33 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/45d61ecaf9461d8027a562bae26921ea.pdf 84e05218d2ca12574043602f20c25462 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5186 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource antropologia codzienności przestrzeń społeczno-kulturowa antropologia miasta Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4811 Title A name given to the resource "Jestem głodny" / LUD 2007 t.91 Description An account of the resource LUD 2007 t.91, s.207-230 Creator An entity primarily responsible for making the resource Lehr, Urszula Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 91, 2007 URSZULA LEHR Instytut Archeologii i Etnologii PAN Pracownia Etnologii Kraków „JESTEM GŁODNY". PRZESTRZEŃ JAKO KONTEKST Z D A R Z E Ń CODZIENNYCH „W Krakowie ludzcy ludzie" (Bystroń, 1933, s. 184). Rozważania zawarte w tym artykule są pretekstem do przedstawienia kul­ turowego aspektu zjawiska społecznego, funkcjonującego w przestrzeni miasta, określanego mianem żebractwa sensu stricto oraz innych przejawów współczes­ nego „sposobu na życie", a dla niektórych osób na przeżycie. Ubóstwo nie jest zagadnieniem odnoszącym się tylko i wyłącznie do obecnych realiów i im to­ warzyszącym, aczkolwiek współczesne żebractwo charakteryzuje się pewną od­ miennością w stosunku do znanych dawniej, zbliżonych sposobów pozyskiwania źródeł dochodu. Występowało niezależnie od systemu politycznego, poziomu gospodarczego czy stopnia rozwoju społecznego. Widoczne było w społecznoś¬ ciach miejskich i wiejskich minionych wieków, a jego nasilanie się towarzyszyło kryzysom ekonomicznym, przeobrażeniom ustrojowym, klęskom elementarnym czy wojnom jako konsekwencja naruszenia określonej homeostazy. Rozwój zin¬ stytucjonalizowanych form pomocy społecznej co prawda ograniczył w znacz¬ nym stopniu jego rozmiar, ale nie rozwiązuje problemu zachowań nawykowych i słabnących więzi solidarnościowych, sprzyjających utrzymywaniu się tego 1 1 Na ten temat piszą m.in.: B. Baranowski w monografiach historycznych nt. ubóstwa w Polsce (XVII i XVIII w.) (1953, 1986), J. Bieniarzówna, ukazując je na tle XVII-wiecznego Krakowa (1957). Uwarunkowania społeczne zagadnienia przedstawiają: J.K. Gregorowicz (1870), I . Piątkowska (1894), J.S. Bystroń (1947), A. Kowalska-Lewicka (1958), Z. Gloger (1972). Materiałów dostarczają także opracowania podnoszące to zagadnienie w aspekcie prawnym i administracyjnym (Męciński, 1888, 1890, 1893), w kontekście opieki społecznej nad ubogimi (Antosiewicz, 1966, 1978, Woźniak, 1998) oraz transformacji ustrojowej (Zrozumieć biednego..., 2000). Problem egzystencji najuboższej części współczesnego społeczeństwa poruszają również socjologowie, kreśląc „portret" tego zjawiska widzia­ ny z różnych perspektyw badawczych (Żebracy w..., 1995). Wiele drobnych przyczynków znajdujemy w artykułach etnograficznych (Świętek, 1897; Kantor, 1907; Gaj-Piotrowski, 1967; Kuchowicz, 1954) oraz w opracowaniach monograficznych ukazujących kulturowe aspekty żebractwa na tle życia społeczno-religijnego, obrzędowego i w folklorze mieszkańców wsi (Tomicki, 1981; Thomas, Znaniecki, 1976; Kolberg, 1963; Benedyktynowicz, 1992; Szulczewski, 1996). �Urszula Lehr 208 zjawiska we współczesnym społeczeństwie konsumpcyjnym. Niekonwencjonal­ na forma pozyskiwania środków finansowych przechodzi liczne metamorfozy, ale także w sposób znaczący sygnuje przestrzeń. Jest nią w omawianym przypadku obszar Krakowa, ograniczony do Starego Miasta jako miejsca wydarzeń codzien­ nych, podnoszących znaczenie dawnego i współczesnego centrum (rynku i jego otoczenia). Należą do nich między innymi manifestacje ubóstwa (od żebrania po autoprezentację możliwości artystycznych) reprezentowane przez dramatis personae, stanowiące odzwierciedlenie efektów przeobrażeń ustrojowych. Zjawiska tego rodzaju występują również w innych punktach miasta, co sygnalizuję, koncentrując się jednakże na centrum jako meritum analizy, refleksji i obserwacji. Natomiast przedstawienie historii żebractwa stanowi punkt wyjścia do omówienia bardziej zróżnicowanych i niekonwencjonalnych sposobów zarabiania na życie. Przestrzeń — scena otwarta współczesnego miasta Rzeczywistość zamknięta w ramach czasu i przestrzeni nie tylko umożliwia pojmowanie obu tych form, ale determinuje życie ludzkie. Potrzebą każdego człowieka jest bowiem zagospodarowanie, stosownie do własnych wymogów, zajmowanego przez siebie terenu, a zatem wykreowanie przestrzeni , w której egzystuje. Niezależnie od tego, czy będzie nią mieszkanie, dom, czy ich wielość tworząca jednostkę administracyjną (wieś, miasto), odtwarza on w sposób mniej lub bardziej świadomy uniwersum, które „rodzi się ze swego centrum, tworzy się wokół punktu środkowego" (Eliade, 1999, s. 35). „Aby móc żyć w świecie", jak pisze Mircea Eliade, „trzeba go ustanowić" (tamże, s. 16). Odzwierciedleniem takiego sposobu myślenia i działania mogą być średniowieczne plany urbani¬ styczne, według których w budowanym mieście, obwarowanym murami, pozo¬ stawiano pośrodku teren otwarty. Plac stanowił przestrzeń centralną, wywołującą skojarzenia z duchową koncepcją świata, nawiązującą do nieodzowności „kontak­ tu z innym światem — światem ponadziemskim", który umożliwiała przestrzeń „otwarta" ku górze (Eliade, 1999, s. 35). W świadomości człowieka centrum oznaczało zawsze miejsce najważniejsze, a jego „prestiż", jak podkreśla Yi-Fu Tuan, pozostaje „mocno ugruntowany" (1987, s. 56). Niektóre ludy uznawały swój kraj za „środek świata" , za taki uważali tradycyjne miasto zamieszkujący je obywatele z ubiegłych wieków. Do czasów współczesnych pozostał nim, chociaż 2 3 2 S. Papp precyzuje jej rodzaje w zależności od sposobu realizacji konkretnych oczekiwań, uwarun­ kowanych „kulturowo i cywilizacyjnie", wynikających z oceny „wartości i znaczenia sytuacji przestrzen­ nej", wyróżniając: 1. przestrzeń prywatną (mieszkanie, dom, najbliższe otoczenie i tereny prywatne), 2. pracy (zróżnicowaną i zależną od jej charakteru), 3. publiczną (obejmującą formy i płaszczyzny życia społecznego, kulturalnego i gospodarczego) oraz 4. środowiska (należą do niej wszystkie kategorie prze­ strzeni i sytuacje życiowe) (Papp, 2002, s. 125). Np. wędrowne plemiona mongolskie uważały, iż zamieszkują szczyt góry, a jej zbocza zaludniają inne rasy; w tradycji islamskiej sanktuarium Kaaba uznawane jest za najwyższy punkt świata, jego centrum (Tuan, 1987, s. 56). 3 �„Jestem głodny". Przestrzeń jako kontekst zdarzeń codziennych 209 nie w sensie dosłownym, Rynek Główny, zwany też Krakowskim, znajdujący się w granicach Starego Miasta. Jego wielofunkcyjność , dawniej wyraźna i odmienna od dzisiejszej, uległa co prawda pewnym ograniczeniom związanym z moderni¬ zacją miasta, w tym — przestrzeni samego placu . Nie miało to jednak wpływu na zmianę percepcji śródmieścia, postrzeganego nadal jako przestrzeń szczególna, 0 wyrazistych, wizualnych symbolach. Niezmienna od wieków — w pojmowaniu jej jako mitycznego środka — w miarę doświadczania i poznawania przekształca¬ ła się w miejsce, które odbierane może być intymnie i bezpośrednio lub pośred¬ nio i konceptualnie (Tuan, 1987, s. 16-17), w kategoriach społecznych tożsamych z kulturowymi, także ideologicznie . Dokonywane sukcesywnie modyfikacje przeobraziły tę część miasta w cen­ trum turystyczno-handlowe, z wyłączeniem ruchu szynowego i znacznym ogra¬ niczeniem kołowego, z wyjątkiem dorożek i „meleksów", wożących turystów. Renowacja, a następnie adaptacja zabytkowych kamienic na banki, hotele, eks¬ kluzywne sklepy — salony, kawiarnie i restauracje, czy na przykład instytucję oferującą produkty kultury — EMPiK Megastore , uczyniła zeń przestrzeń nową 1 reprezentacyjną. Jakkolwiek kamienice o bogatej i sławnej przeszłości histo¬ rycznej stały się, co trafnie określił Piotr Śliwiński, „wydmuszkami, dekoracja­ mi, które zapełnione są niezgodną z opakowaniem treścią" (2005, s. 149), to genius loci miasta, wyczuwalny zarówno przez mieszkańców, jak i przybyszów spoza jego granic, pozwolił na zachowanie jego niepowtarzalnego charakteru. Sprawia on, iż mimo zewnętrznych i widocznych przeobrażeń, czas miniony jest tu obecny. Na tę szczególną przestrzeń kulturową składają się bowiem nie tylko przetrwałe, mimo działań wojennych , zabytki dziedzictwa minionych pokoleń, 4 5 6 7 8 9 10 4 W ubiegłych wiekach Rynek Krakowski był m.in. miejscem kaźni (Zaremska, 1986, s. 61, 63, 65) i kar piętnujących (Adamczewski, 1996, s. 58-59; Bieniarzówna, Małecki, 1984, s. 47), wydarzeń historycznych (Rożek, 1993) oraz ważnych dla społeczeństwa momentów przełomowych czy wydarzeń kulturalnych (Pilichowska, 1993). Od aktu lokacyjnego Krakowa (1257 r.) było to jedno z głównych targowisk, zapełnione kramami oferującymi towary od spożywczych po użytkowe (Wyrozumski, 1992, s. 162; Bieniarzówna, 1957, s. 151; Bieniarzówna, Małecki, 1984, s. 31, 466), z usytuowanymi pośrodku Sukiennicami — halą targową, symbolem roli handlowej XVI-wiecznego miasta (Bieniarzówna, Małecki, 1984, s. 35) oraz instytucjami municypalnymi. Pozostałością jednej z jego dawnych funkcji — handlowej, po moderniza­ cji rynku w czasach Wolnego Miasta Krakowa (Bieniarzówna, 1957, s. 172), są stałe stoiska z kwiatami oraz okresowe, związane z czasem przedświątecznym czy imprezami folklorystycznymi. Dla współ¬ czesnych mieszkańców i turystów Wieża Ratuszowa, Sukiennice oraz pomnik Adama Mickiewicza to symbole przeszłości i zarazem znaki identyfikacyjne Starego Miasta. Aspekt ideologicznego wymiaru miasta na przykładzie Krakowa przedstawia R. Kantor (2000). Nie we wszystkich jednak przypadkach decyzje były przemyślane do końca. Likwidacji uległy m.in. trzy zabytkowe apteki, z których jedna: „Pod białym orłem", pochodząca z 1625 r., jest obec­ nie siedzibą Sopockiego Domu Aukcyjnego, wnętrza drugiej zamieniono na firmowy sklep odzieżowy, trzecia oferuje markowe kosmetyki i naturalne środki do pielęgnacji ciała. Jeszcze w okresie międzywojennym wokół rynku jeździł tramwaj. Kulturową rolę Empiku w historycznej przestrzeni centrum omawia P. J. Śliwiński (2005). Nie oszczędziły one np. Wrocławia, który tworzył przez pół wieku swój własny, nowy wizerunek. Problematykę kreowania przestrzeni i jej „oswajania" na przykładzie tego miasta poruszają K. Górny i M. Marczyk (2000). 5 6 7 8 9 10 �Urszula Lehr 210 ale także ludzie, którzy dostosowują miejsca do własnych potrzeb, w sposób so¬ bie właściwy. Przestrzeń „oswojona" jest bowiem przestrzenią bezpieczną, z którą człowiek identyfikuje się, dobrze się w niej czuje. Znajdujące się w niej, usytuowa­ ne w określonym porządku stałe punkty orientacyjne zapewniająjej niezmienność. Na marginesie można dodać, iż na znaczenie centrum jako przestrzeni wyjątkowej dla jej mieszkańców wskazuje chociażby powszechne określenie miejsca spotkań. Obywatele starsi i średniego pokolenia umawiają się „w mieście", idą „do miasta", w dalszej kolejności wskazują określony cel (ulica, kawiarnia, punkt orientacyjny itd.). Oznacza to, iż udają się bądź wprost na rynek, w jego okolice, a w każdym razie podążają w kierunku centrum. Jest to wymowny i jednoznaczny zwrot, na który mało kto zwraca uwagę, a zdaje się on istotną wskazówką semantyczną poj¬ mowania i różnicowania przestrzeni. Jeszcze w okresie międzywojennym Rynek Główny był rodzajem salonu miasta, odwiedzanym regularnie przez mieszkańców w dni świąteczne, którzy przechadzali się po nim lub raczyli się dobrą kawą i ciast¬ kami w renomowanych kawiarniach tam zlokalizowanych . Jakościowe pojmowanie przestrzeni, podporządkowane kiedyś myśleniu magiczno-religijnemu, pozostaje do dzisiaj widoczne w dyslokacji społecznej, jako przykład na ogół nieświadomego zachowania archetypowego (Bystroń, 1980, s. 221-223). Wkomponowane natomiast w określoną przestrzeń materialne obiekty struktury miasta podkreślają jej waloryzację. Stanowią o różnorodności funkcjo­ nalnej wiążącej się z jej podziałem na obszary sakralne i świeckie. Cechy sacrum religijnego przypisywane kościołom, kaplicom, cmentarzom oraz sacrum świe¬ ckiego, nadawane siedzibom władz lokalnych, państwowych, miejscom pamięci, pomnikom, muzeom, mauzoleom, tworzą miejsca szanowane, podlegające ochro¬ nie. Inne obiekty służące człowiekowi w jego codziennym życiu (domy, wyty­ czone ulice, place, sklepy, banki, urzędy) pozostają w sferze profanum. Sztywny i jednoznaczny kiedyś podział przestrzeni podporządkowuje się jednak współ¬ czesnym zapotrzebowaniom komercyjnym. Ulega dającemu się zaobserwować procesowi desakralizacji i rozszerzania obszarów sakralizacji świeckiej, tworzą¬ cych na co dzień nową jej kategorię — sacrofanum (Buchowski, 1993, s. 89; Sieradzan, 2006, s. 13-36). Przykładem może być krótkotrwałe wykorzystanie obiektu spełniającego funkcje sacrum do realizacji potrzeb świeckich, wynika¬ jących ze względów utylitarnych (kościół — muzeum, kościół — sala kinowa, koncertowa) . Z kolei powstałe w ciągu kilkunastu lat, poza granicami Starego Miasta, centra handlowe (supermarkety) czy w latach ostatnich — „galerie" (Gale¬ ria Kazimierz, Galeria Krakowska), stają się swojego rodzaju „świątyniami", miej11 12 11 Do takich należała m.in. kawiarnia „Redolfi" (1823 r.), bardziej znana wśród średniego i młod­ szego pokolenia mieszkańców pod nazwą „Maurizio". Słynęła ze znakomitych wyrobów cukierniczych i wpisała się trwale w przestrzeń rynku (odcinek A-B) (Adamczewski, 1996, s. 52-54). Przykładów dostarcza artykuł M. Szalbot, w którym autorka ukazuje m.in. metamorfozę zacho­ wań ludzi w przestrzeni sacrum (kościół), przekształconej tymczasowo w przestrzeń ludus (sala kino¬ wa), w kontekście miejsc i sposobów spędzania wolnego czasu (2004, s. 158). 12 �„Jestem głodny". Przestrzeń jako kontekst zdarzeń codziennych 211 scami spędzania czasu wolnego przez wiele rodzin i ludzi młodych, dla których zakupy są tylko pretekstem do przebywania w innym świecie, przestrzeni będącej znakiem X X I wieku. Współczesny rynek, pierwotnie prawdopodobnie o kształcie zbliżonym do koła, na co wskazuje przysłowie związane z topografią miasta — „okrągły jak rynek krakowski" (Bystroń, 1933, s. 189), dzisiaj kwadratowy o zaokrąglonych narożach, jako przestrzeń o niepowtarzalnych walorach opiera się skutecznie ma¬ gicznej sile przyciągania konkurencyjnych „świątyń" (mapa 1). Nie zaspokaja co prawda snobistycznych potrzeb ludzi młodych, lecz nie jest to równoznaczne z wygaśnięciem roli tego miejsca jako najważniejszego, znakowanego pamięcią historyczną. Pozostał do dzisiaj centrum życia kulturalnego i politycznego miasta. Przyciąga bowiem nadal mieszkańców pragnących uzewnętrznić i zamanifesto¬ wać swoje poglądy, uczucia, podkreślić wagę i znaczenie obchodów świeckich, świąt kościelnych, wydarzeń kulturalnych, charytatywnych i religijnych. Tutaj młodzież świętuje pierwszy dzień wiosny („dzień wagarowicza"). To właśnie na rynku jeden z obywateli miasta dokonał w 1980 roku aktu samospalenia na znak protestu przeciwko władzy komunistycznej (fot. 1). 13 Fot. 1. Miejsce samospalenia mieszkańca Krakowa (rok 1980), płn.