k i e j n i e dotkniętej jeszcze wpływem nowoczesnych przemian. Artykuł t e n k o n c e n t r u j e się przede w s z y s t k i m wokół sposobów, j a ­ k i m i religia p r z y c z y n i a się do t w o r z e n i a zwartości grupowej oraz i n t e ­ gracji wspólnoty w i e j s k i e j w t r a d y c y j n e j społeczności w i e j s k i e j . Poprzez analizę skupioną wokół relacji między działaniami obrzędowymi a spo­ łeczną strukturą danej g r u p y chciałbym t u uwypuklić niektóre społecz­ ne f u n k c j e r e l i g i i . RELIGIA A LOKALNY SYSTEM WARTOŚCI W zasadniczych orientacjach życie religijne mieszkańców Wołcze jest wysoce pragmatyczne. Celem większości działań r y t u a l n y c h , związa­ n y c h zarówno z sacrum, j a k i projanum, jest spotęgowanie przychylności sił nadprzyrodzonych wobec mieszkańców w s i oraz ułagodzenie i c h p o ­ tencjalnie złej w o l i . A k t y r y t u a l n e i życie zgodne z r e l i g i j n y m i n o r m a ­ m i społeczności stanowią drogę do osiągania tego, co m a największe wartości w życiu w s i : pomyślności i dostatku, zdrowego i długiego życia, urodzajności ziemi i licznego stada, płodności kobiet, wszelkich sukcesów w osobistym i r o d z i n n y m życiu. W ethosie w s i te wartości egzystencjalne występują tuż obok wartości n o r m a t y w n y c h — nakazów m o r a l n y c h i wzorów „porządnego życia". Zarówno egzystencjalne, j a k i n o r m a t y w n e wartości mają określone konotacje r e l i g i j n e . To, co w życiu dobre, pochodzi od Boga, nadane ludzkości przez Twórcę i przyznane żyjącym pokoleniom a k t e m jego ła- �202 JOZEF OBHĘBSKI skawości. Jest istotną częścią boskiego porządku, do którego należą rów­ nież n o r m y społeczne. I c h r e l i g i j n a jakość m a n i f e s t u j e się poprzez r o ­ dzaj sankcji. Naruszenia moralnego k o d u społeczności mogą być t o l e r o ­ w a n e i n i e karane przez członków g r u p y , lecz n i g d y przez Boga i jego akolitów — świętych. Za łamanie moralnego k o d u zsyłają o n i k a r y : cho­ robę, śmierć, suszę, złe zbiory, s t r a t y w i n w e n t a r z u , powódź czy ogień. T a k więc k a r y nakładane przez siły nadprzyrodzone n a błądzącą l u d z ­ kość polegają przede w s z y s t k i m na pozbawieniu j e j wartości egzysten­ cjalnych. WIEŚ J A K O W S P Ó L N O T A R E L I G I J N A W i a r a i wspólny rytuał stanowią dla mieszkańców w s i ważną podsta­ w ę poczucia jedności g r u p o w e j . Widzą o n i siebie samych n i e t y l k o jako zespół k r e w n y c h , p o w i n o w a t y c h i sąsiadów, lecz także j a k o wspólnotę religijną. W i c h odczuciu każda wioska pozostaje w z u n i f i k o w a n y c h , o d ­ rębnych stosunkach z siłami n a d p r z y r o d z o n y m i , u t r z y m y w a n y c h poprzez system r y t u a l n y c h obrzędów, które stanowią część właściwej dla tej w s i t r a d y c j i . Wieśniacy mawiają: „Sto w s i — sto t r a d y c j i ' ' . T a k więc w roz­ ległym świecie chłopskiego c h r y s t i a n i z m u każda w i o s k a przedstawia autonomiczną całość. Uczestnictwo jednostki w p o n a d l o k a l n y m kościele o d b y w a się za pośrednictwem j e j udziału w obrzędach, j a k i e zwyczajo­ w o występują w danej w s i . Bardzo ważna klasa aktów r y t u a l n y c h t o zarotci, uświęcone zakazy związane z okresami świątecznymi obrzędowego kalendarza w s i , d o t y ­ czące pracy, jedzenia i i n n y c h czynności człowieka. Złamanie t y c h zaka­ zów pociąga za sobą nadprzyrodzone sankcje; są one szczególnie surowe, jeśli został przez t o obrażony któryś z ważniejszych świętych, k a r a może być wówczas nałożona n i e n a pojedynczego winowajcę, ale n a całą wieś. Przeto podporządkowanie się t y m n o r m o m n i e jest sprawą j e d y n i e obo­ wiązku religijnego j e d n o s t k i ; jest j e j świętą powinnością, zarówno wobec świata nadprzyrodzonego, j a k i wobec własnej społeczności, i stanowi p r z e d m i o t t r o s k i publicznej. Uświęcone zakazy stanowią tę część aktów r y t u a l n y c h , w których uczestniczą wszyscy bez wyjątku i obowiązkiem każdego jest i c h przestrzeganie. Jest t o -— w i c h p r z e k o n a n i u — zasad­ niczy c z y n n i k t r w a n i a i pomyślności wspólnoty. T a k więc, system za­ rotci całym s w y m działaniem czyni znak równości między świętym i spo­ łecznym, między wspólnotą religijną i grupą wioskową. U c h w y t n y m symbolem religijnego w y m i a r u w s i jest kościół. W t y m n i e w i e l k i m b u d y n k u n i e odbywają się żadne zbiorowe modły n i błaga­ nia — miejscowa t r a d y c j a n i e uznaje tej f o r m y ekspresji r e l i g i j n e j . M i ­ m o to, w r a z z otaczającym go cmentarzem jest kościół najważniejszym s a k r a l n y m miejscem w e w s i , c e n t r u m j e j duchowej zwartości. Ważne �OBRZĘDOWA S T R U K T U R A WSI MACEDOŃSKIEJ 203 obrzędy doroczne, n a przykład w święto O b j a w i e n i a Pańskiego (Trzech Króli), w r a z z towarzyszącymi i m zabawami i u c z t o w a n i e m odbywają się właśnie t u t a j . Także cmentarz jest ważnym c e n t r u m obrzędowym, m i e j ­ scem cyklicznie powtarzających się obrzędów pogrzebowych związanych z k u l t e m zmarłych. Cmentarz jest j a k b y odbiciem wewnętrznych podzia­ ł ó w w s i — lokalizacja grobów oddaje system tutejszych lineaży, s u b l i neaży i rodów. ORGANIZACJA DZIAŁAŃ RYTUALNYCH Jest k i l k a typów działań r y t u a l n y c h : celebracja świąt i okresów świą­ t e c z n y c h c y k l u rocznego, k u l t zmarłych, magia lecznicza, wróżby, modły i n d y w i d u a l n e , obrzędy (przejścia) związane z i n d y w i d u a l n y m c y k l e m życia, rozpoczynanie i zakończenie głównych zajęć gospodarczych, magia pogody, obrzędowe klątwy oraz czary. W Poręcz, podobnie j a k i w i n n y c h wsiach regionu, n i e m a f o r m a l n e j , wyspecjalizowanej i wydzielonej organizacji, która b y się opiekowała r e ­ l i g i j n y m i obrzędowym życiem g r u p y l o k a l n e j . N i e m a t u wioskowego kapłana a n i żadnej organizacji kościelnej oddzielonej od całokształtu ży­ cia wspólnoty, a n i też przypisania ról obrzędowych t y l k o do k i l k u w y ­ różnionych osób. Magiczno-religijna obrzędowość głęboko p r z e n i k a w s z y ­ s t k i e rodzaje świeckich zajęć i splata się z w i e l o m a elementami lokalnej k u l t u r y . Lecz obrzędowo-ekspresyjne, r e l i g i j n e zachowanie się i n d y w i ­ dualnego członka g r u p y nie jest sprawą jego osobistych skłonności. Role r e l i g i j n e n i e mogą być przedsiębrane przez jednostkę według własnego widzimisię. N i e mogą być p r z y j m o w a n e przez nią z p o w o d u j e j własnych i n k l i n a c j i . Są j e j one wyznaczane, przydzielane według zwyczajowych ustaleń, zgodnie z j e j statusem społecznym, z pozycją, jaką zajmuje w g r u p i e jako mężczyzna albo kobieta, dziecko albo dorosły, j a k o sąsiad, k r e w n y albo członek r o d z i n y . Przydzielanie ról obrzędowych n i e jest a n i przypadkowe, a n i n i e za­ leży od osobowościowej c h a r a k t e r y s t y k i jednostki. Jest ono związane ze społeczną strukturą g r u p y i z pozycją, jaką zajmuje w niej każdy z j e j członków. P o m i m o pozornie amorficznej i rozległej n a t u r y zachowań r e ­ l i g i j n y c h występuje zdecydowane zazębianie się ról obrzędowych i s t r u k ­ t u r y społecznej. J e d n y m z efektów tego s t r u k t u r a l n e g o uszeregowania ról obrzędowych jest wyłonienie się różnych, określonych s t r u k t u r a l n i e ugrupowań o charakterze kapłańskim, w różnym stopniu i w różny spo­ sób zaangażowanych w spełnianiu czynności obrzędowych. A k t y t e są n i e t y l k o w y r a z e m r e l i g i j n y c h uczuć uczestników i wspólnych wartości całej g r u p y , są one równocześnie odbiciem s t r u k t u r a l n e j k o n f i g u r a c j i danej społeczności: społeczności jako t a k i e j , j e j systemu lineaży, s t r u k t u ­ r y w i e k u i płci, systemu pokrewieństwa, r o d z i n y i gospodarstwa. �204 JOZEF OBRĘBSKI R O L E OBRZĘDOWE A P O Z Y C J A SPOŁECZNA Uderzającą cechą tutejszej obrzędowości jest dominująca rola, jaką w t y c h czynnościach odgrywają k o b i e t y . J a k k o l w i e k w obrzędach Trzech Króli — najważniejszych w c y k l u r o c z n y m — głównymi a k t o r a m i są mężczyźni, w e w s z y s t k i c h pozostałych działaniach r y t u a l n y c h n a scenie dominują kobiety, a w niektórych z nich, z zasady l u b faktycznie, są one j e d y n y m i i wyłącznymi uczestnikami. Zadziwiające jest to dominujące p r z y p i s y w a n i e ról obrzędowych k o b i e t o m , stoi ono b o w i e m w j a w n e j niezgodzie z pozycją k o b i e t w tej społeczności. Patrylinearność b o w i e m jest fundamentalną zasadą leżącą u podstaw organizacji g r u p y w i o s k o ­ w e j i systemu wspólnoty w i e l k o r o d z i n n e j , która jest dominującą formą życia rodzinnego. W t y m systemie, je d ynie mężczyźni wyprowadzający, poprzez agnatyczne lineaże i sublineaże, swe pochodzenie o d założyciel­ skiej p a r y rodowej żyjącej przez około 200 l a t y , posiadają pełne i n i e ­ zbywalne, przypisane miejscu urodzenia, p r a w o do wioskowego o b y w a ­ telstwa. I c h siostry i córki n i e są brane pod uwagę, j a k o że zgodnie z p a trylokalnością małżeństw i zasadą egzogamii są w y d a w a n e za mąż poza swą wsią rodzinną. T y l k o męscy agnatyczni p o t o m k o w i e założycieli w s i mają niepodważalne prawo> zamieszkiwania w e w s i , do dziedziczenia, d o użytkowania (zgodnie ze z w y c z a j o w y m p r a w e m własności) zasobów w s i , a także — zależnie od swej pozycji rodzinnej — do uczestniczenia w p o ­ d e j m o w a n i u decyzji w sprawach p u b l i c z n y c h za pośrednictwem r a d y w s i . Tego rodzaju system p a t r y l i n e a r n y czyni zdecydowane rozróżnienie pomiędzy pozycją mężczyzn — „tubylców", a pozycją kobiet — obcych; ich p r a w a i obowiązki są wyznaczane według i c h r o d z i n n y c h powiązań z mężczyznami. Społeczna niższość k o b i e t jest j e d n y m z zasadniczych elementów t e j k u l t u r y . Wyobrażenia dotyczące poczęcia, zaspokojenia seksualnego czy fizycznego podobieństwa rodziców i dzieci akcentują wiodącą rolę, jaką w p r o k r e a c j i odgrywają mężczyźni oraz j a k b y pomocniczą rolę k o b i e t y . Niższa rola k o b i e t y znajduje odbicie w l i c z n y c h obyczajach: w systemie nadawania i m i o n i posiadaniu i n d y w i d u a l n y c h przezwisk; sposobie adre­ sowania, o d d z i e l n y m stole dla mężczyzn i wreszcie w ograniczeniach n a ­ kładanych n a uczestnictwo k o b i e t w niektórych zebraniach t o w a r z y s k i c h . Zachowanie się k o b i e t w k o n t a k t a c h między płciami jest niezmiennie wyrażaniem mężczyznom należnego i m szacunku. We wspólnocie w i e l k o r o d z i n n e j kobieta-żona podporządkowana jest w i e l o k r o t n e j władzy sprawowanej n a d nią przez t z w . wewnętrzny krąg r o d z i n n y : teściową, teścia, męża i jego braci. Są o n i j e j z w i e r z c h n i k a m i — przydzielają j e j pracę, wydają rozkazy, nadzorują j e j zajęcia i k o n t r o l u ­ ją j e j prowadzenie się. Jedynie gdy osiągnie pozycję głównej gospodyni �OBRZĘDOWA STRUKTURA WSI MACEDOŃSKIEJ 205 w samodzielnym gospodarstwie w i e l k o r o d z i n n y m , ograniczenia, które utrzymywały ją dotąd w pozycji podporządkowanej, zostają zniesione, status zaś, j a k i osiąga, staje się porównywalny z pozycją j e j męża. Obrzędowe role mężczyzn i k o b i e t głęboko różnią się zarówno w aspekcie ilościowym, j a k też i jakościowym. Istnieje bliska współza­ leżność między przydziałem ról r y t u a l n y c h a systemem pozycji społecz­ n y c h . Znaczącym aspektem tego zróżnicowanego układu jest uzależnie­ n i e r o l i obrzędowej od pozycji zajmowanej przez danego członka g r u p y w systemie l i n e a r n y m , w systemie r o d z i n n y m i k r e w n i a c z y m l u b w spo­ łeczności l o k a l n e j . UDZIAŁ MĘŻCZYZN W OBRZĘDACH W c y k l u życia w s i , okresy świeckie, k i e d y t o ludzie pracują i zgod­ n i e z w y m o g a m i danej pory r o k u dbają o swe codzienne sprawy, p r z e ­ platają się z okresami świątecznymi, wypełnionymi zajęciami obrzędo­ w y m i i ceremonialnymi. W okresach świątecznych, niekiedy rozciągają­ cych się n a przeciąg k i l k u d n i , poprzez spełnianie aktów symbolicznych mieszkańcy w s i nawiązują więź ze wspólnym i najwyższym adresatem t y c h działań: ze światem n a d p r z y r o d z o n y c h sił i istot. Wieśniacy wierzą, że są one w t y m czasie szczególnie a k t y w n e i dlatego mogą się przyczy­ nić do pomyślności (albo nieszczęścia) g r u p y . Obrzędem, który należy wyłącznie do mężczyzn, jest ceremonia świę­ cenia w o d y związana ze świętem Objawienia. Obrzęd t e n t r w a przez t r z y d n i , z przerwą n a „dzień k o b i e t " — poświęcony pamięci zmarłych. W dorocznym c y k l u obrzędowym rytuał t e n s t a n o w i p u n k t szczytowy. N i g d y n i e może być pominięty czy zaniedbany i uchodzi za zasadniczy dla zapewnienia pomyślności i szczęśliwego życia w s i . Główną osobistością ceremonii jest tutejszy ojciec chrzestny — kum, określony przez mieszkańców j a k o „nasz w i o s k o w y kapłan". Urząd t e n jest „obieralny" n a bazie lineażu i n a zasadzie corocznej r o t a c j i p r z y ­ z n a w a n y jest j e d n e m u z trzech najstarszych lineaży, czyli kabile. Z a ­ zwyczaj mężczyzna dostatecznie silny, aby podołać t r u d o m obrzędu, w y ­ znaczany jest n a tę funkcję przez swój kabile. Kum w s i występuje j a k o pośrednik między lokalną wspólnotą r e l i g i j ­ ną a kościołem p o n a d l o k a l n y m . Obrzęd rozpoczyna się poświęceniem w o ­ d y przez księdza w p a r a f i a l n y m kościele, gdzie gromadzą się k u m o w i e z całego okręgu. Każdy kum dźwiga krzyż swojej w s i , który jest s y m b o ­ l e m zarówno sakralnej jedności w s i (i godności kuma), j a k też płodności, z d r o w i a i obfitości, które n a skutek działań r y t u a l n y c h mają być zapew­ nione w s i . Powracając do d o m u kum obchodzi wieś i ze stosownym błogosła­ wieństwem k r o p i zabudowania gospodarcze, b u d y n k i , pola, łąki, stajnie, �206 JOZEF OBRĘBSKI chaty i szałasy, sady i ule, a przede w s z y s t k i m mieszkańców w s i i i c h i n w e n t a r z , śpiewając: „ T y l e dzieci, i l e k r o p e l . J a k w i e l e jest k r o p e l , t a k niech będzie cieląt, jagniąt i koźląt. T a k w i e l e jabłek, t a k w i e l e pszczół. Niechże t u panuje zdrowie, pomyślność i dostatek. Każdemu i w s z y s t ­ k i m . A m e n " . Wchodzi do każdego gospodarstwa i w każdym oczekują, że k u m będzie h o j n y w błogosławieństwie. N i c , co żyje i m a d l a chłopa j a ­ kąś wartość, n i e może być przeoczone. Każdy członek gospodarstwa m u ­ si być p r z y t y m w s p o m n i a n y po i m i e n i u i w y m i e n i o n y w błogosławień­ stwie. W czasie n o c n y c h przyjęć, j a k i e odbywają się w każdym d o m u po obrzędzie, kum zachowuje się n i e j a k gość, lecz tak, j a k b y t o o n był go­ spodarzem. W t o w a r z y s t w i e s w y c h pomocników wchodzi do d o m u bez pukania, bez czekania n a zaproszenie siada d o przygotowanej s t r a w y i bez zaproszenia zaczyna jeść i pić, wznosząc toasty za z d r o w i e i p o ­ myślność głowy d o m u i jego rodziny. W przyjęciu uczestniczą wyłącz­ n i e mężczyźni. Taka sama ceremonia powtarzana jest w każdym d o m u , p r z y wzrastającej liczbie uczestników, j a k o że mężczyźni z w i z y t o w a ­ n y c h już domów przyłączają się d o orszaku k u m a . Następny dzień jest dla mężczyzn d n i e m p r z e r w y . Jest t o równo­ cześnie n a w s i dzień opłakiwania zmarłych. W ceremoniach uczestniczą wszyscy mieszkańcy, ale wyróżnione role pełnią t y l k o k o b i e t y . Dzień t e n zwie się „mały kobiecy dzień w o d n y " , w odróżnieniu o d trzeciego d n i a — „małego d n i a w o d n e g o " mężczyzn. Trzeci dzień tego c y k l u , zamykający ceremonię, kończy się ucztą i tańcami, które j a k w s z y s t k i e tego rodzaju celebracje, odbywają się n a m i e j s c o w y m cmentarzu. Główny obrzęd polega na i n t r o n i z a c j i nowego k u m a i przekazaniu m u krzyża w s i . Uroczystość rozpoczyna się procesją wokół kościoła prowadzoną przez ustępującego k u m a , w a k o m p a n i a m e n ­ cie dziewczęcych pieśni. Następnie w obszernej k r u c h c i e kościoła stary kum podaje krzyż n o w e m u , a b y t e n przechowywał go aż po przyszło­ roczny obrzęd. W t y m czasie zostają odcięte i rozdzielone głowom go­ spodarstw kawałki sznura, którym n a uroczystość święcenia w o d y p r z y ­ mocowane były do krzyża k w i a t y . A k t t e n jednoczy wszystkie gospodarstwa w posiadaniu u c h w y t n e g o s y m b o l u życzliwości sił m i s t y c z n y c h . Ponieważ podstawę obrzędu stano­ w i system l i n e a r n y (agnatyczny), rytuał t e n akcentuje odpowiedzialność mężczyzn za zwartość, t r w a n i e i d o b r o b y t g r u p y . Równocześnie daje w y r a z wszechobejmującemu poczucie wspólnoty ogarniającej potomków o w e j p a r y założycieli r o d u , i c h żony i r o d z i n y — włączając n a w e t t y c h , którzy odeszli ze w s i . Poprzez urząd k u m a pokrewieństwo duchowe, które jest najwyższą i najświętszą formą pokrewieństwa zostaje ustalone n a płaszczyźnie obrzędowej między w s z y s t k i m i członkami g r u p y , nieza- �OBRZĘDOWA STRUKTURA WSI MACEDOŃSKIEJ 207 leżnie o d i c h a f i l i a c j i l i n e a r n y c h . System lineażu w y n o s i mężczyzn. A l e symboliczne, duchowe pokrewieństwo usankcjonowane przez t e n s y ­ stem t w o r z y jednię ponad przedziałami, które na świeckiej płaszczyźnie utrzymują się w e wspólnocie n a skutek patrylinearności. OBRZĘDOWE R O L E KOBIET Większość obrzędowych czynności kobiet składa się z w y k o n y w a n y c h przez n i e l u b pod i c h k i e r u n k i e m t r a d y c y j n y c h obrzędów związanych ze świątecznymi okresami kalendarza ceremonialnego. Zarówno organizacja, j a k istota obrzędów kobiecych różni się zdecydowanie od obrzędów O b j a ­ w i e n i a . Po pierwsze bazą d l a organizacji obrzędowych czynności kobiet n i e jest a n i wieś j a k o całość, a n i lineaż, lecz g r u p a domowa. T y l k o niektóre obrzędy, o d p r a w i a n e przez miejscowe dziewczęta, są organizowane n a bazie sublineażu. Po drugie, inaczej niż w obrzędzie Objawienia, kobieca adeis-magia ochronna składa się z l i c z n y c h aktów r y t u a l n y c h , z któ­ r y c h każdy m a wysoce k o n k r e t n y cel i każdy jest d o k o n y w a n y oddziel­ nie. W niektórych w y p a d k a c h cele te pokrywają się z p e w n y m i zasadni­ czymi wartościami egzystencjalnymi społeczności: z d r o w i e m l u d z i , ży­ znością pól, płodnością inwentarza, obfitością mleka. W i n n y c h zadaniem poszczególnych aktów r y t u a l n y c h jest odstraszanie i t r z y m a n i e pod k o n ­ trolą p e w n y c h specyficznych nadprzyrodzonych l u b n a t u r a l n y c h złych sił, t a k i c h j a k diablica loszotija, nieokreślona zła istota powodująca więk­ szość chorób, w i l k i , które atakują stada, czy m y s z y wkradające się d o składów ziarna. Tego rozdzaju a k t y r y t u a l n e następujące k o l e j n o j e d n e po d r u g i c h przeprowadzane są w praznitci — „puste d n i ' ' okresu świą­ tecznego, k i e d y t o nakładane są święte zakazy, albo w smJedni — „święte d n i " , biesiadne d n i c y k l u . Adets-ochronne zabiegi magiczne cieszą się szacunkiem j a k o część t r a d y c j i w s i i są t r a k t o w a n e j a k o p r z y w i l e j nadany l u d z i o m przez Boga w celu umożliwienia i m k o n t r o l o w a n i a sfery sacrum i profanum stosow­ n i e do własnych przeznaczeń. Lekceważenie t r a d y c y j n y c h p r a w n i e p o ­ ciąga za sobą nadprzyrodzonej k a r y , a n i n i e wywołuje g n i e w u świętych, jednakże pozbawia wspólnotę p e w n y c h nadprzyrodzonych źródeł j e j bez­ pieczeństwa i d o b r o b y t u . Przestrzeganie i c h jest zasadniczo obowiązkiem m o r a l n y m , powinnością j e d n y c h członków wspólnoty wobec pozostałych. Główna odpowiedzialność za czynienie m a g i i ochronnej spoczywa n a żonie głowy rodziny. Niektóre czynności są wyznaczane przez nią, zgod­ n i e z p r a w a m i rytuału i jego symboliką, i n n y m d o m o w n i k o m : córce l u b s y n o w e j , s y n o w i l u b mężowi, b r a t u l u b siostrze, czy ojcu i córce. J e d ­ nakże większość czynności r y t u a l n y c h jest spełniana właśnie przez nią,, a już wszystkie są przeprowadzane pod j e j k i e r u n k i e m i nadzorem- �208 JŮZEF OBRĘBSKI Obrzędowe funkcje należą do j e j głównych zajęć. Większość prac k o ­ biecych, również przez nią k i e r o w a n a i nadzorowana, w y k o n y w a n a jest przez młodsze k o b i e t y wspólnoty d o m o w e j : synowe, córki i w n u c z k i . O n a ,sama n i e pracuje już w polu, a n i n i e pasie bydła. D o niej należy śledze­ n i e d n i i okresów świątecznych oraz umiejętna organizacja p r a c y i co­ dziennych zajęć w gospodarstwie. Za pomocą prostych aktów r y t u a l n y c h ogłasza ona rozpoczęcie i zakończenie okresów obowiązywania świętych zakazów. I wreszcie, w organizacji i d o k o n y w a n i u obrzędów r o d z i n n y c h ona właśnie g r a główną rolę, zajmując pozycję przed mężczyzną — głów­ n y m gospodarzem — s w y m mężem l u b synem. Role obrzędowe stanowią więc istotną część j e j wywyższonej pozycji. KOBIETY A KULT ZMARŁYCH Ważnym zespołem obrzędowym, gdzie znów dominują kobiety, są obrzędy i ceremonie związane z k u l t e m zmarłych. Mężczyźni n i e są w y ­ łączeni z t y c h obrzędów, ale t o właśnie role spełniane przez k o b i e t y sta­ nowią i c h trwałą, widoczną i wyrazistą treść. O d kobiet oczekuje się, że będą opłakiwać zmarłych dłużej niż mężczyźni, a zwyczaje pogrze­ bowe, których muszą przestrzegać, są ściślejsze i bardziej surowe. Czy­ nienie magiczno-religijnych p r a k t y k związanych ze śmiercią członka r o ­ d z i n y i jego pogrzebem także stanowi część i c h obowiązków. Szczególna odpowiedzialność ciąży n a n i c h w związku z organizacją obrzędów po­ grzebowych i prawidłowym przydziałem ról związanych z okazaniem pamięci po zmarłym. Przygotowują one przy t y c h okazjach strawę na ucztę, w d n i żałoby rozdzielają w i m i e n i u zmarłego jadło i inne d a r y , składają u g r o b u o f i a r y z jadła, owoców, wódki i kwiatów oraz uczestni­ czą w r y t u a l n y c h płaczach i lamentach, czasami aż przez t r z y l a t a po pogrzebie. Płacz żałobny jest j e d n y m z c e n t r a l n y c h i najbardziej rzucających się w oczy aktów r y t u a l n y c h zarówno n a r o d z i n n y c h , j a k i wspólnie orga­ n i z o w a n y c h przez całą wieś obrzędach k u czci zmarłych w „soboty zmar­ łych członków rodziny. Lecz obrzędowe wyrażenie uczuć r o d z i n y i postości mężczyźni mogą stać b l i s k o s w y c h r o d z i n n y c h grobów, mogą w y ­ rażać swój ból płacząc czy głośno zawodząc, czy też mogą zajmować się r o z m o w a m i z i n n y m i , wychwalając cnoty l u b opłakując cierpienia zmar­ łych członków rodziny. Lecz obrzędowe wyrażenie uczuć r o d z i n y i p o ­ czucia jedności między żywymi i zmarłymi — jest rolą kobiet. T a k i właśnie układ obowiązków akcentuje bilateralną zasadę więzi r o d z i n n y c h i pokrewieństwa. K o b i e t a jest zobowiązana do płaczu za członkami rodziny, w której się urodziła, r o d z i n y najbliższej ( p r o k r e a c y j - �OBRZĘDOWA S T R U K T U R A W S I MACEDOŃSKIEJ 209 nej) oraz wspólnoty r o d z i n n e j , d o której weszła przez małżeństwo. Ocze­ k u j e się o d n i e j , że w o d m i e n n y c h okresach opłakiwać będzie swego ojca i matkę, dziecko, męża, b r a t a i siostrę oraz kuzynów i swych l i c z n y c h p o ­ winowatych. ZNACHORKA I KOBIETA ŚWIĘTOBLIWA Wyrównywanie pozycji k o b i e t i mężczyzn poprzez układ ważnych obowiązków r y t u a l n y c h jest szczególnie widoczne w szacunku wobec m a g i i leczniczej. Jest t o obszar n i e m a l całkowicie zmonopolizowany przez k o b i e t y . M a g i a lecznicza jest e f e k t y w n a t y l k o w t e d y , g d y czyniona jest przez starszą kobietę, która n i e może już rodzić dzieci. Polega ona n a ca­ łym szeregu odrębnych czynności magicznych, z których każda o b e j m u ­ j e czynności m a n u a l n e i stosowne formułki, których dokładna znajomość jest niezbędna d o j e j p r a k t y k o w a n i a . A b y były w pełni e f e k t y w n e , za­ klęcia te p o w i n n y być przekazywane znachorce po l i n i i m a t k i : „mojej w i a r y i mojej k r w i " . Każda stara kobieta w e w s i z n a i stosuje magię leczniczą. Lecz b y osiągnąć pozycję prawa basnaritca — p r a w d z i w e j znachorki, k o b i