-zach. część rynku (fot. U. Lehr, 2007) 13 Czyn 76-letniego Walentego Badylaka był również aktem sprzeciwu wobec demoralizacji mło¬ dzieży, zniszczeniu rzemiosła oraz zmowie milczenia wokół zbrodni katyńskiej, o czym informuje tab¬ lica na studzience nazwanej jego imieniem, a także płyta ufundowana przez mieszkańców Krakowa. �Urszula Lehr 212 Rynek jest sceną dla prezentacji wyrobów sztuki ludowej (targi sztuki ludo¬ wej), koncertów zespołów muzycznych, występów grup folklorystycznych, Fe¬ stiwalu Nauki, plenerowych widowisk misteryjnych, konkursów szopek, obcho¬ dów Nowego Roku, miejscem modlitewnego skupienia (Boże Ciało), święcenia darów wielkanocnych oraz rozdawania ubogim i bezdomnym paczek z żywnoś¬ cią, jak i wieczerzy wigilijnej organizowanej dla najuboższych. Różnorodność i wielość wyrażanych treści popularyzuje miejsce, kreując — jak pisze Adam Pomieciński — „znaczące światy pop-przestrzeni" (2005, s. 8). Przestrzeń centrum jako obszar życia społecznego charakteryzuje dostrzegalna jeszcze ambiwalencja w jego użytkowaniu, wyrażająca się poprzez sposoby wykorzystania tego miej¬ sca w sytuacjach szczególnych, jako wyraźnego sacrum lub profanum. Rynek i jego najbliższe otoczenie, idąc z duchem czasu, realizuje się dzisiaj także w inny sposób, jako „teatr osobliwości". Rozgrywające się na jego scenie codzienne wydarzenia unaoczniają trwającą koegzystencję dwóch odmiennych rzeczywistości: bogatej i biednej, funkcjonujących w przestrzeni tego samego miasta. Dostarczają one dodatkowych wrażeń, mniej lub bardziej pozytywnych dla odbiorcy. Mimo iż płyta rynku pozostaje obszarem względnie neutralnym dla „aktorów", przebywanie w bliskości jej przestrzeni zdaje się tożsame z byciem wewnątrz niej. Niwelacja krawężników doprowadziła bowiem do zniesienia fi­ zycznej i zarazem symbolicznej granicy pomiędzy chodnikiem a jezdnią i placem, tworząc jednolitą płaszczyznę kulturowego współistnienia śródmieścia. Newral¬ gicznymi punktami są natomiast ulice , okalające rynek z czterech stron, przede wszystkim zaś niektóre miejsca związane z pamięcią historyczną, kulturową czy sacrum. Jest to więc odcinek E-F, okolice kamienic Hetmańskiej, Wenzla oraz należącej prawdopodobnie do Morsztynów, w której w 1364 roku bogaty kupiec i bankier Mikołaj Wierzynek podejmował, w imieniu rady miejskiej, wystawnym obiadem, goszczonych przez króla Kazimierza Wielkiego monarchów (Adam¬ czewski, 1996, s. 60-61; Dąbrowski, 1964, s. 43). Interesujące wnętrza (stropy, kamieniarka, polichromie) oraz renoma restauracji nazwanej przez jej założycie¬ la Kazimierza Książka (rok 1947) „Pod Wierzynkiem", przyciągają rzesze tury¬ stów z całego świata. Podobnie — ulica Szewska i wloty ulicy Sławkowskiej , traktu królewskiego (ulica Grodzka) prowadzącego do dawnej siedziby królów — Wawelu, a następnie (idąc odcinkiem [G-H] w kierunku kościoła Najświęt¬ szej Marii Panny) sławne kamienice Bonerów (z renesansową attyką) i Sza14 15 16 1 4 Niezależnie od takiej samej nazwy każdej z nich — Rynek Główny, dla rozróżnienia dodane zo¬ stały oznaczenia literowe: A-B (tzw. „deptak" — północna strona rynku), C-D (tzw. „cielętnik" — stro­ na zachodnia), E-F (południowa), G-H (wschodnia) — zob. Adamczewski, 1980, s. 8. W wiekach średnich tą ulicą, a następnie Długą (usytuowaną wówczas poza murami miasta) wie¬ ziono skazańców na Pędzichów, gdzie stała szubienica (Zaremska, 1986, s. 58, 60, 68). Protoplastą rodu był Jan Boner, najbogatszy człowiek w XVI-wiecznej Polsce, przybyły z Alzacji, bankier, nieoficjalny minister skarbu Zygmunta I (Dobrowolski, 1950, s. 227). 15 16 �„Jestem głodny". Przestrzeń jako kontekst zdarzeń codziennych 213 Mapa 1. Stare Miasto. Objaśnienia: 1. Studzienka im. W. Badylaka, 2. Sukiennice, 3. Wieża Ratuszowa, 4. Kościół św. Wojciecha, 5. Pomnik Adama Mickiewicza, 6. Kościół Najświętszej Marii Panny, 7. Kościół św. Tomasza, 8. Cerkiew Zaśnięcia NMP, 9. Kościół św. Krzyża, 10. Kościół św. Trójcy, 11. Kościół św. Franciszka, 12. Kościół św. Józefa, 13. Kościół św. św. Piotra i Pawła, 14. Kościół św. Andrzeja, 15. Kościół Ewangelicko-Augsburski św. Marcina, 16. Kościół św. Idziego, 17. Kościół św. Anny, 18. Kościół Pijarów, 19. Kościół Matki Bożej Śnieżnej, 20. Cerkiew Podwyższenia Krzyża św., 21. Kościół św. Kazimierza, 22. Kościół św. Jana. Rys. U. Lehr �Urszula Lehr 214 17 ra Kamienica . Najważniejszym punktem jest wspomniany wyżej kościół oraz jego najbliższe otoczenie wraz z Placem Mariackim, a także romański kościółek św. Wojciecha , usytuowany vis ä vis wlotu ulicy Grodzkiej. Pozostaje nim także Brama Floriańska , która — chociaż oddalona od rynku — znajduje się w prze­ strzeni współczesnego Starego Miasta. Ze względu na turystyczną atrakcyjność, wymienione miejsca w okresie od wiosny do późnej jesieni stały się obszarem społecznych interakcji i centrum kulturowych atrakcji. 18 19 Dramatis personae Miasto przyciągało od wieków tak zwanych wędrownych, ludzi „luźnych" różnego autoramentu, których do takiego trybu życia skłoniły rozmaite przyczy¬ ny. Na południu Polski celem takich „pielgrzymek" był Kraków, o którym nie­ miecki geograf Schedel pisał, że „żyją tu wystawniej niż w reszcie Polski. Znaj­ dziesz tu wszystko, czego pożąda natura ludzka" (cyt. za Adamczewski, 1980, s. 5). Takie opinie przetrwały do X V I I I wieku, znajdując wyraz w określaniu tego miasta „panem, ponieważ ma wszego dostatek" (Bystroń, 1933, s. 193). Niektórych „kierowała tam prawdziwa nędza, innych żądza wrażeń i przygód. Szli niekiedy na «świętą jałmużnę» gospodarze, co dzieciom schedę zostawi¬ l i , szli wykolejeńcy z miast i miasteczek, którym się w życiu nie poszczęściło, nie brakło mistyków, marzycieli i psychopatów, a także pospolitych oszustów i złodziejaszków, obok prawdziwie chorych i kalek" (Bieniarzówna, 1957, s. 73). Pauperyzacja Europy w X V I - X V I I wieku powiększająca sferę ubóstwa, w rów¬ nej mierze jak założenia religii chrześcijańskiej, podnoszące znaczenie wspoma¬ gania biednych jako uczynku zapewniającego darczyńcy „zbawienie i łaskę nie¬ bios" (Baranowski, 1986, s. 120), stymulowały taką formę zdobywania środków do życia (Gregorowicz, 1870, s. 129). Uważano bowiem, że „litość nad nędzą bliźniego jest najpiękniejszym czułych serc przymiotem, a szlachetną rzeczą jest wspierać jałmużną ubogiego" (Kolberg, 1963, s. 269). W związku z nasilaniem się żebractwa, a nawet działalnością przestępczą dziadów (np. porywaniem dzieci) (Gregorowicz, 1870, s. 164-166) oraz trudnoś¬ ciami w opanowaniu tego zjawiska, średniowieczna koncepcja dobroczynności — jałmużna jako „przepustka do wieczności" dla ofiarodawcy (Goglin, 1998, s. 41) straciła swoje pierwotne znaczenie, ewoluując w kierunku zasady wspo17 Należąca w XVIII w. do kasztelana bieckiego Franciszka Żeleńskiego, była w okresie przedroz¬ biorowym główną kwaterą Naczelnika Tadeusza Kościuszki (Bieniarzówna, Małecki, 1984, s. 602). W okresie lokacji miasta znajdował się na północnej krawędzi zespołu osadniczego, którego pier¬ wotne centrum mieściło się w rejonie nieistniejącego już kościoła Wszystkich Świętych, a między koś¬ ciołami św. Trójcy i św. Franciszka. W drodze ewolucji przestrzennej kościółek ten znalazł się w środku obecnego Starego Miasta (Wyrozumski, 1992, s. 69, 160). Jedyna zachowana do czasów współczesnych, prowadząca od murów otaczających średniowiecz¬ ne miasto, przez ulicę Floriańską, do jego centrum (Wyrozumski, 1992, s. 276). 18 19 �„Jestem głodny". Przestrzeń jako kontekst zdarzeń codziennych 215 magania potrzebujących dla nich samych. Dostrzeżono bowiem z czasem pew­ ne ułomności chrześcijańskiej idei wspierania ubogich, uznając, iż „żebractwo wynika z próżniactwa" (Gregorowicz, 1870, s. 166), a więc „nierozsądkiem, a nawet grzechem, podsycać lenistwo i do próżnowania zachęcać", jak zauważa Oskar Kolberg (1963, s. 269). Postulat ten znalazł realny wyraz dopiero w okre­ sie Oświecenia, odrzucającego „apoteozę ubóstwa" jako stanu przyrodzonego, na rzecz pracowitości i wspomagania tylko starców i kalek (Woźniak, 1998, s. 84), uzewnętrzniając się w systemowym działaniu władz państwowych. Jego zalążkiem były bez wątpienia odnotowane już w średniowieczu wysiłki i przed¬ sięwzięcia osób duchownych oraz prywatnych zmierzające do ulżenia doli naj¬ uboższym. Akcje charytatywne obejmowały wówczas stałą opieką ludzi starych, ubogich, kalekich, niezdolnych do podjęcia jakiejkolwiek pracy czy bezdom¬ nych. Początkowo były to tak zwane szpitale, czyli przytułki organizowane przy parafiach . Z czasem zaczęły powstawać instytucje dobroczynne, częściowo prywatne, częściowo zakładane i utrzymywane przez gminy . Niezależnie od starań związanych z pomocą dla najuboższych i odpowiedzialnością miasta za „swoich" biednych, przedsiębrano już w X V I wieku środki restrykcyjne wobec żebraków „obcych" . W tym celu „swoi" podlegali nakazowi rejestracji w księ¬ gach miejskich i zobowiązani byli do noszenia cechy — blaszki z herbem mia­ sta (Bieniarzówna, 1957, s. 74). Podejmowano również próby zmuszania ich do zatrudnienia, tworząc domy pracy (XVII, X V I I I w.), ze względu na ówczesną skalę zjawiska, jakim było żebractwo jeszcze w pierwszej połowie X I X wieku (Żebracy, 2002, Baranowski, 1986, s. 120). Dokonujące się sukcesywnie prze­ obrażenia gospodarcze, powstanie manufaktur, a później fabryk, ograniczyło je w sposób znaczący poprzez wykorzystanie ubogich i „ludzi luźnych" jako taniej siły roboczej (Bieniarzówna, 1957, s. 81). Dalszą konsekwencją polityki pań¬ stwa, zmierzającej do unormowania stosunków społecznych, były z jednej strony 20 21 22 23 20 Najstarszy szpital istniał już w 1220 r. (przed lokacją miasta) początkowo na Prądniku k. Krakowa (obecnie w jego granicach). Do organizacji takiej instytucji, będącej pierwowzorem miejskiej opieki społecznej, przyczynił się prawdopodobnie biskup Iwo Odrowąż, sprowadzając z Wiednia zakon krzy¬ żowy kanoników regularnych Ducha Świętego, zwanych „duchakami", i powierzając im prowadzenie szpitala. Po przeniesieniu zakonu do Krakowa przez biskupa Jana Prandotę (1244 r.) utworzono przy kościele św. Krzyża nowy szpital-przytułek (pierwotnie przeznaczony dla podrzutków, czyli „dzieci potajemnie urodzonych"), rozszerzający sukcesywnie swoje funkcje. Nie była to jedyna tego rodzaju instytucja na terenie średniowiecznego Krakowa (Starnawska, 1998, s. 91; Antosiewicz, 1966, s. 175, 1978, s. 38; Wyrozumski, 1992, s. 451 i n.). Tak np. w X V I I I w. we wszystkich krajach monarchii austriackiej, a więc także i w Galicji znaj¬ dowały się „ domy dla ubogich albo stowarzyszenia, których zadaniem jest niesienie pomocy, umiesz¬ czanie i opieka nad ubogimi w ogóle, bez względu czy to wdowa, czy kaleka, starzec lub sierota" (Męciński, 1890, s. 841). Kwestie tego rodzaju, jak i zatrudnienia zdolnych do pracy żebraków oraz sposobów ich karania regulował wydany już w 1786 r. w patent cesarza Józefa II (Męciński, 1890, s. 827- 829). Podlegali oni tzw. wójtom ubóstwa, płatnym z dochodów miasta, których zadanie sprowadzało się do pilnowania bram miejskich i niewpuszczania obcych włóczęgów (Bieniarzówna, 1957, s. 74). 21 22 23 �Urszula Lehr 216 24 stosowne ustawy prawne zakazujące żebractwa pod groźbą sankcji , z drugiej — stworzenie systemu ochrony socjalnej . Powyższe uwarunkowania zminima¬ lizowały skalę zjawiska, ale nie wyrugowały z obyczajowości takiej formy zara¬ biania na życie, reaktywowanej zwłaszcza w sytuacjach kryzysowych. Żebracy zaistnieli w kulturze jako klasa osobna, w pewnym sensie zawo­ dowa, „obyczajami, zajęciem, uprawą umysłową, fizyognomią swoją od innych wielce różną" (J.K., 1896, s. 551). Żebrak był „osobistością religijną" (Thomas, Znaniecki, 1976, s. 272), sługą kościelnym. Na ukształtowanie się takiego wi¬ zerunku dziada, a nawet postrzegania go jako autorytetu w sprawach religij¬ nych, miało niewątpliwie wpływ częste uczestnictwo w obrzędach kościelnych, pielgrzymkach (Bystroń, 1947, s. 43). Spełniał on rozmaite wobec darczyńcy zadania. Odmawiał modlitwy za zmarłych, w intencji żyjących, pełnił istotną rolę, zwłaszcza w życiu mieszkańców wsi: był lekarzem, swatem, kumem, do­ radcą (Piątkowska, 1894, s. 784 i n.; Kowalska-Lewicka, 1958, s. 6). Posiadał, jak wierzono, wiedzę magiczną (Szulczewski, 1996, s. 148-153). Z usług bab wędrownych korzystały w niemałym zakresie także mieszkanki miasta, zaopa¬ trując się u nich w różnego rodzaju czarodziejskie eliksiry, korzystając również z ich umiejętności położniczych (Bystroń, 1976, s. 252). Barwna i wieloznaczna postać żebraka, znana z przekazów i literatury, przetrwała najdłużej w małych społecznościach lokalnych. Żebrak miejski różnił się jednak od wiejskiego. Miał przede wszystkim ogra¬ niczoną swobodę działania, a jego rola sprowadzała się na ogół do sfery religij¬ nej i obszaru sacrum. Zorganizowani w dawnych wiekach w bractwa, stanowili zwartą grupę strzegącą jej interesów przed dziadami przybywającymi z różnych stron (Kraszewski, 1929, s. 71-72). Sporadyczne przypadki żebractwa na terenie miasta odnotować można na przestrzeni X X wieku . I tak na przykład w okre¬ sie międzywojennym postacią, o której krążyły po mieście mniej lub bardziej wiarygodne opowieści, był żebrak mający swoje stałe miejsce pod kościołem Najświętszej Marii Panny. Uważano go nawet za „króla" dziadów. Widywano go tam od poniedziałku do piątku. W dni wolne od „pracy" dziad przeistaczał się w starszego dystyngowanego pana o nienagannych manierach, w eleganckim garniturze, przechadzającego się po słynnej A-B. Był również stałym bywalcem 25 26 27 24 Artykuł 58 § 1 i 2, ustawy z 20.05.1971 r. stanowi, iż osoby żebrzące w miejscu publicznym pod­ legają ograniczeniu wolności, karze grzywny lub naganie (Ustawaz 1971). W tym miejscu należy dodać, iż zalążkiem systemu ochrony przed ubóstwem były cechowe, a następnie pracownicze instytucje. Przykładem mogą być istniejące już w X V I w. w Polsce tzw. kasy brackie obejmujące zatrudnionych w górnictwie i hutnictwie (Ubezpieczenia społeczne, 2003, s. 1). Stosunkowo precyzyjnie określa ich ustawa wydana już w 1803 r. i uzupełniona w 1811 r. de¬ kretem, w której „za żebraka uważanym być ma ten, kto na miejscu publicznem, albo po domach pry¬ watnych w jaki bądź sposób o jałmużnę prosi, czy to ustnie i wyraźnie, czy to gestami lub kto na przechodniem miejscu się ustawi w sposób współczucie wzbudzający, tak iż zamiar dostania podarunku jest oczywistym, tem bardziej, kto w takim położeniu przyjmuje datki lub modli się głośno i w sposób spostrzegalny" (Męciński, 1890, s. 831). Informacje z przekazów rodzinnych. 25 26 27 �„Jestem głodny". Przestrzeń jako kontekst zdarzeń codziennych 217 renomowanych kawiarni i restauracji w Rynku Głównym. Mieszkał samotnie. Po jego śmierci, w skromnie wyposażonym mieszkaniu oddalonym od centrum miasta, znaleziono spory majątek ukryty w sienniku. Wielu żebraków zginęło podczas I I wojny światowej, rozstrzelanych przez władze okupacyjne. Po za¬ kończeniu działań wojennych pojawili się nowi, jako ich ofiary. Jedną z nich była zgwałcona przez okupanta dziewczyna z wadą wymowy, która chodziła „po prośbie", podejmując się różnych prac fizycznych, przede wszystkim aby utrzy¬ mać i wychować dziecko zrodzone z przemocy. Była uczciwa i pracowita, toteż w wielu domach znajdowała zatrudnienie. Wychowała i wykształciła syna, mimo iż na skutek splotu niekorzystnych dla niej okoliczności znalazła się poza margi¬ nesem społecznym. Do późnej starości odwiedzała „swoje panie", nawet wbrew zakazowi syna, który zapewnił jej utrzymanie i opiekę. Matka zaś, która przy¬ wykła do „chodzenia po domach", przynosiła mu wstyd i złą reputację. Zawsze dostawała poczęstunek i jakieś wsparcie finansowe, choć o to nie prosiła. Jest to przykład szczególnego rodzaju więzi międzyludzkiej powstałej między wspiera¬ jącym a potrzebującym, opartej jednak na zasadzie wzajemnie świadczonych kie¬ dyś usług: praca — zarobek. Nierzadko zdarzało się, iż osoby oferujące drobne usługi w domu okradały właścicieli, co zamknęło drzwi także przed uczciwymi biedakami. Pozostała ulica i oczekiwanie na jałmużnę. Szczególnie dwie postacie wrosły w pejzaż przestrzeni miasta. Byli to: starszy mężczyzna w ciemnych oku¬ larach, brzdąkający na mandolinie, zwany potocznie przez mieszkańców mia¬ sta „ślepym grajkiem", i stara, mocno przygarbiona kobieta ubrana na czarno, w chustce nasuniętej głęboko na oczy, wsparta na lasce. Widywać ich można było jeszcze w latach 90. X X wieku na ulicy Szewskiej, prowadzącej do rynku, nieodmiennie w tym samym miejscu. Dramatis personae w przestrzeni miasta X X I wieku Przemiany polityczne i będące ich konsekwencją przeobrażenia gospodarcze w Polsce spowodowały, iż na ulicach miasta zaczęły pojawiać się osoby wzbu¬ dzające wśród jego mieszkańców różnorodne emocje, począwszy od zaintere¬ sowania, współczucia aż po irytację. Można wśród nich wyróżnić dwie podsta¬ wowe grupy: „swoich" (mieszkańców miasta) i „obcych" (osoby napływowe). Z czasem dołączyła grupa trzecia, konkurencyjna dla żebraków, nie będąca nimi, ale tak jak i oni licząca na datek. Generalnie rzecz biorąc, przedstawiciele wy¬ mienionych grup to osoby, które zostały zmuszone do poszukiwania środków do życia, utraconych z różnych powodów lub nie mogący ich znaleźć, względnie nie zamierzający podejmować pracy nisko płatnej („swoi") lub nie posiadający źródeł dochodu z racji nieustabilizowanego statusu politycznego („obcy" — nie¬ legalni imigranci). Otwarcie granic przyczyniło się do tego, iż kraj stał się rodza¬ jem eldorado dla „obcych", znajdujących tu tymczasowe źródło zdobycia pie- �Urszula Lehr 218 niędzy poprzez żebranie, w drodze ku krajom Europy Zachodniej. Pierwszą falą, jaka pojawiła się w latach 90. X X wieku w miastach, byli Cyganie rumuńscy. Reprezentowali oni zbliżone do typowych kategorie żebraków, nawiązując swym zewnętrznym wizerunkiem, przede wszystkim jednak sposobem żebrania, do opisywanych w literaturze polskiej (eksponowanie jątrzących się ran, kikutów kończyn, kalectwa). Tworzyli na ogół ruchliwą grupę żebraków w przeciwień¬ stwie do „swoich", wybierających tradycyjny, statyczny model żebrania. „Obcy" nie pojawiali się w przestrzeni rynku ani kościołów. Miejscem ich działania były najczęściej środki transportu publicznego, ulice, okolice dworca, względnie pla¬ ców targowych. Wędrujący byli ludźmi młodymi, z podkreślaną niesprawnością narządu ruchu (prawdziwą lub udawaną), wspierali się na kulach. Nachalnie do¬ magali się pieniędzy, w przypadku odmowy lub zwrócenia im uwagi głośno wy¬ rażali swoje opinie na ten temat, a następnie mimo „kalectwa" oddalali się szybko i sprawnie. Inni żebrali na skrzyżowaniach z sygnalizacją świetlną, podchodząc do samochodów oczekujących na zmianę świateł. Starsi, mniej liczni, siedząc na chodniku eksponowali okaleczenia i rany. Do równie dokuczliwych żebraków należały polskie i rumuńskie Cyganki z dziećmi zaczepiające przechodniów, ofe¬ rujące wróżenie oraz domagające się jałmużny i złorzeczące w razie odmowy. Grupę „zarabiającą" stanowili natomiast mężczyźni, którzy w zespołach dwu¬ osobowych przemieszczali się najczęściej środkami komunikacji miejskiej, zmu¬ szając jadących do słuchania melodii granych na harmonii przez jednego z nich, podczas gdy drugi natarczywie podsuwał pasażerom kubek na datek. Intensywna działalność władz miejskich spowodowała prawie całkowite zniknięcie „obcych" z ulic miasta. Drugą falą, która pojawiła się po roku 1989, byli „swoi" jako rezultat procesu rozwarstwienia społeczeństwa pod względem zamożności. Złożone i różnorodne są przyczyny, które decydują o szukaniu pomocy pośród anonimowych darczyńców . Wśród wielu czynników skłaniających człowieka do „wyjścia na ulicę", dominującym jest utrata środków finansowych zaspokajających dotychczasowe potrzeby, zasiłek niewystarczający na przetrwanie, brak świadczenia socjalnego (emerytury, renty) , odrzucenie przez rodzinę i znajomych na skutek alkoholizmu, 28 29 30 28 Pewne kategorie zamieszcza Wielka Encyklopedia Powszechna Ilustrowana (J. K., 1896, s. 551¬ -552), ogólnie na ten temat pisze J. Bieniarzówna (1957, s. 73-74). Systematyczny opis podaje A. Męciński, wymieniając blisko 30 rodzajów żebraków znanych z terenu Niemiec, klasyfikowanych wedle różnych kryteriów: pochodzenia, rodzaju kalectwa, sposobu pozyskiwania jałmużny itp. Podobne typy występowały także na obszarze Galicji (Męciński, 1888, s. 819-833). Z socjologicznej analizy badania przyczyn motywujących człowieka do żebractwa wynika, iż są to: bieda (choroba, kalectwo, niefrasobliwość życiowa, przestępstwo, pech, niezaradność życiowa), wyobcowanie, decyzja, uzasadnienie (przeżycie, intencja, fucha, kontestacja, spotkanie, zabawa, narzu¬ cenie), przejście, tożsamość (Niedźwiedzki, 1995, s. 87-110). Jako przykład mogę podać casus siedemdziesięcioletniej kobiety, która pracowała w szalecie miejskim. Po jego modernizacji została zwolniona, nie mając jednak przewidzianych ustawą wysłu¬ żonych lat pracy, upoważniających do świadczenia rentowego. Mieszka w Nowej Hucie wraz z wnu¬ kiem, odbywającym służbę wojskową. Pieniądze, jakie przesyła oraz zasiłek nie wystarczają na opłatę 29 30 �„Jestem głodny". Przestrzeń jako kontekst zdarzeń codziennych 219 narkomanii, wkroczenia na drogę przestępstwa. Powodem żebrania jest również gromadzenie środków na operację ratującą życie własne lub dziecka (przeszczep organu), na lekarstwa dla siebie lub bliskiej osoby cierpiącej na nieuleczalną cho¬ robę (nowotwór, AIDS). Niewielu jednak decyduje się na tak desperacki krok, jakim jest „wyjście na ulicę". Najczęściej są to ludzie młodzi, mniejszą grupę stanowią osoby w wieku średnim, starzy należą do nielicznych. Nie jest to jed¬ nak równoznaczne ze stwierdzeniem, iż ta ostatnia kategoria pokoleniowa żyje w dobrobycie. Reprezentuje ona jednak grupę ludzi, dla których przekroczenie przyjętych norm jest w większości przypadków niemożliwe; uwłacza godności osobistej, przynosi wstyd i ujmę rodzinie, znajomym. Skutkiem zachowania nie¬ konwencjonalnego może być odrzucenie, a w następstwie utrata więzi prowa¬ dząca do alienacji. Tego rodzaju zagrożenie bywa niekiedy skuteczną granicą psychologiczną. Przekroczenie jej następuje wówczas, gdy na skutek tragicznego splotu zdarzeń człowiek traci wszystko. Młodym przychodzi łatwiej zmieniać role, przeciwstawiać się obowiązującym i przyjętym regułom egzystencji. Nie mając doświadczenia życiowego, podejmują znacznie częściej ryzyko narażenia się na dezaprobatę oraz godzą się z brakiem „odzewu emocjonalnego". Ich posta¬ wy można odczytywać jako roszczeniowe, a nawet stanowiące rodzaj manifestacji krzywdy doznanej od kraju, społeczeństwa, bliskich. Zaistniałe uwarunkowania społeczno-ekonomiczne traktowane są więc zarazem jako powód i usprawied¬ liwienie żebrania. Warunki egzystowania na nowych zasadach przyczyniły się, między innymi, do przełamania barier obyczajowych. Odzwierciedleniem tego jest, zwłaszcza wśród osób młodych i zdrowych, niepodejmowanie pracy, któ¬ ra jest w ich ocenie nisko płatna, życie z zasiłku i dorabianie przez żebractwo. Prawdziwe ubóstwo nieme, rzadziej widoczne w przestrzeni miasta, przeplata się z coraz łatwiej rozpoznawalnym wyłudzaniem pieniędzy. Tego rodzaju zacho¬ wania są także wyrazem lekceważenia przyjętych norm zwyczajowych, a rów¬ nocześnie dyskredytują osoby faktycznie wymagające wsparcia. Przemawiają za tym informacje umieszczane na tabliczkach, w rodzaju: „zbieram na piwo" czy „na jedzenie dla psa" (fot. 2). Jednoznacznie brzmią również słowa osoby dobrze ubranej, proszącej przy stoisku monopolowym o dołożenie złotówki do chleba. Podobnie jak zbyt często nadużywana werbalna motywacja uzasadniająca naga¬ bywanie o jałmużnę: „jestem głodny", wypowiadana przez młodego człowieka z nieprzytomnym wzrokiem lub idącego chwiejnym krokiem, wskazującym na narkomana lub osobę nietrzeźwą. Rzeczą znamienną jest, iż proszący o wsparcie bardzo często odwołują się do tego ostatecznego i jakże skutecznego argumentu, jakim jest głód. Przemawia on szczególnie silnie do psychiki starszego pokole¬ nia, które poznało jego „smak". mieszkania i mediów, zmuszając tę kobietę do pozyskiwania środków na utrzymanie poprzez żebranie. Równocześnie jednak za poradą sąsiadów czyni starania o uzyskanie stałego świadczenia. �Urszula Lehr 220 Fot. 2. „Zbieramy na jedzenie" (ul. Sławkowska) (fot. U. Lehr, 2006) Znamionami charakteryzującymi dawnego dziada był przede wszystkim wygląd zewnętrzny (Gregorowicz, 1870, s. 131 i n.; Kowalska-Lewicka, 1958, s. 6), przyjmowana przez niego postawa , miejsce i rekwizyty. Ubiór żebraka X X I wieku, zwłaszcza jeśli jest nim człowiek młody, nie wyróżnia go spośród in¬ nych osób. Jego status społeczny określają natomiast pozostałe elementy i przed¬ mioty należące do „wyposażenia" jałmużnika. Jest to więc miejsce, najczęściej sacrum, które było zawsze terenem gromadzenia się biedoty proszącej o wspar¬ cie. Ich obecność w przestrzeni kościoła (przed wejściem, w jego przedsionku lub nieopodal świątyni) była dopuszczalna, tolerowana i na tyle oczywista, że wtopili się w nią, stanowiąc nierozerwalną całość. Sacrum było przestrzenią, w której granicach nie godziło się odmówić potrzebującemu, a więc obszarem gwarantującym otrzymanie datku. Profanum tego nie zapewniało, aczkolwiek i tam niekiedy można było otrzymać wsparcie. Także i dzisiaj spotkać można sto¬ jące przed bramą wejściową do kościoła Najświętszej Marii Panny młode matki z niemowlętami na rękach (fot. 3), ludzi starych grzejących się w jego przed¬ sionku. 31 31 Socjologowie wyróżniają takie oto typy figur: nikt, ofiara losu, kaleka, kwestarz, współczujący trędo­ waty, dziad, menel, żebrak okazjonalny, wędrowiec (Marmuszewski, Światłowski, 1995, s. 130-143). �„Jestem głodny". Przestrzeń jako kontekst zdarzeń codziennych 221 Fot. 3. Młode kobiety przed kościołem Najświętszej Marii Panny (fot. U. Lehr, 2006) Centrum miasta, na skutek jego modernizacji, stało się dla poszukujących wsparcia poza terenem sacrum przestrzenią w pewnym sensie niedostępną, co najmniej z dwóch powodów. Do tych ograniczeń przyczyniło się jego ukierunko­ wanie na rozwój usług turystycznych i handlowych. Powstałe w ostatnich dwóch dekadach liczne kawiarnie, puby i restauracje, organizowane również na zewnątrz letnie „ogródki", wypełniły wolną przestrzeń, a miejsca pozostałe zajęła grupa „aktorów", konkurencyjna i obecnie dominująca. Właściciele licznych sklepów usytuowanych w rynku oraz straż miejska skutecznie usunęła żebrzących z re¬ prezentacyjnej i najczęściej odwiedzanej przez turystów centralnej części Stare­ go Miasta. Dla żebraka pozostał teren kościoła oraz ulice dochodzące do rynku (fot. 4), względnie, przechadzanie się z kubkiem wokół niego (fot. 5). Równie istotny, jak lokalizacja, jest układ ciała przyjmowany przez osobę oczekującą wsparcia, stanowiący element odgrywanej roli . Od jego ekspresji zależy, czy przybrana poza wywoła pożądaną reakcję, nakłaniając tym samym do złożenia datku. Najczęściej więc przyjmowana jest postawa modlitewna: po­ zycja klęcząca, ręce złożone jak do modlitwy, nisko pochylona głowa. Budzi ona respekt. Uczucie współczucia i litości wywołuje natomiast inwalida siedzący na 32 32 Na temat ról żebraczych zob. artykuł S. Marmuszewskiego i J. Światłowskiego, interpretujących postać żebraka w trzech kategoriach: indywidualności (wyjątkowość osoby), typu (ekspozycja elemen­ tów do określenia samego siebie), tożsamości (postać sama w sobie) (1995, s. 122). �222 Fot. 4. „Co łaska proszę" (ul. Floriańska) (fot. U. Lehr, 2007) Urszula Lehr Fot. 5. Droga jałmużnika (Rynek Główny A-B) (fot. U. Lehr, 2006) wózku lub bezpośrednio na chodniku czy postać stojąca z wyciągniętą ręką w nie¬ mym geście proszalnym, w pozie charakteryzującej przeważnie ludzi starych. Niektórzy, celem nakłonienia przechodniów do dania jałmużny, klęcząc trzymają w rękach lub umieszczają obok siebie karton z informacją o sytuacji życiowej, w rodzaju: „nie mam rodziny, mieszkania, nie mam pracy, proszę o pieniądze na jedzenie i odzież, bo nie mam nic na zmianę, śpię na nieogrzewanej klatce scho¬ dowej" lub „mam raka płuc, zbieram na leki". Niekiedy uzupełnieniem kartonów informacyjnych są obrazki z wizerunkami świętych, mające sprowokować, za¬ chęcić do obdarowania żebraka. Niezależnie od proszących o wsparcie w sposób bierny — oczekujących na jałmużnę — spotkać można osoby starsze, które oferując haftowane przez siebie serwetki, czy wykonane własnoręcznie szczotki, dorabiają w ten sposób do skrom¬ nej emerytury. Są one przykładem przedsiębiorczości wymuszonej przez sytuację życiową, jednakże w granicach pozwalających na zachowanie godności. Największą grupę stanowią „aktorzy" — mimowie — bezosobowe posta¬ cie skryte pod maską i niecodziennym ubiorem. Pomalowana twarz i kostium sprzyja zachowaniu anonimowości, pomaga również w autoprezentacji. Stojąc nieruchomo, „ożywają", gdy przechodzień wrzuci monetę do pudełka. Równie licznym gronem są uliczni muzykanci. Osoby te nie posiadają najczęściej kon¬ cesji na swoją działalność, licząc na pobłażliwość strażników miejskich. Trudno jednak nazwać reprezentantów tych grup żebrakami, ponieważ w jakimś sensie pracują. Taka forma zarabiania lub dorabiania zapożyczona została z krajów za¬ chodnich, czasem wraz z wykorzystaniem pomysłu na postać. Wśród barwnych i zmieniających się sylwetek mimów oraz muzykantów, zajmujących ekspono¬ wane miejsca w przestrzeni centrum, można zobaczyć między innymi „Robin¬ sona Crusoe" (okolice kamienicy Hetmańskiej, fot. 6), „złotego" pisarza z gęsim �„Jestem głodny". Przestrzeń jako kontekst zdarzeń codziennych 223 piórem, w stroju wskazującym na wiek X V I I I (u wlotu traktu królewskiego do rynku, nieopodal restauracji „Pod Wierzynkiem"), parę leciwych, koncertujących krakowiaków, eksponujących wspólne zdjęcie z papieżem Janem Pawłem II, wy­ konane podczas audiencji (okolice kamienicy Bonerów, fot. 7), przechadzające się monstrum w skórze przypominającej niedźwiedzia z pyskiem wilkołaka (na obrze¬ żach płyty rynku przed kościółkiem św. Wojciecha) i goryla uczącego się słówek ze słownika angielskiego (siedzącego przed Szarą Kamienicą). Najwięcej postaci zgromadzonych jest na obszarze sacrum — przed kościo¬ łem Najświętszej Marii Panny. Są to: przechadzający się smok wawelski, po¬ zujący do zdjęcia za drobną opłatą, nieruchomo tkwiące postacie „miedziane¬ go" rycerza i „srebrnego" latarnika, śmierć przyzywająca palcem przechodniów, z maską przypominającą bardziej twarz z obrazu Edwarda Muncha („Krzyk") niż trupią czaszkę, biała dama zajmująca najbardziej eksponowane miejsce nieopo¬ dal wejścia głównego do kościoła na Placu Mariackim. Przez krótki okres można było także przed kościołem oglądać trumnę z leżącym w niej zmarłym, który po wrzuceniu monety „ożywał", unosząc się do pozycji siedzącej . 33 W okolicach wspomnianego kościoła oraz w przejściu przez Bramę Floriań¬ ską spotkać można także „obcych" (Ukraińcy), którzy prezentują swoje umie¬ jętności muzyczne na ksylofonie, akordeonie, promując nagrane już wcześniej płyty (fot. 8). Tuż pod murami świątyni koncertują na skrzypcach mali chłopcy w strojach barokowych, pod czujnym okiem siedzącej nieopodal matki. Najcie¬ kawszą postacią jest bez wątpienia mieszkaniec Krymu, śpiewający i grający na bandurze pieśni kozackie, tatarskie, mołdawskie, tak zwane hajduckie i biesiad¬ ne oraz dumy żywcem przeniesione z Ukrainy, opiewające historię tego kraju i czyny jego bohaterów (Plac Mariacki, fot. 9). W kozackim stroju zaporoskim, z wygoloną głową — z wyjątkiem pozostawionego pośrodku kosmyka włosów opadającego na czoło — i sumiastymi, sięgającymi piersi wąsami, o twarzy sku¬ pionej, oczach zapatrzonych w dal, przyciąga uwagę przechodniów. Na ulicy Sławkowskiej (drodze skazańców), kilka metrów od rynku, siada na niskim stołeczku starszy mężczyzna grający na harmonijce ustnej. Repertuar za¬ leżny jest od czasu zwykłego lub świątecznego. W okresie wielkich świąt (Boże¬ go Narodzenia, Świąt Wielkanocnych), grywa kolędy i pieśni religijne, poza nimi — melodie świeckie, nawiązujące do folkloru lokalnego. Nieco dalej koncertują na oboju i flecie „obcy". Przedstawione postacie żebraków, mimów, muzyków, kreują nie tylko wizeru­ nek przestrzeni centrum współczesnego miasta. Swoją obecnością uzewnętrznia¬ j ą reakcję na skutki destabilizacji społeczno-gospodarczej. Poprzez przyjęte role powszechnie nieaprobowane, czy dotychczas nieznane, wskazują równocześnie, 33 Sądzić należy, iż efemeryczna wręcz obecność tej postaci była skutkiem interwencji mieszkańców miasta w formie protestów przeciwko bezczeszczeniu pamięci zmarłych i drwin ze śmierci, o czym pisała lokalna prasa. �224 Fot. 8. Kwartet akordeonistów (w tle Kościół Najświętszej Marii Panny, fot. U. Lehr, 2007) Urszula Lehr Fot. 9. „Bandurzysta" z Krymu (Plac Mariacki, fot. U. Lehr, 2007) �„Jestem głodny". Przestrzeń jako kontekst zdarzeń codziennych 225 kim niektórzy z nich zostali, a kim być nie chcieli lub nie powinni. „Obcy" mu¬ zycy są nadto ambasadorami kultury kraju, z którego pochodzą. Poruszona w artykule kwestia ubóstwa zaledwie zarysowuje problem, który sięga głęboko do przemian w zakresie sfery obyczajowości współczesnych miesz¬ kańców. Jest to niewątpliwie zagadnienie społeczno-kulturowe ważkie i wielowąt¬ kowe, o charakterze etycznym, religijnym, także estetycznym. Przewartościowanie treści dotąd uznawanych za jedynie słuszne, środowiskowa akceptacja społeczna (w sensie wspierania datkami ludzi młodych i zdolnych do pracy), także przeobra¬ żenia ustrojowe, które można by przyjąć jako uzasadnienie „wyjścia na ulicę", nie są dostatecznym wyjaśnieniem zaistniałej sytuacji. Nowy obraz centrum, poprzez wyrosłe i kumulujące się na tej właśnie osobliwej scenie postacie, potwierdza jed¬ nakże znaczenie jego przestrzeni kulturowej także dla zjawisk codziennych. Tu bowiem można być dostrzeżonym czy to w sferze sacrum, czy profanum Starego Miasta, którego pamięć historyczna oparła się daleko idącym przeobrażeniom ur¬ banistycznym grodu ongiś królewskiego, jakim był Kraków. Słowa kluczowe: przestrzeń, miasto, ubóstwo, żebractwo BIBLIOGRAFIA Adamczewski J. 1980 Kraków od A do Z, Krajowa Agencja Wydawnicza, Kraków. 1996 Kraków osobliwy, Wydawnictwo „Skrzat", Kraków. Antosiewicz K. 1966 Zakon Ducha Świętego De Saxia w Polsce średniowiecznej, w: Studia z dziejów Kościoła i kultury katolickiej w Polsce, red. A. Scheltz, Kraków, s. 67-198. 1978 Opieka nad chorymi i biednymi w krakowskim szpitalu Świętego Ducha (1220-1741), „Roczniki Humanistyczne" t. 26, z. 2, s. 35-79. Baranowski B. 1953 Ludzie luźni w południowo-wschodniej Wielkopolsce w XVII-XVIII wieku, „Przegląd Nauk Historycznych i Społecznych" t. 3, s. 252-269. 1986 Ludzie gościńca, Wydawnictwo Łódzkie, Łódź. Benedyktynowicz D. i Z. 1992 Dom w tradycji ludowej, „Wiedza o Kulturze", Wrocław. Bieniarzówna J. 1957 Z dawnego Krakowa. Szkice i obrazki z XVII wieku, Wydawnictwo Litera­ ckie, Kraków. Bieniarzówna J., Małecki J. M . 1984 Dzieje Krakowa. Kraków w wiekach XVI-XVII, t. 2, Wydawnictwo Litera­ ckie, Kraków. Buchowski M . 1993 Magia i rytuał, Instytut Kultury, Warszawa. �226 Urszula Lehr Bystroń J. S. 1933 Przysłowia polskie, Polska Akademia Umiejętności, Warszawa, Kraków, Lublin, Łódź, Poznań, Wilno, Zakopane. 1947 Etnografia Polski, Czytelnik, Poznań. 1976 Dzieje obyczajów w dawniej Polsce. Wiek XVI-XVIII, t. 1, Państwowy In¬ stytut Wydawniczy, Warszawa. 