e t a m u ­ si posiadać doskonałą znajomość całego z b i o r u obrzędów i zaklęć stosow­ n y c h n a różne dolegliwości oraz odpowiednie akcesoria swej sztuki, wśród n i c h poświęcony róg jelenia, za pomocą którego odpędza ona wszelkiego rodzaju złe siły i wreszcie p o w i n n a mieć ustaloną reputację skutecznej u z d r o w i c i e l k i . P o w i n n a ona umieć postawić właściwą diagno­ zę: czy dana dolegliwość powstała za przyczyną Boga, złych duchów czy czarów i zastosować o d p o w i e d n i rytuał łącznie z magią przeciwdziałają­ cą, dzięki czemu siła Czarnej m a g i i zostanie zniweczona, a j e j sprawca ostatecznie doprowadzony do śmierci. F u n k c j e znachorki są w p e w i e n sposób k o m p l e m e n t a r n e do f u n k c j i k u m a . I jeśli k u m m a do czynienia ze sferą świętości, t o obszarem, n a którym sprawuje swą władzę znachorka, jest nieświęte nadprzyrodzone podziemie złych sił i duchów. W niektórych wspólnie organizowanych obrzędach, j a k n a przykład zawiły w i e l c e rytuał wypędzania e p i d e m i i ze w s i , będzie o n a głównym organizatorem i wykonawcą czynności r y t u a l ­ n y c h . J e j praca jest uważana za funkcję publiczną i cieszy się dużym poważaniem: ona przecież „ocala" ludzi. Jej usługi są wynagradzane zazwyczaj je d ynie symboliczną zapłatą. Prawdziwą nagrodę stanowi okazywane j e j wywyższanie j e j pozycji spo­ łecznej. Osiąga ona p r z y w i l e j e przynależne poza t y m t y l k o mężczyznom. N i e m u s i wstawać n a i c h p o w i t a n i e . N a w s z e l k i c h zgromadzeniach p u ­ blicznych, j a k n p . przyjęcia ślubne, może się ona swobodnie mieszać z mężczyznami, siedzieć p r z y i c h stole, pić z n i m i wódkę i rozmawiać 14 — E t n o g r a f i a P o l s k a , X V I / 1 �210 JOZEF OBRĘBSKI z n i m i j a k równa. Jeśli m a ochotę, może n a w e t pozwolić sobie n a uży­ w a n i e wulgarnego języka, który przysługuje t y l k o mężczyznom. Podobnie w y s o k a pozycja, ciesząca się n a w e t większym prestiżem, może być osiągnięta przez kobietę w i n n e j kapłańskiej r o l i — w r o l i świętobliwej. K o b i e t a świętobliwa t o taka, która może komunikować się ze świętymi poprzez wizje i halucynacje. Podczas m o i c h badań w całym okręgu była t y l k o jedna taka kobieta — świętobliwa z Recane. Pozosta­ wała ona w kontakcie ze świętymi, którzy o b j a w i a l i się j e j i wyrażali swe zadowolenie, a najczęściej niezadowolenie ze spraw w s i . W s t a w i a ­ n i u diagnoz ludziom, którzy zwracali się ze s w y m i kłopotami po jej s k u ­ teczną pomoc, kierowała się głównie snami. Mogła w t e d y powiedzieć s w y m k l i e n t o m co robić: iść do kościoła z modlitwą i o f i a r a m i , czy do znachorki •— leczyć się. N i e płaciło się za j e j usługi, ale dary i pieniądze były zazwyczaj szczodrze składane w pobliżu swego rodzaju k a p l i c y , j a ­ ką zbudowała sobie dla m e d y t a c j i n a podwórzu, i do której udawała się po swe wizje. W s z y s t k i m t y m usługom towarzyszyły pouczenia n a t e m a t n a t u r y , jakości i właściwości świata nadprzyrodzonego. Jej d o m stał się ośrod­ k i e m myśli r e l i g i j n e j i r e f l e k s j i m o r a l n e j wyrażanej w sposób t r a d y c y j ­ n y . Jej główne zainteresowania były związane n i e t y l e z zachowaniem wartości egzystencjalnych, t a k cenionych przez chłopów, lecz z podsta­ w o w y m i wartościami n o r m a t y w n y m i społeczności chłopskiej. Głównym i wciąż powracającym t e m a t e m j e j n a u k była uświęcona n a t u r a zwycza­ jów społecznych i groźba nadprzyrodzonych k a r za złe prowadzenie się: „Bóg może wiele wybaczyć, ale święci są bardzo n i e c i e r p l i w i " . CZAROWNICTWO I JEGO SPOSOBY Czarownictwo znajduje się u podstaw obrzędowej skali. Jest a n t y ­ społeczne i m u s i być p r a k t y k o w a n e w u k r y c i u . Według wieśniaków, jego skuteczność w y n i k a z błogosławieństwa, j a k i m Bóg obdarzył pierwsze doświadczenia z czarną sztuką jeszcze w czasach m i t y c z n y c h . Czary są sztuką łatwą i n i e m a w n i c h n i c tajemniczego. Z p o w o d u prostoty s w y c h zaklęć, praktycznego symbolizmu, i c h zasady są znane praktycznie każdemu: zarówno k o b i e t o m , j a k mężczyznom. Jednakże p o d s t a w o w y m k a n o n e m tej społeczności jest to, że są one p r a k t y k o w a n e t y l k o przez kobiety, a „nigdy — nigdy przez mężczyzn": są one czynio­ ne przez „kobiety skąpe, pazerne, kobiety samolubne, k o b i e t y — czynią­ ce zło, k o b i e t y zawistne, k o b i e t y — czarownice". Są d w i e strony tutejszego c z a r o w n i c t w a : rzeczywiste p r a k t y k i i b a r ­ dzo rozpowszechnione podejrzenia o to. Ludzie mawiają: „kobieta, którą l u d z i e podejrzewają o czary, n i e m a być może z t y m n i c wspólnego. �OBRZĘDOWA STRUKTURA WSI MACEDOŃSKIEJ 211 I n n a zaś, n i g d y n i e b r a n a pod uwagę, t a jest czarownicą''. Rodzaje cza­ rów, j a k i e są obecnie stosowane, n i e są t a k pełne złej w o l i , j a k n a p r z y ­ kład magia miłosna powodująca, że dziewczyna ucieka z młodzieńcem, który jest j e j zupełnie n i e znany, albo magiczna kradzież m l e k a k r o w o m sąsiada osiągana przez nadużycie p e w n y c h t r a d y c y j n y c h p r a w . I n n e r o ­ dzaje czarów istniejące zawsze w sferze podejrzeń są znacznie poważ­ niejsze. Powodują one śmierć dzieci, bezpłodność kobiet, kłótnie r o d z i n ­ ne, niezgodę małżeńską, czy całkowite w y m a r c i e r o d z i n y . Zasadniczo p o ­ legają one n a antyspołecznym nadużyciu aktów obrzędowych i są p o d każdym względem przeciwstawne wobec p o d s t a w o w y c h zamierzeń i i n ­ t e n c j i właściwego rytuału w s i . C z a r o w n i c t w o w całym zakresie s w y c h p r a k t y k s t a n o w i mechanizm, poprzez który antagonizmy, zazdrość i animozje sprzeczne z zasadami r o ­ dzinnej i w i o s k o w e j solidarności znajdują s k r y t y , obrzędowy w y r a z , p r o ­ wadzący do i c h rozładowania. Szeroko rozpowszechnione podejrzenia 0 czary wskazują, że te antagonistyczne postawy są obyczajowo tłumione 1 przenoszone n a i n n y c h . Społeczny k o n t e k s t t y c h podejrzeń jest d o n i o ­ sły. Powstają one i osiągają w y s o k i e napięcie emocjonalne w stosunkach wewnątrz w i e l k i e j r o d z i n y , n p . między teściową a synową, czy między równorzędnymi k o b i e t a m i wspólnoty, t j . żonami b r a c i mieszkających r a ­ zem w systemie zadrugi. I c h wzajemne podejrzenia o nieczystą grę m a ­ ją swe źródło w p o d s t a w o w y m rozłamie tkwiącym w w i e l k i e j r o d z i n i e w związku z j e j p a t r y l i n e a m y m c h a r a k t e r e m : w rozdziale, j a k i i s t n i e j e między systemem pozycji, a solidarnością rodziny. Każdy członek g r u p y jest w sytuacji podzielonej lojalności: wobec g r u p y j a k o całości, wobec rodziny, z której pochodzi, wobec swej r o d z i n y małżeńskiej i wobec p o ­ zostałych r o d z i n małżeńskich, które wchodzą w skład wspólnego gospo­ darstwa. Te lojalności bywają czasem sprzeczne ze sobą. Szczególnie o d ­ nosi się t o do kobiet-żon, które są j a k b y poza nawiasem w grupie, i któ­ r y c h uczuciowe przywiązanie rodzinne nie zbiega się z uczuciami i c h mę­ żów. Ogranicza się ono do własnego zespołu małżeńskiego, lojalność zaś wobec g r u p y j a k o całości w stosunku do j e j „wewnętrznego kręgu", któ­ r e m u przysługuje a u t o r y t e t , n i g d y n i e jest całkowita. Reprezentują one odśrodkowe tendencje w grupie, przeważając antagonizmy i rywalizację, które nie mogą być wyrażone w j a w n y m zachowaniu. W miarę r o z r o s t u i starzenia się w i e l k i e j r o d z i n y , ze zmniejszającą się solidarnością j e j wewnętrznego kręgu i wzrastającą solidarnością składowych komórek małżeńskich, tendencje te prowadzą w końcu do podziału wspólnoty go­ spodarczej. Podziały te odbywają się w atmosferze kłótni i n i e j e d n o k r o t ­ n i e w akompaniamencie w z a j e m n y c h oskarżeń o czary „Kobiety dzielą rodzinę". �212 JOZEF OBRĘBSKI Związek kobiet z c z a r o w n i c t w e m jest zgodny zarówno z ogólnym w z o ­ r e m przydziału ról r y t u a l n y c h , faworyzującym kobiety, j a k też z niższą, podległą pozycją, jaką zajmują w e w s i i w rodzinie. PODSUMOWANIE Zagadnienie sposobów, j a k i m i r e l i g i a p r z y c z y n i a się do u t r z y m y w a ­ n i a zwartości g r u p o w e j , jest rozpatrywane przez analizę relacji pomię­ dzy strukturą społeczną a organizacją czynności obrzędowych. Posługu­ j e m y się t u pojęciem „wspólnoty r e l i g i j n e j " , j e d n o s t k i odrębnej i różnej o d „wspólnoty świeckiej" — społecznej. Wspólnota r e l i g i j n a w s i Wołcze w Macedonii nie stanowi g r u p y o roz­ budowanej s t r u k t u r z e . N i e m a t u i n s t y t u c j i kapłana, a n i żadnej f o r m a l ­ n e j organizacji, która opiekowałaby się życiem r e l i g i j n y m g r u p y l o k a l ­ n e j . „Religijna wspólnota" jest pojęciem a b s t r a k c y j n y m , sformułowanym w trakcie analizy ogólnego modelu k u l t u r y , i sprowadza się do w e ­ wnętrznie powiązanego systemu czynności r y t u a l n y c h i odpowiadają­ cych i m wierzeń, postaw i uczuć r e l i g i j n y c h podzielanych przez wszyst­ k i c h mieszkańców w s i . Organizacja czynności obrzędowych w y k a z u j e wyraźny związek ze strukturą społeczną. Podkreśla jedność g r u p y , znaczenie j e j p a t r y l i n e a r nego systemu, główną pozycję w i e l k i e j rodziny i wreszcie rodzinę b i l a ­ teralną i związki pokrewieństwa. Wybitną cechą jest dominująca rola kobiet w obrzędowości. Wyłączywszy najważniejszy obrzęd doroczny, wyłącznymi l u b głównymi a k t o r a m i działań obrzędowych są k o b i e t y . Przypisywanie kobietom ról obrzędowych jest uderzające przez swą jawną niezgodność z układem pozycji społecznych. W systemie p a t r y l i n e a r n y m , j a k i t u dominuje, istnieje ostre zróżnicowanie pozycji k o b i e t i mężczyzn, zarówno w e w s i , j a k w rodzinie kobieta zajmuje niższą i podporządkowaną pozycję. Społeczna niższość kobiety jest zasadniczym elementem tej k u l t u r y . Poprzez wyznaczanie ról i organizację czynności obrzędowych, b u ­ dowana n a świeckiej bazie s u p e r s t r u k t u r a wspólnoty religijnej pod za­ sadniczymi względami różni się o d wspólnoty świeckiej. Podstawowa różnica występuje w zakresie odpowiedzialności i solidarności społecznej. Wspólnota świecka jest niezrównoważona, rozdarta przez k o n f l i k t y , p o ­ dzielona przez rozłamy, obarczona ograniczającymi konsekwencjami sy­ stemu patrylinearnego. Wspólnota r e l i g i j n a przywraca równowagę. W e wspólnocie świeckiej mężczyźni mają pozycję nadrzędną, w r e l i g i j n e j o d ­ powiedzialność społeczną; a u t o r y t e t i władza zostają przeniesione na k o ­ b i e t y . Wspólnota świecka kładzie nacisk na pochodzenie w l i n i i męskiej. W j e j r e l i g i j n y m o d p o w i e d n i k u role r y t u a l n e wyznaczone na bazie l i - �OBRZĘDOWA STRUKTURA WSI 213 MACEDOŃSKIEJ neażu przekształcają się w stosunki symbolicznego duchowego p o k r e ­ wieństwa wiążącego wspólnym węzłem w s z y s t k i c h członków świeckiej społeczności. Nastawienie g r u p y r e l i g i j n e j jest bilateralne, co wyraża się w kulcie zmarłych. Wspólnota świecka jest wspólnotą żyjących. Wspól­ nota r e l i g i j n a obejmuje obecne, przeszłe i przyszłe generacje. We wspól­ nocie świeckiej rzeczy pożądane w życiu występują w niedostatecznej ilości i są rozdzielane bardzo nierównomiernie. W r e l i g i j n e j — są one symbolicznie pomnażane i dostępne każdemu. Wspólnota świecka w y k a ­ zuje tendencje do j e d y n o - i samowładztwa mężczyzn. Wspólnota r e l i g i j n a jest egalitarna i obejmuje w s z y s t k i c h . W opisanej społeczności w i e j s k i e j t e n s t r u k t u r a l n y s y n d r o m dostar­ cza funkcjonalnej zasady dla zrównania tego, co święte ze społecznym. Tłumaczył z angielskiego Witold Kowalski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4adb8172971550a9cd3f6966861b7664.pdf 916f0ef35dddee1f47d70f05b693944f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5039 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2000 Subject The topic of the resource przestrzeń społeczno-kulturowa przestrzeń - waloryzacja antropologia miasta - waloryzacja prrzestrzeni Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4674 Title A name given to the resource Waloryzacja centralnej przestrzeni malego miasta / LUD 2000 t.84 Przykład Sławkowa Description An account of the resource LUD 2000 t.84, s.115-126 Creator An entity primarily responsible for making the resource Odoj, Grzegorz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud. t. 84. 2000 (jRI.EGORZ (1)0.1 Uniwersykt ŚląsKi Filia w Cieszynie WALORYZACJA CENTRALNEJ PRZESTRZENI PRZYKLAD SŁA WKOWA MAŁEGO MIASTA. MieszkaJlcy miasta przypisują poszczególnym fragmentom otaczającej ich przestrzeni określone znaczenie i sens. Nieustanne doświadczanie, przeżywanie - a co za tym idzie - wartościowanie przestrzeni miejskiej prowadzi do powstania w ludzkiej świadomości trwa/ego obrazu miasta zawierającego liczne odniesienia symboliczne'. Wyjątkowe miejsce zajmuje w tym obrazie centrum będące "najbardziej rozległym, zróżnicowanym i skomplikowanym obszarem kulturowym, jaki wytworzyło społeczeJlstwo miejskie,,2. Centrum jest esencją miejskości, najpełniejszym jej wyrazem3. "Myśl o mieście - stwierdza Tadeusz Sławek - zakładać musi refleksję o pewnej centralizacji, punkcie, wokół którego skupiają się poszczególne elementy/ściany kryształu miasta a którego pozbawiona jest przestrzeJl nie będąca miastem,,4. Istnienie centrum sprawia, że miejska przestrzeJl jest czytelna i wyrazista, a znajdujący się w niej człowiek nie czuje się zagubiony. "Dopóki wiem, gdzie jest centrum - powiada przywoływany już Tadeusz Sławek - dopóty nie mogę się zgubić, bowiem nawet jeżeli chwilowo zapędziłem się w bezładny rejon podrzędnych uliczek przedmieść w których czuję się nieswojo, zawsze mogę odnaleźć się w "centrum", w którym panuje porządek prawa i światła,,5. Człowiek zawsze obawiał się przestrzeni bezładnej, z której nie wyłaniała się żadna struktura. Stąd też poszukiwanie trwałego punktu odniesienia umożliwiającego uporządkowanie i oswojenie amorficznej przestrzeni. Zdaniem Mircea Eliadego "odkrycie, bądź projekcja stałego punktu - centrum - równoważne jest stworzeniu świata"!'. W eseju poświęconym kategoriom przestrzennym I Z. Pióro. /c'k%~ia spo/ec::na nauka o struktllrach i ::achowaniach pr::estrzennych. w: Pr::eslr::etli spo/<'Cf!ńSlll'O.i' hm/ań ekologii spo/ec::nej. rcd. Z. Pióro. Warszawa 1982. s. 127-129. 2 A. Wall is. /n/órmmja i gwar. () miejskim c<'ntrum. Warszawa 1979. s. 18. J A. Wallis zwracal uwag;;. że ccntrum jest obszarem charakterystycznym dla wszelkich miast. tak współczesnych. jaK i historycznych: ..Centrum miasta pod rozmaitymi nazwami. takimi jak agora. forum. ryncK. plac Katcdralny. główna arteria miasta - jest od czasów biblijnych jego cz.;ścią podstawową. Nic znamy przYKładu ani jednego miasta pozbawionego ośrodka centralnego. Co wiycej. miasto bel centrum najwyraźniej nigdy nie było do pomyślenia. a czym świadczą traktaty tcoretyków budowy miast i projekty miast idealnych". A. Wallis, Miasto i przestrzeń, Warszawa 1977. s. 20R. 4 T. Sławek. Akro·A'ekro//'olis: Wvobra:':enia miejskiej pr::eslr::eni. w: Pisanie miasta, czytanie miasla. red. A. Z.:idlcr-Janiszcwska. Poznań 1997. s. 11. 'Tal1l:':e. s. 16-17. M. Eliade .. ~wiat. miasto. dom ... Znak" 1991. nr 12. s. 15. Ó �116 znakomity religioznawca podkreślał, że każda ludzka siedziba - dom, Wles, miasto ma w różnych kontekstach kulturowych wymiar sakralny, a w jej strukturze, o wyraźnie wyodrębnionym obszarze centralnym, przejawia się symbolika kosmiczna: "prawdziwy świat" znajduje się zawsze ,.pośrodku", w "centrum", gdyż tarn właśnie dokonuje się przeskok między poziomami, łączność .między trzema sferami kosmicznymi,,7, Bohdan .lałowiecki zalicza kategorię centrum do podstawowych archetypów, za pomocą których waloryzowana jest rzeczywistość przestrzenna. Według tego uczonego jest to trwaly i uniwersalny element kultury, głęboko zakodowany w ludzkiej psychice i doświadczeniu, przyjmowany bezrefleksyjnie na poziomie podświadomośct W europejskim kręgu kulturowym tradycyjna architektura miejska była wzorcem uporządkowanej i funkcjonalQej przestrzeni. Wyróżniała się w niej zwarta, racjonalnie rozplanowana strefa centralna. Usytuowane w niej budowle i miejsca posiadały rangę miejskich symboli o religijnym lub nadnaturalnym charakterze. Wyróżniary się "świątynia i zamek lub ratusz, które najczęściej stary naprzeciw siebie lub obok siebie, a wokół nich lub między nimi była przestrzeń wolna i zabudowana, stanowiąca rynek. Tak zaplanowane centrum było punktem odniesienia. Było osią miasta. Tu krzyżowały się sfery ziemskie i niebieskie, ludzkie i boskie, sacrum i profanum. Centrum organizowa10 życic miasta. Bylo ośrodkiem intensywnej działalności religijnej. społecznej. administracyjnej, artystycznej, handlowej,,9. Centrum utożsamiane z rynkiem decydowało więc o wizerunku i charakterze miasta, ujawniało ekonomiczną. polityczną i kulturalną pozycję jego mieszkallców. Wskutek postępujących procesów urbanizacyjnych dawna klarowność miejskiej przestrzeni uległa zamazaniu. Współczesne miasta odznaczają się raczej chaosem kompozycyjnym niż przejrzystym uporządkowaniem elementów. Historycznie uksztahowane centrum utraciło swe kulturowe i symboliczne znaczenie. stając się najczęściej peryferyjnym fragmentem miasta. Funkcje centrum przejęło tak zwane śródmieście bliżej nieokreślony obszar o umownych granicach, skupiający system skrzyżowall i przelotowych arterii umożliwiających szybki przepływ ludzi i pojazdów. W wielkich aglomeracjach poszczególne dzielnice mają swoje centra, co jeszcze bardziej komplikuje strukturę miasta. Badania socjologiczne wskazują, że taka rzeczywistość przestrzenna wywołuje u mieszkańców dużych miast zróżnicowane wizje kształtu i wielkości centrum. Jego obraz, pozbawiony określonych atrybutów, identyfikowany jest najczęściej z miejscami, w których koncentruje się zazwyczaj duża liczba przemieszczających się ludzi 10. Miasto bez wyraźnego punktu odniesienia przestaje być odbierane jako całość przestrzenno-kulturowa i w świadomości mieszkallców rozpada się na luźne fragmenty. Amorficzny obraz miasta o zredukowanej przestrzeni symbolicznej M. Eliade. Sacrum. mit. historie:. Wybór esejów. Warszawa 1970. s. 77. H. Jalowiecki. Pr=estr=efljako pamięĆ' ... Studia SocjologiC/.nc" 19X5. nr 2. s. 135-13 7. 9 L. Dyczcwski. Ku/lura po/sIw lF proces i!! pr=!!lI1ian. Lublin 1995. s. 239. 10 Por. !\. Bartoszek. L. A. Gruszczyński. M. S. SzczcpaJiski .. \litisto i lIIies=ko/'lil' It' spo/ec/'lej świadomości. Katowic=ani!! o Kotowicach. Katowiec 1997. s. 59-60. 7 8 �117 wpływa niekorzystnie na rcl<:cje między człowiekiem a przestrzenią, zmieniając w rezultacie charakter więzi międzyludzkich realizujących się na tym obszarzell. Swoistym fenomenem są mate miasta, w których po dzień dzisiejszy zachował się przejrzysty. harmonijny ład przestrzenny a wraz z nim zespół tradycyjnych symboli życie miejskiego. W tych - rzec można - historycznych układach urbanistycznych obszar ccntralny związany jest nieodmiennie z rynkiem. Jego ukształtowanie, architektura. zwłaszcza zachowane pomniki przeszłości, infrastruktura instytucjonalna decydują o specyfice i osobowości całego miasta. Rynek jest obszarem, na którym przebiegają najważniejsze procesy życia społeczności mCllomiasteczkowej. To właśnie tam mieszkaócy wchodzą ze sobą systematycznie w bczpośrednie styczności osobiste, zaspokajają swoje podstawowe potrzeby. uczestniczą w ważnych wydarzeniach społecznych, kulturalnych. religijnych. Przestrzell rynku, ze wszech miar odrębna od pozostałych części miejskiej przestrzeni. stanowi zwarte materialne ramy, w których, \v sposób szczególnie intensywny, funkcjonuje lokalna społeczność. Dla tej ostatniej jest to więc świat życia codziennego toczącego się w rzeczywistości przestrzennej, która .,jest jednym z elementów tworzących spektakl, to ona bo\viem tworzy zręby dekoracji i do niej, do jej cech odwołują się aktorzy w trakcie interakcji"I:>. Przedstav\ione powyżej - skrótowo siłą rzeczy - relacje zachodzące między ludźmi i zorganizowaną przestrzenią, miejskiego centrum mają być wstępem do zaprezentowania empirycznego materiału pozyskanego w trakcie badań etnograficznych w Slawkowicl'. Wychodząc z założenia, iż to dopiero społeczne rozumienie i ocena nadaje przestrzeni znaczenie i sensl~, badania te będą próbą spojrzenia na centrum Stawkowa oczami małej społeczności miejskiej. Podejście takie jest zgodnc z zasadą ustaloną przez Floriana Znanieckiego, który pisal: "Badacz kultury Illusi brać przestrzell ze współczynnikiem humanistycznym. tj. tak. jak jest doświadczana przez te podmioty ludzkie, których kulturę bada"15. Przedmiotem naszych zainteresowaJl była percepcja i waloryzacja centralnej przestrzeni ma/ego miasta - sposób jej odczuwania, interpretowania, oznaczania. II R. Dyoni/iak. K. Illanicka. !I. Kamirlskil..I. Nikolajew. I.. Pucek. Spolec::eJ1s/wo IV procesit! :miall. ;/(1/)".1" soc/ologii og,illlej. Krak(l\I - Szczecin - Zielona Góra 1997. s. 98-99. 12 1. Wódz .. ~i)()lec:Il{{ rola I'ces/celli - wproll'ad:enie do ro:wa:':aJ1socjologic::nych nad pr:eslr:ellią. II: I'r:eslr:e'; :lIacąca. SI lidia socjologicne. red . .I. Wódz. Katowice 1989. s. 20. l' BaJania terenom: II Slawkoll'ie proll'adlOnc s<\ od 1997 roku IV ramach obozów naukoIlych studcntów etnologii /. Filii Uniwersytetu SI'lskiego \I' Cieszynie. pod kierunkicm autora. Podięto je II cdu opracll\lania nlllllogralii problcmowej tcgo miasta. Przyjęto. że bądz.ie to studium /. pogranic/.a I:!no!ogii i socjologii na tClllat: ..Tożsamość kulturOlva społeczności lokalncj malc!!o miasta". l:r B . .lałolI iccki. ;/Illlcellie /JCeslr:elli ... Studia Socjologic/ne" 1991. nr 1-2. s. 51-67. I' ł'. I.naniedi. Socjologiclle {JodslUlrv ekologii lud:kiej ... Ruch Prawniczy. Ekonomiczny i Socjoiogiuny" 193X. z. I. s. 90. �118 Sławków leży w odległości około 45 kilometrów na północny zachód od Krakowa, na styku województw małopolskiego i śląskiego, nad Białą Przemszą. Jest to małe miasteczko, liczące w 1998 roku 6780 mieszkal1ców, a jego powierzchnia w obecnych granicach wynosi 3660 ha. Bogate i burzliwe dzieje tego starego, bo już w XłII wieku wzmiankowanego miasta, zadecydowały niewątpliwie o wykształceniu się w nim specyficznego klimatu i kolorytu, zarówno w wyglądzie zewnętrznym jak i w strukturze społeczno-zawodowej. Kultura Sławkowa, będąca odbiciem pogranicza między kulturą regionalną ziemi krakowskiej i śląskiej, odznacza się dużym stopniem tradycyjności, co jest charakterystyczne dla niewielkich społeczności małomiasteczkowych 16. Szereg dawnych zwyczajów i obyczajów wykazuje tu jeszcze żywotność, a niektóre formy tycia społecznego i wzory zachowall kulturowych wywodzą 7 się wprost z tradycyjnej kultury chłopskie/ . Sławków posiada dobrze zachowany układ przestrzenny, charakterystyczny dla miast średniowiecznych. Główny korpus miasteczka składa się z typowego, kwadratowego rynku z ulicami wybiegającymi pod kątem prostym z jego naroży. Pośrodku rynku znajduje się ratusz i remiza straży pożarnej, w narożniku pomiędzy Rynkiem Głównym a Małym zwraca uwagę okazała drewniana karczma z XVłII wieku z łamanym dachem, krytym gontem i podcieniami na murowanych kolumnach. Kościół parafialny zlokalizowany jest nieco poniżej rynku u wylotu ulicy Kościelnej. Sławkowski rynek jest funkcjonalny dla miasta, gdyż mieści Urząd Miasta, sklepy, restauracje, bar, w którym odbywają się dyskoteki, aptekę, niektóre punkty usługowe, Muzeum Regionalne. Mieszkająca w Sławkowie poetka Wanda Malinowska w wierszu "Przyjedź do nas" tak kreśli obraz swego miasta: "W naszym małym miasteczku tak jak w dużym, jest wszystko. Wśród wysokich topoli, otoczony grubym murem, stoi kościół z dzwonnicą. Styl gotycki z XłII wieku pod wezwaniem Podwyższenia i Świętego Mikołaja. ( ...) W środku rynku dumnie stoi Ratusz z wieżą i zegarem oraz historią okryta karczma, studnia - kryte gontami. Świętego Krzyża /6 /\. Szyfer, Badania e/nograjlcne II" spolecno.'ieiaeh IOhalmdl l11alveh l11ias/,w: Spolecności lokalnI! i ich pr~l!l11iaI/Y.Olsztyn 1980. s. 214-217. 17 Zob.: G. Oooj. Z\lyc:aje i obr~ędy dorocne ". 