1980 Tematy, które mi odradzano. Pisma etnograficzne rozproszone, wybór i oprac. L. Stomma, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa. Dąbrowski J. 1964 Kazimierz Wielki twórca korony Królestwa Polskiego, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, Wrocław, Warszawa, Kraków. Dobrowolski T. 1950 Sztuka Krakowa, Wydawnictwo M . Kot, Kraków. Eliade M . 1999 Sacrum i profanum. O istocie religijności, przeł. R. Reszke, Wydawnictwo KR, Warszawa. Gaj-Piotrowski W. 1967 Kultura społeczna z okolic Rozwadowa, „Prace i Materiały Etnograficzne", t. 26. Gloger Z. 1972 Encyklopedia Staropolska, t. 2, 4, Wiedza Powszechna, Warszawa. Goglin J.- L . 1998 Nędzarze w średniowiecznej Europie, Oficyna Wydawnicza Volumen, Dom Wydawniczy Bellona, Warszawa. Górny K., Marczyk M . 2000 Obraz miasta jako przestrzeni kreowanej i przestrzeni kreującej tożsamość kulturową jej mieszkańców. Przyczynek do antropologii Wrocławia, w: Przestrzeń kulturowego współistnienia, red. I . Floreńska-Bukowska, „Studia Etnologiczne i Antropologiczne", t. 4, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice, s. 75-91. Gregorowicz J.K. 1870 Żebracy, „Dzwonek. Pismo dla Ludu" t. 2, nr 9, s. 129-135, nr 11, s. 161-166. J. K. 1896 Dziad, w: Wielka Encyklopedia Powszechna Ilustrowana, t. 18, Drukarnia Artystyczna S. Sikowskiego, Warszawa, s. 550-552. Kantor J. 1907 Czarny Dunajec. Monografia etnograficzna, „Materiały AntropologicznoArcheologiczne i Etnograficzne", t. 9, s. 12-229. Kantor R. 2000 Kulturowe aspekty sporu o przestrzeń ideową, w: Przestrzeń kulturowego współistnienia, red. I. Bukowska-Floreńska, „Studia Etnologiczne i Antropo¬ logiczne", t. 4, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice, s. 37-48. Kolberg O. 1963 Żebraki w Polsce, w: Dzieła wszystkie. Wielkie Księstwo Poznańskie, t. 9, cz. 1, Państwowe Wydawnictwo Muzyczne, Ludowa Spółdzielnia Wydawni¬ cza, Wrocław, Poznań, s. 167-282. �„Jestem głodny". Przestrzeń jako kontekst zdarzeń codziennych 227 Kowalska-Lewicka A. 1958 Dziady na Podhalu, „Ziemia" R. 3, nr 8-9, s. 6, 9. Kraszewski J. I . 1929 Mistrz Twardowski. Powieść z podań gminnych, w: Powieści historyczne, t. 46, Wydawnictwo M . Arcta w Warszawie, Warszawa. Kuchowicz Z. 1954 Leki i gusła dawnej wsi. Stan zdrowotny polskiej wsi pańszczyźnianej w XVII-XVIII w., Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa. Marmuszewski S., Światłowski J. 1995 Rola żebracza i jej ekspresja, w: Żebracy w Polsce, red. S. Marmuszewski, A. Bukowski, Wydawnictwo Baran i Suszczyński, Kraków, s. 122-154. Męciński A. 1888 O żebractwie i włóczęgostwie ze stanowiska historycznego, socyalno-ekonomicznego i prawnego. Szkic historyczny wzrostu żebractwa włóczęgostwa, w: Przegląd Sądowy i Administracyjny, red. Dr E. Till, t. 13, Drukarnia Ludowa pod zarządem S. Baylego, Lwów, s. 481-494, 561-580, 641-651, 721-739, 819-833, 896-917. 1890 O żebractwie i włóczęgostwie ze stanowiska historycznego, socyalno-ekonomicznego i prawnego. Część administracyjna, w: Przegląd Sądowy i Administracyjny, red. Dr E. Till, t. 14, Drukarnia Ludowa pod zarządem S. Baylego, Lwów, s. 561-574, 652-672, 729-752, 818-843, 907-932. 1893 O żebractwie i włóczęgostwie ze stanowiska historycznego, socyalno-ekonomicznego i prawnego. Część prawno-karna, w: Przegląd sądowy i Administracyjny, red. Prof. Dr E. Till, dr B. Łoziński, t. 17, Drukarnia W. Łozińskiego, zarządca W. J. Weber, Lwów, s. 125-144, 159-177. Niedźwiedzki D. 1995 Zostać żebrakiem, w: Żebracy w Polsce, red. S. Marmuszewski, A. Bu­ kowski, Wydawnictwo Baran i Suszczyński, Kraków, s. 87-110. Papp S. 2002 Przestrzeń, Stefan Papp i Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Nau­ kowych UNIVERSITAS, Kraków. Piątkowska I . 1894 Żebracy w ziemi sieradzkiej, „Wisła" t. 8, s. 784-790. Pilichowska B. 1993 Rok obrzędowy na krakowskim rynku w minionych stuleciach, w: Kraków. Przestrzenie kulturowe, red. J. Bujak, A. Zambrzycka-Steczkowska, R. Godula, Wydawnictwo PLATAN, Kraków, s. 27-49. Pomieciński A. 2005 Współczesna polis. Dialogiczność kultury popularnej a przestrzeń miasta, w: Przestrzenie dialogu międzykulturowego we współczesnych miastach Pol¬ ski, red. A. Koseski, A. Stawarz, Zakład Poligraficzny Ośrodka Przetwarza¬ nia Informacji, Warszawa, s. 7-12. Rożek M . 1993 Forum regale. Rynek krakowski jako miejsce wydarzeń politycznych (XIV-XVIII w.), w: Kraków. Przestrzenie kulturowe, red. J. Bujak, A. Zambrzycka-Steczkowska, R. Godula, Wydawnictwo PLATAN, Kraków, s. 11-26. �228 Urszula Lehr Sieradzan J. 2006 Sacrum i profanum czy sacroprofanum? Przemiany w rozumieniu sacrum we współczesnym świecie, „Lud" t. 90, s. 13-36. Starnawska M . 1998 Szpitalnictwo zakonów krzyżowych w średniowiecznych miastach polskich, w: Szpitalnictwo w dawnej Polsce, „Studia i Materiały z Historii Kultury Materialnej", Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk, Warszawa, s. 86-95. Śliwiński P. J. OFM Cap. 2005 Między nie-miejscem a kulturowym sezamem — EMPiK na Rynku Głównym w Krakowie, w: Przestrzeń dialogu międzykulturowego we współczesnych miastach Polski, red. A. Koseski, A. Stawarz, Zakład Poligraficzny Ośrodka Przetwarzania Informacji, Warszawa, Pułtusk, s. 145-151. Świętek J. 1897 Zwyczaje i pojęcia prawne ludu nadrabskiego, „Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne", t. 2, s. 119-379. Szalbot M . 2004 Na pograniczu sacrum i profanum. Przestrzenie ludyczne współczesnego miasta, w: Sfera sacrum i profanum w kulturze współczesnych miast Europy Środkowej, red. A. Koseski, A. Stawarz, Polskie Towarzystwo Etnologii Mia­ sta, Mazowieckie Centrum Kultury i Sztuki, Wyższa Szkoła Humanistyczna im. Aleksandra Gieysztora w Pułtusku, Czeskie Centrum, Instytut Słowacki, Muzeum Niepodległości w Warszawie, Warszawa, Pułtusk, s. 153-165. Szulczewski J. W. 1996 Pieśń bez końca. Zbiór tekstów folklorystyczno-etnograficznych, red. W. Łysiak, PSO Sp. z o.o., Poznań. Thomas W. I . , Znaniecki F. 1976 Chłop polski w Europie i Ameryce, t. 1, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa. Tomicki R. 1981 Religijność ludowa, w: Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, red. M . Biernacka, M . Frankowska, W. Paprocka, „Biblioteka Etnografii Polskiej", Polska Akademia Nauk, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław, Warszawa, Kraków, Gdańsk, Łódź, t. 34, cz. 2, s. 29-70. Tuan Yi-Fu 1987 Przestrzeń i miejsce, przeł. A. Morawińska, Państwowy Instytut Wydawni¬ czy, Warszawa. Ubezpieczenia społeczne 2003 Ubezpieczenia społeczne, www.wp.pl «encyklopedia» ubezpieczenia społeczne. Ustawa z... 1971 Ustawa z dnia 20.05.1971, Kodeks Wykroczeń (Dz. U. z 1971, Nr 12, poz. 114, Art. 58, [Żebranie] §1., 2). Woźniak A. 1998 Szpitale wiejskie na Mazowszu w końcu XVIII i początku XIX wieku, w: Szpitalnictwo w dawnej Polsce, red. M . Dąbrowska, J. Kruppe, „Studia i Materiały z Historii Kultury Materialnej", t. 66, s. 77-86. �„Jestem głodny". Przestrzeń jako kontekst zdarzeń codziennych 229 Wyrozumski J. 1992 Dzieje Krakowa. Kraków do schyłku wieków średnich, t. 1, Wydawnictwo Literackie, Kraków. Zaremska H. 1986 Niegodne rzemiosło. Kat w społeczeństwie Polski XIV-XVI w., Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa. Zrozumieć biednego... 2000 Zrozumieć biednego. O dawnej i współczesnej biedzie w Polsce, red. E. Tarkowska, Typografika, Warszawa. Żebracy 2002 Żebracy, w: Złota encyklopedia PWN (płyta CD). Żebracy w... 1995 Żebracy w Polsce, red. S. Marmuszewski, A. Bukowski, Wydawnictwo Baran i Suszczyński, Kraków. Urszula Lehr „1 A M H U N G R Y " SPACE AS A CONTEXT FOR EVERYDAY EVENTS (Summary) The problem discussed in the article concerns the manifestations of poverty in the space of a modern town, which is a peculiar stage for the everyday events played on it. The text consists of three parts. The first part is about the multi-functional importance of the town centre for cultural, social and political life of the inhabitants. The second part presents the background and motivations for the decision to „take to the streets" in order to get some food and money, and describes the attitudes and behaviours of „our own" and „foreign" beggars. These problems have been discussed at the background of a short historical description of beggary. The third party of the article discusses the cultural sym¬ biosis between people and the space of the town centre in the situation of socio-economic destabilisation, which is the result of system changes. Key words: space, town, poverty, beggary �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/86fecbeb79fbeb87d7c3a5e9b82d6768.pdf d530cb230e7445092b6e07c061edc29d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5190 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource translacje - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4815 Title A name given to the resource Powiedz mi, co tłumaczysz, a powiem ci, kim jesteś / LUD 2007 t.91 Description An account of the resource LUD 2007 t.91, s.295-304 Creator An entity primarily responsible for making the resource Buliński, Tarzycjusz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 91, 2007 POGLĄDY I OPINIE TARZYCJUSZ BULIŃSKI Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet im. Adama Mickiewicza Poznań POWIEDZ M I , CO TŁUMACZYSZ, A POWIEM CI, K I M JESTEŚ. O POLSKICH P R Z E K Ł A D A C H PRAC ANTROPOLOGICZNYCH W LATACH 2002-2007 Polski rynek tłumaczeń prac antropologicznych przeżywa ostatnio prawdziwy rozkwit. Dość powiedzieć, że w ciągu ostatnich pięciu lat (2002-2007) ukazało się ponad trzydzieści przekładów prac sygnowanych jako antropologiczne i po­ wstały cztery nowe serie („Biblioteka Klasyków Antropologii", „Seria Antropo­ logiczna", „Cultura", „Antropologia Religii"). W porównaniu do tego poprzednia „pięciolatka" (1997-2001) wygląda znacznie gorzej — jest to raptem jedenaście pozycji. Wyraźnie „idzie nowe". I właściwie można by rzec, że dobrze się dzieje, bo przecież po latach posu¬ chy dostajemy do rąk tłumaczenia znanych książek. Wreszcie po polsku można przeczytać Clifforda Geertza, Victora Turnera czy Edwarda Evans-Pritcharda. Nic, tylko przyklasnąć! W rekordowym roku 2006 na półkach księgarskich ukazało się trzynaście przekładów antropologicznych pozycji. To robi wrażenie. Jako czytelnik mogę się tylko cieszyć. Jednak jako antropolog, współautor antologii (Buliński, Kairski, 2006) i tłumacz, przyglądam się temu zjawisku zdecydowanie bardziej krytycznym okiem. Niepokoi mnie szereg regularności, jakie można dostrzec w przekładanych pracach, a które oceniam jako negatywne. Sądzę, że nie są one przypadkowe i że wybory dokonywane w tym zakresie odzwierciedlają kondycję polskiej antropologii. Stąd też wzięła się idea napisania tego tekstu. Chcę w nim zwrócić uwagę na mankamenty polskich tłumaczeń, które najprawdopodobniej biorą się z przesądzeń i wyborów znacznej części polskich antropologów. Zajmę się tutaj dwudziestoma dziewięcioma pracami wydanymi w latach 2002-2007, które wymieniam w bibliografii . Cezurą jest rok 2002, ponieważ od 1 1 W wykazie pomijam wznowienia (np. Socjologię i antropologię Marcela Maussa), prace pogra­ niczne, których antropologiczność budzi moje wątpliwości (np. Początki kultury René Girarda), książki �Tarzycjusz Buliński 296 tego momentu wzrosła łatwość wydawania tłumaczeń prac antropologicznych. Pojawienie się nowych ścieżek finansowania przekładów zaowocowało szybkim wzrostem liczby nowych pozycji na rynku księgarskim. W ciągu owych pięciu lat można więc stosunkowo dobrze zaobserwować preferencje naszego środowi­ ska odnośnie do tego, co tłumaczyć, jak tłumaczyć, jak wydawać i redagować. I o tych preferencjach słów kilka. Kryteria doboru pozycji do tłumaczenia Przyjrzyjmy się najpierw, jakie regularności rządzą doborem pozycji przed¬ kładanych do tłumaczenia. Na początek popatrzmy na rodzaj najchętniej wybieranych prac. Otóż w ciągu tych pięciu ponad lat przełożono cztery monografie o tematyce szczegółowej (Geertz, 2006; Griaule, 2006; Evans-Pritchard, 2006, Radcliffe-Brown, 2006), zero prac porównawczych, osiem monografii o tematyce ogólnej (Appadurai, 2005; Boyer, 2006; Douglas, 2004, 2007a; van Gennep, 2006; Goody, 2006; Hannerz, 2006b; Hubert, Mauss, 2005), pięć podręczników (Barnard, 2006; Hannerz, 2006a; Herz¬ feld, 2004; Kuper, 2005, Winkin, 2007) siedem prac zawierających teksty pojedyn­ czego autora (Douglas, 2007b; Geertz, 2003, 2005a, 2005b; Sahlins, 2006; Turner, 2005, 2007) oraz cztery antologie (Bakke, wyb., 2004; Hryciuk, Kościańska, wyb., 2007; Nowicka, Kempny, wyb., 2003; Zajda, wyb., 2007) . Czy z tego wykazu nie wynika, że bardziej wolimy tłumaczyć dzieła o charakterze ogólnym od tych po¬ ruszających kwestie szczegółowe? Teoria o szerokim, najlepiej ogólnoświatowym, zakresie? — chętnie. Zbiór esejów o wszystkim z polemicznym zębem — z przy­ jemnością. Najnowszy podręcznik? — jak najbardziej. Ale już porównawcze stu­ dia regionalne lub monografie etnograficzne raczej omijamy z daleka. A jeżeli trafi się praca szczegółowa, jest nią prawie zawsze pozycja sprzed wielu lat, jak to się mówi „klasyczna". Alfred Radcliffe-Brown owszem, ale John Comaroff już nie. Spośród monografii, honoru współczesnej antropologii broni jedna jedyna, wydana ponad ćwierć wieku temu, Geertzowska Negara (2006), choć trudno j ą traktować jako wzorcowy przykład dzisiejszego sposobu pisania tego typu prac. Wygląda na to, że dla polskich antropologów wartościowsze są przekłady starych typów mo¬ nografii niż nowych. Zastanawiam się, dlaczego? Czyżbyśmy uważali monografię za relikt minionej epoki, który nie ma racji bytu w dzisiejszym, złożonym świecie? 2 nieantropologiczne, choć wydane pod hasłem „etnologii i antropologii kultury" (np. Wyobraźnię etno­ graficzną Paula Willisa) oraz pozycje ewidentnie nienaukowe, których geneza wywodzi się z antropo­ logii (np. Drogi szamana Michaela Harnera). Nie uwzględniam też trzech kolejnych tomów „Dzieł" Bronisława Malinowskiego, ponieważ interesują mnie nowe trendy wydawnicze, nie zaś kontynuacje. W analizie pominę także, z oczywistych względów, antologię mojego współautorstwa. Monografie szczegółowe dotyczą jednego ludu, prace porównawcze koncentrują się na grupie ludów (oczywiście różnie wyznaczanej), monografie o tematyce ogólnej obejmują możliwie największą liczbę ludów, najlepiej całą ludzkość. 2 �Powiedz mi, co tłumaczysz, a powiem ci, kim jesteś 297 Monografia dobra, ale tylko do nauczania historii etnologii? A może o co innego tu chodzi? Sądzę, że tak. Jeżeli bowiem podzielimy tłumaczone prace na te, których celem jest w pierw¬ szym rzędzie wyjaśnienie danych etnograficznych (np. Griaule, 2006; Turner, 2007; Sahlins, 2006; Zajda, wyb., 2007) oraz na te, które używają etnografii do zobrazowania jakiegoś ogólnego problemu (np. Geertz, 2005b; Douglas, 2007a; Hannerz, 2006b; Nowicka, Kempy, wyb., 2003), wtedy pojawi się intrygująca prawidłowość. Prace młodsze często mają charakter ogólny; etnografia pełni w nich służebną rolę przykładu. Z kolei prace starsze częściej nasycone są et¬ nograficznym szczegółem. Książki powstałe po roku 1980 stanowią mniej niż jedną trzecią wszystkich rozpatrywanych pozycji, zaś prace najnowsze, wydane po roku 2000, to niecała jedna siódma. Tak więc nie tylko o monografie tu chodzi, choć akurat one dobrze obrazują polskie tendencje. Po prostu w zakresie tłuma¬ czeń widać u nas odwrót od prac skupionych na wyjaśnianiu etnografii. Nowo¬ czesną antropologię w Polsce reprezentują tłumaczenia prac o ogólnym charak¬ terze, najlepiej — napisanych w eseistycznej i przyczynkarskiej formie. Jest to ciekawa tendencja, ponieważ z Geertzem na sztandarze (w ostatnich latach jest to najczęściej przekładany u nas autor) pomijamy prace realizujące jego postu¬ lat zagęszczania opisów świata. Odchodzimy od konkretu, równocześnie głosząc jego pochwałę. Tymczasem wystarczy wziąć do ręki pierwszych dziesięć waż¬ nych pozycji z jakiejkolwiek etnologicznej tematyki, by zobaczyć, że — prócz prac ogólnych — „drugą nogę" tej dyscypliny na świecie stanowią książki sku¬ piające się na wyjaśnianiu „zagęszczonej" etnografii. Wygląda na to, że odbija się tu czkawką postmodernizm, który od badania świata wolał tropienie tropów i rozmowy o dyscyplinie. Zajmijmy się teraz rodzajem najchętniej wybieranych profili teoretycznych. Rzuca się tu w oczy prawie całkowity brak pozycji należących do paradygmatu naturalizmu metodologicznego. Właściwie, do tego nurtu z trudem zaklasyfiko¬ wać by można tylko pracę Boyera (2006; z trudem, ponieważ w naturalizmie tkwią tylko jej podstawy, cała reszta opiera się na kognitywizmie). Inne książki napisane w ramach rozmaitych podejść naturalistycznych, których we współ¬ czesnej antropologii bynajmniej nie brakuje, są skutecznie pomijane. W Polsce króluje antynaturalizm, a ściślej mówiąc, jego wybrane fragmenty. Zdecydowaną przewagę posiadają