5i/mrhOll'il!. hadveje i 11'.lpólcesność. w: Slawków .. \Jol/ogra/la m/asla. n:o. r. Kiryk. Urząd Miasta Shl\\kowa (w oruku). �119 Przemierzając wolnym krokiem uliczki Sławkowa, czujesz wiatr historii i przyszłości, która buduje to miasteczko od nowa. Płynie rzeczka Biała Przemsza. W ieczoram i panuje cisza i spokój, tylko na wierzchotkach drzew ptaki prowadzą swoje kłótnie i świergoty. Przyjedź do nas, · . k ,,18 zo bacz to nasze ma ł e, spo k'oJne mlastecz 'o , Specytikę starej zabudowy Sławkowa, w której przeważają domy parterowe, częściowo drewniane, wpisane w regularną siatkę ulic, dobrze oddaje opis Sławkowianina Franciszka Piotra Kołpanowicza. autora niepublikowanej, pozostającej w maszynopisie. historii miasta: ,,Zachodnia i południowo-zachodnia część miasta, rozłożona tuż pod szq:ytem wzniesienia, posiada ulice proste i dosyć szerokie, natomiast przeciwległa jego połowa stanowi istną plątaninę uliczek krętych, krzywych, tak zwanych "kaczych" o silnym spadku terenowym. Okazowym tego przykładem jest ulica Zamkowa, wąski przesmyk nie nadający sit; do ruchu kołowego, wysoce charakterystyczny dła urbanistycznych zalożell grodu. ł to właśnie rozplanowanie pierwotnej zabudowy nadaje Sławkowowi cechę zabytkową, podkreśloną dodatkowo w zachowanych do dzisiaj dawnych nazwach ulic (Browarna, Gołębia, Kabania, Krakowska, Krzywda, Kwartowska, Młyilska, Podwalnia, Siewierska, Staropocztowa, Świętojailska, Walnia, Wikle, Zamkowa, Zatylna - obecnie Zakościelna i Zawalnia). ( ... ) Pierwotna zabudowa miasta w okresie piastowskim była w przeważającej części drewniana. ( ... ) Dopiero w czasach późniejszych jęły pojawiać się domy murowane, szczególnie w rynku i w przyległych doil ulicach. W zabudowie nie przestrzegano jednak linii prostych i nie pozostawiano wolnego miejsca na chodniki. Ta dowolność zabudowy sprawiła, że w wielu miejscach nawet jezdnie są zawężone, co obecnie bardzo utrudnia nowoczesną regulację ulic. Małe. przeważnie jednorodzinne domki, poprzegradzane ogródkami, nadają całemu miastu charakterystyczną cechę"lq. Rozmowy i swobodne wywiady jednoznacznie wskazują na istniejący w świadomości mieszkallców Stawkowa podział przestrzeni miasta na różne fragmenty, głównie jednak na część centralną oraz pozostałą. Centrum powszechnie jest utożsamiane z głównym placem miejskim - rynkiem, choć, i trzeba to wyraźnie zaznaczyć, niektórzy rozciągają obszar centrum również na ulice przylegle lub okalające rynek. Jak powiedział jeden z rozmówców "to jest rzecz oczywista w Sławkowie, że centrum zawsze był rynek i ten rynek IS l" W. Malinowska. /'I"::I/"d:: do IWS. II: ,\jlllWhowi" ma/ml·'lIl1\' s/OJicell1.... Slawków. b.r.w .. s. \O. F. P. Kolpam)11 iu. :1,'1l/\1"h(i1l'. /J::ieje millS/{[ i ::iemi s!l;\I'koll"skiej. Slawków 1971. s. 124· 126 (mas/,ynopisl. n kwsk iego. Lgl.cl1lplar/. / którcgo korl.ystałem. jcst własnością Pana Antoniego Mich- �120 taką rolę właściwie spełnia. Poza tym, poza otoczeniem rynku nie ma już żadnego zagęszczenia zabudowy, więc ta centralna cZ<tŚć miasta to jest jednak rynek z tymi uliczkami". Zasięg tak rozumianego centrum jest niekiedy precyzyjnie oznaczony, bowiem informatorzy zakreślają granice, które w ich wyobrażeniu oddzielają centrum od nie-centrum. Ilustruje to fragment najbardziej charakterystycznej wypowiedzi: "No, centrum Slawkowa, no to jcst rynek, i to już od pięciuset lat czy ileś to jest. To centrum to jest do ulicy Olkuskiej, tutaj ta ulica co leci to jest centrum, Wikle, Wał to jest centrum, no i z drugiej strony rynku Podwalnia, Zawalnia, o, to są właśnie dzielnice centrum wszystko. To znaczy na ulicy Wał kiedyś były wały obronne miasta, no bo to z tego powstała nazwa ulicy Wał, a wały były raczej w formie kola, w formie no tak nie dosłownie, ale w formie ko~a były. Wszystko to. co \V obrębie dawnych \Va~ów jest, to jest centrum, a wszystko co poza tym, no to nic, czyli peryferie by to by~, no, może nie tak jeszcze całkiem peryferie, alc to już jest poza centrum. A takie dzielnice poza centrum to są inne już, nie wiem jakby je można nazwać". Zwróćmy uwagę, że arbitralnie ustalona granica dwóch jakościowo różnych przestrzeni realnie nie występuje. Granicą są w tym wypadku istni~iące lub też nieistniejące elementy struktury miasta, które w wyniku subiektywnego wyboru człowieka zostały za nią uznane. Jak dowodzi Grażyna Ewa Karpii1ska do jej wykreowania "Wystarczy sama świadomość ludzka oraz pamięć zbiorowa przechowująca obraz granicy',20. Jednak nieodmiennie w przekonaniu zdecydowanej większości badanych zwarta struktura architektoniczna otaczająca rynek jest wizualną granicą przestrzeni centralnej .- co świadczy a podobnym stanie świadomości. Rynek zajmuje ważne miejsce w świadomości SIawkowian jako "naturalna" gwarancja idealnego, uporządkowanego obrazu miasta. W relacjach podkreśla się, że jest to zasadnicza jego część. ogniskująca całość życia miejskiego. "Rynek - mówią informatorzy - to centralny punkt, w którym wszystko się zbiega. nic nie zastąpi takiego placu w mieście"; "Rynek jest środkiem miasta, to tu jest całe skupisko imprez i różnych obchodów"; ,.Jest on w m ieście bardzo potrzebny, bo to jest przecież główny i najważniejszy punkt": "Rynek jest potrzebny. żeby społeczei1stwo miało się gdzie skupić. Na przykład w takich Katowicach rynek to jest skrzyżowanie tramwajowe i miasto jest chyba uboższe przez to, że rynku normalnego nie ma"; "Sławków to miasto, bo ma rynek, a w każdym mieście powinien przecież rynek być"; "Jak jest rynek to się człowiek czuje bardziej światowo, niż gdyby tak mieszkać na jakichś peryferiach bez rynku". Podobne wypowiedzi nie należą do rzadkości, a w wielu z nich łatwo można dostrzec przekonanie o swoistej wyższości cywilizacyjnej Sławkowa wobec pobliskich miejscowości i miast, które nie mają tradycyjnego rynku o wielofunkcyjnym charakterze. W odczuciu Stawkowian ich rynek, bądąc widocznym 20 G. E. Karpióska. Moje miejsce H' .~)l'iecie. w: Wobec kllIIIllT. ..ł.óc!zkic Studia Etnogralicznc" l. 35. 19%. s. 76. I'roh/emy amropologa . �121 dowodem dawnej świetności miasta, nobilituje mieszkańców jako "obywateli miejskich". Niech za przykład posłuży jedna z wypowiedzi: "Tak jak pamiętam od dziecka to zawszc było tu takie poczucie, że Sławków to jest miasto, w odróżnieniu od okolicznych wiosek okalających Sławków, czyli Bukowna, Podlipia, Krzykawy, Krzykawki, Strzemieszyc i tak dalej. I nawet ci ludzie okoliczni mówili: idę do miasta, a dużo ludzi przychodziło. Pamiętam jak ludzie ze Strzemieszyc (obecnie dzielnica Dąbrowy Górniczej - G. O.) boso chodzili do miasta na rynek sławKowski na jarmark. Rynek to był nasz wyróżnik. I dlatego uważaliśmy się za mieszczan i przez okolicznych ludzi też byliśmy tak odbierani. Chociaż to było miasteczko rolnicze, ludzie na co dzier'l pracowali w polu i nie różnili się od okolicznych mieszkaJlców wiosek. Ale mieli tę świadomość miasta". W niewielkich społecznościach małomiasteczkowych, zwłaszcza tych, które swym charakterem bardziej zbliżone są do lokalnych środowisk wiejskich niż wielkomiejskich, rynek, jako ważny wyznacznik "miejskości", ma istotny wpływ na kształtowanie się świadomości bycia mieszkańcem miasta. Sławkowianie, poprzez określenie swego stosunku do przestrzeni rynku, określają nie tylko samych siebic, lecz na bazie opozycj i rynek - "miejskość", brak rynku .,niemiejskość" kreują własny wizerunek w stosunku do innych. Jak już wspomniano znajduje to niekicdy odzwierciedlenie w poczuciu grupowej wyższości i odrębności wobec mieszkańców miejscowości, których układ urbanistyczny i sposób zorganizowania przestrzeni nie wskazują na historyczne tradycje miejskie. Jedna ze starszych mieszkanek Sławkowa, mówiąc z dumą o historii i architekturze swego miasta, kOllCZąC swój wywód, z wyraźną ironią dodała: ,.Ci naokoło tu to byli rolnicy, chlopi, jak przyszły żniwa to tylko na naszym rynku było slychać jak klepią kosy. To był jeden wielki stuk, a teraz zmieniło się, już nie ma chłopów tylko pallstwo wszystko". łnna rozmówczyni, komentując fakt włączenia w roku J 977 Sław kowa w obszar administracyjny Dąbrowy Gómiczej, co spowodowało utratę praw miejskich na okres 7 lat, stwierdziła, że stało się tak, bo ,.przecie w tej Dąbrowie rynku nie mieli to musieli sobie Sławków zabrać", Nadmienić należy, iż Dąbrowa Górnicza do rangi miasta została podniesiona dopiero w 1916 roku, pozostając do tego czasu osadą przemysłową - co wielu badanych Sławkowian nie omieszkało zaznaczyć. Niemal wszyscy indagowani mieszkańcy Sławkowa wyrażali się z nieukrywaną dumą a swoim rynku, podkreślając jego specyficzne walory architektoniczne, zabytkowy charakter oraz oryginalny układ przestrzenny porównywany przez niektórych z rozplanowaniem rynku krakowskiego. Przeważnie wysoko oceniano też estetykę i czystość na centralnym placu miejskim, przy jednoczesnym dość częstym negatywnym waloryzowaniu okalających go uliczek, głównie ze względu na opłakany stan techniczny niektórych budynków i dziurawą nawierzchnię dróg. Być może właśnie dlatego ulice te w większości przypadków nie były zaliczane do miejskiego centrum. W powszechnym przekonaniu zespół urbanistyczny rynku, jako najbardziej wyróżniający się w przestrzeni miasta, uznawany jest za atut i wizytówkę �122 Sławkowa, godną zaprezentowania osobom przyjezdnym. Przecież ,.wiadomo. że trzeba pokazywać to, co jest na rynku, bo to jest taki jakby front miasta. Jak do pana ktoś przyjdzie to też chyba chce się pan pokazać z jak najlepszej strony i ja też uważam, że, jakby na to nie patrzeć. zawsze będę chciał pokazać to swoje gniazdko, no wie pan, trochę tak z lepszej strony". łstnieją zasadnicze związki pomiędzy zachowaniami społecznymi a rodzajem i kształtem przestrzeni, w której te zachowania zachodzą21. Specyficzna forma zorganizowanej zabudowy, jaką jest centralny plac miejski, wyraźnie stymuluje formy styczności międzyludzkich, określone praktyki. normy i wzory społeczne. Rynek to obszar wspólny wszystkim mieszkallcom miasta. W sposób najbardziej intensywny dochodzi tam do systematycznych. bezpośrednich kontaktów osobistych, które w innych częściach miasta byłyby niemożliwe, bądź prawie niem07liwe. Znaczna część mieszkaóców przebywających codziennie w przestrzeni rynku zna się przynajmniej z widzenia - anonimowość zachować jest raczej trudno. Dość łatwo też rozpoznać obcych - przyjezdnych z innych miejscowości, na przykład "tych ze wsi przyjeżdżających tu na zakupy". Ponieważ przestrzeń centralna pełni funkcję ośrodka handlowego, naj częstszą przyczyną przebywania w niej są właśnie zakupy, i to nierzadko zakupy codzienne. Jest to także obszar, w którym się pracuje i załatwia formalności urzędowe. Obok ściśle użytkowego charakteru. rynek zyskał stosunkowo wysoki walor w oczach mieszkallców Sławkowa jako miejsce spotkałl, spacerów, sie· dzącego wypoczynku a nawet rozrywki. "Jest to miejsce spotkaJl wielu, wielu ludzi, tych, którzy po prostu nie mają co robić i siedzą na ławkach, i tych którzy spotykają się przy okazji zakupów. załatwiania różnych spraw. Tam następuje zawsze jakieś większe zgromadzenie ludzi, no i różne imprezy lam się odbywają"; "szczególnie ci emeryci, renciści, młodzież na rynku się spotykają z różnych powodów. no i tam wymieniają poglądy, dyskutują, rozmawiają". Niektórzy, zwłaszcza najstarsi, dla których rynek przestał być już światem życia codziennego, traktują go jako przestrzell odświętną. IIustracją takiej postawy może być następujący ti'agment wypowiedzi: "Ja tam jut mało bywam, main tu zajęcia koło domu. Jedynie w niedzielę siedzę tam na tych ławkach i marnuję czas". Jedną z zasadniczych cech małomiasteczkowych społeczności lokalnych jest bezpośredni charakter kontaktów międzyludzkich, które sprzyjają dość wysokiemu poziomowi kontroli społecznej i mogą wplywać unifikująco na indywidualne zachowania, Widać to dość wyraźnie w przestrzeni centrum, gdzie obowiązuje pewna skonwencjonalizowana gra społeczna. Chyba najdobitniej powiedziała sil; na ten temat jedna z rozmówczyJl: ,.Jak się jest już na rynku. to już nie wypada coś przy ubraniu poprawiać, tak wyraźnie oczywiście, albo udawać, że nie widzi się kogoś. Trzeba stanąć, pogadać. niekiedy nawet przysiąść na ławce, jak jest coś więcej do obgadania. No i wie pan, że tu się wszystko widzi i wszystkich, jak kto ubrany, jak wygląda. Ja bym powiedziała. że tu ""y- 21.1. Wódz. op.ci/ .. s. 9-23. �123 trzeba się tak bardziej oticjalnie zachowywać, nie tak jak na ulicy przed domem albo w podwórzu", Badani silnie podkreślają, że pobyt w strefie centrum wiąże się z wyjątkowo mocno odczuwaną presją lokalnej opinii społecznej. Brak prywatności i świadomość bycia obserwowanym stwarza charakterystyczny klimat, który świetnie oddaje dosadny limeryk zatytutowany "Sławkowski Rynek": "Tu wszystko się dzieje publ iczn ie, z niczym nie skryjesz się, synku, tu nawet psy się kochają O) wprost przed Ratuszem na Rynku"--. Codzienne obcowanie z krajobrazem centrum sprawia, iż obszar ten jest odczuwany jako dobrze znany, dający poczucie "swojskości" i "bycia u siebie". W dużej mierze jest on uważany przez mieszkallców za strefę zapewniającą fizyczne i psychiczne bezpieczeństwo. Jak mówią ,jest tam więcej ludzi, palą się światła, jest bardziej przestronnie". Miejsca odczuwane jako niebezpieczne umieszczane są poza przestrzenią centrum. Jest to południowo-wschodni rejon miasta - trójkąt wyznaczony od rynku po osiedle bloków przy ulicy PCK i rzekę Przemszę. Rozmówcy wskazują, że to ,.labirynt wąskich, opustoszałych, niedoświetlonych uliczek o nierównej powierzchni gdzie można się czuć niepewnie". Jako niebezpieczne traktowane są także okolice stacji kolejowej, ..bo leżą na odludziu". Z przeprowadzonych rozmów i obserwacji wynika, że rozchodzące się od rynku uliczki, pełne zaułków i ciemnych zakamarków, mogą powodować, zwłaszcza po zmierzchu, niepokój, a nawet uczucie zagrożenia. W strefic tej bowiem występuję miejsca, w których skupiają się "ludzie z marginesu" pijący alkohol i zachowujący się niekiedy agresywnie. Nieokreślony lęk zmusza częstokroć przechodn ia do przyspieszen ia kroku. W przestrzeni centralnej można już poczuć się pewnie. Obaw nie wzbudza tu nawet zjawisko swoistego "zawłaszczania" pewnego fragmentu przestrzeni rynku przez grupki mężczyzn jawnie spożywających tanie wina. "A czego się mam bać - mówi starsza kobieta - wszyscy Illnie tu znają, dziell dobry mówią, nawet ci co tu nalawkach pod ratuszcm od rana siedzą z winem". Widok pijących w samym centrum miasta spotyka się jednak z ostrą krytyką mieszkańców. Ich zdaniem a jest to powszechna opinia - jest niedopuszczaJne, aby rynek, a więc wizytówka miasteczka, był sceną zjawisk społecznej patologii. Sławkowianie obawiają się, że Illoże to doprowadzić do powstania negatywnego obrazu miasta i jego III ieszkaI1ców. Rynek to przestrzell, z którą kojarzone są bardzo osobiste doznania i uczucia. W dużej części są one związane z przeżyciami z okresu młodości, które do dziś wyzwalają w ludziach nostalgiczne wzruszenie. Jak żaden inny fragment przestrzeni miejskiej, obszar ccntralny posiada szczególną intensywność znaczeli, dając poczucie zadolllowienia, a w rezultacie identyfikacji z miastem i jego przestrzenią. Wskazują na to liczne wypowiedzi: "Najczęściej chodzę :: K, Pol<;pa. S/(/\I'AOInA' Url/"/.:. IV: ,'''/awkowie ma/owal/y .... s. 44, �124 na spacer w stronę rynku, wtedy przypominam sobie lata młodości"; "Tutaj pod tymi lipami umawiałam się z moim nieżyjącym już mężem"; "to stąd właśnie wyruszaliśmy całą paczką nad Przemszę, żeby się zabawić"; ,.Kiedyś po spacerze na rynku, wszyscy spotykali się w karczmie, teraz tak już nie ma"; "Boże drogi, jak tak idę po tym rynku, to tak nieraz sobie myślę: tego już nie ma, tamtego już nie ma, ile tych ludzi już poumierah Boże święty ... "; "Zawsze jak tu przyjeżdżam, a jestem na rynku, to moja młodość mi się zawsze przypomina, te pierwsze randki ... i w ogóle". Sławkowianie wyodrębniają w przestrzeni rynku obiekty, które uznają za symbole miasta jako całości. Wyjaśniają, że obiekty te są łatwo w przestrzeni rynku dostrzegalne i na tyle specyficzne, iż najbardziej kojarzą się ze Sławkowem. Powszechnie wskazuje się starą karczmę zwaną "Pierwochą", ponadto odrestaurowaną drewnianą studnię oraz ratusz. Wymienia się też - choć stosunkowo rzadko - budynek Muzeum Regionalnego, a także siedzibę Towarzystwa Miłośników Sławkowa. Osiemnastowieczna karczma ma dla społeczności tego miasteczka znaczenie wyjątkowe, jako najbardziej charakterystyczny, wręcz reprezentacyjny element rynku. W potocznej świadomości karczma uznawana jest za "reklamówkę" i "główny zabytek" Sławkowa. Jej wizerunek bardzo często pojawia się na widokówkach, drukach okolicznościowych, plakietkach, różnych obwieszczeniach i reklamach informujących o lokalnych wydarzeniach społecznych i kulturalnych. Potwierdza to znaną tezę, że "Ważność poszczególnych obiektów określa częstotliwość, z jaką ukazują się na fotografiach. W ten sposób powstaje piramida popularności wybranych elementów centrum, co wywiera znaczny wpływ na jego obraz w społecznej świadomości,,2.'. Jak wskazują wypowiedzi, niespotykany kształt i okazały wygląd sprawiają, że budynek karczmy skupia na sobie uwagę przybyszów i jest jednoznacznie kojarzony ze Sławkowem. Rozmówcy eksponowali walory estetyczne i unikatową architekturę starej karczmy, wskazywali na jej symboliczną wartość historyczną. W ich przekonaniu obiekt ten, poprzez ścisły związek z lokalną przeszłością, przywołuje obraz dawnej świetności i prestiżu miasta, mówi o jego historycznym znaczeniu. W opinii pewnej części badanych, stara karczma uchodzi za ważny, a według niektórych nawet najważniejszy, element lokalnego dziedzictwa kulturowego jako unikatowy przykład "sławkowskiego stylu architektonicznego", który jest tu uważany za symbol odrębności, oryginalności i wysokiego poziomu rodzimej kultury. N ierzadko sądy motywujące szczególne znaczenie nadawane sławkowskiej karczmie wynikały z osobistych przemyśler'l popartych znajomością lokalnej historii i kultury. Przeważały jednak dość stereotypowe opinie będące niejako wtórną interpretacją poglądów i hipotetycznych ustaleń miłośników i znawców miejscowych tradycji. Niejednokrotnie argumentem uzasadniającym sąd było powoływanie się na ich bezpośrednie wypowiedzi bądź teksty zamieszczane w lokalnym periodyku. Zacytujmy tutaj choć krótkie frag21 A. Wallis. In/órmacja i gwar .... s. 103-104. �125 men ty artykułów, które ukazywały się w "Kurierze Sławkowskim". W jednym z nich czytamy: "Zwiedząjąc nasze miasteczko widzimy na pierwszym planie okazałą budowlę w rodzinnym stylu - niewątpliwie naj piękniejszą z do dziś zachowanych karczem (podkl". moje - G. O.) - karczmę sławkowską z XVIlI wieku,,24. Inny autor pisze: "z naszej karczmy nie bez powodu zwanej "Pierwochą" (czyli pierwszą) brali wzór budowniczowie wznoszonych szeregu innych tego typu obiektów w Polsce ( ... ). Bo dzieła architektonicznego w drewnie, godnego naszej "Pierrochy", póki co nie znajdzie Europa nigdzie ( ... ). Nawet u Witkiewicza ( ... ) Styl Zakopiański, sprawia wrażenie "zlepiellca", zbudowanego również z form o naszym rodowodzie sławkowskim". W innym miejscu ten sam autor pisze: "Tę samą wysokość co i zabudowa ulic, posiadała kolumnada rynku i karczma "Pierwocha", a projektujący ją posiadał wiedzę wywodzącą się z odległych tradycji budowniczych greckich świątyń,,25. Niebagatelny wpływ na kreowanie w potocznej świadomości Sławkowian obrazowo metaforycznego wizerunku karczmy ma niewątpliwie twórczość rodzimych literatów-amatorów. Autorzy piszący o karczmie, afirmując symboliczną rangę, starają się dać malownicze i sentymentalne opisy jej wyglądu. Akcentuje się również lokalizację budynku - w przestrzeni centralnej, .,na pierwszym planie miasteczka" (określenie pochodzi z wcześniej cytowanego tekstu), co wydatnie podnosi rangę obiektu i dodaje mu splendoru. (Podobną postawę można zresztą dostrzec w wielu wywiadach przeprowadzonych w Sławkowie). Zacytujmy fragment wiersza: "Sławkowska austeria. Które pokolenie patrzy na te podcienia, dach łamany, polski? O znaczeniu jej świadczy samo położenie w centrum miasta (podkl". moje - G. O.), przy trakcie krakowsko-bytomskim. ( ... ) Wtedy to w osiemnastym wieku zbudowano fundamenty, a potem ściany i dach stromy ... Każdy, kto zwiedził miasto, zna tę karczmę, zwaną austerią - tę perłę sławkowskiej korony,,26. W wielu utworach motyw karczmy pojawia się w formie zmitologizowanej, gdzie wiedza historyczna miesza się z legendą i anegdotyczną powiastką wszak wyobraźnia poetycka nie cofa się przed subiektywizmem i nie dba o dokładność. Marcin Czerwillski pisze, że legendowe opowieści związane z obiektami architektonicznymi (najczęściej zabytkowymi) wiążą miasto z historią, przydając mu dziejowej chwały, powagi zasług i określając jego indywidualność. Wpływają też pozytywnie na integrację mieszkańców, zwłaszcza H H. Hauzer. Po::najmy ::abvtki nas::ego miastec::ka. Karc::ma :: XVIII wieku, "Kurier kowskf' 199~nr34. 15 K. Szumem .. ·Irchileklura s/mvkowskim chlebem pisana. Karczma -., Pierwochq" ..Kurier Slawkowski'" 1994. nr 34. 16 A. Miehnicwski. S/mvkowska austeria. w: S/awkowie malowany ...• s. 24. Slaw::wana, �126 w małych miejscowościach. "Odgrywają one rolę w nieco tajemniczym procesie, który nazywamy identyfikacjąjednostki z grupą, przejściem odja do my,,27. Sławkowskiej karczmie poświęciłem nieco więcej uwagi nie tylko dlatego, że stanowi wyróżniający się, uznawany za szczególny element centrum, ale przede wszystkim dlatego, że związana jest z szeregiem znaczell kulturowych i symbolicznych, których nie posiada żaden inny obiekt w przestrzeni miasta. Jak się okazuje, utrwaliły się one głęboko w świadomości Sławkowian, a więź łącząca lokalną społeczność z symbolicznym obrazem karczmy jest ważnym czynnikiem wywołującym w mieszkallcach poczucie emocjonalnej łączności ze swoim miastem. Przedstawiony materiał empiryczny wydaje się potwierdzać wcześniejsze, bardziej ogólne ustalenia o charakterze teoretycznym. Tak więc centralna przestrzeń miasta swym znaczeniem wykracza poza odniesienia czysto funkcjonalne. Rynek - tradycyjny moduł w strukturze małego miasta, jest wspólną wartością przestrzenną, z którą mieszkaJ'lcy kojarzą swoje pojęcie miejskości. Jest to obszar silnie naładowany treściami symbolicznymi, z którym identyfikacja kształtuje i utrwala poczucie tożsamości z całym miastem, jego kulturą i historią. Celem opracowania było ukazanie tylko wybranych procesów społecznych i kulturowych związanych z przestrzennym funkcjonowaniem lokalnej społeczności małomiasteczkowej. Problematyka ta ~ wciąż mało rozpoznana - wymaga dalszych intensywnych badat'l empirycznych i uściślell teoretycznych. Winna też stać się przedmiotem zainteresowat'l różnych dziedzin wiedzy, wśród których szczególną rolę może odegrać etnologia. Grzegorz Odoj VALORISATION Of TIlE CENTRAL SPACE IN A SMALL TOWN AS EXEMPLIfiED BY SLAWKÓW (Summary) The article aims to present selected social and cultural procc,se, connected with the spatial functioning of the local community of a small town. The author has analysed Stawków. a town with 7,000 inhabitants. 45 km north-west ofCracow. Slawków is an e:\amplc ofa small town with a clear and harmonious spatial order that contains a set of traditional symbols of municipal life. The author's intention was to look at Slawków with the eye, of it, inhabitant:;. The author describes the division ofthe town's space. as perceived by the inhabitallls. The focus is on the market square in the town's centre. which symbolises the "urban" character. shapes the image of the town as well as the social-spatial behaviours. In this place meunings arc purticularly intense: they help one feel like at home and, eventually, idcnti(y with Ihe town. The buildings found in the market square. with distinct architecture and function (particularly the old inn. wooden well, town hall) are believed to be the symbols ofthe town treated as a wholc. 27 M. Czenvillski. Życie po miejsku, Warszawa 1974. s. 182. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/435a328b6d2c16b72033c3db5e4f2c25.pdf 429ac07766866285461e487e741ce35f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6095 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2011 Subject The topic of the resource etnologia polska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5683 Title A name given to the resource Piętnaście lat ośrodka etnologicznego na Uniwersytecie Śląskim/ ETNOGRAFIA POLSKA 2011 t.55 Description An account of the resource Etnografia Polska 2011 t.55 s.5-21 Creator An entity primarily responsible for making the resource Odoj, Grzegorz Language A language of the resource pol., ang. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A R T Y K U Ł Y „Etnografia Polska”, t. LV, 2011, z. 1–2 PL ISSN 0071-1861 GRZEGORZ ODOJ Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Śląskiego, Cieszyn PIĘTNAŚCIE LAT ISTNIENIA OŚRODKA ETNOLOGICZNEGO W UNIWERSYTECIE ŚLĄSKIM PROLOG Zainteresowania tradycją kulturową Górnego Śląska sięgają XIX wieku, kiedy to podjęto pierwsze próby dokumentowania i opisu kultury ludowej tego regionu. Efektem tych poczynań są notatki z podróży, zapiski działaczy społecznych i narodowych oraz zbiory pieśni i opisy wsi. Amatorski charakter tych pionierskich prac, pozbawionych przecież naukowej systematyki, nie obniża ich wartości i znaczenia jako cennych materiałów źródłowych dla współczesnych badaczy (zob. Bazielich 1973, s. 711–728). Zorganizowane i systematyczne badania nad śląską kulturą ludową rozpoczęły się w drugiej dekadzie XX wieku i wiązały się z powstałym w 1927 roku w Katowicach Muzeum Śląskim. Istotne znaczenie dla prowadzenia etnograficznych prac badawczych miało poparcie Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie, co zaowocowało licznymi publikacjami oraz pierwszymi znaczącymi wystawami ekspozycji etnograficznych. W tym też okresie rozrósł się poważnie krąg badaczy i powiększyła ilość zgromadzonych materiałów. Perspektywy dalszego rozwoju śląskiej etnografii stworzył założony w Katowicach w roku 1934 Instytut Śląski, który zainicjował badania i ważną działalność wydawniczą. Ukazały się wówczas pierwsze monografie etnograficzne oraz syntetyczne opracowania podsumowujące ówczesne dokonania i precyzujące profil dalszych badań na tym obszarze. Szczególnie inspirująca była wydana w 1936 roku rozprawa Mieczysława Gładysza, późniejszego dyrektora Muzeum Górnośląskiego, pt. Stan i potrzeby nauki polskiej w zakresie etnografii (1936). Autor, postulował w niej podjęcie planowej i systematycznej działalności naukowo-badawczej, która swym zasięgiem powinna była objąć kulturę ludową całego Górnego Śląska. Wskazywał jednocześnie na potrzebę stworzenia na Śląsku stałego ośrodka badań etnograficznych. Po II wojnie światowej, wysunięte przez Gładysza propozycje badawcze realizowały nowo powstałe lub reaktywujące działalność śląskie muzea, które nie tylko �6 GRZEGORZ ODOJ gromadziły dokumenty i eksponaty, tworząc kolekcje etnograficzne, ale także rozpoczęły organizowanie zespołowych badań terenowych nad tradycją kulturową Śląska. Badania te obejmowały zarówno Beskid Śląski, rejony przemysłowe Górnego Śląska, jak i Opolszczyznę. Muzea, obok działającej przez wiele lat Komisji Etnologicznej przy Śląskim Instytucie Naukowym w Katowicach i Biblioteki Śląskiej, stały się więc głównymi placówkami naukowo-badawczymi zajmującymi się kulturą ludową i folklorem na Śląsku. Pracujący w tych instytucjach etnografowie, archeolodzy, historycy stworzyli warsztat naukowy, który stanowił oparcie dla realizacji późniejszych starań o utworzenie studiów etnologicznych na powstałym w 1968 roku Uniwersytecie Śląskim. O potrzebie takich studiów mówiło się wśród śląskich etnologów od początku funkcjonowania tej uczelni. Orędownikiem tej idei był między innymi Leszek Dzięgiel, współtwórca i pracownik Muzeum Wsi Śląskiej, późniejszy kierownik Instytutu Etnologii Uniwersytetu Jagiellońskiego. PIERWSZE INICJATYWY Działania zmierzające do utworzenia studiów etnologicznych w Uniwersytecie Śląskim zostały zapoczątkowane w latach 1980. Były one związane z wprowadzeniem w Filii Uniwersytetu Śląskiego w Cieszynie na kierunku „pedagogika pracy kulturalno-oświatowej”, w ramach przedmiotów „wiedza o kulturze” i „praktyka śródroczna”, wykładów i ćwiczeń praktycznych z etnologii polskiej, sztuki ludowej i wiedzy o kulturze ludowej Śląska. Równocześnie, podjęto badania społeczności przemysłowych, które realizowano podczas obozów naukowych po trzecim roku studiów. W latach 1978–1986 zorganizowano, pod kierunkiem Ireny Bukowskiej-Floreńskiej, osiem takich obozów w Rybnickiem i Katowickiem. Badano wybrane aspekty tradycyjnego systemu kulturowego, a głównym tematem badawczym była funkcja tradycji w społeczeństwie zindustrializowanym. Zebrane materiały empiryczne przyniosły konkretne efekty w postaci licznych prac magisterskich o profilu etnologicznym, szeregu artykułów i publikacji (np. Bukowska-Floreńska 1980; 1985; 1986; 1987; 1988). Równolegle, prowadzono prace magisterskie na różne tematy szczegółowe, dotyczące rodziny, zwyczajów, obrzędów, sztuki ludowej, twórczości niezawodowej, systemu wartości w rodzinach, problematyki świadomości tożsamości kulturowej. Badania te rozszerzono na grupy mniejszościowe, a terytorialnie także na Dolny Śląsk i cały obszar południowej Polski. Po przekształceniu w 1994 roku „pedagogiki pracy kulturalno-oświatowej” na specjalność „animacja społeczno-kulturalna” powołano, w ramach tej specjalności, obok profili „ekspresji twórczej” i „językowo-literackiego”, profil „etnologiczno-regionalny”. Wprowadzono na nim przedmioty kursowe z zakresu etnologii ogólnej, etnologii Polski i Europy, sztuki ludowej, muzealnictwa, wiedzy o Śląsku, wykłady monograficzne i etnograficzne seminarium magisterskie. Równolegle, w Instytucie Wychowania Muzycznego cieszyńskiej Filii Uniwersytetu Śląskiego działał Zakład Teorii Muzyki i Folkloru, którym przez wiele lat kierował Kazimierz Dygacz, �PIĘTNAŚCIE LAT ISTNIENIA OŚRODKA ETNOLOGICZNEGO W U.Ś. 7 a po nim Alojzy Kopoczek. W 1996 roku Zakład ten został przekształcony w Zakład Folklorystyki Ogólnej i Stosowanej pod kierunkiem Karola Daniela Kadłubca. Zakład prowadził badania z zakresu folkloru śląskiego, głównie muzycznego, ze szczególnym uwzględnieniem Beskidu i regionów pogranicza. Na przełomie lat 1980. i 1990. do Alojzego Kopoczka i Krystyny Turek dołączył ze swoimi badaniami Karol Daniel Kadłubiec. Prace badawcze nad procesami asymilacji społeczno-kulturowej rodzin polskich na pograniczu polsko-czeskim prowadziła w tym czasie Halina Rusek. Drugim ośrodkiem w Uniwersytecie Śląskim, który zajął się antropologią kulturową Śląska był Instytut Nauk o Kulturze przy Filologii Polskiej UŚ, prowadzony przez Ewę Kosowską przy współpracy etnologa Edwarda Jaworskiego i folklorysty Dionizjusza Czubali. W tych dwóch środowiskach naukowych, katowickim i cieszyńskim, zrodziła się myśl o powołaniu studiów etnologicznych. Wielu śląskich etnologów i socjologów zdawało sobie sprawę z faktu, iż rosnące tempo zmian społeczno-kulturowych na obszarze Górnego Śląska wymaga prowadzenia skoordynowanych, systematycznych i szeroko zakrojonych badań przez powołany do tego specjalistyczny ośrodek badawczy. Brak takiego ośrodka ciągle odczuwano, czego wyrazem było wymowne stwierdzenie Doroty Simonides: „Nie wystarczą doraźne badania muzeów, komisji etnologicznych – czy zakładów folklorystyki w instytutach filologii polskiej. Górny Śląsk zasłużył na jedną stałą placówkę naukowo-badawczą, której głównym celem byłaby z jednej strony rejestracja i archiwizacja przeszłości, z drugiej – obserwacja teraźniejszości, wszystko to zaś po to aby wytyczyć wyrosłe z dobrej tradycji drogi przyszłości. Postulat ten nadal czeka na realizację” (Simonides 1986, s. 49). Początkowo, oba ośrodki miały bardzo ograniczoną kadrę specjalistów. Ostatecznie jednak, Cieszyn okazał się w swych staraniach bardziej prężny. Uformowała się tu grupa ludzi o wykształceniu etnograficznym, regionalistów i historyków kultury zajmujących się zagadnieniem tradycji kulturowej. Atutem tego zespołu była świadomość dobrego zaplecza naukowego w działach etnograficznych śląskich muzeów, takich jak muzeum w Bytomiu, Zabrzu, Rybniku, Cieszynie i Wiśle, a także dorobku uzyskanego podczas obozów naukowych prowadzonych przez Irenę Bukowską-Floreńską i materiału folklorystycznego zgromadzonego w Zakładzie Folklorystyki Ogólnej i Stosowanej. Oparciem była także współpraca z Zakładem Badań Etnikum Polskiego w Republice Czeskiej przy Uniwersytecie Ostrawskim. Ważny był również profil prowadzonych badań – funkcjonowanie tradycji kulturowej we współczesnym społeczeństwie ze szczególnym uwzględnieniem pogranicz kulturowych. Zespół ten, składający się z ośmiu samodzielnych pracowników naukowych wyłonionych z dwóch Instytutów: Instytutu Nauk Społecznych i Nauk o Kulturze oraz Instytutu Pedagogiki Muzycznej, podjął konkretne starania w celu uruchomienia w Uniwersytecie Śląskim pięcioletnich studiów etnologicznych kończących się magisterium. Należy tu wymienić profesorów: Irenę Bukowską-Floreńską, Alojzego Kopoczka, Karola Daniela Kadłubca oraz dziekana wydziału Katarzynę Olbrycht, która od samego początku patronowała tej inicjatywie, i ówczesnego prorektora Filii Kazimierza Ślęczkę. W 1994 roku przygotowano założenia i program studiów, wzorując się częściowo na �8 GRZEGORZ ODOJ programie ogólnopolskim (głównie na modelach funkcjonujących w Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie i Uniwersytecie im. A. Mickiewicza w Poznaniu), a także na specyfice regionu, prowadzonych tu badaniach i potrzebach społecznych. Sięgnięto również, za pośrednictwem Karola Daniela Kadłubca, do wzorów etnologii praskiej. W skład rady, która opracowała koncepcję kierunku, weszli: prof. dr hab. Katarzyna Olbrycht – jako Dziekan Wydziału, prof. dr hab. Irena Bukowska-Floreńska – etnolog, prof. dr hab. Wiesława Korzeniowska – historyk kultury, dr Halina Rusek – socjolog kultury, prof. dr hab. Alojzy Kopoczek – etnomuzykolog, prof. dr hab. Karol Daniel Kadłubiec – folklorysta, prof. dr hab. Edmund Rosner – filolog i regionalista, prof. dr hab. Michał Heller – historyk kultury (w 1996 roku do rady dołączył prof. dr hab. Ryszard Kantor – etnolog, w 1997 roku etnolog prof. dr hab. Zygmunt Kłodnicki; w roku 1996 pracę podjęli asystenci: mgr Grzegorz Odoj i mgr Andrzej Peć). Uzasadniając specyfikę programową studiów etnologicznych w Uniwersytecie Śląskim, Filii w Cieszynie, stwierdzono, że ma ona charakter zarówno uniwersalny, jak i specyficzny, co uwarunkowane jest lokalizacją studiów. Podkreślając specyfikę geograficzno-historyczną całego Śląska, zwrócono szczególną uwagę na pograniczne usytuowanie Śląska Cieszyńskiego, „na którego tradycje kulturowe miały wpływ procesy historyczno-polityczno-kulturowe od początków państwowości polskiej i czeskiej, a później niemiecko-austriackiej i węgiersko-słowackiej. Obserwuje się dlatego tutaj pluralizm kulturowy, w tym zwłaszcza religijny i językowy oraz etniczny. Kulturowy obraz tego pogranicza tworzy większość polska i czeska, które po przeciwnych stronach granicy przechodzą w mniejszości. Są tu także inne grupy etniczne: Słowacy, Niemcy, Cyganie, byli Żydzi. Dlatego badanie procesów etnicznych i zjawisk kulturowych oraz procesów społeczno-kulturowych na tym obszarze, przez tutejszych etnologów, socjologów, folklorystów, etnomyzykologów i historyków, w ramach współpracy interdyscyplinarnej, ma wyjątkowe znaczenie teoretyczne i praktyczne” (Bukowska-Floreńska 1996, s. 80). Wychodząc z założenia, iż Śląsk – stanowiący interesujący poznawczo przykład pogranicza kulturowego, uznano za „swoiste laboratorium badawcze i dydaktyczne” (Bukowska-Floreńska 1996, s. 78), program studiów został poszerzony o przedmioty związane z tą problematyką, takie jak etnologia Śląska, kultura mniejszości narodowych i etnicznych, teoria etniczności i procesów etnicznych, animacja kultury z elementami edukacji regionalnej, etnolingwistyka oraz nauka języka czeskiego. Elementem wyróżniającym cieszyńską etnologię było wprowadzenie (po drugim roku studiów) specjalności etnologiczno-folklorystycznej1 z etnomuzykologią (obok etnologiczno-antropologicznej istniejącej na innych uniwersytetach). W programie tej specjalności uwzględniono tradycje szeroko rozumianego folkloru polskiego i europejskiego, współczesny folklor środowiskowy i komparatystykę folklorystyczną, a szczególny nacisk został położony na przedmioty wzbogacające wiedzę z zakresu folkloru muzycznego i instrumentarium ludowego oraz etnomuzykologii. 1 W latach 1999–2001 istniała również specjalność etnologiczno-religioznawcza, jednakże trudności w pozyskaniu wykładowców spowodowały rezygnację z niej. �PIĘTNAŚCIE LAT ISTNIENIA OŚRODKA ETNOLOGICZNEGO W U.Ś. 9 SAMODZIELNY KIERUNEK STUDIÓW Po otrzymaniu w styczniu 1995 roku decyzji Ministerstwa Szkolnictwa Wyższego zatwierdzającej powołanie kierunku etnologia2, utworzony został Zakład Etnologii w Instytucie Nauk Społecznych i Nauk o Kulturze, kierowany przez Irenę Bukowską-Floreńską. Wespół z Zakładem Folklorystyki Ogólnej i Stosowanej (w 1999 roku w miejsce Zakładu utworzono Katedrę Folklorystyki Ogólnej i Stosowanej) stanowił istotne zaplecze naukowo-badawcze cieszyńskiej etnologii. W roku akademickim 1995/1996 studia etnologiczne w Uniwersytecie Śląskim podjęło 34 studentów. Specyfika nowo powstałego ośrodka oparła się na realizowanej problematyce badawczej. Prowadzone były: badania kultur regionalnych i regionalizmu w społeczeństwie nowoczesnym oraz badania pogranicz społeczno-kulturowych (Zakład Etnologii), badania folklorystyczne związane z folklorem słownym i muzycznym oraz tradycją kultury ludowej na pograniczach. Ponadto, pracownicy Zakładu Etnologii realizowali tematy badawcze dotyczące rodziny w społecznościach industrialnych na przykładzie Górnego Śląska, kulturowych uwarunkowań hierarchii wartości, mechanizmów asymilacji i zachowania odrębności kulturowej polskich rodzin na Zaolziu, wielokulturowości Śląska, wielkiej własności ziemskiej na Górnym Śląsku, akulturacji ludności napływowej w ramach cieszyńskiej kultury regionalnej, symboli kulturowych w procesie komunikacji społecznej, problemów zachowań ludycznych wśród ludności śląskiej, problematyki świadomości tożsamości kulturowej w mniejszościach narodowych na przykładzie Żydów polskich, kulturotwórczych funkcji parafii chrześ­ cijańskich. We wrześniu 1996 roku został zorganizowany w Jaworzynce pierwszy obóz naukowy dla studentów etnologii, w ramach którego prowadzono badania nad tradycją kulturową tej wsi. Eksploracje terenowe kontynuowano latem 1997 roku na terenie miasta Żory. Badaczy interesowało porównanie współczesnych tradycji na pograniczach społeczno-kulturowych, przy czym chodziło nie tylko o sam mechanizm funkcjonowania tradycji kulturowej, jej trwania lub regresu, lecz o rolę, jaką pełni w życiu zbiorowości w sytuacji nieuniknionego, dynamicznego rozwoju cywilizacji technicznej, powszechnej modernizacji przy jednoczesnej tendencji świadomości odrębności regionalnej lub jej tworzenia. Prowadzone badania znalazły odbicie w konferencjach naukowych. Zwłaszcza dwie konferencje: „Etnologia i antropologia kulturowa a badanie kultur regionalnych i regionalizmu w społeczeństwach nowoczesnych”3 (na której reprezentowane były, obok kilku ośrodków zagranicznych, wszystkie polskie ośrodki uniwersyteckie) oraz „Folklorystyka w kontekście 2 Decyzja Ministerstwa Szkolnictwa Wyższego nr DNS. 3-0143-78 IJL/94 z dn. 21.12.1994, na wniosek Uniwersytetu Śląskiego, w oparciu o załączony plan studiów opracowany przez Radę Kierunku Etnologia złożoną z samodzielnych pracowników nauki w Instytucie Nauk Społecznych i Nauk o Kulturze i w Instytucie Wychowania Muzycznego. 3 Konferencja została zorganizowana w październiku 1996 roku przez Zakład Etnologii w Uniwersytecie Śląskim, Filii w Cieszynie, Komitet Nauk Etnologicznych PAN, Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej w Uniwersytecie im. A. Mickiewicza w Poznaniu oraz Dom Europejski Cieszyn-Ustroń. �10 GRZEGORZ ODOJ nauk humanistycznych”4 wywołały szeroki oddźwięk i zaakcentowały pojawienie się nowego ośrodka na etnologicznej mapie Polski. Studenci, tworząc Koło Naukowe Etnologów, aktywnie włączyli się w prace badawcze. Trzy sekcje: etnologiczno-antropologiczna, etnologiczna-folklorystyczna i sekcja kultur krajów europejskich i pozaeuropejskich rozpoczęły realizację własnych programów badawczych. W październiku 1997 roku sekcja etnologiczno-folklorystyczna zainicjowała cykl studenckich konferencji naukowych organizując międzynarodową sesję pt. „Współczesne problemy badań folklorystycznych”. W roku akademickim 2001/2002 na kierunku etnologia w Uniwersytecie Śląskim studiowało już 250 studentów, a ośrodek cieszyński, jako piąty w kraju, wprowadził dwustopniowy system studiów: trzyletnie studia licencjackie i dwuletnie magisterskie uzupełniające, z uwzględnieniem punktowego systemu rozliczenia (ECTS). Zmniejszające się systematycznie zapisy na specjalność folklorystyczną, skłoniły kierownictwo kierunku do rezygnacji, od roku akademickiego 2005/2006, z podziału na dwie specjalności, a dla zachowania specyfiki studiów w Uniwersytecie Śląskim, wprowadzenia do programu tylko kilku przedmiotów z zakresu folklorystyki i etnologii religii. Zajęcia na studiach I i II stopnia dzielą się na obowiązkowe i fakultatywne. Przedmioty obowiązkowe stanowią zarówno zajęcia kierunkowe, jak i te o charakterze ogólno­humanistycznym. Przedmioty fakultatywne, wybierane swobodnie przez studenta, stanowią konieczne uzupełnienie zdobywanej wiedzy. Ponieważ celem kształcenia na kierunku etnologia jest przygotowanie absolwenta umiejącego dostrzec i zrozumieć – nie tylko w pracy badawczej, ale i w praktyce – kulturowe podłoże każdej sytuacji społecznej, starano się dobrać taki rodzaj wykładów, ćwiczeń, konwersatoriów i seminariów, który to umożliwia. Na studiach I stopnia obejmują one podstawową wiedzę z zakresu kultury, historii myśli etnologicznej, etnologii Polski i Europy, etnologii Czech i Moraw, kultury społeczeństw pozaeuropejskich, sztuki ludowej i niezawodowej, folkloru środowiskowego. Treści kształcenia dotyczą również problemów antropologicznej interpretacji zjawisk społeczno-kulturowych i antropologii kultury współczesnej (są to m.in. takie przedmioty, jak antropologia codzienności, antropologia ekologiczna, antropologia kultury konsumpcyjnej, antropologia miasta, antropologia wizualna czy płeć a kultura). Wśród przedmiotów metodologicznych, na uwagę zasługuje konwersatorium dotyczące metod i interpretacji kultury, realizowane przez cztery semestry kolejno przez kilku wykładowców, w celu umożliwienia poznania różnych warsztatów badawczych, poglądów na kulturę i sposobów jej badania. Obok języków zachodnich, wprowadzono specjalnie dla studentów etnologii, podstawy językoznawstwa slawistycznego, w tym naukę języka czeskiego (realizowaną przez cztery semestry), co jest niezwykle przydatne w badaniach i kontaktach na obszarze pogranicza polsko-czeskiego. W trakcie studiów licencjackich obowiązują studentów dwa dziesięciodniowe obozy naukowe, które odbywają w grupach dwunastoosobowych w różnych rejonach Polski (m.in. na Górnym i Dolnym Śląsku, na 4 Organizatorem konferencji, która odbyła się w listopadzie 1996 roku był Zakład Folklorystyki Ogólnej i Stosowanej w Uniwersytecie Śląskim, Filii w Cieszynie. �PIĘTNAŚCIE LAT ISTNIENIA OŚRODKA ETNOLOGICZNEGO W U.Ś. 11 Podlasiu, w Małopolsce, na terenie Zagłębia Dąbrowskiego i na Żuławach) oraz za granicą (Republika Czeska, Sudan). Zasadniczym celem praktyki terenowej jest zapoznanie studentów ze specyfiką etnograficznej eksploracji terenowej i wdrożenie do realizacji konkretnych zadań o charakterze naukowo-badawczym. W ramach praktyk realizowane są nie tylko indywidualne tematy badawcze pracowników Instytutu, ale też, w porozumieniu z osobą prowadzącą, indywidualne tematy studentów (zebrany przez studenta materiał stanowi częstokroć bazę empiryczną przygotowywanej pracy licencjackiej). W badaniach wykorzystuje się rozmaite techniki: wywiad, ankieta, obserwacja oraz formy rejestracji i dokumentacji faktów kulturowych. Niejednokrotnie, praktyki terenowe odbywają się we współpracy z lokalnymi instytucjami administracji samorządowej, bądź też z placówkami o charakterze kulturalnym (muzea, towarzystwa regionalne, domy kultury i in.). Materiał empiryczny pozyskany przez pracowników i studentów w trakcie prac badawczych, gromadzony jest w dwóch archiwach etnologicznych. Jedno funkcjonuje przy Zakładzie Teorii i Badań Kultury Współczesnej, gdzie znajduje się dokumentacja opisowa, fotograficzna, nagrania VHS i DVD. Drugie archiwum stanowią bogate zbiory Polskiego Atlasu Etnograficznego, jest ono systematycznie wzbogacane i uzupełniane materiałem z badań terenowych studentów i pracowników Zakładu Etnologii i Geografii Kultury. Po II roku studiów studenci są zobowiązani zrealizować, trwającą czternaście dni, indywidualną praktykę muzealną, w czasie której zapoznają się z różnego typu pracami muzealnictwa etnograficznego i biorą w nich czynny udział. Celem tej praktyki jest wprowadzenie studentów w specyfikę pracy dokumentacyjnej, wystawienniczej i konserwacyjnej. Studia II stopnia stanowią pogłębienie wiedzy etnologicznej i antropologicznej oraz folklorystycznej. Wśród zagadnień znajdują się aspekty antropologiczne kultury (m.in. semiotyka kultury, antropologia etniczności, antropologia tożsamości, antropologia zabawy, kognitywistyka), etnologia religii oraz kultura mniejszości narodowych i grup etnicznych. Studia obejmują też kształcenie w zakresie antropologii stosowanej (muzealnictwo, edukacja regionalna, edukacja wielokulturowa). Student uzyskuje poszerzoną wiedzę z zakresu problemów metodologicznych współczesnej antropologii kultury. Integralnym elementem procesu kształcenia są wycieczki dydaktyczne realizowane w ramach wybranych przedmiotów (muzealnictwo, etnologia Polski, sztuka ludowa i nieprofesjonalna, architektura ludowa w Polsce, etnologia Karpat jako pogranicza kulturowego i etnicznego, kultura mniejszości narodowych i grup etnicznych). Stanowią one istotne dopełnienie, ale też uatrakcyjnienie zajęć. Koszty wyjazdów są w znaczącej części pokrywane ze środków finansowych Wydziału Etnologii i Nauk o Edukacji. Studenci biorą udział w programie MOST, wyjeżdżając na półroczne studia etnologiczne do uniwersytetów: w Krakowie, Poznaniu i Wrocławiu. Udawali się również do różnych uniwersytetów europejskich w ramach programów CEEPUS, LEONARDO DA VINCI oraz MŁODZIEŻ. Program CEEPUS realizowany był w latach 2002–2004 dla studentów i pracowników naukowych. Partnerami były następujące instytucje: �12 GRZEGORZ ODOJ Instytut Folkloru Bułgarskiej Akademii Nauk w Sofii, Wydział Studiów Humanistycznych Uniwersytetu Karola w Pradze, University of Music and Performing Art in Vienna-Institut für Volksmusikforschung, Wydział Folkloru i Studiów Regionalnych Uniwersytetu Konstantyna Filozofa w Nitrze, Wydział Studiów Humanistycznych i Wydział Socjologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Zachodnioczeskiego w Pilznie. Z kolei, program Leonardo da Vinci obejmował w latach 2004–2006 kilkumiesięczne staże studenckie w następujących instytucjach: Aboa Vetu & Ars Nova – Muzeum Archeologiczne i Sztuki Współczesnej w Turku (Finlandia), Cultu­ ral Heritage on Line w Paryżu, Ethnologisches Museum Berlin-Dahlem. Program MŁODZIEŻ, w którym uczestniczyli studenci wraz z pracownikami naukowymi, miał charakter warsztatów pt. „Migracje wewnątrz Europy: wygnanie czy obywatelstwo?” realizowanych w Clermont Ferrant (Francja). Jak już wcześniej wspomniano, od początku istnienia kierunku działa studenckie Koło Naukowe Etnologów, które obok etnograficznych penetracji na terenie kraju i zagranicy, organizuje corocznie konferencje etnologiczno-folklorystyczne, bądź bierze udział w podobnych w innych uniwersytetach. Koło zaprasza też wykładowców, podróżników, regionalistów. W ramach działalności Koła studenci zorganizowali w roku 2003 ogólnopolską konferencję „Dynamika i kierunki przemian współczes­ nej kultury” oraz zapoczątkowali stały cykl pt. „Spotkania z kulturami”. Wymieńmy tu dla przykładu dwie imprezy z tego cyklu: „Spotkania z kulturami – Indie, dalekie i bliskie” oraz „Spotkania z kulturami – Kurdowie naród bez państwa” we współpracy z Kurdyjskim Centrum Informacji i Dokumentacji w Krakowie. W ramach tej współpracy, Koło zorganizowało prelekcje Kurdów mieszkających i studiujących w Polsce na temat kultury i tradycji kurdyjskiej. W roku 2004 zorganizowano wyprawę badawczą na Ukrainę, której celem było zapoznanie się z kulturą Huculszczyzny. Ważnym elementem działalności koła jest współpraca z innymi kołami Uniwersytetu Śląskiego – np. podczas organizowanych w latach 2004–2005, przy współudziale z Kołem Pedagogów, dwóch edycji konferencji pt. „Tożsamość kobiety, tożsamość mężczyzny we współczesnym świecie”, czy przygotowanej wspólnie z Kołem Naukowym Edukacji Wielo­kulturowej i Międzykulturowej w grudniu 2007 r. konferencji dotyczącej „Zmian kulturowych na obszarze Karpat”. Współpraca nie ogranicza się tylko do Uniwersytetu Śląskiego, ale obejmuje swym zasięgiem koła z innych ośrodków akademickich na terenie Polski. W ten sposób, kilku członków cieszyńskiego Koła Etnologów wzięło udział w konferencji pt. „Teren w ścisłym tego słowa znaczeniu” organizowanej przez Koło Naukowe Etnologów Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, gdzie wygłosili referaty, w konferencji naukowej w Siedlcach oraz w Uniwersytecie Warszawskim. W 2007 roku Koło Naukowe Etnologów we współpracy z Helsińską Fundacją Praw Człowieka i Społecznym Instytutem Filmowym zorganizowało w Cieszynie festiwal filmów dokumentalnych – „Watch Docs – prawa człowieka w filmie”. Spot­kał się on dużym zainteresowaniem, stając się odtąd imprezą cykliczną. Działalność koła to także nieregularnie organizowane wystawy fotograficzne, pokazy filmów o tematyce etnologiczno-antropologicznej oraz udział w organizowanym przez Koło Naukowe Etnologów z Łodzi studenckim przeglądzie �PIĘTNAŚCIE LAT ISTNIENIA OŚRODKA ETNOLOGICZNEGO W U.