tu badacze połączeni mało precyzyjną etykietką antropolo¬ gii symbolicznej. Ich prace przekłada się wręcz hurtowo — dotychczas łącznie przetłumaczono osiem pozycji autorstwa Victora Turnera, Mary Douglas i Clifforda Geertza, a w kolejce czekają następne. Znacznie słabiej reprezentowany jest postmodernizm, socjologizm francuski oraz brytyjski funkcjonalizm. Co po¬ nadto? Gałąź kognitywna jest chyba dla nas mało istotna, gdyż wydanie dwóch prac, które do niej przynależą (Boyer, 2006; Goody, 2006) zawdzięczamy środo¬ wiskom pozaantropologicznym. Strukturalizm, jak się wydaje, jest utożsamiany z Levi-Straussem (i ewentualnie Edmundem Leachem), albowiem po ukazaniu �298 Tarzycjusz Buliński się sześciu jego prac w poprzednich latach, temat ucichł prawie zupełnie, zaś honoru tego paradygmatu muszą bronić najbardziej do niego zbliżone Wyspy historii Marshalla Sahlinsa. Wniosek stąd taki, że prym teoretyczny w polskiej antropologii wiedzie her­ meneutyka, wspierana od czasu do czasu starszymi kierunkami (klasyczny funkcjonalizm i socjologizm). Jakiekolwiek inne podejścia mogą prześlizgnąć się tylko w mniejszym formacie antologii. Taka tendencja nie dziwi, jeśli zestawić j ą z omawianym powyżej nastawieniem „ogół — teoria — przyczynek". Herme¬ neutyka je ułatwia, ewolucjonizm czy kognitywizm utrudniają, i to bardzo. Zasady rządzące przekładem i redakcją Czas na drugą kwestię — regularności w zakresie rozstrzygnięć redakcyjnych i translatorskich. Zacznę od wyboru formy edycji, to jest decyzji o tym, czy będzie to książka samodzielnie istniejąca na rynku, czy też wydana w ramach serii wydawniczej. Już na pierwszy rzut oka widać, że króluje opcja druga — niemal wszystkie pozycje opublikowano w ramach serii. Przyczyna takiego rozwiązania tkwi chyba w ra¬ cjach pozamerytorycznych, albowiem w większości wypadków trudno wychwycić myśl przewodnią, przyświecającą całemu cyklowi. O ile lepiej lub gorzej udaje się to w przypadku serii pozaantropologicznych („Communicare", „Horyzonty Nowoczesności", „Pejzaże Myśli"), to już nowo powstałe serie antropologiczne mają z tym poważne kłopoty. Rozwiązują je na dwa sposoby: albo raczą czy¬ telnika ogólnikami w rodzaju „przybliżania klasycznych tekstów", albo też po¬ mijają tę kwestię milczeniem. Pierwszą strategię stosuje „Biblioteka Klasyków Antropologii" oraz „Seria Antropologiczna", w której kryterium wydawania są bliżej nieokreślone „standardy" lub „nowe drogi postępowania" w dyscyplinie. Być może są one uważane za tak oczywiste, że nie warto o nich pisać. Jestem od­ miennego zdania. „Klasyczność", łącząca średniowieczny Opis podróży Wilhel­ ma Rubruka do ziem Tatarów czy słynnych Wyspiarzy z Andamanów z na wskroś współczesnym i z antropologią co najwyżej pokrewnym Szkicem z teorii praktyki Pierre'a Bourdieu, jest dla mnie co najmniej niejasna. Nie wiem też, na czym polega siła oddziaływania Boga wody Marcela Griaule'a (nie ujmując niczego samej książce), jeśli nawet z samego wprowadzenia do tej książki wynika, że jej ówczesna recepcja była dość ograniczona. Poszukiwanie znaczenia tej pozycji poprzez pryzmat postmodernizmu, to chyba niezbyt trafny sposób pokazywania standardów dyscypliny, prawda? Drugiej strategii hołduje krakowska „Cultura", gdzie wydawane prace mają zapewne na celu stworzenie jakiejś ogólnej Nauki o Kulturze, albowiem poza antropologią znajdziemy tam studia z zakresu litera¬ turoznawstwa, historii sztuki, socjologii i studiów kulturowych (pominięte przeze mnie w bibliografii). „Zapewne", ponieważ brak choćby wzmianki na ten temat. �Powiedz mi, co tłumaczysz, a powiem ci, kim jesteś 299 To pozytywna interpretacja. Negatywna podejrzewa zbiórkę pod tytułem: „co kto ma ciekawego do tłumaczenia?". Jak widać, na razie formuła nowych serii antropologicznych ma kształt cokol¬ wiek niedookreślony. Interesująco współgra to z ciągle żywotną dyskusją na temat tożsamości polskiej antropologii, jej zmienności i nieokreśloności. Czyżby niepew¬ ność granic dyscypliny wpływała także na charakter serii wydawniczych? Przyjrzyjmy się z kolei kwestii „aparatu" redakcyjnego, dzięki któremu czy¬ telnik otrzymuje dodatkowe informacje, dostarczone przez tłumacza bądź redak¬ torów naukowych. Opracowanie redakcyjne obejmuje przede wszystkim wpro¬ wadzenie, przypisy merytoryczne i przypisy translatorskie. Są dwie przyczyny, dla których polskie przekłady powinny być dobrze wyposażone w tego rodzaju ułatwienia. Po pierwsze, dlatego że książki antropologiczne są tekstami specjali¬ stycznymi, których odbiór może nastręczać trudności. „Aparat" redakcyjny w ta¬ kich razach ma ułatwiać czytelnikowi zrozumienie treści książki, umiejscowić j ą w odniesieniu do innych tekstów, wskazywać na jej mocne i słabe strony, wy¬ jaśnić niuanse tłumaczenia. Po drugie, dlatego że najprawdopodobniej jednym z głównych celów ich wydawania jest chęć nadrobienia „zaległości" polskiej antropologii względem antropologii światowej. Tłumaczenia mają przecież udo¬ stępniać polskiemu czytelnikowi ważne prace, o których do tej pory jedynie sły¬ szał lub czytał w omówieniach. Jest zrozumiałe, że czytelnik ten nie może zbyt dobrze znać ani kontekstu ich powstania, ani też kulis dyskusji, jakie są toczone na ich łamach. I dlatego redakcyjna pomoc jest tu wskazana, a czasami wręcz konieczna. Tymczasem polskie przekłady niechętnie oferują coś więcej ponad tekst ory¬ ginału. Najlepiej jest jeszcze w zakresie wprowadzeń, bowiem posiada je ponad połowa wszystkich rozpatrywanych książek i większość serii wydawniczych. To i tak dobrze, bo w poprzedniej „pięciolatce" (1997-2001) proporcje te były kata¬ strofalne — raptem jedna dziesiąta redaktorów uznała obecność wprowadzenia za niezbędną. O wiele gorzej wygląda sprawa obecności przypisów merytorycznych — w istotnym stopniu posiada je tylko jedna trzecia wszystkich pozycji. Ich brak jest dużym mankamentem przekładu, bo nie dość, że najczęściej prowadzi do zu¬ bożenia tekstu, to w skrajnych przypadkach pociąga za sobą jego niezrozumienie. Jako przykład mogą tu posłużyć Wyspy historii Marshalla Sahlinsa (2006). Ten zbiór esejów jest w istocie wielowymiarową dyskusją, która odwołuje się do ob¬ szernego korpusu faktów historycznych i interpretujących je koncepcji. Odwołania te są oczywiste dla etnohistoryka i antropologa Oceanii, dlatego w samym tekście zawierają się w jednym lub dwóch zdaniach. Dobry odbiór książki, to jest zgodny z zamiarem autora, winien ten „hipertekst" uwzględnić. Polskie wydanie to jednak prawie wyłącznie tekst główny, który sam w sobie nie tylko nie oddaje myślowego bogactwa oryginału, ale także miejscami może być trudny do zrozumienia. Najbardziej jednak zadziwia mnie mizerna obecność (tylko w jednej siódmej wszystkich prac) wyjaśnień tłumaczy odnośnie do ich wyborów językowych. �Tarzycjusz Buliński 300 Wygląda na to, że były one proste i jednoznaczne. Nie bardzo w to jednak wie¬ rzę, mając za sobą własne doświadczenia w zakresie korygowania cudzych prze¬ kładów, jak i samego tłumaczenia. Literatura antropologiczna wcale do łatwych nie należy. Pułapek w rodzaju big man i great man albo witchcraft i sorcery jest w niej naprawdę dużo. Dodatkowo, wszędzie tam, gdzie operujemy na poziomie etnografii lub konkretnej teorii, trzeba szczegółowej wiedzy merytorycznej, aby uniknąć pomyłek i niedomówień. Tymczasem w tłumaczonych pozycjach dys¬ kusyjnych rozstrzygnięć jest dużo, a objaśnień mało . W rozpatrywanych prze¬ kładach zauważyć można stosunkowo dużą liczbę błędów rzeczowych. Słynne stwierdzenie Indian Bororo „jesteśmy czerwonymi arami", zamienione przez tłu¬ macza w radosne „jestem papużką", notorycznie pojawiające ogrodnictwo miast kopieniactwa, rodzina językowa tucano przerobiona w nieistniejących Indian Tukanoan, Wyspy Sandwicha przeobrażone w smakowite Wyspy Sandwicza — to tylko niektóre przykłady. Tego rodzaju błędy biorą się albo z niewiedzy, albo z uznania, że poprawność szczegółów jest nieistotna. Być może tutaj tkwią źródła słabej obecności „aparatu" redakcyjnego. I na koniec muszę wspomnieć o jednej ważnej rzeczy — pisowni nazw włas¬ nych ludów i grup etnicznych. Panuje tutaj dość duży bałagan i samowola. I to nie tylko w obrębie wszystkich przekładów — co byłoby jakoś zrozumiałe, choć wcale nie mniej przez to szkodliwe — ale często także w ramach jednej pozycji. Zazwyczaj jest tak, że tłumacz spolszcza nazwę w taki sposób, który mu odpo¬ wiada językowo. Inne pozostawia bez zmian i nie razi go powstały w ten sposób galimatias. Mamy więc Jorubów, Aruntów czy Kodaków, a tuż obok egzystują bez przeszkód Pigmejczycy, Bemba (czemu nie Bembowie?), Lele (Lelowie?) wespół z Balobedu (Balobedowami? Balobedami?). Niektórzy Indianie, tacy jak Krikowie, dostępują zaszczytu spolszczenia, podczas gdy inni, w rodzaju Indian Cuna, muszą zadowolić się formą pierwotną. Tego rodzaju praktyka translatorska pociąga za sobą szkodę poznawczą, ponieważ odmieniony przez przypadki polski odpowiednik często uniemożliwia dotarcie do nazwy oryginalnej. Kim są na przykład Merinowie? Kogo mam szukać? Merin, Merino czy Merina? A kiedy jeszcze dojdzie do tego błąd rzeczowy, jak w przypadku Jaundejów (którzy de facto nie istnieją, są tylko użytkownicy języka ewondo lub jaunde), wtedy odkry¬ cie, o kogo tak naprawdę chodziło, jest już nie lada wyzwaniem. Sądzę, że zasada powinna być jedna - polski przekład wstawiamy wyłącznie wtedy, gdy taki już istnieje i jest zadomowiony w naszym słownictwie. Wszyst¬ kie inne zostawiamy bez odmiany, w pisowni oryginalnej. Komancze, Masajowie 3 3 W dwóch przypadkach wątpliwości pojawiają się nawet na poziomie tłumaczenia tytułu pracy. Dlaczego Purity and Danger przełożono jako Czystość i zmazę (Douglas, 2007), a z Dramas, Fields and Metaphor powstały Gry społeczne, pola i metafory (Turner, 2005)? Moim zdaniem, oba przekłady nie są zbyt trafne i niosą ze sobą skojarzenia semantyczne odbiegające od oryginalnych. W takim przypadku chciałbym mieć możliwość porównania swoich argumentów z wyjaśnieniami tłumacza. A tej, niestety, nie mam. �Powiedz mi, co tłumaczysz, a powiem ci, kim jesteś 301 czy Tuaregowie zostali już przez polski język oswojeni i nie ma potrzeby tego zmieniać. Natomiast lepiej nie wprowadzać Indian Bororów, Tupi-Guaranów, Nagów czy Kwajów . 4 Wnioski Czy strategia wydawnicza rzeczywiście odbija, przynajmniej częściowo, kon¬ dycję polskiej antropologii? Sądzę, że tak, i że powyższe regularności można od¬ naleźć także w innych sferach jej działalności, choć wykazanie tego wymagałoby szczegółowych studiów. W każdym razie same przekłady prac antropologicznych przejawiają prawidłowości, które nie napawają mnie optymizmem. Wyłania się z nich obraz antropologów, którzy chętnie piszą prace „naładowane" teorią, lecz pozbawione kompleksowych danych etnograficznych. Którzy etnografię pojmują jako swoiste kolekcjonerstwo, a nie jako niezbędny etap naukowego wyjaśnia¬ nia. Dla których szczegół merytoryczny jest mało istotny i nie zaprzątają sobie głowy jego poprawnością. Którzy wolą pisać przyczynki lub oglądać zjawiska z lotu ptaka, niż tworzyć monografie szczegółowe i porównawcze. Dla których nowoczesna antropologia hermeneutyką stoi, zaś ewolucjonizm jest pieśnią prze¬ szłości. Dla których granice antropologii są niepewne, a może nawet nie istnieją, lecz którzy — paradoksalnie — nie widzą żadnych przeciwwskazań, by określać się mianem antropologów. Taka sytuacja mnie niepokoi i nie chcę, aby polska antropologia podążała w tę stronę. Próbuję to osiągnąć, między innymi, przedstawiając własną propozycję tego, co tłumaczyć oraz jak wydawać i redagować, by było to jak najbardziej wartościowe. Antologia o „wojnie" w społecznościach Amazonii jest tego przy¬ kładem. Z radością zauważam, że część redaktorów i tłumaczy podąża tą samą drogą i stara się unikać opisanych powyżej mankamentów. To daje nadzieję, że za dziesięć lat uwagi te przestaną być aktualne, a polski czytelnik będzie mógł zapoznawać się z nowoczesną antropologią w jej rzeczywistym, nie zaś okrojo¬ nym kształcie. 4 Osobną kwestią, które pozostaje na uboczu moich rozważań, jest jakość literacka przekładów prac antropologicznych. Rzecz jasna, trudno tu pokusić się o analizę translatorską, ale jedną uwagę uważam za konieczną. Otóż czasami prace sprawiają wrażenie tłumaczonych „na szybko", bez poświęcenia im należytej porcji wysiłku. W takich razach tłumaczenie zawiera dużo kalek językowych, obecnych zarówno na poziomie znaczeniowym (nagminne spolszczanie angielskich wyrazów), jak i składnio¬ wym (używanie angielskiej składni w polskich zdaniach). Oczywiście, przekład traci wtedy na zrozu¬ miałości, mnoży zdania, których nie sposób pojąć bez niezależnej znajomości tematyki, nie mówiąc już o lekkości i płynności samego czytania. Takie książki lub artykuły czyta się z mozołem, często zapominając o ich treści, a niektórych po prostu czytać się nie da. Jako wykładowca mocno nad tym ubolewam, ponieważ widzę, że część tekstów lepiej sprawdza się na zajęciach w wersji oryginalnej niż polskiej. �Tarzycjusz Buliński 302 BIBLIOGRAFIA Appadurai A. 2005 Nowoczesność bez granic. Kulturowe wymiary globalizacji, przeł. Z. Pucek, seria: Horyzonty Nowoczesności, Universitas, Kraków. Bakke M. (wyb.) 2004 Estetyka Aborygenów australijskich. Antologia, przeł. R. Nowakowski, Universitas, Kraków. Barnard A. 2006 Antropologia. Zarys teorii i historii, przeł. S. Szymański, Seria Antropo­ logiczna, PIW, Warszawa. Boyer P. 2006 I człowiek stworzył bogów... Jak powstała religia?, przeł. K. Szeżyńska-Maćkowiak, seria: Pejzaże Myśli, Prószyński i S-ka, Warszawa. Buliński T., M. Kairski (wyb.) 2006 Sny, trofea, geny i zmarli. „Wojna" w społecznościach przedpaństwowych na przykładzie Amazonii - przegląd koncepcji antropologicznych, przeł. T. Buliński i in., Wydawnictwo UAM, Poznań. Douglas M. 2004 Symbole naturalne. Rozważania z kosmologii, przeł. E. Dżurak, seria: Cul¬ tura, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków. 2007a Czystość i zmaza. Analiza pojęć nieczystości i tabu, przeł. M. Bucholc, Seria Antropologiczna, PIW, Warszawa. 2007b Ukryte znaczenia. Wybrane szkice antropologiczne, przeł. E. Klekot, seria: Biblioteka Klasyków Antropologii, Wydawnictwo Marek Derewiecki, Kęty. Evans-Pritchard E.E. 2006 Religia Nuerów, przeł. K. Baraniecka, M. Olszewski, seria: Biblioteka Kla­ syków Antropologii, Wydawnictwo Marek Derewiecki, Kęty. Geertz C. 2003 Zastane światło. Antropologiczne refleksje na tematyfilozoficzne,przeł. Z. Pucek, seria: Horyzonty Nowoczesności, Universitas, Kraków. 2005a Interpretacja kultur. Wybrane eseje, przeł. M.M. Piechaczek, seria: Cul¬ tura, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków. 2005b Wiedza lokalna. Dalsze eseje z zakresu antropologii interpretatywnej, przeł. D. Wolska, seria: Cultura, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków. 2006 Negara. Państwo-teatr na Bali w XIX wieku, przeł. W. Usakiewicz, seria: Cultura, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków. Gennep van A. 2006 Obrzędy przejścia. Systematyczne studium ceremonii, przeł. B. Biały, Seria Antropologiczna, PIW, Warszawa. Goody J. 2006 Logika pisma a organizacja społeczeństwa, przeł. G. Godlewski, seria: Communicare, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa. Griaule M. 2006 Bóg wody. Rozmowy z Ogotemmelim, przeł. E. Klekot, A. Lebeuf, seria: Bi­ blioteka Klasyków Antropologii, Wydawnictwo Marek Derewiecki, Kęty. �Powiedz mi, co tłumaczysz, a powiem ci, kim jesteś 3G3 Hannerz U. 2GG6a Odkrywanie miasta. Antropologia obszarów miejskich, przeł. E. Klekot, seria: Cultura, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków. Powiązania transnarodowe. Kultura, ludzie, miejsca, przeł. K. Franek, se¬ ria: Cultura, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków. 2GG6b Herzfeld M. 2GG4 Antropologia. Praktykowanie teorii w kulturze i społeczeństwie, przeł. M.M. Piechaczek, seria: Cultura, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagielloń¬ skiego, Kraków. Hryciuk R.E., A. Kościańska (wyb.) 2007 Gender. Perspektywa antropologiczna, t. I, przeł. M. Bierca i in., Wydawnic¬ two Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa. Hubert H., Mauss M. 2GG5 Esej o naturze i funkcji ofiary, przeł. L. Trzcionkowski, seria: Classica Religiologica, Nomos, Kraków. Kuper A. 2GG5 Kultura. Model antropologiczny, przeł. I. Kołbon, seria: Cultura, Wydawnic­ twa Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków. Nowicka E., M. Kempny (wyb.) 2003-2004 Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej, t. I-II, przeł. J. Barański i in., PWN, Warszawa. Radcliffe-Brown A.R. Wyspiarze zAndamanów. Studia z antropologii społecznej, przeł. A. Kościańska. 