Ś. 13 filmów antropologicznych „Etnoenigma”. W roku 2008 cieszyńscy studenci zaprezentowali tam film „Folklor środowiskowy na przykładzie grup podziemia muzycznego” oraz reportaż prezentujący funkcjonowanie współczesnych systemów religijnych nawiązujących do wierzeń dawnych Słowian. Działalność wydawnicza koła to redagowany niegdyś biuletyn „Nargila” przekształcony z czasem w „Mandragorę”, a obecnie pismo „Lemiesze” oraz współpraca przy tworzeniu interdyscyplinarnego periodyku studenckiego „Re-presja” wspólnie z Kołem Filologów z Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach. Potwierdzeniem wysokiego standardu nauczania w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej UŚ są udzielane akredytacje Państwowej Komisji Akredytacyjnej oraz Uniwersyteckiej Komisji Akredytacyjnej. Podczas ostatniej wizytacji Państwowej Komisji Akredytacyjnej w roku 2009, kierunek etnologia prowadzony przez Instytut Etnologii i Antropologii UŚ kolejny raz otrzymał ocenę pozytywną, przyznaną w zakresie jakości kształcenia na studiach I i II stopnia5. STRUKTURA Dzięki zwiększeniu liczby samodzielnych pracowników naukowych, Zakład Etnologii przemianowano w 2002 roku na Katedrę Etnologii, a w 2003 na Katedrę Etno­ logii i Antropologii Kulturowej. Powstał też Zakład Edukacji Regionalnej i Dziedzictwa Kulturowego, którego kierownikiem został prof. UŚ, dr hab. Zygmunt Kłodnicki. Oparcie dla kierunku etnologia na Uniwersytecie Śląskim stanowiło w tym czasie ośmiu samodzielnych pracowników nauki (trzech etnologów, dwóch etnomuzykologów, dwóch folklorystów i jeden socjolog kultury), pięciu adiunktów w stopniu doktora, dziewięciu asystentów oraz dwóch wykładowców. Ta sytuacja formalna, pozwoliła na zatwierdzenie w 2003 roku przez Senat Uniwersytetu Śląskiego Instytutu, pierwotnie o nazwie Instytut Etnologii, później Instytutu Etnologii i Folklorystyki, którego dyrekcję powierzono prof. dr hab. Irenie Bukowskiej-Floreńskiej, zastępcą do spraw dydaktyki został dr Grzegorz Odoj. W ramach Instytutu istniały odtąd dwie katedry: Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej (kierowana przez prof. dr hab. I. Bukowską-Floreńską) i Katedra Folklorystyki Ogólnej i Stosowanej (kierowana przez prof. dr hab. K. D. Kadłubca) oraz Zakład Edukacji Regionalnej i Dziedzictwa Kulturowego (kierowany przez prof. UŚ, dr hab. Z. Kłodnickiego). W latach 2003–2007, prace doktorskie obroniło 9 asystentów, z czego aż 5 to absolwenci cieszyńskiej etnologii. Z zakresu etnologii byli to: Grzegorz Odoj w roku 2003, Alicja Kujawska i Kinga Czerwińska w 2005 oraz w 2006 roku Agnieszka Pieńczak i z zakresu socjologii – Grzegorz Studnicki. W tym samym roku, doktorat z zakresu muzykologii uzyskała Magda Szyndler. W 2007 roku, stopień doktora etnologii uzyskały: Magdalena Szalbot i Anna Drożdż, zaś z folklorystyki – Katarzyna Marcol. W 2006 roku, tytuł profesora otrzymała prof. dr hab. Halina Rusek, zaś w 2008 także 5 Następna ocena jakości kształcenia powinna mieć miejsce w roku akademickim 2014/2015. �14 GRZEGORZ ODOJ prof. dr hab. Irena Bukowska-Floreńska. Z kolei dr Jan Kajfosz uzyskał w 2010 roku stopień doktora habilitowanego. Uchwałą Senatu Uniwersytetu Śląskiego z dnia 26 września 2007 roku, wprowadzono kolejne zmiany strukturalne na tej uczelni, także w Instytucie kierującym studiami etnologii. W celu bardziej precyzyjnego odzwierciedlenia profilu badawczego i dydaktycznego, zmieniono nazwę Instytutu Etnologii i Folklorystyki, na Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej, którego dyrektorem do końca roku akademickiego 2007/2008 była prof. dr hab. I. Bukowska-Floreńska. Po przejściu na emeryturę profesor I. Bukowskiej-Floreńskiej, która nadal jest zatrudniona w Instytucie na stanowisku profesora, od roku akademickiego 2008/2009 dyrektorem Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej mianowany został prof. UŚ, dr hab. Zygmunt Kłodnicki. Aktualnie w Instytucie zatrudnionych jest dziewiętnastu pracowników naukowo-dydaktycznych, w tym pięciu pracowników samodzielnych, dziesięciu adiunktów i czterech asystentów. Reprezentują oni etnologię, bądź dyscypliny bezpośrednio z nią związane (socjologię, folklorystykę). Silny zespół adiunktów, w przeważającej części wychowanków Instytutu, prowadzi aktywną, wielopłaszczyz­ nową działalność naukową (m.in. liczne publikacje, realizowane prace badawcze, udział w konferencjach) i dydaktyczną, co w aspekcie perspektywicznego rozwoju należy uznać za atut. Mając na uwadze kierunek zainteresowań i wyraźnie zarysowaną problematykę badawczą, wokół której skupili się pracownicy Instytutu, zaproponowano powołanie w jego ramach stosownych zakładów. Tą samą uchwałą Senatu w 2007 roku utworzono Zakład Antropologii Pogranicza i Społeczności Lokalnych, kierowany przez prof. dr hab. Halinę Rusek. Zespół badawczy tego Zakładu tworzy dziś grupa interdyscyplinarna: dr hab. Jan Kajfosz, dr Katarzyna Marcol, dr Grzegorz Studnicki, mgr Grzegorz Błahut, mgr Michał Rauszer i mgr Jacek Szczyrbowski. Przekształcono Katedrę Etnologii i Antropologii Kulturowej w Zakład Teorii i Badań Kultury Współczesnej, którego kierownictwo powierzono wówczas prof. dr hab. I. Bukowskiej-Floreńskiej, a od roku 2009 funkcję tę pełni dr hab. Rastislava Stoličná. Obecnie, w skład pracowników Zakładu wchodzą: prof. dr hab. I. Bukowska-Floreńska, dr Kinga Czerwińska, dr Maciej Kurcz, dr Grzegorz Odoj, dr Magdalena Szalbot, dr Stanisław Węglarz. Zmieniono także nazwę Zakładu Edukacji Regionalnej i Dziedzictwa Kulturowego na Zakład Etnologii i Geografii Kultury, którym kieruje prof. UŚ, dr hab. Zygmunt Kłodnicki. Zakład ten tworzą: dr Anna Drożdż, dr Marian Grzegorz Gerlich, dr Agnieszka Pieńczak , mgr Bogdana Najder. KIERUNKI I OBSZARY BADAŃ Zasadniczy kierunek badawczy etnologicznego ośrodka w Uniwersytecie Śląskim, skupia się w głównej mierze na zagadnieniach związanych z funkcjonowaniem tradycji w społeczeństwie nowoczesnym z uwzględnieniem pogranicza kulturowego i etnicznego (zob. Bukowska-Floreńska 2005). Przestrzeń badawcza, ze znaczącym �PIĘTNAŚCIE LAT ISTNIENIA OŚRODKA ETNOLOGICZNEGO W U.Ś. 15 uwzględnieniem badań terenowych, obejmuje społeczności miejskie i podmiejskie, aglomeracje i środowiska lokalne (w tym wiejskie), a także regionalne, grupy etniczne, mniejszościowe i marginalne, rodzinę i jej rolę w przekazie tradycji i systemu wartości. Zwraca się uwagę na trwanie tradycji, proces zmian i innowacje oraz konflikty społeczne i kulturowe, na procesy akulturacji, asymilacji, integracji i dezintegracji, na czynniki twórcze i regresu, na wszelkie mechanizmy tworzenia i funkcjonowania kultury i społeczności, w tym adaptacji społecznej w zdegradowanym środowisku przyrodniczym, kulturowym i społecznym. Analizie poddawana jest również świadomość tożsamości kulturowej oraz zachowania ludyczne i współczesne przejawy religijności ludowej. Prowadzi się badania etnokulturowe w oparciu o źródła folklorystyczne oraz rejestrację artefaktów tradycyjnej kultury ludowej, z uwzględnieniem zasięgów ich występowania, bądź zanikania. Obszar, zakres i główne kierunki badań przedstawiają się obecnie następująco: 1. Studia nad tożsamością społeczną na pograniczach kulturowych i etnicznych w Europie Środkowej: Badania stanowią realizację ogólnych założeń ramowych określających specyfikę śląskiego ośrodka etnologicznego. W tym zakresie wyróżniają się studia nad tożsamoś­cią społeczną na pograniczach kulturowych i etnicznych. Dotyczą one dylematów tożsamości Europy Środkowo-Wschodniej, w tym problemu roli granicy administracyjnej i granicy kulturowej oraz ich wpływu na tożsamość mieszkańców pogranicza. Bada się zatem etnokulturę pograniczy polsko-czeskiego i polsko-słowackiego (skupiając się przy tym na uchwyceniu wzorów życia polskich rodzin przeciwstawiających się asymilacji oraz czynników społeczno-kulturowych wyznaczających odrębność Polaków na Zaolziu), lokalne wzory kultury politycznej i kształtowanie się społeczeństwa obywatelskiego na przykładzie pogranicza (H. Rusek). Odrębną, ale nie mniej ważną problematyką badawczą, są tu dociekania nad sztuką ludową i nieprofesjonalną (K. Czerwińska), współczesnym folklorem pogranicza w postaci analizy obrazu świata w folklorze narracyjnym (J. Kajfosz), roli folkloru w procesie asymilacji, zwłaszcza dzieci i młodzieży (K. Marcol). Realizowane są też inne obszary badań dotyczące tożsamości kulturowej różnych grup o charakterze wspólnotowym, w tym środowisk alternatywnych na styku kultur (G. Studnicki). 2. Problemy kultury współczesnej z perspektywy etnologicznej i antropologicznej: Badania te obejmują problematykę z zakresu antropologii miasta, antropologii społeczności lokalnych i antropologii ekologicznej. Są to zagadnienia dotyczące zarówno przestrzeni społecznej i kulturowej małych i dużych miast, które skupiają się na studiach transformacji przestrzeni publicznej, problemach miejskiego centrum, na wielokulturowości współczesnego miasta, świadomości tożsamości jego mieszkańców, kształtowaniu się przestrzeni ludycznych miasta (G. Odoj, M. Szalbot, G. Błahut). Z problematyką tą wiążą się też studia nad przestrzenią kulturową jako przestrzenią ekologiczną, w tym zarówno tradycją kulturową jako współczesną wartością ekologiczną, jak i zjawiskami współczesnej patologii i zagrożeń w mieście oraz społecznymi postawami adaptacji kulturowej w tej sytuacji, postawami twórczymi, rolą liderów w społecznościach lokalnych (I. Bukowska-Floreńska, K. Czerwińska). �16 GRZEGORZ ODOJ Podjęto badania górnośląskich miast postindustrialnych, skupiając się na etnologiczno-antropologicznej analizie transformacji przestrzeni kulturowej i społecznej tych miast, co nie pozostaje bez wpływu na charakter ich indywidualnej i zbiorowej tożsamości dotąd kształtowanej przez tradycję przemysłową, zwłaszcza górniczą (G. Odoj). Z problematyką tą łączą się zagadnienia międzypokoleniowego przekazu systemu wartości i wzorów kulturowych, przyczyniających się do kontynuowania tradycji. Dokonuje się to przede wszystkim w rodzinie, która ma bezpośredni udział w transmisji tradycji i w procesie enkulturacji, co dokumentują wieloletnie badania nad rodziną śląską (I. Bukowska-Floreńska). Problemy zderzenia kultur i konfliktów społecznych, jednocześnie roli tradycji lokalnej, regionalnej, jako czynnika integracji, przewijają się także w dociekaniach badawczych etnologów cieszyńskich, a zjawiska te widoczne są wyraziście na pograniczach (G. Studnicki). Ujawnia się to przede wszystkim w relacjach „swój” – „obcy”, w funkcjonowaniu stereotypów oraz pamięci zbiorowej, zarówno na pograniczu polsko-czeskim (H. Rusek, Z. Kłodnicki), jak i między ludnością miejscową i napływową na Górnym Śląsku (M. G. Gerlich). Z problematyką współczesnych funkcji tradycji wiążą się również dociekania dotyczące różnych aspektów kultury współczesnej wsi polskiej. Są to m.in. badania nad tradycją kulturową górali karpackich i Lachów, zwłaszcza zaś wsi nowosądeckich (S. Węglarz). Kolejnym, istotnym dla ośrodka cieszyńskiego nurtem badań w zakresie roli tradycji w społeczeństwie nowoczesnym, jest religijność ludowa i wzory życia religijnego na pograniczach kulturowych i wyznaniowych. Obok kontynuowania opisu współczesnego obrazu obrzędowości i świętowania dorocznego oraz rodzinnego w czasie wolnym, podjęto analizę współczesnego stanu polskiej religijności ludowej, w aspekcie nie tylko praktyk obrzędowych, ale też zachowań religijnych i ich znaczenia dla kształtowania norm obyczajowych (I. Bukowska-Floreńska, M. G. Gerlich). W ramach pogranicz kulturowych określa się miejsce religii w świadomości tożsamości kulturowej i narodowej na pograniczu polsko-czeskim (H. Rusek). Podjęto również problematykę związaną z funkcją dziedzictwa kulturowego, która rozwinęła się w ośrodku cieszyńskim w odpowiedzi na konkretne zapotrzebowanie środowisk lokalnych, zwłaszcza samorządów terytorialnych oraz instytucji oświatowych. W tym kontekście, w ostatnim czasie, podjęto systematyczne, zakrojone na szeroką skalę badania w zakresie przeszłości, teraźniejszości i procesów przemian pogranicza polsko-czeskiego na Śląsku Cieszyńskim6. Etnolodzy cieszyńscy, opierając się na dorobku naukowym etnologii polskiej oraz własnym doświadczeniu, nie tylko dokonali analizy dotychczasowego procesu dydaktycznego na różnych szczeblach kształcenia, ale też starali się wskazać nauczycielom i działaczom regionalnym drogę do samodzielnego gromadzenia wiedzy o miejscu pochodzenia, zamieszkania – miejs­cowości i regionie. W tym celu przygotowano i opublikowano wiele materiaRezultatem tego projektu, realizowanego z partnerami z innych ośrodków w Polsce i Republice Czeskiej, jest obszerna publikacja prezentująca kluczowe zagadnienia, które obejmował program badań: kapitał kulturowy miast pogranicza, tożsamość mieszkańców Śląska Cieszyńskiego, współczesne reminis­ cencje przeszłości, stereotypy etniczne, zróżnicowanie religijne, tradycja i sztuka ludowa, perspektywy realizacji edukacji międzykulturowej na Śląsku Cieszyńskim (zob. Dziedzictwo kulturowe..., 2010). 6 �PIĘTNAŚCIE LAT ISTNIENIA OŚRODKA ETNOLOGICZNEGO W U.Ś. 17 łów i opracowań o charakterze dydaktyczno-metodycznym, ułatwiających wprowadzanie treści lokalnych i regionalnych w edukacji szkolnej (Z. Kłodnicki, G. Odoj). 3. Badania nad tradycyjną i współczesną kulturą ludową w Europie Środkowej: Przedmiotem zainteresowań badawczych jest zróżnicowanie przestrzenne i uwarunkowania historyczne tradycyjnej kultury w Polsce, co stanowi kontynuację badań związanych z opracowaniem komentarzy do Polskiego Atlasu Etnograficznego (zob. Kłodnicki 2005; 2009). Redagowany w latach 1950. przez profesora Józefa Gajka, później Janusza Bogdanowicza we Wrocławiu, Polski Atlas Etnograficzny służy studentom do zapoznania się z tą specyficzną formą badań i interpretacji kultury7. Przedmiotem studiów są tu zarówno zagadnienia o charakterze szczegółowym, jak przykładowo: wybrane elementy kultury materialnej i duchowej, zwyczaje i obrzędy weselne w Polsce, pomoc sąsiedzka, analiza wątków demonologicznych, tradycyjny folklor, jak geografia tradycyjnej kultury w Polsce na tle środkowoeuropejskim. Badania etnogeograficzne prowadzi się w wybranych wsiach na terenie Polski, na pograniczu polsko-czeskim i polsko-słowackim, a w ostatnich latach podjęto w tym względzie systematyczne eksploracje terenowe na Żuławach (Z. Kłodnicki, A. Drożdż, A. Pieńczak). Badania w Europie Środkowej, zwłaszcza na terenie Słowacji, dotyczą życia codziennego (w tym etnografii pożywienia) i problemów transformacji kulturowej (R. Stoličná). W 2008 roku, zainicjowano współpracę naukowo-badawczą z Serbską Akademią Nauk i Umiejętności, Instytutem Etnografii w Belgradzie w zakresie prowadzenia badań terenowych w środowisku mniejszości polskiej w miejscowości Ostojičevo w Serbii. Realizowane prace badawcze oscylują wokół następujących kwestii: narracja i tożsamość, pamięć kolektywna, obrzędowość rodzinna i doroczna, wiedza potoczna, przekaz międzypokoleniowy (K. Marcol, J. Kajfosz). 4. Społeczeństwa i kultury pozaeuropejskie: Badania skupiają się nad problematyką przemian kulturowych we współczes­ nej Afryce i na Bliskim Wschodzie – zarówno w aspekcie społeczności wiejskich i postplemiennych, jak i środowisk miejskich tych obszarów. Studia te prowadzone są między innymi w oparciu o najnowszy materiał empiryczny, pochodzący z regularnych prac terenowych w Sudanie południowym. Obecnie dotyczą one środowiska miejskiego Dżuby, gdzie zachodzą gruntowne przeobrażenia kulturowe po zakończeniu wojny domowej. Ponadto, podejmowana jest kwestia miejscowej, czarno­skórej ludności jako przykład społeczności traumatycznej – charakterystycznej współcześnie dla wielu innych zakątków Afryki (M. Kurcz)8. Równolegle, prowadzone są studia nad pozaeuropejskimi grupami mniejszościowymi w Polsce, w szczególności Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego, staraniem prof. Z. Kłodnickiego, po podpisaniu umowy między Instytutem Archeologii i Etnologii PAN w Warszawie, a ówczesną Filią Uniwersytetu Śląskiego, od 1998 roku stało się depozytem Zakładu Etnologii – obecnie Zakładu Etnologii i Geografii Kultury. 8 Warto zaznaczyć, że badania dotyczą obszaru krańcowo nieznanego. Od 1983 roku miał tam miejsce jeden z najbrutalniejszych konfliktów zbrojnych w Afryce, który uniemożliwiał jakiekolwiek penetracje naukowe. Obecne eksploracje są pierwszymi po ustabilizowaniu się sytuacji wewnętrznej w tej części kontynentu afrykańskiego na początku XXI wieku. 7 �18 GRZEGORZ ODOJ pochodzącymi z Bliskiego Wschodu. Odrębną, ważną problematyką są badania wśród diaspory bliskowschodniej. Szczególne znaczenie odgrywa w tym zakresie współpraca z Kurdyjskim Centrum Informacji i Dokumentacji w Krakowie (M. Kurcz). 5. Studia z zakresu historii etnologii, metodologii oraz teorii antropologicznej: Prace badawcze dotyczą problematyki związanej z kategoriami poznania kultury i wiążą się z realizowanymi w Instytucie innymi problemami badawczymi. Jest to refleksja nad metodologią antropologiczną, znaczeniową sferą kultury, dziejami ludoznawstwa i rozwojem myśli etnologicznej. Podejmuje się teoretyczną refleksję nad semiotyką kultury, semiotyką folkloru, analizy kognitywne. Badacze koncentrują się przy tym na kulturze pogranicza jako szczególną kategorią kulturową (S. Węglarz, J. Kajfosz). Wypracowany rozległy zakres zagadnień badawczych, mieszczący się zarówno w perspektywie etnologicznej/antropologicznej, jak również folklorystycznej, przyciąga do udziału w cyklicznych, interdyscyplinarnych konferencjach uczonych z wielu ośrodków naukowych w kraju i z zagranicy9. Spotkania konferencyjne stwarzają przy tym okazję do nawiązania trwałych kontaktów naukowych oraz kooperacji międzyuczelnianej. Między innymi dzięki temu liczne jest grono autorów publikujących w firmowanej przez Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej serii wydawniczej „Studia Etnologiczne i Antropologiczne”, w której ukazało się dotychczas dziesięć tomów10. 9 Do ważniejszych konferencji zorganizowanych w Cieszynie w latach 1995–2010 zaliczyć należy następujące: „Przemiany tożsamości kulturowej społeczności pogranicza – przykład badawczy Śląska Cieszyńskiego”, 4–5.12.1995 r.; „Etnologia i antropologia kulturowa a badanie kultur regionalnych i regionalizmu w społeczeństwach nowoczesnych”, 23–25.10.1996 r.; „Religijność ludowa na pograniczach kulturowych i etnicznych”, 22–23.10.1997 r.; Międzynarodowa konferencja: „Kultura w przestrzeni”, 21–23.10.1998 r.; „Humor, zabawa i zabawka na pograniczach kulturowych i etnicznych”, 21–22.10.1999 r.; „Dziedzictwo kulturowe współczesnej Europy – jedność w różnorodności”, 14–16.11.2000 r.; „Przejawy i formy aktywności twórczej w społecznościach lokalnych i regionalnych na pograniczach kulturowych i etnicznych”, 23–24.10.2002 r.; Międzynarodowa konferencja: „Współczesne problemy polskiej mniejszości narodowej na Śląsku Cieszyńskim w Republice Czeskiej (Zaolzie)”, 3.12.2002 r.; „Miasto jako przestrzeń kontaktu kulturowego i etnicznego”, 23–24.10.2003 r.; „Współczesne przejawy ludyzmu w społecznościach miejskich”, 21.10.2004 r.; „Problemy ekologii kulturowej w badaniach społeczności miejskich i podmiejskich”, 19–21.10.2005 r.; „Problemy społeczno-kulturowe współczesnego miasta”, 23–24.2007 r.; „Tożsamość etniczna i kulturowa Śląska w procesie przemian”, 19–20.09.2008 r.; „Pedagogika a etnologia i antropologia kulturowa. Wspólne obszary badań”, 18.11.2009 r.; Międzynarodowa konferencja: „Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego na Śląsku Cieszyńskim. W 1200-lecie Cieszyna”, 21.04.2010 r. 10 Poszczególne tomy zostały zredagowane przez I. Bukowską-Floreńską lub H. Rusek lub wespół. Ich tytuły zapowiadają etnologiczno-antropologiczną zawartość: Tom 1: Śląsk Cieszyński i inne pogranicza w badaniach nad tożsamością etniczną, narodową i regionalną (1997); Tom 2: Kultury regionalne i pogranicza kulturowe a świadomość etniczna (1999); Tom 3: Religijność ludowa na pograniczach kulturowych i etnicznych (1999); Tom 4: Przestrzeń kulturowego współistnienia (2000); Tom 5: Miejsca znaczące i wartości symboliczne (2001); Tom 6: Dawne i współczesne oblicze kultury europejskiej – jedność w różnorodności (2002); Tom 7: Aktywność kulturalna i postawy twórcze społeczności lokalnych pogranicza (2004); Tom 8: Miasto – przestrzeń kontaktu kulturowego i społecznego (2004); Tom 9: Problemy ekologii kulturowej i społecznej w przestrzeni miejskiej i podmiejskiej (2007); Tom 10: Problemy społeczne i kulturowe współczesnego miasta (2010). �PIĘTNAŚCIE LAT ISTNIENIA OŚRODKA ETNOLOGICZNEGO W U.Ś. 19 Ustaloną renomą cieszy się również periodyk o statusie międzynarodowym „Ethnologia Europae Centralis. Časopis pro národopis středni Evropy”11. Nową inicjatywą wydawniczą Instytutu jest, ukazujący się od roku 2010, cykl „Bibliotheca Ethnologiae Europae Centralis”, w ramach którego publikowane są opracowania typu monograficznego pracowników Instytutu oraz prace zbiorowe o charakterze problemowym, dotyczące w głównej mierze etnologii Europy Środkowej. Bezpośrednim odzwierciedleniem problematyki badań prowadzonych przez obecnych pracowników Instytutu są autorskie prace zwarte, które skupiają się zarówno na wnikliwym opisie wybranych aspektów kultury, ujęciach źródłowych i syntetycznych, jak też na pogłębionej analizie teoretycznej. Wymieńmy je w kolejności ich ukazywania się: 1997 r.: H. Rusek, Kulturowe wzory życia polskich rodzin na Zaolziu a asymilacja. Studium socjologiczne. S. Węglarz, Tutejsi i inni. O etnograficznym zróżnicowaniu kultury ludowej. 2001 r.: J. Kajfosz, Językowy obraz świata w etnokulturze Śląska Cieszyńskiego. 2002 r.: A. Drożdż, Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego, t. 7: Pomoc wzajemna. Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka. A. Lebeda (Pieńczak), Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego, t. 6: Wiedza i wierzenia ludowe. H. Rusek, Religia i polskość na Zaolziu. 2004 r.: A. Drożdż i A. Pieńczak, Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego, t. 8: Zwyczaje i obrzędy weselne, cz. I: Od zalotów do ślubu cywilnego. R. Stoličná, Jedlo ako kľúč ku kultúre (Geneticko-hstorické a sémantické aspekty nášho stravovania). 2007 r.: I. Bukowska-Floreńska, Rodzina na Górnym Śląsku. G. Odoj, Tożsamość kulturowa społeczności małomiasteczkowej. M. Kurcz, Za trzecią kataraktą. Życie codzienne wsi sudańskiej. A. Pieńczak, Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego, t. 8: Zwyczaje i obrzędy weselne, cz. II: Rola i znaczenie swata w kojarzeniu małżeństw. 2008 r.: K. Marcol, Słowo i zabawa. Ustna twórczość dzieci na pograniczu polsko-czeskim. Jest to pismo poświęcone etnologii Środkowej Europy, sygnowane miejscem wydania Brno-Cieszyn-Praha. Od numeru 7, który ukazał się w 2005 roku, wydawane jest dzięki staraniom Z. Kłodnickiego przez Uniwersytet Śląski, z artykułami w języku czeskim, słowackim, polskim i niemieckim. Członkami międzynarodowej rady redakcyjnej są m.in. Z. Kłodnicki i R. Stoličná. 11 �20 GRZEGORZ ODOJ 2009 r.: K. Czerwińska, Sztuka ludowa na Śląsku Cieszyńskim. Między tradycją a innowacją. J. Kajfosz, Magia w potocznej narracji. A. Drożdż, Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego, Zwyczaje i obrzędy weselne, t. 8, cz. III, Współdziałanie społeczności wiejskiej podczas obrzędu weselnego (druga połowa XIX wieku i XX wiek). 2010 r.: M. G. Gerlich, My prawdziwi Górnoślązacy... Studium etnologiczne. S. Węglarz, Antropologia hermeneutyczna wobec tradycyjnych tekstów kulturowych. Przykład interpretacji wyobrażeń naukowych o Tatrach i góralach tatrzańskich do połowy XIX wieku. O znaczeniu cieszyńskiego ośrodka etnologicznego świadczy aktywna działalność pracowników Instytutu na rzecz nauki w kraju i zagranicą oraz pełnione przez nich funkcje. Obok zasiadania w radach programowych wielu muzeów i instytucji kulturalnych, jest to m.in. uczestnictwo w międzynarodowych projektach badawczych, członkostwo w komisjach i towarzystwach naukowych, radach redakcyjnych i programowych prestiżowych czasopism etnologicznych. UWAGI KOŃCOWE Nie ulega wątpliwości, że Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej na Wydziale Etnologii i Nauk o Edukacji w Uniwersytecie Śląskim, choć należy do najmłodszych etnologicznych ośrodków uniwersyteckich w Polsce, posiada już wyraźnie zarysowaną specyfikę, odróżniającą go od innych tego rodzaju ośrodków w kraju. Wynika ona przede wszystkim z zainteresowań badawczych pracowników, skoncentrowanych na problematyce pogranicz kulturowych i etnicznych oraz współczesnych przemianach społeczno-kulturowych, w tym roli tradycji w życiu nowoczesnych społeczności. Mocną stroną Instytutu są prace badawcze realizowane na terenie Polski, Europy Środkowej (głównie pogranicze polsko-czeskie i polsko-słowackie), Afryki (Sudan) i od niedawna na terenie Serbii. Ich efektem jest bogaty dorobek naukowy dotyczący w szczególności etnologii/antropologii Polski, Słowacji i polsko-czeskiego pogranicza etnicznego, w tym także dorobek w zakresie zróżnicowania tradycyjnej kultury na obszarze całego kraju (Polski Atlas Etnograficzny). Ustalona struktura zakładów Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej wiąże się ze sprecyzowaniem zadań, kompetencji, jak też zakresem prowadzonych badań naukowych. W najbliższej przyszłości zostaną zintensyfikowane badania nad dziedzictwem kulturowym i kulturą współczesną pograniczy środkowoeuropejskich. Kontynuowane będą badania z zakresu antropologii miasta, w tym zwłaszcza współczesnych przemian społeczno-kulturowych miast oraz przestrzeni postindustrialnych Górnego Śląska, kultury społeczności podmiejskich, a także problematyka związana z ekologią społeczną i kul- �PIĘTNAŚCIE LAT ISTNIENIA OŚRODKA ETNOLOGICZNEGO W U.Ś. 21 turową. W dalszym ciągu realizowane będą badania społeczności postplemiennych, zwłaszcza miejskich, w Afryce. Do zaplanowanych przedsięwzięć (a jednocześnie już rozpoczętych) zaliczyć należy pogłębienie współpracy z uniwersyteckimi ośrodkami zagranicznymi, zwłaszcza na Słowacji i w Republice Czeskiej. Dotychczasowy dorobek zebrany w ciągu piętnastu lat funkcjonowania Instytutu Etnologii i Antropologii UŚ, obliguje do dalszych konsekwentnych starań i wysiłków w celu utrwalenia jego pozycji na polskiej mapie etnologicznej, zwiększenia efektywności prac badawczych oraz wzmocnienia form i zakresu międzynarodowej kooperacji. Będąc urzeczywistnieniem postulatów utworzenia stałej etnologicznej placówki naukowo-badawczej na Śląsku, ma on szanse stać się ważnym ośrodkiem integrującym studia nad zjawiskami i procesami kulturowymi na obszarze środkowoeuropejskim. LITERATURA B a z i e l i c h B a r b a r a 1973, Stan etnografii śląskiej po 1945 roku (środowisko katowickie), Zaranie Śląskie, r. XXXVI, z. 4, s. 711–728. B u k o w s k a - F l o r e ń s k a I r e n a 1980, Udział studentów w badaniach nad kulturą ludową, [w:] O kształceniu pedagogiczno-artystycznym: z doświadczeń Filii Uniwersytetu Śląskiego w Cieszynie 1971–1980, red. R. Mrózek, Uniwersytet Śląski, Katowice, s. 107–118. – 1985, Tradycja a przeobrażenia społeczno-kulturowe regionu przemysłowego na przykładzie    Górnego Śląska, [w:] Kultura wsi – kryzys wartości?, red. J. Damrosz, Ludowa Spółdzielnia    Wydawnicza, Warszawa, s. 126–152. – 1986, Dziedzictwo przeszłości i kultura współczesna, [w:] Rybnik. Zarys dziejów miasta od czasów    najdawniejszych do 1980 roku, red. J. Walczak, Śląski Instytut Naukowy, Katowice, s. 307–340. – 1987, Społeczno-kulturowe funkcje tradycji w społecznościach industrialnych Górnego Śląska,    Uniwersytet Śląski, Katowice. – 1988, Wpływ industrializacji na kształtowanie się współczesnego obrazu kultury ludowej na    Górnym Śląsku, [w:] Kultura ludowa sercem Śląska, red. B. Bazielich, DTSK, Wrocław, s. 253–278. – 1996, Studia etnologiczne a badania funkcji tradycji na pograniczach kulturowych, [w:] Bogaci    tradycją. Kontynuacja i zmiana w kulturze współczesnej wsi polskiej, red. R. Kantor, ZKU    „Optima”, Kielce, s. 75–84. – 2005, Etnologia w Uniwersytecie Śląskim Filii w Cieszynie, Ethnologia Europae Centralis, nr 7,   s. 98–100. Dziedzictwo... 2010, Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego na Śląsku Cieszyńskim, Bibliotheca Ethnologiae Europae Centralis, vol. 1, red. H. Rusek, A. Pieńczak, J. Szczyrbowski, Offsetdruk i media, Cieszyn–Katowice–Brno. G ł a d y s z M i e c z y s ł a w 1936, Stan i potrzeby nauki polskiej o Śląsku w zakresie etnografii, [w:] Stan i potrzeby nauki polskiej o Śląsku, red. R. Lutman, Wydawnictwo Instytutu Śląskiego, Katowice, s. 155–196. K ł o d n i c k i Z y g m u n t 2005, Polski atlas etnograficzny – stan prac, Ethnologia Europae Centralis, nr 7, s. 100–105. – 2009, Polska – pogranicze zachodniej i północno-wschodniej prowincji kulturowej w Europie    (na podstawie Polskiego Atlasu Etnograficznego), Ethnologia Europae Centralis, nr 9, s. 45–59. S i m o n i d e s D o r o t a 1986, Główne osiągnięcia badawcze śląskiej etnografii i folklorystyki w latach 1934–1984, Zaranie Śląskie, r. XLIX, z. 1–2, s. 35–49. �22 GRZEGORZ ODOJ GRZEGORZ ODOJ FIFTEEN YEARS OF THE ETHNOLOGICAL CENTER AT THE UNIVERSITY OF SILESIA Keywords: Ethnological center in Cieszyn, Institute of Ethnology and Cultural Anthropology of the Silesian University, Silesian cultural tradition, Ethnic and cultural borderlands, Ethnographic field research. The Institute of Ethnology and Cultural Anthropology at the Faculty of Ethnology and Cultural Education of Silesian University was created in 1995. Although it is one of the youngest ethnological academic centers in Poland, it has already created its specificity, much different than in other ethnological centers in Poland. Most of all this results from research interests of its employees who are concentrated on the issues of cultural and ethnical borderlands as well as on the issues of contemporary socio-cultural changes, including the role which is played by tradition in the life of modern society. The strong point of the Institute is research conducted in Poland, Central Europe (mostly Polish-Czech and Polish-Slovak borderlands), Africa (Sudan) and recently also in Serbia. Institute’s achievements over last 15 years oblige to further, consistent efforts to preserve its status on the map of Polish ethnological centers, to improve research efficiency and to strengthen the scope and the model of international cooperation. Being the implementation of the postulates to create the permanent ethnological research center in Silesia, it has the opportunity to become the important center integrating the research on cultural phenomena and processes in Central Europe. G. O. Adres Autora: Dr Grzegorz Odoj Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UŚ ul. Bielska 62, 43-400 Cieszyn e-mail: odoj1@poczta.onet.pl � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d2b9abc342bd835fd2fc8c2bbb762f70.pdf 52b5420ac91bd1ccd78e8e2bd1a63c2e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3141 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2941 Title A name given to the resource Opłatki i ozdoby z opłatka w tradycji polskiej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.1-2, s.81-92 Creator An entity primarily responsible for making the resource Ogrodowska, Barbara Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Barbara Ogrodowska OPŁATKI I OZDOBY Z OPŁATKA W TRADYCJI POLSKIEJ Są t r w a l e związano z tradycją polską, z przechodzącym z po­ w s z y s t k i c h zebranych, nawet służących i łamiąc go powtarzał: kolenia n a pokolenie obyczajom r o d z i n n y m i d o m o w y m , zgodnie bodaj byśmy n a przyszły r o k łamali go ze sobą." 3 z którym obchody świąteczne Bożego Narodzenia rozpoczynamy przekaz chłopskich, od uroczystego w X I X w., p r z e d s t a w i o n y m przez R e y m o n t a : „Boryna prze­ przełamania, podzielenia i spożycia opłatków, znajdujemy również; w opisie „Godów" Podobny z jodnoczesnym składaniem sobio życzeń wszelkiej pomyślności. żegnał się, podzielił opłatek p o j e d l i go ze czcią, k i e b y ten chleb Dotychczas są opłatki niezbędnymi, bardzo c h a r a k t e r y s t y c z n y m i pański" . 4 akcosoriami t y c h Świąt i nie może i c h zabraknąć na stolach przygotowanych do wspólnej rodzinnej wieczorzy wigilijnej. Ceremonia łamania opłatka g r o m a d z i bowiem co r o k u , w wieczór Pod względem f o r m y i m a t e r i i są opłatki s u b s t y t u t e m chleba. Uznać można zatem, że cały c y k l świąteczny Bożego Narodzenia otwiera w Polsce s y m b o l i c z n y gest dzielenia się chlebem. w i g i l i j n y , p r z y stole wszystkich domowników i bliskie i m osoby. Obyczaj t e n w y w o d z i się z rytuałów 5 starochrześcijańskich, W zależności o d t r a d y c j i regionalnej i domowej kładziemy je n a dzielenia i rozdawania chlebów o f i a r n y c h , dopełnianych podczas środku stołu, n a obrusio zaścielanym joszcze niokiedy n a sianie, misteriów r e l i g i j n y c h . Część niekonsekrowanych chlebów, nie­ na o z d o b n y m t a l e r z u , n a bochnie chleba, na małej wiązce siana, w y k o r z y s t a n y c h w m i s t e r i a c h wymieniały pomiędzy sobą kościo­ na ziarnach zawiązanych w sorwetę, l u b obok nakryć każdego ły, z a k o n y i b r a c t w a r e l i g i j n e ; rozdawano je także w i e r n y m , a b y z domowników. Łamanio się opłatkiem wyraża — podobnio j a k właśnie w okrosio Bożego Narodzonia, łamali je i spożywali n a w przeszłości — więzi wzajomne, pojednanie, życzliwość. T a k i m i znak też i n t e n c j a m i nacechowany jest zwyczaj, coraz powszechniojszy skiej . b r a t e r s t w a i przynależności do wspólnoty chrześcijań­ 6 w czasach o s t a t n i c h , j a k i m jost wkladanio kawałków opłatka do W wiekach średnich, w E u r o p i e , we w s z y s t k i c h t y c h p r a k t y ­ listów i przesyłek świątecznych, n a znak łączności i serdecznoj k a c h , używano początkowo n i e w i e l k i c h chlebów i płytek chle­ pamięci. b o w y c h . Zakaz stosowania takiego pieczywa, zarówno w obrzę­ 1 Źródła etnograficzne z X I X i X X w., m . i n . pisma Gołębiow­ dach kościelnych j a k i d o m o w y c h wydał K a r o l W i e l k i , cesarz skiego, K o l b e r g a , Glogera i B y s t r o n i a , a także materiały zawarte r z y m s k i i król Franków, rzecznik i krzewiciel i d e i w w i e l u monografiach t e r e n o w y c h , artykułach stwa, zapewne dlatego żo chleb używany był także w tępionych tematycznych i p r z y c z y n k a c h , wykazują że obyczaj dzielenia opłatków k u l t y ­ przez w o w a n o w Polsce już w początkach X I X w . , a prawdopodobnie p r a k t y k a c h pogańskich, obiatach poświęconych k u l t o w i bóstw, także i wcześniej. zmarłych 2 O jego powszechności, o zrośnięciu z naszą kulturą, świadczyć mogą także zapisy l i t e r a c k i e . „Niecierpliwie czekano pierwszej władzę kościelną przodków i świecką, o d p r a w i a n y c h chrześcijań­ i w innych podobnych potajemnie uroczystościach i p r a k t y k a c h m a g i c z n y c h . W czasach pokarolińskich, t j . o d połowy IX w., w świecio chrześcijańskim, głównie wśród chrześcijan g w i a z d y , g d y t a zajaśniała zbiorali się goście i dzieci... rodzice obrządku tacińskiogo, p o j a w i a się i n n y rodzaj pieczywa obrzędo­ w y c h o d z i l i z opłatkiem n a t a l e r z u — w s p o m i n a obyczaj t o n wego — surogaty chlebów w f o r m i e zbliżonej do z n a n y c h n a m Niemcewicz dzisiaj opłatków. Sporządzano jo z mąki pszennej i czystej w o d y — a każdy z obecnych biorąc opłatek obchodził 7 81 �Gwiazdy i pieczono z opłatka,, z w o j . siedleckiego, w y k . : i l . 1—4. Józef Guwor, L i w , 1872; i l . 5. Czesława R o w i c k a , Górki G r u b a k i w metalowych matrycach, z wygrawerowanymi wewnątrz s y m b o l a m i r e l i g i j n y m i , seonami z życia Chrystusa., m o t y w a m i roślinnymi, które odciskały się i b y t y widoczne n a gotowych w y p i o k a c h . W Polsce opłatki wyrabiano były najczęściej p r z y kościołach, Gotowo opłatki, białe i b a r w n e , roznoszone były następnie do domów p a r a f i a n , j a k o dar chrześcijański, zwany toż „kolędą", przez księży, l u b organistów, którzy p r z y tej o k a z j i składali s w y m p a r a f i a n o m życzenia świątoczno. „Proboszcz i z pobłiższycb miejsc d u c h o w n i — napisał o zwy­ Matryce do ich w y p i e k u zwano czaju t y m , n a początku X I X w . L . Gołębiowski — roznoszą po u nas „żelazami", l u b „żelazkami", zdobione były również m o ­ domach pęk opłatków białych, żółtych i czerwonych, j a k p r z o d t o m tywami wyznaczonych i teraz i inno k o l o r y przydają. N a ta,cy p r z y k r y t e j jo ofiarowują okręgiem polach (kształt późniejszy, wycinanej z opłatka hostii), i dostają za to nagrodę, a za perorę i życzenia podziękowanio" . przoz t z w . „ludzi kościelnych". 8 r e l i g i j n y m i , umieszczanymi często w morz,«dk,> bywały też na nich w y r y i o nazwy p a r a f i i , inicjały plebanów, data w y k o n a n i a m a t r y c y , czasami rzemioślnika — k o w a l a . 82 takżo inicjały 9 W Polsce opłatki i ceremonia i c h dzielenia, przed wieczerzą wigilijną, przyjęły się początkowo na dworach szlacheckich. Szybko j o d n a k rozpowszechniły się wśród i n n y c h stanów i n a �znacznym obszarze k r a j u . W uznać należy za zwyczaj obwili oboonoj tamanio opłatka ogólnopolski, chociaż joszcze w po­ czątkach obecnego w i o k u nio był o n znany „rolnikom i r y b a k o m na P o m o r z u " a także na W a r m i i i M a z u r a c h . 10 Przypisywano też niegdyś opłatkom wielo niezwykłych właści­ wości, w t y m takżo magicznych. Sama icłi obecność w d o m u . w okresie Bożego Narodzenia i także w okresie miała zapewnić d o m o w n i k o m powodzonio, późniejszym spokój i szczęście w nadchodzącym r o k u . Miały też zapewniać dostatek, a przede w s z y s t k i m obfitość chleba. Wierzono, że t e m u k t o opłatkiem się lamio nie zabraknie chleba przez cały r o k i co więcej będzie mógł chlobem t y m podzielić się z i n n y m i . W niektórych regionach, głównie na południu Polski dzielono się o p l a t k i o m p o s m a r o w a n y m m i o d e m ; niekiedy opln,tki z miodem spożyw.mo już wcześnie rano i b y l to wówczas j e d y n y nosiłek dozwolony w d n i u w i g i l i i , przed uroczystą wieczerzą ; zaś w okolicach Jarosławia, po opłatku 11 dzielono się jeszcze chlebom z w a n y m „osuchem", l u b ,, proskurą", takżo z m i o d e m , a wszystko po t o , a b y w nadchodzącym r o k u „życie było słodkie" i d o s t a t n i o . stołu w r z u c o n y zdrowie 12 Ułamek opłatka z wigilijnego do s t u d n i miał oczyszczać l u d z i o m i i c h trzodzie. Wierzono, wodę, zapewniać żo jeśli zabłąkany p r z y p o m n i sobie z k i r u opłatek łamał, szczęśliwie powróci do domu. 1 3 Pomagały leż, opłatki w p r z o w i d y w a n i u przyszłości. Posługi­ w a n o się więc n i m i wo wróżbach, przodo w s z y s t k i m dotyczących urodzaju. W czasie wieczerzy w i g i l i j n e j podkładano cząstki opłatka p o d m i s k i z jedzeniem, jeśli przywierały do dna naczynia wróżyło t o urodzaj n a roślinę (warzywo, zboże, owoc), z której przyrządzona zestala znajdująca się w n i m p o t r a w a , j a k o że na „ w i l i ę " , zwana też „nośnikiem" spożywano pokarmy postne i głownio roślinne, „ z tego co w p o l u , ogrodzio, sadzie i ł o s i e " , 14 a więc z i e m n i a k i , groch, kapustę, różnogo r o d z a j u k l u s k i i pierogi, g r z y b y , suszone owoce i t p . Wróżba t a jost dotychczas i powszeehnio znana stosowana, m . i n . przez Łachów Sądeckich za­ mieszkujących wieś Podegrodzie i wsie okoliczne Sącz) oraz Pogórzan z okolic ,Światy" z opłatka, w y k . : i l . 6. A n n a K r z y s i a k , Choch­ ołów, w o j . nowosądeckie, 1974; i l . 7. Józefa Puc, Kożuchów, w o j . rzoszowskio, 1967 (w w o j . N . Grybowa . 1 5 N a wsi powszechny b y l także zwyczaj, w niektórych regionach Polski dotąd jeszczo zachowywany, obdzielania opłatkiem, a takżo r e s z t k a m i p o t r a w z wieczerzy w i g i l i j n e j zwierząt gospo­ darskich, przodo w s z y s t k i m bydła i k o n i , a w nioktórych regio­ nach wszystkich zwierząt h o d o w l a n y c h i d o m o w y c h , w przoko16 n a n i u żo t a k wielkiego święta j a k i m jest Bożo Narodzonio dostąpić w i n i e n takżo świat zwierzęcy. „Chrystus się w onej godzinie naro­ dził — tłumaczy zwyczaj ten gospodarz z Lipiec pod Łowiczom, w i n t e r p r e t a c j i literackiej R e y m o n t a — to niech każde stworzenie k r z e p i .się t y m chlobem ś w i ę t y m " . 17 Przypuszczać też można, żo wyróżniono w ten sposób zwierzęta hodowlano ponieważ p r z y ­ nosiły one i przynoszą, l u d z i o m różne istotno pożytki. T y m b a r d z i o j żo opłatek t r a k t o w a n o również jako środek leczniczy i substancję magiczną, mogącą zachować zwierzęta w dobrym zdrowiu i chronić je przed złym u r o k i e m . Właściwości t a k i e p r z y p i s y w a n o t y m zwłaszcza opłatkom, w których zapieczone zostały zioła święcone, głownio zaś ziele r u t y , która rzekomo „podana n a opłatku m a tę właściwość, żo bydło w czystości u t r z y m u j e " , 1 8 t z n . c h r o n i jo przed c h o r o b a m i zakaźnymi, zapaleniem w y m i e n i a , zakażeniem po połogu i i n n y m i . Zwykło dla zwierząt przezna­ czone były opłatki określoneg > k o l o r u . W Galicji n p . d l a bydła wydzielony bywał o p l a ' e k żółty ponieważ „żółto masło dają k r o w y , którym w pośniku dano żółty o p ł a t e k " , konie juatomiast 19 otrzymywały opłatki czerwono, bo takio miały najskuteczniej chronić jo przed zołzami. Gdzie i n d z i e j , głównie па południu Polski, ]lodawano zwierzętom opłatki w kolorze z i e l o n y m . Wierzono takżo pow'szeelmie, 2 0 że opłatkiem — - m i s t y c z n y m chlebom — - dzielić się można z duszami zmarłych, które w wieczór i noc wie-ńjną odwiedzać mają d o m y swych bliskich. Ze względu na icłi domniemaną obecność w d o m o s t w a c h , w d n i u w i g i l i i n a ­ leżało zdmuchiwać zydle i ławy z a n i m się na nio usiadło, z najwięk­ szą t y l k o ostrożnością można było posługiwać się o s t r y m i narzę- 7 83 �Powszechno w Polseo występowanio opłatka i przokonanio 0 niezwykłych jog> właściwościach, spowodowały, j a k mniemać można, w y t w a r z a n i e ozdób świątecznych z tog_> wlaśnio surowca, ozdób które joszczo w pierwszych dziesięcioleciach X X - e g ) w . , stanowiły c h a r a k t e r y s t y c z n y przystrój wnętrz w okresie Bożego Narodzenia. Pozostawiano jo w izbach takżo w okresie późniojszym, dopóki nio uległy zniszczeniu. W miało przedłużać się owo dobroczynne t e n sposób bowiem działanie opłatków d l a d o m u , g >spodarstwa i w s z y s t k i c h jego mieszkańców. D o w y k o n y w a n i a ozdób z opłatka przystępowano wieczorem, po skończonej wieczerzy, k i e d y obdzielono n i m i l u d z i i zwierzęta 1 z a n i m nadeszła pora wyjścia do kościoła na pasterkę. Resztek pozostałych po wieczerzy opłatków nio wolno było b o w i e m w y ­ rzucać do odpadków, a n i pozostawać bez uszanowania. Ze względu n a porę w y k o n y w a n i a opłatkowych ozdób zwano jo n i e k i e d y „wilijkami". Tę nazwę nadawano głownio f o r m o m przestrzonnym, chociaż częściej f o r m y to zwano ,,światami". „ T e g >ż wieczora robią świat z opłatków, t j . wycinają okrągłe kawałki i tworzą z t o g ) kulę, a wieszają go albo u stragejrza, albo nad o b r a z k a m i . Jeśli m u c h y go nio zjedzą będzie r o k u r o d z a j n y " — t a k przedstawiony został proces w y k o n y w a n i a ozdób i deko­ r o w a n i a izby w opisie e t n o g r a f i c z n y m w s i Przobieczany, w p o w . wielickim. 23 Zdarzało się także, że ozdoby z opłatka w y k o n y w a n o wcześ­ niej, bezpośrednio po wizycie księdza z „kolędą" i zawczasu dokorowano n i m i i z b y „ b i a ł o " i świetlice. Stąd też zapowno w nioktórych regionach, n p . na Podlasiu, ozdoby to zwano były „kolędami". 24 T r u d n o jest dzisiaj ustalić dokładnio o d j a k dawna z opłatka stosowane ozdoby były w Polsco, w dekoracji świątecznej wnętrz. Prawdopodobnie pojawiły się one n a j p i o r w we dworach 8 szlacheckich, j a k samo opłatki i zwyczaj i c h dziolonia. T a k i n p . „ Ś w i a t y " z opłatka, z w o j . nowosądeckiego, w y k . : i l . 8. L u d w i k a Głuc, Podegrodzie, 1983; i l . 9. J a n Świerczek, K a m i o n k a W i e l k a , 1972 d z i a m i , t a k i m i j a k igły, nożyce, noże, nie należało rąbać d r e w n a , wylewać p o m y j przed próg i t p . , a b y nio potrącić, nio zranić, l u b nie obrazić niewidzialnej d u s z y . 21 Pozostałością t y c h d a w n y c h wierzeń jest zachowany jeszcze W w i e l u d o m a c h zwyczaj stawiania na stole w i g i l i j n y m d o d a t k o ­ wego talerza i składania n a n i m cząstki opłatka. P o e t y c k a wersja tego zwyczaju zachowała się w u t w o r z e W . Pola, pisanego w l a t a c h 60-ych X I X w . , wkrótce po u p a d k u p o w s t a n i a styczniowego: „ A t r z y krzesła p o l s k i m strojem Koło stołu stoją próżno I z opłatkiem każdy swojem I d z i o do n i c h spłacać dłużne I pokłada n a t a l e r z u Anielskiego chleba k r u c h y B o w t y c h krzesłach siedzą d u c h y X i k t nie p y t a o k i m mowa Wszyscy wiodzą co się święci I d l a kogo serce chowa Winną pamięć tej pamięci Łzą się uczta rozpoczyna N i e m o liczy się drużyna Zo s t r a t wszystkich z l a t ubiegłych Z nieobecnych i p o l e g ł y c h " 22 O k r u c h opłatka, a w Polsce płd.-wschodniej i wschodniej także chleb i r e s z t k i p o t r a w , pozostawiano na stole na całą noc, a b y dusze zmarłych mogły spokojnie i bez przeszkód posilić się i po­ przez posiłek t o n , wraz świątecznym. 84 z żywymi uczestniczyć w obrzędzie �miejsce szczególne: po pierwsze — j a k o oryginalna polska ozdoba t r a d y c y j n a wnętrza mieszkalnego, w okresie Bożogo Narodzenia, nieznana poza naszym k r a j o m ; po drugie — zo względu na osobli­ w y surowiec z którego jo w y k o n y w a n o . D e l i k a t n y i k r u c h y opłatek dawał się łatwo barwić, a p r z y pewnej w p r a w i o można w n i m było wycinać różne f o r m y zdobnicze, które następnie sklejano śliną (w t y m p r z y p a d k u stanowiła ślina doskonały, niezastąpiony klej organiczny) w wyszukane, lekkie kompozycje o pięknoj, subtelnej k o l o r y s t y c o ; po trzecio — zo względu n a wielką rozmaitość f o r m zdobniczych. M a m y wśród ozdób z opłatka niewiolkie w y c i n a n k i : krążki, krzyżyki, g w i a z d k i , trójkąty i t p „ f o r m y , które możnaby określić j a k o płaszczyznowe, ponieważ wycięto je o s t r y m narzędziem (nożycami, nożykiem) w j e d n y m kawałku opłatka. Wykorzy­ s t y w a n o je głównie w dekoracji podłaźniczek. T e c h n i k a w y k o n a ­ n i a i f o r m y t y c h wdaśnio ozdób są nioco zbliżone do X V I I i X V I I I wiecznych w y c i n a n e k p a p i o r o w y c h , zdobiących pieczęcie n a do­ kumentach miejskich . 2 8 M a m y też ażurowo, wiolobarwne kompozycje w formie rozot, l u b gwiazd, wyklejano z w i e l u różnych i n a różne sposoby ukła­ d a n y c h elementów, uprzednio wyciętych z opłatka; kompozycje te występujące w niezliczonej ilości o d m i a n , zarówno w zakresio f o r m y j a k i k o l o r y s t y k i , znano były głownio w Polsce płn.-wschodniej, przede wszystkim na P o d l a s i u ; zdobiono nimi wyłącznie b e l k i powały, zawieszając je na niciach l n i a n y c h , łub na włosach z końskiogo ogona l u b g r z y w y , po k i l k a l u b kilkanaście sztuk, niorzadko n a caloj długości b e l k i . Wśród ozdób z opłatka m a m y też f o r m y przestrzenne, nazy­ wano — j a k już wcześniej podano — „światami", l u b „wilijkami". Według Seweryna inspiracjo dla t y c h właśnie f o r m stanowiła sztuka kościelna, rzeźby i malowidła na których Chrystus t r z y m a 10 w dłoni kulę z zatkniętym krzyżom — mającą wyobrażać kulę „ Ś w i a t y " z opłatka, z w o j . nowosądeckiego, w y k . : i l . 10, L u d w i k a Głuc; i l , 11, A n n a K r z y s i a k , 1974 opis i z b y czeladnej, we dworze szlacheckim n a Żmudzi, w X V I I w. przedstawił Sienkiewicz, w s w y m eposio h i s t o r y o z n y m „gdy płomień strzelił jaśnioj widać było ciemne Trylogia: drewniane ściany ogromnej izby z nadzwyczaj n i s k i m b e l k o w a n y m s u f i t e m . U belek wisiały n a niciach różnokolorowe g w i a z d k i uczyniono z opłatków, kręcąco się w c i e p l e " . Za najstarszy j e d n a k przekaz 25 o ozdobach z opłatka p r z y j m u j e się zwykło, za Seworynem, fragment p o e m a t u Słowackiogo „Horsztyński" (pierwsze wydanio 1835 г.), którego bohater p o w i a d a : czuję drżąco l i s t k i chleba w m o i c h dłoniach. J a k j a lubiłem niegdyś dzień Bożogo Narodzon i a ! W t y m s a m y m p o k o j u z opłatków kleiłem różnokolorowe słońca, kołyski... j a k a świętość i wesołe napełniały m o j e cinne Na dzie­ serce..." . 26 podstawie źródeł i materiałów etnograficznych, m . i n . c y t o w a n y c h już p i s m Golębiowskiogo, przypuszczać można, że omawiano t u ozdoby, a wśród n i c h , „gwiazdeczki z wszelkiej f a r b y opłatków, zawieszane u ścieli", występowały n a w s i , także w domach chłopskich, już w pierwszej połowio X I X w . . 