2GG6 M. Petryk, seria: Biblioteka Klasyków Antropologii, Wydawnictwo Marek Derewiecki, Kęty. Sahlins M. 2GG6 Wyspy historii, przeł. I. Kołbon, seria: Cultura, Wydawnictwo Uniwersyte­ tu Jagiellońskiego, Kraków. Turner V Gry społeczne, pola i metafory, Symboliczne działanie w społeczeństwie, 2GG5a przeł. W. Rusakiewicz, seria: Cultura, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków. Od rytuału do teatru. Powaga zabawy, przeł. M. i J. Dziekanowie, Oficyna 2GG5b Wydawnicza Volumen, Warszawa. Las symboli. Aspekty rytuałów u ludu Ndembu, przeł. A. Szyjewski, seria: 2GG7 Antropologia Religii, Nomos, Kraków. Winkin Y. Antropologia komunikacji. Od teorii do badań terenowych, przeł. A. Kar­ 2GG7 powicz, seria: Communicare, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa. Zajda K. (wyb.) 2007 Estetyka Indian Ameryki Południowej. Antologia, przeł. R. Nowakowski, N. Pluta, K. Wilkoszewski, Universitas, Kraków. �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6c2401cb196e25e9a9bec1e850f9344a.pdf 83b37ed16a740d01dff2e1725d52337a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3907 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 Subject The topic of the resource sztuka ludowa Mazowsze - sztuka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3660 Title A name given to the resource Materiały do sztuki ludowej Mazowsza Płockiego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1953 t.7 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1953 t.7 z.1; s.38-55 Creator An entity primarily responsible for making the resource Cieśla-Reinfussowa, Zofia Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MATERIAŁY D O S Z T U K I L U D O W E J MAZOWSZA PŁOCKIEGO Bieżuń { o Q Staw/szyn O \J> \. Wsie 'miasteczka. vt kto - 0 . J o powiatowe Miasta >•—^--ч. Jonne Rościszewo r ych przeprowadzano wy­ wody w czasie o Stropkowo /j \ o J i ! . o Mochowo faciąi „ о oRogiemce ¿^"V \ o tALKA P OD Z ¡i ^\ 0 _ objazdu Ą lOkm ,-, . Brzechowo Dzierzążnia ^ д Г? c^^^ Dunmów Maszewo Din. ^^^^л^ l ' oKucice ^\ 4^ 1 i Modlin 1 1 0 7 GOSTYNIN 0 Leopoldów r o s z y n Aleksandrów o 0 o Hefenów Sanniki Ą?f Zofia Pemftíssowa Ryc, 1. Марка przebadanego terenu (wykonał Lemené). J. ZOFIA Północno-zachodnie Mazowsze, obejmujące okolice CIESLA-REINFUSSOWA dotychczas n i e m a l z u p e ł n i e badane. Konieczność pełnienia l u k i w materiale faktograficznym n a c h W i s ł y , m a t a k ze w z g l ę d u n a s w e p o ł o ż e n i e g e o ­ wała, w graficzne, j a k dania Plastyki, A r c h i t e k t u r y P ł o c k a , r o z ł o ż o n e w s z e r o k i m p r o m i e n i u po o b u ficzne znaczenie części Polski. mi, i na swą przeszłość historyczną, w etnograficznych Łowickiem, Kurpiami; specy­ badaniach Mazowsze P ł o c k i e sąsiaduje Kujawami, stro­ stanowiło teren starego osadnictwa mazowieckiego, s k ą d w szłości szły fale osadnicze k u północy i tej z Mazura­ ono prze­ północnemu w s c h o d o w i ; b y ł o wreszcie c z ę ś c i o w o t e r e n e m obcej k o ­ lonizacji, p o s u w a j ą c e j doliny się od G d a ń s k a k u g ó r z e 38 P.I.S. na Płocka bar­ słabo, a zagadnienie sztuki ludowej nie b y ł o tam planach rok 1952 badań terenowych Zakładu i Zdobnictwa na których zamierzano zorganizować badawczy. A ż e b y z o r i e n t o w a ć w r. wa grupa w składzie: g r u p y oraz dr Reinfussowa objechała i fotograf samochodem Mazowsze Płockie dr Roman Stefan ciągu Reinfuss jako Deptuszewski. kilku czerw­ czteroosobo­ Anna Kutrzebianka, mgr w obóz specyfice terenu i ustalić rozmiary b a d a ń terenowych, w c u ub. r. u d a ł a s i ę na obok obszarów, 1952 się ogólnie w Ba­ Ludowego Mazowsze P ł o c k i e figurowało, Zachodniego Podlasia, jako jeden z d w ó c h rownik Wisły. Etnografowie interesowali się okolicami dzo wzdłuż że wy­ spowodo­ dni kie­ Zofia Grupa powiaty: �Ryc. 2. Stara chata Sanniki, gostyniński, prowadząc płocki, w dwudziestu miejscowościach W wyniku obozu zowsza na sierpeoki krótkie objazdu kilku częściowo badania terenie Podlasia wymaga uważając, siebie ( r y c . 1). z notatek zebrano Ma­ Nie­ stronach w a r t o o p u b l i k o w a ć dalsze systematyczne niniejsze zebranych przez i pełne nie cze. badania. zestawienie, korzystałam wszystkich uczestników Ryc. również zabytki sztuki ludo­ wej zgromadzone w M u z e u m w P ł o c k u . W u s t ę p i e po­ święconym zagadnieniom budownictwa zawartymi teren badań. ma­ na 1 objazdu , uwzględniając że typu wia­ Opracowywując „wystawkiem'' m a t e r i a ł y terenowe k o n f r o n t o w a ł a m pewien kając z Gostynin. zorganizowanie t e r i a ł , k t ó r y ze w z g l ę d u n a z u p e ł n y n i e m a l b r a k domości o tych czasie o b j a z d u od sondażowe innego pow. płoński, odległych zadecydowano Płockiego mniej jednak w i drewniana 3. Stara chata pracy M . Kacprzaka, i wnętrza wiadomościami który w latach 1 D r A n n a K u t r z e b i a n k a z b i e r a ł a m a t e r i a ł y w za­ kresie tkactwa, u b i o r u ludowego, garncarstwa i k o ­ walstwa, m g r Zofia Reinfussowa — w zakresie b u ­ downictwa, meblarstwa, zdobnictwa w n ę t r z a i zdob­ n i c t w a z w i ą z a n e g o z o b r z ę d a m i , dr- R o m a n R e i n f u s s z a j m o w a ł się p l a s t y k ą . zbudowana pow. w z na slup. Rogienice, Płock. 39 �Ryc. 4a. Ściana obory wykonana pow. 1932 i 1933 p r o w a d z i ł badania warunków bytowania d a ł o się z a o b s e r w o w a ć zachowania terenie ludowej kultury nie przedstawia czość plastyczna wschodniej Sannik, w czasie o b j a z d u , tradycyjnej na badanym reprezentowana powiatu gostynińskiego, g d z i e d o d n i a dzisiejszego teresujące stan się jednolicie. L u d o w a najbogaciej części Helenów, wysunięty sierpecki. Dopiero p o w i a t u sierpeckiego ludności wiejskiej w powiecie płockim. Jak z kamieni. Gostynin. twór­ jest we w okolicy zachowało się i n ­ meblarstwo, zdobnictwo w n ę t r z a i częścio­ zaobserwować pewne nie w zakresie w związku niezbyt przyśpieszając cyjnych naturalny prawej stronie Wisły gwał­ kiwane przez teren t o w n i e ulega z u b o ż e n i u w z a b y t k i sztuki l u d o w e j . dobny mujący obraz przedstawia powiaty płocki prawy i dalej brzeg Wisły, od n i e g o k u Po­ obej­ północy Wieś płocka, warunki bytowania. Kur­ działanie ważny występują tzw. d r o b n ą wpływów wpływ też liczna Sprzyja'y również gęsto wsie szlachtę, na przemiany w z ubiegłego stulecia wojny i miasta. kulturalne powiecie płockim) czasy światowej. się na wywarła na ostatnie Wszystkie lata wybuch wymienione przyczyny złożyły tradycyjna l u d o w a na o m a w i a n y m obszarze z a c h o w a ł a nie w stanie s z c z ą t k o w y m , d a j ą c obraz na Po­ emigracja poprzedzające to, ż e po zamiesz­ podatniejszą promieniujących (zwłaszcza pierwszej temu woj­ trady­ s p o ł e c z n e , g d y ż na obszarze p o ł o ż o n y m z a r o b k o w a do A m e r y k i , p r z y p a d a j ą c a " M . Kacprzak: W a r s z a w a 1937. pozostaje terenem proces z a n i k a n i a treści kulturowych. Już na z a c h ó d od G ą b i n a , w k i e r u n k u K u j a w , odległym się (głów­ D u ż e z m i a n y s p o w o d o w a ł y tutaj d w i e ostatnie ny, szaru skrawek. zdobnictwa piowszczyzny. i momenty zaledwie m a l e ń k i części daje a r c h i t e k t u r y ) , co, b y ć m o ż e , z ob­ to j e d n a k wschodniej wzbogacenie w o b a r w n y u b i ó r k o b i e c y . W s t o s u n k u do c a ł o ś c i jest we i w powiecie p ł o ń s k i m kultura się j e d y ­ niekompletny, i dziś, w n i e k t ó r y c h z w ł a s z c z a dziedzinach (np. u b i ó r ) , bardzo t r u d n y do zrekonstruowania. Jak m o ż n a wnosić z zachowanych kiem wspomnianej dowa na t y m terenie gata. Widoczne wego wyżej okolicy resztek, z Sannik, nigdy nie była to jest zwłaszcza w chwili lu­ bo­ dziedzinie ludo­ obecnej dostar­ umożli­ wiającego kultury. w g l ą d w starsze w a r s t w y l u d o w e j całym nictwie w specjalnie cza s t o s u n k o w o n a j w i ę c e j m a t e r i a ł u do b a d a ń Na budownictwa, które wyjąt­ sztuka objętym przez objazd tradycyjnym jako materiał terenie w budow­ budowlany wystę­ puje drzewo, przy c z y m p r z e w a ż a konstrukcja na w ę ­ gieł. S t a r s z ą f o r m ę w ę g ł o w a n i a z z a c i ę c i a m i na Ryc. 4b. Fragment ściany obory. stynin. 40 Helenów, pow. Go­ spotkano wie wyjątkowo stuletniej na j e d n y m t y l k o n a r o ż n i k u chałupy w Sannikach; poza tym obłap pra­ wy- �Ryc. 5. Plany pow. Płońsk, Gostynin, domów, a) Stary d) Troszyn Nowy, Mochowo, pow. g) Duninów, pow. pow. Gostynin, Gostynin, b) Pacyna, e) Maszewo Duże, pow. pow. Sierpc. Gostynin, Płock, (Rys. c) Dobra, f) Sanniki, Zofia pow. Reinfussowa) Objaśnienie znaków: I — izba, mieszkanie, I Z — izdebka, К — komora, K O — komórka, S — sień, SI — sionka, P — pokój. K U — kuchnia, A — alkierz, Z A — „zaskok", „zachowanko", ..zakuchnia" (nyża za piecem zasłonięta zwykle jakąś tkaniną lub płachtą), STO — stodoła, S T A — stajnia. stępują zręby budowane z cienkich stosunkowo tartych piłą, wiązanych na w starszych domach zakończenia z e w n ą t r z n a o k . 10—15 c m węgłów, wypuszczone z tragarzami rybi przed zrąb podtrzymującymi zrębu lub przy chaty, na łączą w jedną się całość pow. ra. krótkich belek Domy całko­ przybudówek. G o s t y n i n ( r y c . 4a, b ) . objazdu domy mieszkalne t y p u szerokofrontowego stawione są miał najczęściej reszty w ścianą swej l e n ó w , p o w . G o s t y n i n , R o g i e n i c e , p o w . P ł o c k — r y c . 3). gdzie n a w e t W Dzierzążni częściej informatorzy przy­ pieca wspomina międzywojennym o jest rozplanowania i sionki, odciętej ( r y c . 5a). ubogich sieni. chałupa o w 3 Typem u k ł a d z i e w n ę t r z , z sienią w ś r o d k u (ryc. 5 b). stawiała ludność uboższa. w starszym domy Z konstrukcją budownictwie takie szachulcową spotykamy się p o w . P ł o c k , gdzie k r a t y b e l k o w a n i a są p i o n o w y m i są słomiane tzw. „holenderskich", wzdłuż Nowy, szczeblami, m i ę d z y k t ó r y m i powrósła Wisły na oblepione gliną. zakładanych do terenach pow. Gostynin), spotyka domu, na są ścianami, d w i e części, Często równoległymi z których jedną do stanowi 3 j w . s. 70. wypełnione przeplecione We wsiach wieku XVIII podmokłych podzielone jedynie w b y ł y c h koloniach niemieckich, np. w Maszewie D o l ­ nym, lica te naj­ symetrycznym wnętrza budulcowego okre­ wieśniaków, ku drzewa od Kacprzak p o m i n a l i sobie d o m y b u d o w a n e „ n a s ł u p k a c h " ; w b r a ­ odpowiedniego po­ pomieszczeń występujących domach nie b y ł o oddzielnej spotykanym od formę się z izby obszernego pracy oddzielnie Najprostszą dom, składający sie starsi drobne W e w s z y s t k i c h m i e j s c o w o ś c i a c h p o z n a n y c h w czasie w i c i e w i ą z a n e na s ł u p spotyka się bardzo r z a d k o ( H e ­ koło Płońska wciska się niekiedy dla dekoracji lub ł u p a n ą c z e r w o n ą cegłę. np. w Helenowie. gospodarczych. stosowana b y w a zbyt W zaprawę kamyki ostatnich ( r y c . 2). łączeniu dostawianiu bali czym sterczą Końce dach Konstrukcja sumikowo-łątkowa pomocniczo, przy węgłów ( r y c . 2). o p r o f i l u ozdobnie w y c i ę t y m czej ogon, (np. Troszyn się z r ę b y o konstruk­ c j i w ę g ł o w e j na r y b i o g o n . W wypadkach raczej na M a z o w s z u P ł o c k i m wyjątkowych inne m a t e r i a ł y stosowane są b u d o w l a n e i to w y r a ź n i e j a k o m a t e r i a ł y z a s t ę p c z e u ż y w a n e przez l u d ­ ność uboższą, darczych. lub Bite przy stawianiu budynków z gliny domy mieszkalne gospo­ zanotowano w Czermnie, p o w . G o s t y n i n , b u d y n k i gospodarcze — w K r z y w i u , pow. Gostynin. Gostynin, spotykano cegły. W Aleksandrowie, pow. domy budowane z niewypalonej W b u d o w n i c t w i e n o w s z y m b u d y n k i gospodar­ cze s t a w i a n e nitowych są czasem z o b r o b i o n y c h c z ę ś c i o w o głazów, układanych na wapiennej gra­ zaprawie. Ryc. 6. Stara chata wąskofrontowa. Sanniki, pow. Gostynin. 41 �kuchnia, drugą ra 5 c). (ryc. stów alkierz, niemieckich różnicą, duje że się czy Podobny w przy mają Maszewie jednej boisko, „mieszkanie" rozkład na ze Dolnym, ścian które lub komo­ domy koloni­ tą tylko szczytowych znaj­ można z wejść drzwiami p r o w a d z ą c y m i z k u c h n i ( r y c . 5 e). Zwyczaj łączenia mieszkalnych stwach z pod zamożniejszych, charakterystyczny w okolicach powyższych Oprócz dachem Płocka. w cjhałup nawet podkreśla dla Przykład Troszynie typu form jako słuszność byłej (ryc. n y m i w m a ł o s k o m p l i k o w a n y d e s e ń ( r y c . 7). Jak widać kolonii się d r e w n i a n a domy z drzwiami okiennymi architektura bezslupowe ścianach miejska; nami ozdobnie czy ( r y c . 8e). W z o r y do 9). N i e k i e d y tylko w budownictwa wiejskich spotyka wiejskiego. zamykająca z i o m a ( r y c . 11). szalunek zwraca się na szalowanie n a r o ż n i k ó w ; mę gdyby pilastrów, napotkano Zdobnictwo zrębów w profilowaniem tragarzy, nież okna zdobione bywa najczęściej starych nie ani występuje. drzwi. bielona, chałupach, Nie są Powierzchnia choć trafiają się Dachy wiową, na całym wspartą czterospadowy, mają płatwi czasem na przed z r ą b chaty. południowych terenie geometrycznych rów­ duje ścian b i o n e d r z w i czy również Najstarszą który na widuje wschód — po północnej stronie kryte są na słomą poszycie u k ł a d a n e Młodszą pospolite formą na bywa w dachów Ryc. są czterospadowe na narożnikach schodki. dachy naczółkowe, terenie, 7. Dachy przy Ozdobnie czym szalowany dość spotyka dach listwa mają często budownictwie miejskim nowszym budownictwie, zazwyczaj d ) , ale i tu nie widać po­ uwagę one for­ zdobi o motywach przed domami w i ­ (ryc. 15). (ryc. wzoro­ 14). D a c h y dwuspadowe, ścianę szczytową specjalnego zdo­ spotyka się. jak np. w Jonnem, pow. Sierpc, dom z w n ę k ą , — wsiach szalo­ powierzchnię ganeczek czasem o z d o b n i e s z a l o w a n ą rzadziej jedynie zdobiony ją często stopniu nowszych pionowo nadokiennik. Wyjątkowo 8a we Wisły. 10). Niekiedy wysuniętej od Gostynina, d u ż o gładko, badanym się krok­ (ryc. (romby). skromnie których dachu jest dach lekko formą się w a n y na konstrukcję z desek poza z r ę b y pozostawione w stanie surowym. 42 jak się w y c i n a n k ą rzążni. W profilowana San­ szczytową) sterczy- W d o m a c h tego t y p u s p e c j a l n ą Dzie- ścianą pod- wane deskami; w g ó r n e j k r a w ę d z i ś c i a n y biegnie nie­ w nad czy z niewielkim się ściany gan. dach zdobiony bogato p r o f i l o w a n y m i te nikach, podcienia s ł u p o w e (przy spichrzu) — w podcienia przed­ spotyka­ szalowanych, o pięknie w y k o n a n y c h taflach ozdobami (ryc. domach ( r y c . 5 f, o jest w i a t r ó w k a m i kiedy (płytkie budow­ stawia spotkano odmiennych „wystawki" opisu, t r a d y c y j n e wsi okolic P ł o c k a jest ubogie. Bogaciej przenikają 5 g i r y c . 6). Charakterystyczne z powyższego nictwo 5 d). szerokofrontowego badanym terenie p a r ę Ścia­ układa­ kami, ilustrujący Nowym ubiegłego wieku. szalowane są deskami, m y t u czasem d o m y z w n ę k a m i ( S i e r p c , B i e ż u ń ) i niemieckiego w szczytowe d a c h ó w gospodar­ Kacprzak zanotowano ny budynków w osadnictwa obserwacji „holenderskiej" na jednym gospodarczymi, sie j e j u ż na d o m a c h z p o l o w y w ma­ (ryc. urozmaice­ nia. Ozdoby d a c h ó w w postaci s k r z y ż o w a n y c h zakoń­ czeń wiatrówek rzadko i (tzw. to zazwyczaj deskami farbą na k o l o r c z e r w o n y ( S t a w i s z y n , pow. Sierpc) Ściany naczółkowy. budynkach występują wane zielony na „śparogów") powierzchnie (Rościszewo, pow. mieszkań Dzierzążnia, są gospodarczych. ścian bywają Szalo­ malowane lub Sierpc). wewnątrz pow. bielone Płońsk. lub tynko- �wane i bielone powały w wraz z powalą. Wspierających starych chałupach, W starych chatach czasem w izbach, obecnie nie podłogi bite z gliny często natomiast 5 spotyka się — w się ozdobnie d r z w i w i o d ą c e z s i e n i do i z b y l u b z izby sieniach. wykonane do a l k i e r z a 12). Izb k u r n y c h nawet tają. W piecem starych spotyka szerokie pary Drewniane terenie starzy i n f o r m a t o r z y nie domach kuchennym prowadzania W widział spotkano. W bogatszych domach trafiają (ryc. belki „ s i e s t r z a n ó w " , k t ó r e jeszcze K a c p r z a k się „kapy", tworzącej służące s i ę podczas b u d o w n i c t w o sakralne reprezentowane jest na przez XVIII wieku, nad do od­ gotowania. omawianym kilka kościołów Dobrzykowie, pow. Gostynin, znajduje drewniany z końca pamię­ niekiedy się kościół o wnętrzu baroko, ivym. Kościół w e w s i M o c h o w o , pow. Sierpc ( r y c . 