2 7 Uwagę zwraca rozległy zasięg występowania t y c h ozdób. Znano były b o w i e m n a teronio całej prawio Polski, z wyjątkiem terenów północnych i północno-zachodnich, gdzie opłatki roz­ powszechniły się później niż w i n n y c h regionach. Stosowa.no jo j a k o samodzielną ozdobę i wówczas wieszano je na. belkach s t r o p o w y c h , zwykło w pobliżu ołtarzyka domowego, p r z y obrazach z w i z e r u n k a m i świętych i nad stołem p r z y którym spożywano wieczerzę wigilijną; służyły prócz tego do dekoracji podłaźniczek i następnio pierwszych choinek, któro j a k w i a d o m o pojawiły się na w s i dopiero w X X - y m w i e k u . W polskiej twórczości l u d o w e j , w plastyce obrzędowej i t r a ­ d y c y j n y m zdobnictwie świątecznym, ozdoby z opłatka zajmują 85 �W y c i n a n k i z opłatka: Wyk. przez Ludwikę Głuo, ok. 1982; i l . 12. „Gwiazda"; i i . 13. „ K r ą ż o k " W y c i n a n k i z opłatka w y k . przoz Ludwikę Gluc, ok. 1982: i l . 14. „ K w i a t " ; i l . 15. „ K r ą ż e k " �16 W y c i n a n k i z opłatka w y k . przez Ludwikę Glue: i l . 16, 18. „ K r ą ż e k " ; i l . 17. „ K r ą ż e k " z Ukrzyżowanym ziemską, a więc „świat*', j a k o przyjęty ze świata antycznego s y m b o l panowania i w ł a d z y . 29 Pods! a w o w y m elementem k o n s t r u k c y j n y m „świa,tów" były n i o k i e d y dwie, l u b t r z y opłatkowe k u l e , l u b inno bryły zbliżone do k u l i , łączono w pionie uzyskując przoz to d o d a t k o w y efekt d o k o r a c y j n y . T a k więc i to f o r m y odznaczały się nio t y l k o wielką wycinane z opłatka krążki, l u b i c h części, rzadziej k w a d r a t y , l u b różnorodnością, ale także bardzo interosującym wyrazom plas­ prostokąty, które zlopiało się zwilżając ich brzegi śliną. „Pomiędzy tycznym. cztery ćwiartki sklejonego n a krzyż opłatka — pisze o k o n s t r u k c j i chociaż znane były również w Polsce c e n t r a l n e j , a także, chociaż światów J . P u r d y u a — wkłoja się mniejsze o d c i n k i wzbogacając w m n i e j s z y m s t o p n i u w Polsce pln.-wschodnioj. Występowały one głownio w Polsce południowej, ich f o r m ę " . Z t y c h to właśnie ołemoiitów k o n s t r u o w a n o k u l o , „ Ś w i a t y " miały szorsze nieco, niż w y c i n a n k i różnej k o n s t r u k ­ elipsy, czasem walce i inno m u i e j , lula bardziej wymyślne bryły. c j i , zastosowanie w zdobnictwie świątecznym. Dekorowano więc N i e k i e d y układano i sklejano skomplikowano kompozycje z k i l k u , nimi, u b k i l k u n a s t u brył, zwykłe mniejszych, łub większyoh półkul; w pośrodku siostrzana b y w a wyrżnięty krzyż —• napisał o zdob- 30 podobnie j a k w y c i n a n k a m i , b e l k i stropowe. „Zwykle 87 �88 �nict.cie chat w i e j s k i c h w o k o l i c y Siewierza, Żarek i P i l i c y , M . F e d o r o w s k i — i nazwiska stawających i odpowiednie napisy... szczęść Boże mieszkańcom... p o i spodem zawioszony na nitco świat w czas się obraca,, wskazując z opłatków pozlepiane ścianki". Kolorowy co c h w i l a różnobarwne, 31 „duży świat" zawieszano także n a d stołem, na którym zastawiano „postnik" — wieczerzę wigilijną; ale prócz tego bywały „ ś w i a t y " — o c z y m już w z m i a n k o w a n o — n a j o k a ­ zalszą ozdobą, podłaźniczek, a w późniejszym okresie takżo drzewek świątocznyeh. D o dekoracji choinok używano z w y k l e ma,łych „światów" k u l i s t y c h , któro n a Podlasiu zwane były „jabłuszkami" . W t y m 32 miejscu zaznaczyć należy, żo w tej części Polski „ ś w i a t y " p o j a ­ wiały się sporadycznie. D o dekoracji świątecznej wnętrz miesz­ kalnych stosowano t u przede wszystkim ażurowo gwiazdy z opłatka. Po czwarte —• ze względu na, symbolikę i treść obrzędową. Ozdoby wykonywane z opłatków przejmować miały bowiem wszystkie i c h dobroczynno właściwości. W e wnętrzach mieszkal­ n y c h umieszczano jo więc nie t y l k o dla icli walorów dekoracyj­ n y c h , ale przede w s z y s t k i m po t o a b y sprowadzały na d o m bło­ gosławieństwo boże, dostatok, spokój i a b y zapowniały mieszkań­ c o m szczęście, miłość wzajemną i harmonię. Dlatego toż starano się a b y przetrwały t a m j a k najdłużej, najlepiej aż do następnej wigilii. W l i t e r a t u r z e etnograficznej, która woole miejsca i u w a g i poświęca s a m y m opłatkom i ich f u n k c j o m obrzędowym, zagad 83 �ао �nionie ozdób opłatkowych traktowano jost marginesowo. B r a k u j e Sienkiewicza, R e y m o n t a ) . zwłaszcza opracowań s y n t e t y c z n y c h , a także materiałów i k o n o ­ u w a g i „ ś w i a t o m " opisując sposób i porę i c h w y k o n y w a n i a , i c h g r a f i c z n y c h mogących w wyczerpujący sposób przedstawić' tę piękno f o r m y , icłi usytuowanie we wnętrzu m i o s z k a l n y m . niezwykłą, oryginalną dziedzinę plastyki obrzędowej. Dotychczas najszerzej zagadnienie t o potraktował T . Seweryn, w cytowanej Najcenniejszym zatem Zwłaszcza R e y m o n t poświęci! wielo źródłom, d l a zainteresowanych tą gałęzią ludowej twórczości a r t y s t y c z n e j , są obecnie zbiory muzeal­ t u pracy o pająkach, światach i podlaźnikach. Jeden jej rozdział no i różno f o r m y d o k u m e n t a c j i prowadzono przez muzea. T y m - poświęcony został w całości „ ś w i a t o m " z opłatka, icłi pochodzeniu, bardziej że ozdoby to mają już dziś c h a r a k t e r u n i k a l n y . Stosowane historii, zasięgu występowania, a także technikom i powszechnio w dekoracji światocznej mieszkań w X I X w., zaczęły zdobniczym. Nieco więcej miejsca poświęci! toż formom „światom" wychodzić z użycia w początkach XX-eg:> w. W c h w i l i obocnoj, J . F u r d y n a , pisząc o zdobnictwie wnętrz u Lasowiaków zamiesz­ k i l k a zalodwio kujących Łorony położone w widłach Wisły i Sanu. ozdoby t a k i o , według dawnogo Poza t y m m a m y nieliczne t y l k o i krótkio w z m i a n k i o ozdobach osób na terenie całej Polski, p o t r a f i wykonywać w z o r u . W zasadzio przotrwały więc już t y l k o w kolekcjach m u z o a l n y c h , a i t u t a j należą do z opłatka, rozproszonych w d o d a t k u w różnych w y d a w n i c t w a c h , rzadkości, są b o w i e m materiałem bardzo t r u d n y m p o d względom głównie czasopismach, nie za,wszo już dzisiaj k o m p l o t n y c h . k o n s e r w a t o r s k i m . Z tego też względu nieczęsto oglądać jo można P e w n y c h i n f o r m a c j i o ozdobach t y c h , icłi formach, icłi zna­ czeniu w z d o b n i c t w i e świątecznym i t r a d y c j i domowoj dostarcza n a m także l i t e r a t u r a piękna (np. cytowane t u dzieła Słowackiego na wystawach sztuki ludowej, chociaż niowątpliwio są one świadectwom niezwyklogo k u n s z t u twórców l u d o w y c h , a takżo wysokiej k u l t u r y artystycznej d a w n y c h mieszkańców w s i . 91 �Г II Z У l' I S Y Рог. I . K u b i a k , I i . K u b i a k , Chleb w tradycji ludowej, W a r ­ szawa 1981, s. 25 Por. Ł. Gołębiowski, Lud polski, jego zwyczaje, zabobony, Warszawa 1830, głownio s. 318; O. K o l b e r g , Dzieła, Wrocław 1961—1973, głównie, t o m y . t . V Krakowskie s. 192, t . X I Wielkie Ks. Poznańskie, s. 142, t . X V I Lubelskie s. 100—102, t . X X I I I Kaliskie s. 5 2 — 5 4 , t . X X I V , cz. 2 Mazowsze Polne, s. 7 1 — 7 2 , t . X X V I Mazowsze Leśne, s. 5 3 — 5 4 , t . X X V I I Mazowsze Stare (Mazury, Kurpie) s. 1 1 0 — 1 1 1 , t . X X X V Przemyskie, s. 14—15, t . X C I V Góry i Pogórze, s. 63, t . X C I X Tarnowskie—rzeszowskie, s. 6 2 ; Z. Gloger, Rok polski w życiu tradycji i pieśni, s. 25 i następ­ ne, s. 70 i następne; tenże, Święta Hożego Narodzenia w Radłowie Galicyjskim, „ W i s ł a " , t . I I , 1888, s. 8 1 5 — 8 1 7 ; J.Sb. Bystroń, Etnografia PoUki, 1947, s. 172 Podaję za J . S t . B y s t r o n i e m , Dzieje obyczajów w dawnej Polsce, w X V I — X V I I I 'w., Warszawa 1976, t . I I s. 40 C y t . za W ł . R e y m o n t e m , Chłopi, W a r s z a w a 1948 t . I I , Z i m .., s. 88 Por. A . Zadrożyńska, Powtarza/; czas początku, Warszawa 1985, s. 53 T . Seweryn, Podłainiki, światy, pająki, Kraków 1930, s. 23 i następne. A . B r u c k n e r , Mitologia słowiańska i polska, Warszawa 1980, s. 172; Encyklopedia Powszednia — Ultima Thule, Warszawa 1933, hasło: Karol Wielki, s. 385 --386; T . Soworyn, Podłainiki..., op. c i t . , s. 23 Według określenia K o l b e r g a , podaję za A . Zadrożyńska, Powtarzać czas..., op. c i t . , s. 52 C y t . za Ł. Gołębiowskim, Lud polski..., op. c i t . , s. 318 P o r . B . Stelmachowska, Рок obrzędowy na Pomorzu, Toruń 1933, s. 4 8 ; M . Drabecka, B . Krzyżaniak, J . L i s a k o w s k i , Folklor Warmii i Mazur, W a r s z a w a 1978, s. 372 E . F r a n k o w s k i , Kalendarz obrzędowy ludu polskiego, War­ szawa 1928, s. 1 0 ; J . Ziemba, Niektóre zwyczaje podczas Bożego Narodzenia iv okolicy Dąbrowy Górniczej, „ W i s ł a " , t . I I , 1888, s. 3 2 ; S. TJlanowska, Hoże Narodzenie u górali zwanych Zagórza­ nami, „ W i s ł a " , t . I I , 1888, s. 9 9 ; J . K a n t o r , Zwyczaje Świąt Bożego Narodzenia i Wielkiej Nocy w okolicy Jarosławia, „Ma­ teriały antropologiczne, archeologiczne i e t n o g r a f i c z n e " , t. X I I I , 1914, s. 218 Podaje z a : J'. K a n t o r . Zwyczaje..., op. c i t . , s. 218 I . K u b i a k , K . K u b i a k , Chleb..., op. c i t . , s. 28 E . F r a n k o w s k i , Ketłutdarz..., op. c i t . , s. 10 Badanie własno w w y b r a n y c h wsiach regionu sądeckiego, 1974—1976 E . M a j e w s k i , W . J a r e c k i , Bydło w pojęciach i praktykach ludu polskiego, „ W i s ł a " , t , X V I I , 1903, s. 158; O. K o l b e r g , Dzieła..., o p . c i t . , głównie t o m y : t . X W.Ks. Poznańskie, cz. 2, s. 57, t . X X I I I Kaliskie, s. 5 1 , t . X C I X Sanocko-Krośnieńskie, 1 2 3 4 5 6 7 8 9 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 s. 108; A . Chętnik, Kurpie, Kraków 1924 (roz. Życie i obyczaj Kurpiów — zwyczaje świąteczne, doroczne, domowe, i rodzinne, obrzędy, wierzenia i podania), s. 7 9 — 8 0 ; A . Chmielińska, Księżacy, Kraków 1933, s. 1 0 8 - 1 1 0 ; S. D w o r a k o w s k i , Kultura społeczna ludu wiejskiego na Mazowszu nad Narwią, Białystok 1964, s. 3 2 — 3 3 ; B . Stelmachowska, Рок obrzędowy..., op. c i t . s. 6 0 — 6 1 ; także badania własne w w y b r a n y c h wsiach regionu sądeckiego, 1974—1976 W . R e y m o n t , Chłopi..., op. c i t . , s. 88 Za K s . W ł . S i a r k o w s k i m , Materiały do etnografii ludu pol­ skiego z okolic Pińczowa, „Zbiór wiadomości do A n t r o p o l o g i i K r a j o w o j " , t . I X , 1885, s. 3 — 5 ; także E . Majewski, W . J a r o c k i , Bydło..., op. c i t . , s. 158 1 1 1 8 S. Udziela, Jjud polski w powiecie ropczyckim w Galicji, ..Zbiór Wiadomości do A n t r o p o l o g i i K r a j o w e j " , t . X I V , 1890' s. 40 J . K a n t o r , Zwyczaje..., op. c i t . , 127; także badania, własne w w y b r a n y c h wsiach regionu sądeckiego, 1974—1976 Ten aspekt obrzędowości Bożego Narodzenia przedstawiają szerzej: W . K l i n g e r , Obrzędowość ludowa Bożego Narodzenia, jej początek i pierwotne znaczenie, Poznań 1926; K . Zawistowicz-Adamska, Momenty zaduszkowe w obrzędowości Bożego Naro­ dzenia, Warszawa 1931, „Wiedza i Ż y c i e " n r 12 19 2 0 2 1 W . P o l . Pieśń o domu naszym (fragment), L w ó w 1866, s. 66 C y t . za, S. Cerchą, Wieś Przebieczany w pow. wiełiekirn, opisał p o d względem e t n o g r a f i c z n y m S. Cercha, Materiały antropologiczne, archeologiczne i etnograficzne, t . I V , 1900, s. 122 Według relacji Cz. R o w i c k i e j , a u t o r k i ozdób z opłatka, badanie terenowo P M E 1986, Węgrów, w o j . siedleckie C y t . za H . Sienkiewiczem, Trylogia, cz. I I Potop, Warsza­ w a 1982, t . I , s. 14 Podaję za T . Sewerynem, Podłainiki..., op. c i t . , s. 24 C y t . za Ł. Gołębiowskim, Lud polski..., op. c i t . , s. 3 1 8 ; por. także J . F u r d y n a , Zdobnictwo wnętrz u) chałupach wiejskich, na terenie wideł Wisły i Sanu, „Polska Sztuka L u d o w a " , R . X X V I I I , 1973, n r 3, s. 139 oraz cytowane wcześniej materiały zamieszczone w czasopismach etnograficznych z X I X w . T . Seweryn, Polskie wycinanki papierowe XVII i XVIII w., „Polska Sztuka L u d o w a " , Р.. X , 1956, n r 2, s. 67—103 T . Seweryn, Podłainiki, oj), c i t . , s. 23 C y t . za J . F u r d y n a , Zdobnictwo..., op. c i t . , s. 13 C y t . za M . F e d o r o w s k i m , Lud z okołic Żarek, Siewierza i Pilicy, Warszawa 1885, s. 10—14 (roz. I , Chaty, sprzęty, na­ czynia) Materiały terenowe P M E 1986, Węgrów, w o j . Siedlce. W y w i a d z Cz. Rowicką, a,utorką ozdób z opłatka n a wystawie autorskiej Wycinanki z opłatka Czesławy Rowickiej — Węgrów, grudzień 1986 r. 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 Fot.: Krzysztof Chojnacki, i l . 1—5, 7—10, 12—18, 26 (oraz repr. 20—21); L . Trojanowski, 11. 6, 1 1 ; Krzysztof Urbański, i l . 19, 27 Wszystkie reprodukowane o p i a t k i oraz zdjęcia archiwalne znajdują się w zbiorach Państowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b40882743bef19ab30f94038b1fff9fd.pdf 048a3f34c9573bac6d730ebd4b52bf21 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3357 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3146 Title A name given to the resource Świąteczne zdobnictwo wnętrz / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.1-2, s.95-112 Creator An entity primarily responsible for making the resource Ogrodowska, Barbara Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Barbara Ogrodowska ŚWIĄTECZNE Z D O B N I C T W O WNĘTRZ Skłonność wszystkim potrzeb. do upiększania najbliższego wnętrza mieszkalnego Indywidualne otoczenia, jest w y r a z o m odczucie piękna, bardzo przede, Boże Narodzenie różnych h a r m o n i i , łączy Najpowszochniej się w Polsce występującymi i najbardziej z a s p i r a c j a m i s p o ł e c z n y m i (naśladowania i n n y c h ) , chęcią z a m a n i ­ z n a n y m i a k c e s o r i a m i t y c h świąt, s p o t y k a n y m i zarówno w i z b a c h festowania wiejskich zamożności, wzbudzania w s i , w czasie g d y dominowały pojawiały się w o k r e s a c h kreśleniu u r o c z y s t e g o wspomniane Obyozaj czystości — wyżej świątecznych. Służyły domu wówczas wnętrz ziarno. pod­ zarazem w okresie świąt i ważnych byl punktem d e k o r a c j i mieszkań w i e j s k i c h . t o „okres niezwykły, Uroczysty i j a k i we dworach były snopy zboża, , , N a stół w i g i l i j n y k ł a d z i o n o słomę, p o c z y m krywano słoma, siano dopiero przy­ 3 stół obrusem i zastawiano potrawy; stawiano w kątach s n o p y ż y t a i rozścielano słomę n a podłodze. C z y n i o n o religijnych, rodzinnych — zwyczajności". dawnej potrzeby. zdobienia 2 itp. Na c h a r a k t e r u święta, zaspakajając d l a późniejszej, trwałej Święta podziwu k u m o chałupy, dekoracje wyjścia świąt wymagał — wedle powszechnego przekonania — czas na pamiątkę w którym Dzieciątko Jezus leżało: stary zwyczaj chrześcijańskie d o m y , n a B o ż e N a r o d z e n i e 1 który odmienia i dzieli charakter uro­ żo w s t a j n i Ś w i ę t a P a n n a l e ż a ł a oprawy Encyklopedia w t y m mają połogiem". 4 podkreślającej niezwykłość, niecodzienność świątecznego o k r e s u - cą: „Stawianie snopów zboża p o r o g a c h i z b y w której Jest do t o c z a s s z c z e g ó l n e g o n a s i l e n i a d z i a ł a n i a sił nadprzyrodzo­ n y c h , o b w a r o w a n y z a k a z a m i i n a k a z a m i , sprzyjający magicznym. wnętrza Toteż miały przedmioty przede zaś i c h w a l o r y e s t e t y c z n e ne. stanowiące wszystkim bogatą działaniom świąteczny treść wystrój symboliczną, można traktować jako zjawisko wtór­ uczty w i g i l i j n e j , dotąd n a p o t y k a n e w pierwszej żyta po Dobrzyckiej w Pęsach następują­ zasiadają u l u d u było niegdyś we w s z y s t k i c h w a r s t w a c h powszechnym. wojewodziny na to żłobu, p o i z b a c h siać s ł o m ę , zamieszcza informację staropolska też U zwyczajem pani pod- Mazowszu, jeszcze połowie X I X w . n i e s i a d a n o d o w i g i l i i bez snopów rogach komnaty stołowej ustawianych. L u d wiejski, p o u c z c i e w i g i l i j n e j , zo s ł o m y t y c h s n o p ó w k r ę c i m a ł e powrósła 95 I �I I . 1 . B u d y n k i m a l o w a n o лл- „ k o ł a o y k i " , z a g r o d a A n n y Z w o l i ń s k i e j , N o s z a c o w i c c , w o j . n o w o s ą d e c k i e , 1 9 8 1 ; i l . 2. święta, f o t . z p o c z ą t k u X X w . i лvyЫegłszy d o s a d u o t w i ą z u j c n i e m i d r z e w a o w o c o w e w k o n a n i u , że będą l e p i e j rodziły." prze­ S n o p y zboża układano n a różne s p o s o b y : n p . j e d e n okazały snop żyta stawiano Ważnym i bardzo Bożego Narodzenia 5 w kącie i z b y , a l b o we wszystkich kątach zielenią charakterystycznym Godnie atrybutem b y ł a j o d ł o w a l u b ś w i e r k o w a , a wiąc o k r y t a , gałązka. Źródła interpretują życia, radości, zapowiedź o d n o w y ją jako i лл-zrostu r o ś l i n . świąt trwałą symbol Gałązkami 7 u m i e s z c z a n o s n o p y z b ó ż podstaлл oлл*ych: p s z e n i c y , ż y t a , j ę c z m i e ­ tymi n i a i олл-sa. P ę k i s ł o m y , t z w . „ d z i a d y " , s t a w i a n o p o d ś c i a n a m i , o b r a z y , p r z y b i j a n o d o ścian mieszkań, d o d r z w i d o m ó w i obór. , kładziono z okolic ławy p o d stołem, ОгуЬолуа na których i albo wieszano Krynicy, siedzieli przed podczas p o d powałą. wigilią W niektórych podłodze. Częściej j e d n a k u m i e s z c z a n o t y l k o p o d stołem mało obrusem wiązki układano słomy i woreczek cienką warstwę wigilij- z i a r n a , zaś n a s t o l e siana. N a obrusie pod rozsypy- луапо z i a r n a z b ó ż , m a k u , g r o c h u i n a n i o s t a w i a n o m i s k i z j e d z e ­ niom t y m i ZAviazane b y ł y l i c z n e w r ó ż b y i zabiegi magiczne . Z i a r n a p r z y l e p i o n e do d n a m i s k i miały wskazywać n a 1 j a k i e rośliny będzie u r o d z a j ; słoma r z u c a n a p o w i e c z e r z y powałę i zaczepiona o drzazgi „tragarza" miała pod spowodoлл-a ó b u j n y лл-zrost z b o ż a ; олл-ijanie d r z e w e k o w o c o w y c h s ł o m ą ( t a k j a k podaje (radomskie, sądeokie), z a t y k a n o je za Polsce p l d . - z a c h o d n i e j , n a P o d h a l u , Śląsku Cieszyńskim, Sądecczyźnie i Z i e m i K r a k o w s k i e j , w d n i u лvigilii w i e s z a n o n a d s t o ­ ł e m „ p o d ł a ź n i c z k i " , zwane też „ p o d ł a ź n i k a m i " , „ s a d a m i " , „rajs­ k i m i " l u b „ b o ż y m i d r z e w k a m i " . B y ł a t o gałąź jodłowa l u b r o z w i ­ d l o n y c z u b e k świerku, obręcz p r z e t a k a c z y d r u c i a n e koło opleciono jedliną a l b o też słomiane t a r c z e l u b d a s z k i z p r z y p i ę t y m i d o n i c h jodloлл•ymi gałązkami. Wszystkie to przedmioty ozdabiano jabłkami, złoconymi orzechami, w y c i n a n k a m i z opłatków, koloro­ (sądeckie, g o r l i c k i e ) . Ze z w y c z a j a m i W słomą w s i a c h z o k o l i c Ncra*ego S ą c z a s ł o m ę i s i a n o r o z ś c i e l a n o n a c a ł e j nym izby Łemkowie wyściełali wieczerzy. dekorowano c y t o w a n e wyżej źródło) miało zapewnić u r o d z a j w y m p a p i e r e m i bibułką. W umieszczano rannie miała a duży kulisty przygoto\4 ana T zapewnić dzieлл'Cz^tom środku i nieco niżej niż i n n e o z d o b y „świat" i pięknie domownikom powodzenie w z opłatka. przybrana pomyślność, miłości Ta bardzo świąteczna dostatek i szybkie sta­ ozdoba i zgodę, zamążpójście. owoców Z i c h r o n i ć j c p r z e d s z k o d n i k a m i ; s i a n o i z i a r n o zo s t o ł u w i g i l i j n e g o czaje. o r a z r e s z t k i p o t r a A v i калл-alki o p ł a t k a z a n o s z o n e d o s t a j n i i k u r n i k a właściwości m a g i c z n e : m i a ł y one zapewniać z d r o w i e i płodność, aby sproлvadzaó d o d o m u z a l o t n i k ó w i sprzyjać m a ł ż e ń s t w o m . W i z y t a bydło dobrze się c h o w a ł o , a k u r y o b f i c i e n i o s ł y . Zdrowie 6 i u r o d z a j m i a ł o t e ż z a p e w n i ć лл'zajemne о Ь з у р у л У а ш е się poŚ44'ięconj'm Wszystkie agrarnego w 96 w kościele, w dniu Św. S z c z e p a n a to zabiegi nawiązujące do p i e r w o t n e g o , charakteru nadchodzącym roku zimowych obrzędów, u r o d z a j , płodność, owsem, (20 g r u d n i a ) . pogańskiego, гарелл'шо dostatek i miały zdrowie. „ p o d ł a ź n i c z k a m i " związane Zawieszanym na nich były liczne wierzenia i jabłkom i orzechom zwy­ рггур!зулл апо г калуакзга w o k r e s i e ś w i ą t e c z n y m b y ł a t r a k t o w a n a j a k o d e k l a r a c j a z a w a r c i a małżeństwa, zwłaszcza w t e d y , k i e d y próbował zerwać z p o d ł a ź n i c z k i j a b ł k o l u b o r z e c h . B r a k p r o t e s t u ze s t r o n y dzioлл'c z y n y oznaczał wzajemność j e j uczuć. Jabłka i o r z e c h y na podłaźniczce oraz resztki wieczerzy wigilijnej wiszące pozostawione ��U . 5. K r z y ż z w y d m u s z e k z d o b i ą c y p o w a ł ę n a d o b r a z a m i ś w i ę t y m i , W i e r z a w i c e k . Leżajska, wł. M a r i i Gęślak, 1057 n a stole t r a k t o w a n o j a k o p o k a r m przeznaczony łych, w n o c wigilijną odwiedzających domy. d l a dusz pojawiły szeroko i powszechnie się o n e d o p i e r o niemieckiego przyjęte Prusaków w X I X pochodzenia następnie spotykane były przez przede jest zwyczaj stosowane polskie w i upominkiem dla „nowe gąski, k u r k i , i żyjących czyli kręgi, zwierząt n a swobodzie, na obwodzie np. których k r ó w k i z c i a s t a , a w środku postać t o w a n y bywał j a k o s y m b o l życia i płodności, a u s t a w i o n e n a n i m f i g u r k i zwierzęce j a k o pozostałość m a g i i myśliwskiej i h o d o w l a n e j . od „Nowe dzieci l a t k a " wieszano domowego, cukierkami, one Łukasz pomyślny rozwój 9 u pułapu, z w y k l e w miejscu poczesnym jabłuszkami i m n ó s t w e m ś w i e c z e k " ; — pisał o c h o i n k a c h w r. 1830 Gołębiowski. latka", Trzech figurki ludzką, wyobrażenie p a s t e r z a l u b gospodarze.. K r ą g t e n i n t e r p r e ­ inteligencję, w wilię: sosienka z o r z e c h a m i włoskimi, złocistymi, oraz umieszczano mieszczan miastach. „Przyjęty Warszawie, jeleni Polsce ewangelickiego, mieszczaństwo wszystkim w wyznania z c i a s t a i następnie w y p i e k a n o h o d o w l a n y c h : krów, k o n i , owiec zielenią choinki. W w . i t o głównie u i ludności W a r m i i i M a z u r a c h , w wigilię N o w e g o R o k u l u b święta Króli, lepiono Z n a c z n i e młodszą odmianą z d o b i e n i a wnętrz żywą są b a r d z o zmar­ 3 element świątecznej w pobliżu ołtarzyka i o t a c z a n y m czcią. Stanowiły dekoracji hodowli. wnętrza i miały zapewnić 1 1 N a w s i p i e r w s z e c h o i n k i p o j a w i ł y się w o k r e s i e m i ę d z y w o j e n ­ n y m , a upowszechniły ich ozdoby: jabłka, o z d o b y fabryczne W w ostatnim trzydziestoleciu. specjalnie n a t e n cel pieczone z opłatka, kolorowego wyroby z dmuchanego świątecznym Bożego Narodzenia p a p i e r u i słomy szkła i zdobnictwie nych opłatków. Wykonywano wspólnoty, zastąpiły uwagę zasługują okresem je z opłatków, z życzeniami które na d o chrześcijańskiej tradycji znak świątecznymi dzielenia Zwyczaj i rozda­ w a n i a chlebów o f i a r n y c h . postać krążków lub gwiazd, układanych z śliną. W y k o n y w a n o formy „światy" przestrzenne, geometrycznych, tzw. ćwiartek koła, z nich budowane rzadziej z małych wąskich również elementów występującym kiem, „pisania" pomalowanej atrybut świąt. woskiem, wyskrobywania skorupce, oklejania ozdób rdzeniem „rysowankami", lub „kraszankami", na sitowia, na­ „malo­ „owijankami". Najstarsze p o l s k i e p i s a n k i pochodzą z w y k o p a l i s k p r o w a d z o ­ n y c h n a O s t r ó w k u w O p o l u i o k o l i c a c h W r o c ł a w i a . D a t u j e się j e n a X — X I I w . zaś w z m i a n k i o i c h działaniu l e c z n i c z y m i c u d o w ­ n y c h u z d r o w i e n i a c h przynoszą źródła pisane z X I I w . 1 2 W e d ł u g wierzeń l u d o w y c h j a j k o posiadało n i e z w y k ł e właści­ wości występowanie i „ ś w i a t y " w okresie świątecznym umieszczane były n a wzorów uprzednio się j e „ p i s a n k a m i " , „ b y c z k a m i " , bryły. Podobnie gwiazdy jako nieodzowny tkaniną, kolorową włóczką, l u b w y c i n a n k a m i z p a p i e r u — zywa l u b t r ó j k ą c i k ó w z l e p i a n y c h śliną i ł ą c z o n y c h w w y m y ś l n e , b a r w n e kościelnych też Wielkanoc­ W zależności o d t e c h n i k i z d o b i e n i a j a j — m a l o w a n i a b a r w n i ­ prostokątów, j a k opłatki używane w m i s t e r i a c h świąt tych Polsce wankami", pasków opłatka, łączonych przypisywano z okresem powszecłmio O z d o b y w y k o n y w a n e z białych i k o l o r o w y c h opłatków miały najczęściej związanym w z białych i b a r w ­ wraz funkcjo obrzędowe i magiczne akcesoriom n y c h , przede w s z y s t k i m p i s a n k o m do c h w i l i obecnej oryginalne, p r z y n o s i l i do d o m ó w s w y c h p a r a f i a n księża łub organiści. ten nawiązywał Rozliczne niektórym wnętrz związanym z n a szczególną Wielkanoc orzechy, cynfolii. s p o t y k a n e wyłącznie n a terenie P o l s k i o z d o b y chrześcijańskiej Tradycyjne ciastka, i przeciwdziałania złym jaj, zwykle praktykach magicznych. mocom. Tłumaczyć malowanych, Stosowano w t y m n a t ży wielu jo więc w obrzędach obrzędach k u b e l k a c h pułapu, j a k o s a m o d z i e l n a o z d o b a wnętrza, a l b o też j a k o c z c i z m a r ł y c h , w l e c z n i c t w i e i m a g i i miłosnej, m i a ł y też element dekoracji podlaźniczki, l u b c h o i n k i . Symbolizowały one p r z e d o g n i o m i i n n y m i klęskami, sprowadzać u r o d z a j , zapewniać pojednanie, bezpieczeństwo wspólnotę, braterstwo i miłość, d o m o w i spokój, szczęście, błogosławieństwo Ważne funkoje świąteczne. W 98 obrzędowe spełniały też miały Boże. zapewniać stanowiły 1 0 niektóre wypieki Polsce pbi.-wschodniej, n a K u r p i a c h , Podlasiu, spożywano pewnić pasterzom i dowód życzliwości podczas zdrowie, trzodzie. obrzędowej pomyślność Dawane w i s y m p a t i i . Dzielone uczty i podarunku i wielkanocnej płodność. chronić Skorupki uroczyście miały za­ pisanek, �I I . 6. W n ę t r z e i z b y z o k o l i c P o d e g r o d z i a w czs,sie B o ż e g o N a r o d z e n i a , f r a g m e n t w y s t a w y „ Ś w i ą t e c z n e z d o b n i c t w o w n ę t r z " , P a ń s t w o w e M u z e u m E t n o g r a f i c z n e w W a r s z a w i e , 1 9 8 1 / 1 9 8 2 ; i l . 7. R o d z i n a F r a n c i s z k a P l a t y z G o s t w i c y k . N o w e g o Sącza, 1941 �И . 8 . W n ę t r z e i z b y , w . S u k ó w k . K i e l c . P r z y g o t o w a n e n a k o n k u r s w 1 9 5 5 г. I I . 9. W n ę t r z e i z b y J u s t y n y Grzegory, Zlaków B o r o w y k . Ł o w i c z a , zachowujące d a w n y c h a r a k t e r , z o k r e s u p r z e d I I wojną. �I �102 �т �rzucane do sadu i n a podwórze, p o w o d o w a ć nośność k u r i o b f i t e miały zbiory odstraszać szkodniki, owoców. Wierzono też, druków k u p o w a n y c h n a t a r g u l u b w mieście. Pojawiają trwałe że z a k o p a n e p o d w ę g ł y b u d o w a n e g o d o m u sprowadzą pomyślność, że r z u c o n e w płomienie ugaszą p o ż a r , a o b m y c i e z n a c z y n i a n a dnie którego spoczywało m a l o w a n e się w jajko wodzie wodą w Poniedziałek powały, Najbardziej parapetów o k i e n , później rozpowszechnioną ozdobą wnętrza ogólnopolskim) b y ł y zawieszano u pułapu p a j ą k i . się t e ż stołu. (o zasięgu Niektóre ich 1 5 zapewni f o r m y , dzisiaj już r z a d k o s p o t y k a n o , w których w y k o r z y s t a n o n p . wyku­ kłosy zbóż, g r o c h , o z d o b y z opłatka, wskazują n a i c h p i e r w o t n e Dyngu­ f u n k c j e o b r z ę d o w e . F o r m y p'>™.;riojszc, w s w e j k o n s t r u k c j i i k s z t a ł ­ z d r o w i e , urodę i szczęście. P i s a n k i b y ł y też z w y c z a j o w y m p e m dziewcząt przed o b l e w a n i e m ozdoby s o w y . Zanoszono w Niedzielę P r z e w o d n i ą n a c m e n t a r z i składane cie nawiązujące d o ś w i e c z n i k ó w i żyre,ndoli d w o r s k i c h i kościel­ n a mogiłarCli j a k o p o k a r m i o f i a r a d l a z m a r ł y c h m i a ł y za.pownić n y c h , pełniły już t y l k o f u n k c j e z w y c z a j o w e j ich przychylność i pomoc. tychczas rubieże przez ludność Polski. Są też Zwyczaj prawosławną były mieszkalnych zamieszkującą wschodnie 1 3 do np. ozdoby w przykładom „maików", łowickiem gdzie sztuki do zdobniczej. dekoracji oklejano i to j a k i Wielkanocy — na parapetach o k i e n n y c h , n a s t o l i k u z pasyjką, n a w e t n a s k r z y n i a c h w i a n n y c h . B y ł y też w y k o r z y s t y w a n e obecnej kolorowe jako element jaja nocnych dekoracji pająków. są p o w s z e c h n ą stołów świątecznych w okresio Typową w Polsce b a r a n k i ozdobione czerwonymi chorągiewkami z k r z y ż y k i e m , chrześcijański s y m b o l t y c h świąt. O z w y c z a j u t y m , w r . 1 7 3 9 , pisał k s . N e w e r a n i prawdziwego zwyczajnie „święcą B a r a n k a Chrystusowego baranki przypominające i jogo t r i u m f dlatego toż chorągiewki n a p i e c z o n y m b a r a n k u stawiają", a także L a b o u r e r „ m a j ą wszyscy togo d n i a b a r a n k a święconego n a stole, sucho pieczonego z p l a c k a m i pełnymi szafranu i r o d z y n k ó w " . Podstawowym znaczeniem jest i c h funkcja, aspekt w y m i e n i o n y c h wyżej estetyczny 2 poł. X I X w . p r z y n o s i 1 4 akcesoriów schodzi n a d r u g i plan. duże z m i a n y . S t o p n i o w e z nawleczonymi na Formy po­ w s z e c h n i e . C z y s t e ś o i a n y s t a j ą się p o l e m d l a r ó ż n y c h d e k o r a c j i malowanek, 104 naklejanych papierowych ozdób, obrazów i końcu można w zo w z g l ę d u n a z a s a d y następujących ich grupach: budowy krystaliczne, t a r c z o w e i ś w i e c z n i k o w e , r o z w i n ę ł y się w o g r o m n e j i l o ś c i o d m i a n powstających wych przez rozmaite Najpopularniejsze z zestawianie i łączenie podstawo­ elementów k o n s t r u k c y j n y c h . cewek słomianych, i łączonych w z n i c h , pająki k r y s t a l i c z n e , składają się l u b kawałków sitowia na nawlekanych konstrukcje przestrzenne ostrosłupy, często z e s t a w i o n e przypominające podstawami, dekorowane papiero­ w y m i k w i a t k a m i , piórkami, w y d m u s z k a m i j a j , nasionami.Pająki tarczowe konstruuje się z kwadratów plecionych ze słomy l u b wełny, rozpiętej n a d r e w n i a n e j r a m i e , układanych piętrowo. Zdobione są bombkami z resztek włóczki, papierowymi lub b i b u ł k o w y m i łańcuchami różnoj k o n s t r u k c j i . Pająki świecznikowe powstają przez połączenie obręczy z d r u t u słomy, owiniętych bibułką lub płótnem łańcuchami n a n i z a n e g o n a n i t k i g r o c h u , p a p i e r u , l u b odpowiednio strzępionymi paskami płótna. Pewną o d m i a n ą t y c h o s t a t n i c h są p a j ą k i t z w . p r o m i e n i s t e l u b ł a ń c u c h o ­ we, których c h a r a k t e r y s t y c z n y m przykładem mogą być k u r p i o w ­ wprowa­ potom młodsze, które sklasyfikować skie „kierce" lub gospodarzy, kuliste, z piórek, l u b c i e n k i c h słomek początkowo najbogatszych pająki budowane girlandy domach dekoracji. rzadkie lub „światami" d z a n i e p r z e w o d ó w k o m i n o w y c h p o z w a l a n a b i e l e n i e ścian w a p n e m , w „jeżami", już „pierzakami" nitki wielka­ też i c h t y p , niezwykło p a p i e r o w y m i k w i a t k a m i , w b i t y c h w bryłę g l i n y , w o s k u , l u b ciasta. Do ozdobą Wielkanocy. i dotyczczas powszechną dekoracją stołów są t e ż zwane wnętrz papierowymi w y c i n a n k a m i w y d m u s z k i j a j u s t a w i a n o w okresie świąt — zarówno Bożego Narodzenia chwili Najstarszy były pisanki ciekawym Stosowano t o n p r a k t y k o w a n y jest do­ — oleo­ oraz złożone z łowickio ozdoby rozchodzących skręconych s p i r a l n i e pasów Osobliwością z ciekawszych polskiej form pułapu, przypominające promieniście bibuły. sztuki świątecznej się łańcuchów 1 6 ludowej, a przy dekoracji wnętrza tym jedną była wyci- �папка p a p i e r o w a , powstała w 1 poł. X I X narda Strojnowskiego. wieku była — to W n a t e n okres ozdoba 2 pol. XlX-go przypada bardzo nach Polski. Obecnie sprzedawany o jej rozwój znana w jedynie jako wielu później z — t o ślimacznice, k r a t y , spirale, l i n i e faliste, s t y l i z o w a n e gicznych motywach zdobniczych spotykanych w czonych ludowy na pisankach. Odrębną rzadziej Opoczna, Sporządzano je z b a r w i o n y c h wach glansowanyoh, i formą ściernie. zdobnictwa niektórych Łowicza, K r a k o w a , Kaszubach zręby chałup oraz z umiesz­ 1 9 ludowego W analo­ malaturaoh ściennych, p o l i c h r o m i a c h m e b l i , w y c i n a n k a c h , w z o r a c h malatury kupowanych, gotowych, motywy roślinne. O d p o w i e d n i k i t y c h rysunków znaleźć m o ż n a w regio­ wyrób W y c i n a n k i w y k o n y w a n o z reguły p r z e d Wielkanocą, domu, a XX-go „Cepelii". także przed B o ż y m N a r o d z e n i o m . w Leo­ zasięgu t e r y t o r i a l n y m pająków, występuje w sklepach i n a początku najbujniejszy powszechna, n i e m a l t a k s z e r o k i m j a k zasięg z p i a s k u również n a podwórzu i dróżce wiodącej d o d o m u . B y ł y w . a o d k r y t a około 1901 r. w o k o l i c a o h Złakowa p o d Ł o w i c z e m przez m a l a r z a Dąbrowy okazji są wspomniane regionach, świąt np. w już okolicach Tarnowskiej, na Kuja­ wielkanocnyoh malowano i c h wewnętrzne' ściany. P o c z ą t k o w o b y ł y t o b a r w n y c h papierów, p r z y p o m o c y nożyc sprężynowych i następnie „ z ą b k i " , spirale, szlaczki, gałązki, później s k o m p l i k o w a n e w k o m p o z y c j e k w i a t o w e . T a o d m i a n a l u d o w e g o m a l a r s t w a rozwinęła określonym zwyczajowo porządku, odmiennie w różnych r o g i o n a c h , p r z y k l e j a n o j e d o świeżo w y b i e l o n y c h ścian i d o b e l e k się n a j b a r d z i e j , b o aż d o c h w i l i o b e c n e j , w o k o l i c a c h stropowych. T a r n o w s k i e j , a przede w s z y s t k i m we w s i Zalipie. W y c i n a n k i , w zależności o d t e c h n i k i w y k o n a n i a , m o g ą jedno i wielobarwne, symetryczne być (cięte z podwójnie, l u b k i l k a ­ k r o t n i e złożonego p a p i e r u ) i a s y m e t r y c z n e ; ażurowe b ą d ź płasz­ czyznowe. Najczęściej s p o t y k a n e m o t y w y w y c i n a n e k t o s t y l i z o ­ w a n e w z o r y roślinne ( d r z e w k a , r ó z g i , „ l e l u j a " , b u k i e t y ) , zgeomet r y z o w a n e postacie l u d z i , zwierząt, p t a k i (pojedyncze, podwójne, l u b w y c i n a n e w postaci fryzu), oraz f o r m y geometryczne „kwadraty", „kółka", cztero i ośmiopromienno S z c z e g ó l n i e b o g a t ą f o r m ą są ł o w i c k i e „ k o d r y " — poziomo bukiety — kwiatowe. W oraz „tasiemki" — (ażurowe „gwiazdy"). Omówione świąt, Najczęściej były trwałą odnawiane ale w zmieniającą wykonywane Dąbrowy okrosach się własnoręcznie ważnych dekorację przez izby. gospodynie, p r z o d s t a w i a l y różny p o z i o m , zależnie o d warunków m a t e r i a l n y c h , umiejętności, staranności. W i e l e z n i c h m a duże w a l o r y świadczy o i n w e n c j i i pomysłowości w surowców, stosowanych Istotne rozbudowane pasowe ozdoby stanowiąc bogato znaczenie technik, miało zakresie kompozycji dopasowanie i estetyczne, wykorzystania i kolorystyki. sharmonizowanie t y c h w s z y s t k i c h okolicznościowych ozdób z architekturą wnętrza kompozycje i jego stałym wyposażeniem, sprzętami, o b r a z a m i i t p . 1 7 okresie międzywojennym w zdobnictwie ludowym Świąteczna poja­ dekoracja była i jest dotychczas źródłem r a ­ w i a j ą się s z t u c z n e k w i a t y w y k o n y w a n e g ł ó w n i e z b a r w n e j , g ł a d ­ dości, p r z y n o s i satysfakcję g o s p o d y n i , będąo w y r a z e m j e j s t a r a n ­ k i e j l u b k a r b o w a n e j bibuły, z p a p i e r u , a także z i n n y c h m a t e r i a ­ ności i umiejętności. L i c z n i w okresie ś w i ą t e c z n y m goście m o g ą łów: piórek, włóczki, płótna, j e d w a b i u , a o s t a t n i o także z t w o ­ ocenić z a l e t y g o s p o d y n i , podziwiając piękne wnętrze. O n a s a m a rzyw c z u j e się d u m n a w i d z ą c s w ó j d o m p i ę k n i e j s z y m n i ż i n n e . sztucznych. K w i a t y przypominająoe t e układano w piramidki, wianki b u k i e t y płaskie, l u b i tzw. „półwianki", Służyły i służą d o dziś d o d e k o r a c j i ścian, r a m o b r a z ó w , a p r z e d e wszyst­ To właśnio t y m i Zwolińska potrzebami powodowana, 84-letnia z N a s z c z o w i c k / N o w e g o Sącza, p r z e d Anna ważniejszymi k i m ołtarzyków d o m o w y c h . B u k i e t y sztucznych kwiatów ustawia świętami m a l u j e się t a k ż e n a s t o l a c h i p a r a p e t a c h o k i e n . U w a g ę z w r a c a j ą i c h w a l o r y i zewnętrzne ściany d o m u w okrągło, białe t z w . „ k o ł a c y k i " , l u b dekoracyjne, bogactwo „placki" (niegdyś wydaniu, w lub stylizacja form o d m i a n i barw, ciekawe spotykanych w naturze. naśladownictwo 1 8 W y s t r ó j i z b y uzupełniały też często f i r a n k i z odpowiednio w y c i n a n e j białej bibuły l u b p a p i e r u , zawieszane w o k n a c h stosowane do dekoracji ikon i obrazów. W okrefie oraz Zielonych powszechnej własnoręcznie znak, że d o d a t k u biegłe wszystkie dom w budynki zamieszkują gospodarcze dziewczęta wykonywaniu tej na świątecznej, n i e g d y ś d e k o r a c j i ) , cieszy się, że j e j d o m j e s t taki p i ę k n y , że n i e m a t a k i e g o d r u g i e g o w całej w s i , że z w r a c a u w a g ę i jest z daleka j e s t też d e k o r a o j a ś w i ą t e c z n a : gałązki j o d ł o w e i b a r d z o s k r o m n i e W Polsce centralnej wysypywano piaskiem geometryczne w z o r y . R y s u n k i t e są i n t e r e s u j ą c ą d z i e d z i n ą l u d o w e g o zdobnictwa ozdobiona Ta w n ę t r z u n i e z m i e n i ł o się n i c o d czano ptaszki. dzieciństwa. We czasu n a ścianach d r e w n i a n e l u b w y d m u s z k o w e jej widoczny. Świąt i W i e l k a n o c y zawieszano n a n i t k a c h u pułapu, albo umiesz­ sama co przed kilkudziesięciu laty o h o i n k a , którą g o s p o d y n i p r z y n o s i z l a s u n a miesiąo p r z e d świętami w o b a w i e p r z e d późniejszą ewentualną złą p o g o ­ wnętrz i obejść. W okresie W i e l k a n o c y , czasem także Z i e l o n y c h dą, Świąt, p o k r y w a n o nimi e l e m e n t a m i d e k o r a c y j n y m i są t y l k o p r z y p i ę t e d o ś c i a n i l u s t r a o j e całą p o d ł o g ę . N i e k i e d y sypano wzory n i e wyobraża sobie bowiem świąt bez choinki. Nowymi I I . 2 1 . W i e n i e c z i m o w y , w y k . K a t a r z y n a S i k o r a , P o d e g r o d z i e ; i l . 2 2 . W i a n e k ś w i ę c o n y w d n i u B o ż e g o Ciała, w y k . E l e o n o r a J u r o z y k , T o k a r n i a , 1981 r. 105 1 �Pająki 106 к rys i и liczne: i l . 23. w y k . Władysława G r u d z i ń s k a , w . G r a b o w i e c , w o j . z a m o j s k i e ; i l . 2 4 i 2C>. G e n o w e f a Jaroszki, woj. radomskie Czachor. w. �Podłaźniczki, w y k . : i l . 27. L u d w i k a , Gitic, w. P o d e g r o d z i e ; i l . 28. Franciszek H e n d z o l , S k o m i e l n a Biała, w o j . k r a k o w s k i e , o k . 1 9 6 1 ; i l . 29. J a n Gacek, R a b k a , w o j . nowosądeckie; i l . 30. L u d w i k a Gluc, Podegrodzie �I I . 31. Pająk wycięte z tygodników i laurka wykonana z okazji D n i a Kobiet. Wszystko kulisty, w y k . Kozelia przez dzieci t o jest w y r a z e m szkolne pieczołowitej Mosińska, L d z a ń , w o j . sieradzkie Jako obecnoj relikty dawnej obyczajowości niektóre e l e m e n t y dawnego przetrwały świątecznego do t r o s k i o d o m r o d z i n n y , p r z e d m i o t a u t e n t y c z n e j , w i e l k i e j miłości S t a w i a się j e s z c z e n i e k i e d y w o k r e s i e B o ż e g o N a r o d z e n i a i z b o ż a w i z b i e ; r o z ś c i e l a się s i a n o p o d o b r u s e m , „ u b i e r a " d u m y , opierającej się k p i n o m s ą s i a d ó w , k t ó r z y uważają za d z i w a c t w o i objaw jej starania świąteczne, przetrwały zdziecinnienia. P o d o b n i e t r a k t u j e s w ó j d o m K a t a r z y n a S i k o r a , 1. 7 5 , z P o d e ­ grodzia, niegdyś j e d n a z najlepszych we w s i hafciarek i specja­ zwyczaj Świąt); plecie Ciała i u m i e s z c z a t a k i c h właśnie t r a d y c y j n y c h o z d ó b . zwykle świątecznego Pod wpływem zdobnictwa pielęgnują upowszechniających m i e j s k i e j z a t r a c a się sens d a w n e j żenia wnętrza d o rzadkości, dzisiaj i tradycyjne stare dekoracji. Elementy ozdoby zanikają, przedmioty. wielkanocne, tataraku w się w i a n u s z k i z z i ó ł , ś w i ę c o n e w o k t a w ę pobliżu świętych trwałe i powszechne kobiety. także w mieście. Bożegb j e n a d r z w i a c h , n a d o k n a m i l u b n a ścianach, tradycje obrazów. Zwraca uwagę fakt, że są t e e l e m e n t y t r a d y c j i , k t ó r e k u l t y w u j e się Niektóre z nich, j a k ubierane drzewka czy kultury z d o b i o n e j a j a , s t a ł y się p r z e d e w s z y s t k i m ś w i ą t e c z n y m i o z d o b a m i , wyposa­ tracąc swe s y m b o l i c z n e , m a g i c z n o się n a w s i w z o r ó w standardowe, produkowano masowo 108 jedynie snopy drzewka n a podwórkach, l u b u s t a w i a n i e go w w a z o n a c h (w d n i u Z i e l o n y m i w y o h . Chętnie p o z u j e d o zdjęcia w e własnym m i e s z k a n i u p e ł n y m t a k i e należą już wypieki, pisanki z d o b i e n i a o k i e n b r z o z o w y m i gałęziami, sypanie l i s t k a w zakresie w y k o n y w a n i a różnego r o d z a j u ozdób c h o i n k o - Przykłady niektóro chwili zdobnictwa. wyparte przez rozścielane p o d o b r u s e m — nego, potrzeby zachowania znaczenie, są w y r a z e m ciągłości inne — przywiązania tradycji. j a k siano do daw­ �II. 32. Pająk krystaliczny, w y k . Franciszek P К i Wanda 1 2 Cytuję za Т . M . Ciołek, J . Olędzki, A . Zadrożyńska Wy— o świętowaniu w Polsce, W a r s z a w a 1 9 7 6 , s. 2 6 6 I r e n a D o m a ń s k a - K u b i a k , Wegetacyjny „ P o l . S z t . L u d . " , R . X X X I I I , 1979 n r 1 3 4 s. J . S t . B y s t r o ń , Dzieje obyczajów sens w dawnej kolędowania, Polsce, Т. I I , 40 5 szawa C y t u j ę z a Z . G l o g e r e m , Encyklopedia 1 9 7 4 h a s ł o „ w i l j a " , s. 4 3 7 staropolska, War­ P o r . J . M ą d z i k , Zwyczaje doroczne Łemków (w:) Nad rzeką Ropą, zarys kultury ludowej powiatu gorlickiego, Kraków 1 9 6 5 s. 2 7 8 ; t a m ż e : Z . W ó j o i k Zwyczaje doroczne Podgórzem, s. 2 5 9 — 2 6 0 ; B . S t e l m a c h o w s k a , Rok obrzędowy na Pomcnzu, T o r u ń 1 9 3 3 , s. 4 7 . I n f o r m a c j a o o b w i ą z y w a n i u d i z e w e k s ł o m ą , 6 skierniewickie Z Y P I S Y P o r . J . S t . B y s t r o ń , Dzieje obyczajów w dawnej Polsce, XVI—XVIII w . , W a r s z a w a 1 9 7 6 , s. 3 9 3 , n a s. 4 0 4 c y t . „ d l a ozdoby p o k o j u a także dla nadania miłego zapachu rozrzucano po p o d l o d z o zioła, zwłaszcza w d n i świąteczno"; tenże, Etno­ grafia Pclslca, P o z n a ń 1 9 4 7 , s. 2 2 1 — 2 2 4 rzeczysko Brzozowskie, Sromów, w o j . i z a k l i n a n i u u r o d z a j u ; b a d a n i a własne dotyozące obrzędowośoi d o r o c z n o j i r o d z i n n e j b . p o w i a t u N . Sącz p r o w a d z o n e n a t o i e n i e g m i n : Grybów, Łącko i Podegrodzie, w latach 1976—1979. P o r . W . K l i n g e r , Zwyczaje doroczne a tradycja grecko-rzymska, K r a k ó w 1 9 3 1 , i o z d z i a ł Drzewko wigilijne, jego począ­ tek... Boże Narodzenie, s. 9 5 — 1 0 3 , w y j a ś n i a j ą c y m . i n . s y m b o l i k ę zielonej gałęzi. 7 T . S e w e r y n , Podlaźniczki, K r a k ó w 1 9 3 2 , s. 7 — 1 9 . Z a s i ę g występowania, podstawowe f o r m y , funkoje obrzędowe, zdob­ n i c t w o ; b a d a n i a własne j . w . C y t u j ę z a Ł . G o ł ę b i o w s k i m , Lud polski, jego zwyczaje i zabobony, W a r s z a w a 1 8 3 0 , s. 3 1 7 T . S e w e r y n , Podlaźniczki, s. 2 0 — 2 7 , rozdz. Światy P o r . J . Olędzki, D o r o c z n e p i e c z y w o obrzędowe, pół­ n o c n o - w s c h o d n i e j P o l s k i , „ P o l . S z t . L u d . " , R . X V , 1 9 6 1 n r 1, s 3 — 3 0 . F o r m y i funkcje obrzędowe w y p i e k ó w świątecznych w y k o n y w a ł w wigilię N o w e g o R o k u , l u b święza T r z e c h K r ó l i Por t e ż T . A m b r o ż o w i c z Polskie ozdobne pieczywo ludowe cz. I, „ P o l Szt L u d . " , R X X X I I , 1978 n r 1 8 9 1 0 1 1 109 I �U. 33. Pająk z kłosami z b o ż j , w y s t a w a , w P a ń s t w o w y m M u z e u m w Warszawie P o i . Z . G l o g e r , Encyklopedia Staropolska, hasło „ p i s a n k i " 20—27 P o r . J . S t . B y s t r o ń , Dzieje obyczajów w dawnej Polsce, s. 5 9 ; J . S t . B y s t r o ń , Etnografia Polska, r o z c l z . Obrzędy doroczne, s. 1 7 9 — 1 8 0 ; C z . W i t k o w s k i , Doroczne polskie zwyczaje ludowe, K ł a k ó w 1 9 6 4 , r o z c l z . Wiosna, i Pisanki, s. 4 1 — 4 2 . O p i s f o r m zdobniczych, barwników i zwyczajów związanych z p i s a n k a m i , m . i n . s k ł a d a n i a j a j na, g r o b a c h , o i c i i w ł a ś c i w o ś c i a c h m a g i c z n y c h , k o j a r z e n i u m a ł ż e ń s t w ; F . K r e e k , Pisanki w Galicji Lwów 1 SI8; zestawienie materiału zebranego w r. 1897 s t a r a n e m T o w a r z y s ­ twa Ludoznawczego, formy i t e c h n i k i zdobnicze, zwyczaje z w i ą z a n e z p i s a n k a m i m . i n . z w y c z a j o b d a r o w y w a n i a się p i s a n ­ k a m i , składania n a g r o b a c h , z w y c z a j e h o d o w l a n e , związana z n i m i m a g i a m i ł o s n a , s. 3 9 — 4 8 ; C z . P i e t k i e w i c z , Wielkanoc na Białorusi, o d b i t k a z n r 3 „Ziemia", 1932; funkcje obrzędowe p i s a n k i związane głównie z obrzędami z a d u s z k o w y m i występu­ jącymi w okresie W i e l k a n o c y , przykłady m a g i c z n y c h właści­ wości j a j e k , używanych m . i n . do gaszenia pożaru, d l a zacho­ wania zdrowia. 1 2 s. 1 3 110 Etnograficznym C y t u j } z a J . S t . B y s t i ' o n i e m , Dzieje obyczajów w dawnej s. 59 I ' »r. R . R e i n f u s s , Badania terenowe w rejonie kielecko-sandomierskim, „ P o l . S z t . L u d . " , R . V I , 1952 n r 1. Część a r t y k u ­ łu poświęcona, j e s t z d o b n i c t w u w n ę t r z , o m a w i a p o c z ą t k i i r o z w ó j m e b l a r s t w a i d e k o r a c j i wnętrz oraz najważniejsze f o r m y z d o b n i ­ c z e : p a j ą k i , w y c i n a n k i , m a l o w i d ł a ś c i e n n e , s. 4 1 — 4 2 . P o t . T . " S e w e - y n , Podłaźniczki, s. 2 9 — 7 3 . W rozdziale Pająki przedstawił n e są: zasięg, geneza, t y p o l o g i a pająków, g ł ó w n o e l e m e n t y z d o b n i c z e ; Z . B . G ł o w a , Zdobnictwo wnętrza Lasowiaków, „ P o l . S z t . L u d " , R . X I I I , 1 9 5 9 n r 1/2, s. 1 2 — 1 9 Podział i t y p e logię w y c i n a n k i podaję za J . G r a b o w s k i m , Wycinanka ludowa, W a r s z a w a 1955; p o r . też A . Świątkowska, Wnętrze chałupy księżackiej XIX i XX w. „ P o l . S z t . L u d . " , R . X X , 1 9 6 6 n r 1 , s. 2 3 — 4 8 , m . i n . c h a r a k t e r y s t y k a g ł ó w n y c h t y p ó w w y c i n a n k i łowickiej i rozmieszczenia w e wnętrzu; H . Olędzka, Z badań nad wycinanką kurpiowską, „ P o l . Szt. L u d . " , R. X V I I I , 1 9 5 9 n r 3 , s. 1 5 9 — 1 7 8 ; Z . C i e ś l a - R e i n f u s s o w a , Z wystawy wy­ cinanek ludowych w Sieradzu, „ P o l . S z t . L u d " , R . V I , 1952 n r 1, 1 4 Polsce, 1 5 1 6 1 7 �Ill �I I . 35. F i r a n k a bibułkowa, Z a l i p i e ; i l . 30. M a l o w a n y piec F e l i c j i Curyłowej, Z a l i p i e 19C0; i l . 37. „ Z ą b k i " p o d obraz, w y k . M a r i a Owca, Zalipie 9. 5 2 — 5 4 ; A . Ś l e d z i e w s k i , Wycinanki ludowe z pow. gar woliń­ skiego, otwockiego, mińsko-mazowieekiego, katalog wystawy Por. A. Kunczyńska-Iracka, Ludowe kwiaty sztuczna ( u w a g i po warszawskiej w y s t a w i o ) „ P o l . Szt. L u d . " , R. X I X , 1 9 6 5 n r 3 , s. 1 6 7 — 1 7 2 P o r . O . M u l k i e w i c z , Ozdoby rysowane piaskiem, „Pol. S z t . L u d . " , R . X I , 1 9 5 7 n r 4 s. 2 1 6 — 2 3 2 . C h a r a k t e r y s t y k a lysunków p i a s k o w y c h s t o s o w a n y c h w świątecznej dekoracji wnętrz m i e s z k a l n y c h i zagród w okresie Zielonych Świąt i W i e l k a ­ nocy, w Polsce Centralnej 1 B 1 9 Fot.; 112 J . G r a b o w s k i , Polska sztuka, ludowa; formy i regiony, W a r s z a w a 1 9 6 6 , s. 1 9 9 ; E . F r a n k o w s k i , Malowanki, Kraków 1928; t y p y malowanek papierowych stosowanych do dekoracji ś c i a n w Z a l i p i u , Ć w i k o w i e , W o l i Ż e l i c h o w s k i e j ; S. K r z y s z t o f o w i c z , O sztuce ludowej w Polsce, W a r s z a w a 1972, rozdz. I I I Malarstwo, część p o ś w i ę c o n a m a l o w a n k o m ś c i e n n y m , s. 7 7 — 7 8 ; Z . Ciośla- R e i n f u s s o w a , Wystawa sztuki ludowej w Dąbrowie k/Tarnowa „ P o l . S z t . L u d . " , R . I V , 1 9 5 0 n . 7 — 1 2 , s. 1 5 1 — 1 5 5 2 0 J . C h o d y i m , i l . 9 ; K . C h o j n a c k i , i l . 1, 1 2 , 1 3 , 1 5 — 1 9 , 2 1 , 2 2 ; B . C z a r n e c k i , U . 3 5 , 3 6 ; J . Ś w i l c r s k i , i i . 5, 1 0 , 1 1 , 2 3 — 2 1 . 37 