13). zbudowany uległ w drugiej połowie XVII wieku, za­ p e w n e w czasie r e s t a u r a c j i p o d j ę t e j w 1876 r . p r z e r ó b ­ ce w duchu k l a s y c y s t y c z n y m , co u w i d o c z n i a s i ę za­ r ó w n o w dzisiejszym w y g l ą d z i e fasady, j a k i w e w n ę ­ trzu. Najciekawszy łek, z napotkanych a właściwie kaplica w jest m a ł y Rucicach. kośció­ pow. Płońsk, z r o k u 1783, z b u d o w a n y n a p l a n i e w y d ł u ż o n e g o boku (ryc. z których 16), z jedna dwiema służy małymi jako zakrystia. Całość z barokową sygnaturką, przedsionek, pokryta jest ośmio- przybudówkami, druga dachem umieszczoną jako gontowym w połowie dłu­ gości kalenicy. Kaplic przydrożnych nie spotkano prawie Podobnie jest jak nocnej Wisły, w meble stronie wzorowane się t a m na na badanym terenie ani w i Gąbina, ośrodków Wisły okolicę. wiejskie miejskich. Mebli z ciekawszych ośrodka Po są ludowych się głównie rezultatów stolarskiego produkcją zachowało w skrzyń malowanych. 1850 г., z m . Teofila syna pracowni Płażewskiego ojca Skrzynie (ur. ok. Leona, urodzonego uczył Płażewskich, tam ogzymsowanie, górną całość podnóżku. Wymiary z drzewa nicach, najczęściej podkreśla spoczywa sosno­ w środ­ profilowane na profilowanym skrzyń w a h a j ą się w m a ł y c h długość w stolarskiego. wykonane i dolną 1921) 1880 r . , k t ó r y wego, w i ą z a n e są na c y n k i , z p ó ł s k r z y n k i e m Krawędź W pracow­ e w się zawodu było zajmują­ nia ku. ławy, kolor objazdu Gąbinie, była jego pół­ bardziej l a t a c h 1870 — 1939 n a j c z y n n i e j s z a i był stolarskich, zaopa­ i dalszą wnętrza się który m a l o w a n e f a r b ą p o k o s t o w ą na jeden Jednym odkrycie nie Stosunkowo ludowych spotyka okolicy bliższą meblarstwo bogate. n i e w i e l e , czasem s p o t y k a s i ę k r e d e n s y , kufry cego od z ważniejszych trujących czy zróżnicowane zabytkowych mebli południe jednym figur budownictwo, tak specjalnie najwięcej na i zupełnie. w y n o s i 110 c m , gra­ wysokość p u d ł a 53 — 55, s z e r o k o ś ć 55 — 60 c m , w y s o k o ś ć p o d ­ n ó ż k a 17 — 19 c m . Powierzchnia skrzyń kolor zielony). Ściana dratowe pola łymi malowana czerwono-brązowy licowa podzielona jest na zdobnicze, k w a d r a c i k a m i na jest p r z e w a ż n i e (raz j e d e n t y l k o obwiedzione narożnikach dwa ramką i na zanotowano kwa­ z ma­ wyodrębnione Ryc. 8. Ozdobnie dowych, 5 6 j w . r y s . 75. Leon Płażewski c) Jonne, zginął w Dachau w 1942 r. a) Dobra, pow. szalowane pow. Sierpc, s2czyty dachów Płońsk, d) Jonne, b) Dobra, pow. Sierpc, Rys. dwuspa­ pow. e) Maria Płońsk, Sierpc. Data. 43 �kolorem Tabl. odmiennym I/a). od Krawędzie barwy skrzyni tla (ryc. zdobi 19. motyw o charakterystycznym kształcie, złożonym w trójkąt­ n y c h z ę b ó w i l i n i i e s o w a t y c h ( r y c . 19, T a b l . l/а). skrzyni - - tylko ш Ł bez jest motywu podobnie jak Wieko ściana kwiatowego między posługiwali się licowa, polami kwa­ dratowymi. W'/< — ozdobione Przy malowaniu rowym szablonem, którego '/У/у, znaczyli malowali bez tzw. Płażewscy „przepróchą", główne kontury pomocą rysunku; szablonu. K o n t u r y tektu­ za szczegóły naniesionego rysun­ k u m a l o w a n o j e d n y m kolorem, np. c z e r w o n y m , 1 ' I • - olejną, У cienie farby — — nie nakładano łączyły przejściowych wzdłuż Po s i ę ze w pól Teofila jego roku zmienia 1933 Jędrzejowskiego, jawiają czone mieszczańskiego w Płońsku. Rys. pod oknem Maria domu Data. farbę. pędzlem i nowe t e g o czasu na na się r ó w n i e ż wazonu, który wydatnym Płażewski lakiernika wzory z Warszawy, dekoracji kwiato­ kwiatowym, przekątni pól sylwetkę z dwoma po­ umiesz­ zdobniczych. kwiatonie środkowym teraz brzuścu, sposób Stefana skrzyniach Płażewskiego w ma poma­ Jadwiga. swego zięcia się bukiety z m o t y w e m diagonalnie Leonowi córka Leon wpływem mu Zmienia o tonów nałożoną malowano 13-letnia malarza wykonał wych. Od deski farbą Ponieważ uzyskania Płażewskiego, malowaniu Około profilowane dla palcem zdobniczych zdobienia s k r z y ń , pod który sobą, kolorem. linijki. śmierci gała drugim rozcierano Obramienia R y c . 9. Ozdobnie 20. pasowy kształt niskiego flakonu podwójnymi esowa- t y m i u c h a m i ( r y c . 20). W p a r z e z t y m i z m i a n a m i i d z i e wzbogacenie się gamy Pojawienie przyjęte się przez kolorystycznej. skrzyń z odbiorców nowymi bardzo wzorami zostało przychylnie. ż e w s c y s p r z e d a w a l i s w o j e w y r o b y na t a r g u w a także nozi. wozili Leon wewnętrznej kolejnym bocie je na jarmarki Płażewski wyroby stronie wieka numerem dobranie do Ł o w i c z a swoje skrzyni (ryc. na z żelaznej rogach wieka przy dawano jeszcze skich seryjnej W i siostra) Gostyninie ską ośrodka 70-letnią właścicielka, niami z (Tabl. I/b). i w wsi skrzyń tych od o góry o domu. Ozdobnie Widok z obu profilowana stron. Maria 44 Jonne, Data. deska pow. na narożniku Sierpc. Rys. ziono, j e d y n i e o nich wyginąć które naślado­ zajmowali się Ma­ należałoby dokładniej przebadać Sannikach starą, wykonaną, z Gąbina koło trzech ona z na ze skrzy­ bardzo ubogo natrafiono skrzynię zdobniczych, i kwiatach, typu zamknię­ charakterystycznym listkach bli­ informowała i Gostynina, polach łukami jak porównaniu się Gostynina kwiatozłożonych kulek. N a p ó ł n o c od W i s ł y s k r z y ń 10. in­ Słowikow­ skrzyniar- wydłużonych z kolorowych Gąbinie Produkcję przedstawia Krzywię kujawskiego, nem okucia Sowińska. Gostyninie. W Gąbina w np. Cybulskiego, skrzynię, Poza s k r z y n i a m i we Ryc. istniały czasie o b j a z d u z n a l e z i o n o w sko kowalskiej Płażewskich. wyrobem Kozłowski, tego ro­ wieka. trójkątne skrzyniarskie, podobno wzory jewski, W pracownie (brat wały na oraz blachy. Niezależnie od Płażewskich, ne Kier­ 21) odpowiedniego Skrzynie zaopatrywano w z a m k i i zawiasy roboty, i zaopatrywał podpisem ułatwiającym do Pła­ Gąbinie, w Dobrej, niewyraźne dopiero pow. malowanych Płońsk, nie znale­ zachowały wspomnienia, podobno m i a ł y przed 40 laty. się tam �Na północ płótna 0 od lniane, tkaninach ków, Wisły cienkie wyrabiane na barwnych w do dziś grube rodzaju wyrabianych jakoby niejasne w z m i a n k i , są bieliznę, białe na worki. parcianych pasia­ dawniej, zanotowano które wymagałyby tylko jeszcze s p r a w ­ dzenia. W s p o m i n a l i też i n f o r m a t o r z y o w y r o b i e szmaRyc. 11. Ozdobnie dłuższej profilowane ściany domu. b) Stropkowo, pow. d) Mochowo, listwy a) wzdłuż pow. Sierpc, Stropkowo, Sierpc, pow. biegnące c) Pacyna, Sierpc. Rys. pow. Gostynin Maria c i a k ó w . Pewne, r ó w n i e ż niejasne informacje nach a więc Na ry skrzyń lub malowane na jeden innymi w 40 znaleziono laty Z Raciążu, innych na Płońsk Wisły firanek Wycinanki od niekiedy wykonanymi „ślaban", do spania. stolarskimi kolorowe, do dekoracji dzięki w Zostały z powiatem jednak sztuki już kowska i grupy podobnie wycinanek Maria w dwie odmiany, jedną 22, 23), d r u g ą p r o s t o k ą t n e j a k szone n a Gostynina pamię­ tali informatorzy w e ł n i a n e pasiaki; w y r ó b ich zaginął w tej a okolicy przede w wszystkim do stroju kobiecym dziś w likwidację czy wełniane, Według wełniaki sannickie miały beltowego", na k t ó r y m się zacho­ czy ścienne to lub w kapy kolorystyczne jeszcze informacji 1 jej blisko 80-letniej m a t k i można używane łóżek. Przemiany dadzą owiec, pastwisk (Czermno, Pacyna, spotkać jako makatki pasiakach Sannikach. wspólnych Gąbina Sanniki) pasiaki do p r z y k r y w a n i a chodzące związku z upadkiem hodowli przez wane niego na za­ prześledzić Marii Siedlarek Zofii Fortuna, najstarsze tło k o l o r u „czerwonego du­ w r ó w n y c h o d s t ę p a c h co k i l k a (Sanniki, i Sztuki. się Dziś Zofia ich Ma­ należą warstwami, Występują stanowią kolorowego okolicy zorganizowanemu naklejanych Łowickiem. Płońsk, wskrzeszone Wycinanki wielokolorowych, jak pow. północnego. właściwie łowickim zajmują Siedlarek. b a r d z i e j od tkani­ niewielkim ostatnio ludowej, oknach kolorowych. na r. p r z e z M i n i s t e r s t w o K u l t u r y wykonywaniem do zaginęły występowały one konkursowi 1951 papierów które lat, terenie s ą s i a d u j ą c y m Pacyna). z jak w o kobiecym, wschód, w się obszaru Zarówno gromadzkich. Dopiero koło ograniczało wycinanek kilkudziesięciu (Krzywię), żywsze. się Żuromin. wnętrza wiele spowodowanej używaną ubiorze południe od Wisły tradycje tkactwa kufer ośrodkami w części Płońska. i zdobione kredensy. z oparciem, wschodniej Taki spotyka sprzed o we koło p o w a ł y i ścian, w y k o n y w a n i a zawieszanych w zamiast kuf­ między Sierpc, zanotowano tzw. stronie i Zdobienie je Sierpc. ludowych ławę północnej były Robiono Dzierzążni ( r y c . 24), s z a f k i rozsuwaną Po także terenie ł a w y z ozdobnie W Jonnem, pow. tj. używano kolor. pow. w mebli omawianym poręczami zamiast nich używanych zebrano w okolicach R a c i ą ż a i w Dobrej, Data. są Obok pasiastych, wśród nich koliste „klapoki" (ryc. gdyby makatki, zawie­ ścianach. „ K l a p o k i " s k ł a d a j ą się z d w ó c h części: kolistej klejonych do niej od spodu dwóch czyli „ b a n d a ż y " . K o l o r koła nie i do­ szerokich wstęg, jest identyczny z ko­ l o r e m w s t ę g . N a te w s t ę g i i k o l a , b ę d ą c e z a s a d n i c z y m tiem, nakleja się różnej wielkości rozmaitych barwach. mniejsze Dołem ażurowe wycinanki w się w s t ę g i doklejanymi papierowymi frędzlami. p o k i " p r z y k l e j a n o d a w n i e j b i a ł k i e m do zwykle sześć sztuk na jednej belce. wykończa belek „Kla­ powały, Czasem wyci­ nanek w izbie b y ł o tak d u ż o i w s t ę g i b y ł y tak że mieszkańcy chodząc musieli czaj p o w s z e c h n e g o n a k l e j a n i a schylać długie, głowy. „klapoków" Zwy­ zaginął w S a n n i k a c h o k o ł o 30 l a t t e m u , w P a c y n i e p r z e d 40 l a t y . Wycinanki używane tematykę okien, z białej spotyka p o ł o ż o n y c h na wykonane do na tło dekoracji prostokątne ścian, (ryc. mają się bibułki, używane również czasem jako na firanki terenach p ó ł n o c od W i s ł y . S ą to w y c i n a n k i przez w i e j s k i e kobiety, albo albo k u p o w a n e m i e ś c i e . F o r m y ich są raczej ubogie, m o t y w y ciej 23), również roślinną. Wycinanki do naklejane dawniej w najczęś­ geometryczne. Z a g a d n i e n i e t k a c t w a na stawia się południowej. inaczej w o m a w i a n y m terenie części północnej niż w przed­ części Ryc. 12. Ozdobna tafla Dzierzążnia, drzwiowa pow. we wnętrzu chaty. Płońsk. 4Г, �w swym ogólnym wyglądzie z Łowickiego. W Sannikach bice, P a c y n a ) podłużnego, w dół kobiety nosiły znanych (Czernino, koszule „odziemek" rękawy „ćwikle", kroju koszuli miały oraz gwiazdek w nym i żółtym. wana gałązka kolorach Między w brzegach „legotką". były „stęgnówką" kwiatków czarnym, tymi zdobinami zwana tach ozdobione pachami na formie czerwonym, pasa płótna. mankietami. „stępniówka" wyszycia Od pod były Słu­ „poncho" z grubszego zakończone koszuli stanowiła przyramków i był szerokie kwadratowe Ozdobę ubiorów z naszywanymi przyramkami. doszyty Bardzo do i okolicy zielo­ biegła Rękawy na hafto­ mankie­ wykonaną w kolo­ r z e c z e r w o n y m ( P a c y n a ) . K o s z u l e bez „ o d z i e m k a " no­ siły n a z w ę „ p ó ł k o s z u l k ó w " . Na k o s z u l ę w k ł a d a n o tzw. „ k i e c o k " — s p ó d n i c ę z e s z y t ą ze s t a n i k i e m . S t a n i k b y l „tybetowy" (Pacyna), niaka w rzadkie mach fałdów. szyte z wełniaków a spódnica z czerwonego weł- schowane w zało­ czarne „ b r ą ż k i " Formę nowszą w stanowiły tzw. „kiecki" k i l k u k o l o r o w e pasy. W zależ­ ności od p r z e w a ż a j ą c e j barwy, rozróżniano kiecki beltowe" (czerwone ne), „ m a j ó w k i " nią jak mak), „proste" itp. Kiecki miały dołem z przodu wszyty falbanę, był kwadratowy Ryc. 13. Drewniany kościół w Mochowie, pow. Sierpc. chowały centymetrów Późniejsze występował wąski pasiaki, wykonane już więcej nej szerokości. Stosowano barw ułożonych „brążek" około roku w wiązki wówczas czarny. 1900, miały z pasków kolory: róż­ czerwony ..prosty" i „ d u b e l t o w y " , czarny, „ b u r a c z k o w y " , zielony „trawkowy", let). K o l o r „chaberkowy" czerwony, zielony światowej na ówczesna (szafir w p a d a j ą c y tła podkreślony lub barwy moda zastosowaniem szerokością czarny. Po pasiaków łowicka, koloru w pasów pierwszej wojnie sannickich zaznaczająca się pomarańczowego. fio­ bywał wpływa szerszym Pasiaki po­ chodzące z końca okresu m i ę d z y w o j e n n e g o są w rokości do łowic­ kich, odbiegają natomiast od nich zestawieniem barw­ nym. pasów i układzie Bywają wiązki Białe np. pasiaki których różniących się tylko (np. tło jasnozielone i podobne jednokolorowe, w u ł o ż o n e są z p a s k ó w cieniem zielone wiązek sze­ soczyste, p a s k i od­ ciemno­ seledynowe). płótna, dawniej na całym terenie w z n a c z n e j i l o ś c i , k o b i e t y w i e j s k i e o d d a w a ł y do far- biarni, gdzie r ę c z n i e d r u k o w a n o na n i c h r ó ż n e wzory. Według informacji, Gąbinie, Sannikach, pracownia taka na u ż y w a n e s z e w k i na Zebrane drukarnie Kiernozi istniała w płócien i Łowiczu. istniały Na północy Sierpcu. Drukowane płót­ b y l y g ł ó w n i e na b i e l i z n ę p o ś c i e l o w ą w czasie ci b a d a n e g o t e r e n u objazdu dane z zakresu stroju stroje l u d o w e z a g i n ę ł y od z a ś , gdzie t r a d y c j a w badania, wadzić okolicach Sannik), konieczne ramach pobieżnej było względnie są penetracji żywa szczegółowe oczywiście U b i ó r kobiecy w powiecie g o s t y n i ń s k i m 4 fi częś­ dawna, mocno się zatarła. u b i o r u jest k t ó r y c h nie m o ż n a w szytymi przody przepro­ terenu. nawiązywał wzdłuż i plecy o dużych rzadko, za­ „ k a m i z e l k i " bez r ę k a w ó w , Gorsety noszono się­ z brzegów zdobił pasami takiegoż nosiły „kaftany" rękawami. aksamitu; w i e l o b a r w n y haft motywach roślinnych Mężatki Kaftany (Czermno, długie szyto koralikowy jak z Pacyna). kamizelka, gładkich ale materiałów w e ł n i a n y c h , zdobiono obszyciem a k s a m i t n y m , na ry nałożona zw. była koronka lub wijąca się któ­ tasiemka .plotką". Na tzw. głowie kobiety „kopki", zamężne ozdobione nosiły ryżką czepce z gufrowaną, tiulu, wstążecz­ k a m i i p a c i o r k a m i . N a czepiec z a w s z e w k ł a d a ł y chust­ kę, przeważnie umiała zrobić taki do jedwabną. czepiec, których były nieraz Nie każda w wszystkie mężatki. miennych na Według składał specjalistki, przychodzono. wojny obszarze Czepce światowej przez zapasek nara- informacji, omawianym męski kobieta t y m zakresie „z dalsza" te b y ł y n o s z o n e do p i e r w s z e j nie noszono- się z koszuli wpuszczonej do spodni sukiennych gładkich, koloru „ c h a b r o w e g o " lub z i e l o n e g o , z b u t ó w z c h o l e w a m i i ze „ s p e n c e r a " . cer na (czerwonego, czerwonymi do kostek, granatowego), wypustkami. z tyłu przewiązywano ka Spen­ b y ł a to b l u z a z r ę k a w a m i , s z y t a z c i e m n e g o nym a nawet pamięć o nich w tradycji (np. (po­ pierzyny itp.). ludowego są s k ą p e i niepewne, g d y ż na w i ę k s z e j Tam w wełniaka. się natomiast lub „fartuch" g a j ą c e poza b i o d r a , k t ó r e s z y t o z c z a r n e g o s u k n a z n a ­ Ubiór wyrabiane gładko pasy. N a k i e c o k l u b k i e c k ę z a w i ą z y w a n o z pasiastego nad „przedsobek" z materii lnianej lub półwełnianej, tkanej w „du­ (jasnoczerwo- zdobiona Sukmany układane w pasem w e ł n i a n y m Na północ od Wisły dowych Płocka zaciera tradycja się nawet opowiadają się na przywędrowała Dopiero koło wiadomości te ogół z stają czerwo­ stanowiła niebies­ czarnym pamięci. o daszkiem. W okolicach pasiastych do l u d n o ś c i , k t ó r a czy czarne, Sukmanę w kolorze te, j a k s i ę p ó ź n i e j Gąbina Płońska noszono dawnych ubiorów l u ­ w niekiedy k o b i e t , ale w i a d o m o ś c i odnoszą z małym suk­ brzegach wiele fałd. lub w deseń. Nakrycie głowy czapka-maciejówka po nawet ubiorach wyjaśniło, na te tereny z Łowickiego. (Dobra) i R a c i ą ż a (Stawiszyn) się bardziej konkretne. Wynika �z nich, i fartuchy, że Mężczyźni noszono nie tam używano nosili wełniane zaś wełniane sukmany Stropkowa, pow. czerwonym pasem w e ł n i a n y m , (Dobra koło Sierpca, zebrać. Sierpc) Płońska). o którym pasiaste zapasek lub wspomina szare niebieskie, w Wiadomości spódnice naramiennych. (okolice przepasane różnobarwny deseń o stroju okolic Kolberg, nie z udało się 7 7 O. K o l b e r g : M a z o w s z e , t. I V s. 75: „ W o k o l i c y P ł o c k a , g d z i e c h ł o p i s ą z a m o ż n i e j s i ( t u o n i zawsze p a r ą koni jeżdżą), u b i e r a j ą się też dostatniej niż w i n n y c h okolicach. W s z a k ż e sukno na k a p o t y i ka­ m i z e l k i c z a r n e l u b g r a n a t o w e c z ę s t o jeszcze s a m i sobie w y r a b i a j ą (okolica D r o b i n a , Blichowo, Kosino). K a p o t y zwykle b y w a j ą granatowe, obszywane c z a r n y m l u b j a s n o n i e b i e s k i m s z n u r k i e m , z a p i n a n e na 4 czarne guziki. Pasy m a j ą w e ł n i a n e , b a r w y czerwo­ nej z z i e l o n ą . C h u s t k i na s z y j ę czerwone l u b czarne. Spodnie p ł ó c i e n n e w paski niebieskie i białe. Kape­ lusz c z a r n y f i l c o w y , n i e z b y t w y s o k i , l u b c z a p k a n i s ­ ka sukienna. Kobiety noszą płócienkowe spódnice granatowe z białymi kwiateczkami ( s ą to szorce, z t y ł u pod szyją nieco w y c i ę t e ) ; n i e k i e d y b ł ę k i t n e biało-kropkowane. F a r t u c h szeroki g r a n a t o w y l u b błękitny z białymi paskami. Na głowie chustka brunatna lub ciemnoczerwona, burakowej b a r w y , najczęściej zaś szara z c z e r w o n y m i p r ą ż k a m i , w ą s k o z w i ą z a n a na czepiec z f a l b a n a m i . D z i e w k i k ł a d ą g o r s e t y r ó ż n o ­ k o l o r o w e , n a j c z ę ś c i e j b a r w y ceglastej, ciemnożółtej l u b niebieskiej. T r z e w i k i z w y k l e czarne, s k ó r z a n e . W o g ó l e s t r ó j t e n w ł o ś c i a n co do k r o j u z a t r a c i ł j u ż c h a r a k t e r d a w n y , r o d z i m y , p r z y b i e r a j ą c cechy u b i o r ó w miejskich, osobliwie miast pomniejszych." Ryc. 15. Ozdobny ganek. Ryc. 14. Chata drewniana Garncarstwo w na zaniku, jednak z wnęką. badanym po obu Jonne, obszarze stronach pow. znajduje Wisły są czynne pracownie, k t ó r e p o s t a r a m się k r ó t k o teryzować, przedstawiając stan Sierpc. się jeszcze scharak­ dzisiejszy na tle przeszłości. W powiecie g o s t y n i ń s k i m istnieją d w a czynne o ś r o d ­ k i garncarskie: jeden w Leopoldowie, drugi w Gostyninie. pracownie Dawniej miały garncarskie w Barciku być również koło Gąbina i Budach samym Kaleń- s k i c h k o ł o Szczawina. O ś r o d k i te obecnie nie są c z y n ne. W G ą b i n i e i s t n i a ł w a r s z t a t G r a b o w s k i e g o , k t ó r e g o syn jest obecnie g a r n c a r z e m w P ł o c k u . Pacyna, pow. Gostynin. �W Leopoldowie, z w a n y m także „Mizerki" z powodu biedy jaka sześć tam pracowni dawniej panowała, garncarskich; dziś jest było kiedyś tylko jedna, W ski bezrolny chłop, odziedziczył w nastego r o k u życia pomagał ojcu po ojcu. przy Od trzy­ „szykowaniu" g l i n y . D z i ś p r a c u j e bez p o m o c n i k a , g d y ż n i k t n i e się u c z y ć tego n i e w d z i ę c z n e g o z a w o d u . Toczy ki, garnki, dwojaczki czy, dzbanki, skarbonki, dawniej tzw. z cze. jego są technicznie słabe, ściany m a j ą gru­ smug. (prążkami), czyniu to­ skutek wyraźnymi mych też „bycoki". 'Żelazistą glinę, z k t ó r e j go c z e r e p p o w y p a l e n i u j e s t be, donicz­ wyrabiał schudza d o s y ć g r u b y m piaskiem, na Wyroby chce śladami Naczynia malowanymi przy pomocy szorstki. toczenia swe postaci na pozio­ „brązeckami" wilgotnym „szlamkrydy" na­ (pobiał­ ki). O r n a m e n t wzbogaca linia falista lub w i s z ą c e luki, umieszczone p o n i ż e j „prążka" (ryc. b ó w swoich nie p o l e w a szkliwem. kolor sam czerwony. Siwaki zna, 25). wie jak robią, jest w e d ł u g jego i n f o r m a c j i c z y k ze s w y m i wyrobami na się je robi, „Lubin w światową s p r z e d a ż do P i ą t k u cały przyjeżdżający wypał n a b y w a l i od niego z Kutna, Żychlina fii/я. i IG. Drewniany Leopoldowie, r. r. 1920, 1938, garncarzy skiego. z Wyroby Płocku. nazwiska dwóch Są to wyroby naczynia. Dzbanek (ryc. na d n i e i na Dziś Kazimierz i zbiorach jest w wykonana ornamentem farbami podszkliwnymi, w dzbanek pokryty gene­ Stolar­ rozpoznane przez Muzeum się dobrym zdobieniem. jest pokrywającymi 36). M i s k a jest dorzucił Błaszczyka pracowitym Stolarskiemu pionowymi, robić starej odznaczające technicznym zygzakami ozdobiona się garncar­ przestał listy ostatnich, znajdują wykonaniem Do gostynińskich Płocka Matlińskiego, glazurą który i Śniecikowskiego. Matliński w Podleskiego, ozdobiony cały brzusiec całości brązową przez roślinnym, Błaszczyka malowanym rozmieszczonym od wewnątrz brzegach. jedynym garncarzem w Gostyninie łarz, k t ó r e g o g ł ó w n y m zajęciem Osz­ ko­ jest r o l n i c t w o . c a r s t w a n a u c z y ł s i ę w czasie p i e r w s z e j w o j n y wej, pracownię krzewski ne), w y p a l a n e na Do kupowanej brązowo. z II poł. garncarską wyrabia polewane. XVIII w otworzył naczynia sklepie, Rwciee, pow. używa niektóre garnki, w „zgrzebne" czerwono lub polewania Wyrabia w. było Kutenickiego ale pośrednicy kościółek w Wymieniają 60-letni W ł a d y s ł a w Z a k r z e w s k i , z z a w o d u raczej między­ Gąbina. jak na Poznań­ jeździł ło Ł o w i c z a i Soboty w Ł ę c z y c k i e , w okresie wojennym w racji Wyro­ Garnki wypala i c h n i e p r o d u k u j e . O ś r o d k i e m , gdzie t a k i e g a r n k i skiem". Przed pierwszą w o j n ą 48 pół- podobnie garncarzy. Przypisywany zdobi pędzlem roztworu w kilku ( z m . o k . 1910 г.), k t ó r e g o s y n p o r z u c i ł z a w ó d p r o w a d z o n a przez 74-letniego J a n a Oszczyka. Oszczyk, zawód Gostyninie, dawniej Garn­ świato­ r. Za­ (nie polewa­ szaro, o r a z naczynia polewy naczynia dzbanki, Płońsk. 1925 jest kaf- niebieskiej polewa dzieżki na na mle- �ko, spodki i przede w s z y s t k i m doniczki. W y r o b y je sprzedaje w styninie. drewnianym kiosku na W okresie m i ę d z y w o j e n n y m Po p ó ł n o c n e j w sku swo­ w Go­ r o z w o z i ł je s p r z e d a ż po p o w i e c i e l u b s p r z e d a w a ł ły rynku stronie Wisły o ś r o d k i garncarskie Sierpcu, Żurominie, i Płocku. Bieżuniu, Nasielsku, by­ Płoń­ O czterech p i e r w s z y c h nie zebrano kładniejszych danych poza tym, że w do­ Nasielsku było trzech garncarzy, z k t ó r y c h najzdolniejszym być nieżyjący określają go już dziś Lorenc. jako Garncarze z mial Płońska ..szlachetnego g a r n c a r z a " . W P ł o ń s k u obecnie pracuje d w ó c h garncarzy: ni Kiński na handlarzom. i Stanisław Strauss. Dawniej Anto­ było ich więcej. Stanisław kim S t r a u s s ( l a t 44) w y k o n u j e doniczki zwykłe słoiki, rzadziej (lat i garnki. 43) w y r a b i a ozdobne, przede wszyst­ podstawki, dzieżki, D r u g i garncarz A n t o n i podstawki, doniczki, tzw. „ k r a k o w i a k i " — c h a r a k t e r y z u j ą c e profilem ( r y c . 33). D o n i c z k i staci ż ł o b k ó w Dawniej na w po­ krawędzi 31). przy zdobieniu sgratfita. Wilgotne saską garnki specjalnym zdobi o r n a m e n t e m wyrobów w P ł o ń s k u p o s ł u g i w a n o się t e c h n i k ą ną się wygniatanych paznokciem l u b w a ł k a c h (ryc. Kiński ponadto garncarskich z b l i ż o n ą do tzw. naczynie polewano p o b i a ł k ą „glinką"), a następnie wierzchni różne wzory, jak rylcem ryto 17. Ozdobne pow. chowo, pow. stynin, f) Jonne, nin, k) ivykładki Gostynin, Sierpc, hj Dobra, Płock. d) pow. pow. I) Płock, żelazne b) Sanniki, Płońsk, i) Brzozów, Maria do drzwi, pow. Sierpc, Sierpc, (zwa­ na gołębie, jaskółki, Ryc. wię, ej a) Krzy­ Gostynin, Sanniki, c) pow. Mo­ Go­ g) Sanniki, pow. Gosty­ i) Mochowo, pow. Sierpc, pow. Sochaczew. Rys. Data. po­ kwiatki i t d . , p o t e m d o p i e r o suszono, p o l e w a n o g l e j t ą i w y p a l a ­ Zbiory jednak o z n a c z o n e , w o b e c czego kie­ no. rownik e k i p y z a p r o s i ł do M u z e u m w s p o m n i a n e g o wy­ Polewy z miedzi, używano zielonej, którą otrzymywano oraz „ w i ś n i o w e j " — z zendry. Dawniej robiono też dużo n a c z y ń p i e l n i c z k i na b i a ' y c h (np. kro- dziś, kiedy rytej p r z y pomocy tzw. „ s i e ń c a " czyli blaszanego żyka ornament garncarskiego. a jego w y r o b y Kiński Grabowski z Gąbina. laty i na do i osiedlił. 50) się Obecnie do robi ne glazury. Dawniej „zza Płocka, doniczki, gdzie z garnki, do Charakteryzują jasnokremową Płocku s i ę one piękną (ryc. jeszcze 5 5 - l e t n i kilka ski jeść. zimy, kolejnych wyrabia Garncarstwem w Klęską których dla nieudalych przede razem z żoną przedmioty na targu bardziej w t y m swemu ojciu w w naczyń, wyjaśnień technicznych * i o poszczególnych twórcach. kim prace swego ojca — Naczynia zieloną mniejszych ustalił au­ równo­ informacji R o z p o z n a ł przede wszyst­ dzbany jasnej, z b i a ł y m i o w a l n y m i wypełnionymi trudu udzielając o polewie p l a m a m i na zielonej brzuścu, cza­ g a ł ą z k ą z l i s t k a m i (ryc. 37). rozmiarów, używane jako za- nie 8 Kazimierzowi Matlińskiemu zawdzięczamy mię­ dzy i n n y m i p e w n e s z c z e g ó ł y z z a k r e s u m i e j s c o w e j t e r m i n o l o g i i g a r n c a r s k i e j , o d n o s z ą c e j s i ę do części dzbanków: „dziobek", „burta" (wylew), „uszko", . k a ł d u n e k " ( m a k s y m a l n e w y c h y l e n i e b r z u ś c a ) , ..den­ ko". Dwa polewą: Matliński cała rodzina garncarza wypałów. Dziś Płocku. ozdobne, ale swoje nie bylo dzieżki, sprzedaje Dawniej nie od pa­ Matliń­ doniczki, Wyroby Matsię toczył dorównywał Franciszkowi. garncarzy, zgromadzony wielu większego Płockim. zajmuje W Płocku, prócz materiałów znajdujących cowniach cześnie bez używał każdego wszystkim garnki z uchami, podstawki. prac Kazimierz N i e jest to z a w ó d p o p ł a t n y . doskonale okre­ pozbawio­ dwukolorową niedawna. co poszczególnych dawnych 34). garncarza. miała się indziej „proszków". liński, syn mięta więcej a w się w Muzeum i brązową pracuje swych kupnych garncarzy torstwo produkcję wy­ ożenił są „ z g r z e b n e " , dzbany jego r o b o t y z n a j d u j ą W Wisły", się u swego ojca, chętnie przyrządzonej Bo­ płockich sem pochodzi uczył Obecnie jego w y r o b y polewy w się w Łodzi, a dopiero przed mniej sprowadził no­ zamówienie, sie z b i e r a n i a j a g ó d — d z b a n k i ( „ b o k i e d y idą"). kreski Wyszogrodzie. (lat Garncarstwa chowywał 20 robi się s p r z e d a w a n e s ą na j a r m a r k a c h dzanowie, S t a r o ź r e b a c h Józef sprowadza były żej K . M a t l i ń s k i e g o , k t ó r y z n a j ą c w o d ę ś w i ę c o n ą ) , bardziej zdobionych niż cały nie wykorzystano zbiorach również miejscowego się w p r a ­ materiał Muzeum. Ryc. 18. skrzyni. Ozdobna Mochowo, wykladka pow. Sierpc żelazna Rys. do zamka Maria od Data. 41) �Ryc. 20. Skrzynia ludowa wykonana w pow. li)30 r. przez Leona Plażewskiego z Gąbina. Gąbin, Gostynin. bawki, pokrywał polewąP-dwukolorową, regularne marmurkowe Matlińskiego plamy. wykazują tworzącą Prace duzą nie­ Franciszka różnorodność form ( r y c . 30, 32). Z prac innj'ch garncarzy rozpoznał informator w y ­ r o b y p r a c o w n i .Tana W i e r z b i c k i e g o , z m a r ł e g o n a parę lat p r z e d w y b u c h e m d r u g i e j w o j n y ś w i a t o w e j . W M u . zeum z n a j d u j ą się w y k o n a n e przez niego d w a ( r y c . 35). p o k r y t e g ł a d k o p o l e w ą oraz dzieżka wydęciu Dziełem jest dzban Ryc. 21. Podpis na skrzyni bina, 50 pow. Leona Plażewskiego Gostynin. Z Gą­ „zgrzebna", brzuśca zielonawą ozdobiona dwoma białymi nieżyjącego już na dzbany i brązową, największym paskami. Walentego Trzosowskiego oraz z a b a w k i w f o r m i e d w o j a c z k ó w polewanych, w ciemne W Muzeum znajdują plamy się również nałożone biało pędzlem. dwojaczki wykona- �Ryc. ne 22, przez Annę 23. „Klapoki" jednego z braci — wycinanki. Świderskich Wyk. i Zofia Makowska garncarkę 24. Ława kilka z ozdobnym oparciem. Wyk. Jan Sannik. Sanniki, Powyższy przegląd produkcji Maciejewską '•' W z b i o r a c h Muzeum nie są reprezentowane wszystkie płockie pracownie garncarskie. D l a infor­ macji przyszłych badaczy podajemy orientacyjny w y k a z n a z w i s k p o d a n y przez M a t l i ń s k i e g o : 4 garncarzy Swiderskich. 2 Lewandowskich, 2 Trzosowskich, 2 M a t l i ń s k i c h (Franciszek i Kazimierz), Ryc. z uwag natury ogólniejszej garncarstwo, żywotne na bieżącego początku upadać. jeszcze n a stulecia, Starzy garncarze pow. Gostynin. garncarskiej Widać z Mazow.-zu zaczyna wymierają. nasuwa niego, że Płockim gwatlownie Częste są w y - Jankowski, Skoneczny, Lewiński, Anna Maciejew­ ska, J a n W i e r z b i c k i , p ó ź n i e j i p r z y b y l i z z e w n ą t r z Józef Grabowski i Mąkol. Borzęcki z Czyżewa, pow. Gostynin. Sanniki, pow. Gostynin. 51 �padki W porzucania żadnej z tego poznanych mało intratnego pracowni nie się uczniowie. Porównując materiał zabytkowy, w Muzeum w Płocku, z wyrobami dzimy znajdujący sie. współczesnymi, w i ­ pogorszenie się i s p r y m i t y z o w a n i e dzisiejszych ważny mieślników dział ludowych, we i wiejskie. na Mazowszu czo na trzy artystycznej małomiasteczko­ podzielić ozdobne okucia zasadni­ żelaznych wozów, okucia w y s t ę p u j ą c e w budownictwie do zamków, lazne, zawiasy, k r a t y spotykane wiejskich. przede wszystkim części (wykład- i krzyże na Prawie w każdej przy czym majstrowie znają nej okienne) że­ cmentarzach K o w a l i n a b a d a n y m p r z e z nas stosunkowo wielu. rze­ z t e g o z a k r e s u , s p o t k a n e przez Płockim, można działy: twórczości to k o w a l s t w o Wyroby nas ki pochlebnym t e r e n i e jest w s i jest s i ę c z ę s t o na kowal, „artystycz­ robocie". Ryc. 25. Wyroby garncarza Jana Oszczyka W e d ł u g opinii miejscowej, najpiękniejsze Ma­ ubogie. P i e r w o t n i e , gdy w użyciu były wozy o s a d z o n y m i na starej konstrukcji stałe w tzw. „śnicach" zdobnictwo było z dyszlami (wozy takie są Gąbinie, Sannikach, nieco bogatsze. miejsce złączenia i mają dyszla, zwłaszcza środkowy, w postaci r o z k u t y c h jednej tarcz kolistych, stronie esowato w y c i ę t y c h . podobnie jak i na są stemplami siadający Od tarczach wojny wytłaczane ośrodka małe miasteczko, kowalskiego tamtejsi rozchodziła przyozdabiali „floresy" na ale swe się wozy żelaznych sława i daleko. bryczki, okuciach, światowej konstrukcja dyszle pierście­ nie, k t ó r e z a s t ą p i o n o g r u b y m i lub z Leopoldowa. Leopoldów, blachami, powierzchni tych k a ż d y d a w a ł swój specjalny „znak". ną kowalstwie rozwoju zdobnictwa w Ważną była rencja. Jeden „sadził" się w zdobnictwie nad starając się p i ę k n y m okuciem zdobyć niejednokrotnie „ślicznie" zdobią informowano wozy. mieli być koloniści niemieccy. były tak Kowale nawet w swej czym przyczy­ konku­ drugiego, odbiorców. Nie m n i e j s z ą s ł a w ą niż B i e ż u ń cieszył się terenie te robiąc Kowalami o w wozów wyjmowane, w z w i ą z k u z czym odpadły opisywane wyżej Wzory przy po­ formę. Zastosowano jako jego cień­ tzw. „ k a c z k a " , prostokątnymi pow. Gostynin. ściąganymi przy blach pomocy kowale również w z o r y s t e m p l a m i , a czasem i s w o j e z n a k i l u b to po tych, geometryczne. Przy niekiedy c i e k a w ą zmianie. śnie formy o w a l n y c h czy powierzchni pierścieni, proste wzory pierwszej uległa ozdobne Na szym k o ń c u dyszla w b i t y jest hak, filowanymi Bieżuń Pier­ ścienie żelazne, które obejmują Na 52 jest raczej jeszcze d z i ś n i e k i e d y w u ż y c i u w Go­ tam miejscowej zowsza P ł o c k i e g o wy­ W strony terenie wozy różne ze w o z a c h na rabiano w B i e ż u n i u , pow. Sierpc i L w ó w k u , pow. stynin. ocenom l u d n o ś c i , z d o b n i c t w o o k u ć na Sejkowicach), wyrobów. Drugi Wbrew zawodu- kształcą od inicjały. rozpowszechnione, że s t o s o w a ł a produkcji również góry zaś ozdobny w Ozdoby śrub. wybijali fabryka wozów w zamiast kształcie, stempelkowe, „kaczki" tzw. o których je Płocku. K o ń c e dyszli zaczęto o k u w a ć d w o m a p o d ł u ż n y m i chami, pro- osadzano bla­ hak „fornal". wyżej wspomnia­ no, s ą n a o g ó ł m a ł o u r o z m a i c o n e . S p o t y k a m y t u u k o ś ­ ne k r z y ż y k i , r o m b y p u s t e l u b k r a t k o w a n e , s z e r e g i z ł o ­ Lwówek. żone między dwiema tym, równoległymi. Czasem obok k r e s k i prostej występu­ je, j a k o d r u g i element zdobniczy, p u n k t . W porówna­ niu zdobionymi jak Lwówku z z linii bogato ukośnych, biegnące wozami małopolskimi czy �Ryc. 26, 27, 28. Żelazne krzyże z końca XIX w. Kul kowal Żabka z Gąbina. Cmentarz w Służewie, pow. Gostynin. śląskimi, zdobnictwo z okolic Płocka przedstawia się bardzo ubogo. Wśród wyrobów n i c t w e m , na żelaznych, z tzw. zapadki (ryc 17 a—g), z otworem my przy się czyzna, w druga do to p ł a s k i e i klamką, sprężynowych. po ozdobne które W drugiej Widły Wisły mamy cały i wiele form Kielec­ Lubel­ przykładów n a w i ą z u j ą c y c h do f o r m z p r z e ł o m u w i e k u X V I I I i X I X (ryc. i i 17 h — 1 ) . Tarcze wariantach zdobią miasteczek Mazowsza skich Ryc. te w stare domy licznych odmianach mieszczańskie Płockiego oraz drzwi miast wiej­ ozdobnych na zewnątrz kończonych wykladek do w komorach, zamków leżący — rzeźba ludowa z kościoła wygiętych, g'ówkami, składające z o d g i ę t y m i na Z innych i esowato ptasimi się oraz spotykamy z żelaznych rozchylo­ czasem kraty za­ do okien pojedynczych sztab boki półksiężycowatymi przedmiotów zębami. zdobionych nale­ ży w y m i e n i ć w y k ł a d k i do z a m k ó w od s k r z y ń ( r y c . oraz siekiery wanymi kać z wybijanymi na ostrzu tarnych. wśród żelaznych Najciekawsze kutych krzyżów są stare okazy niekiedy w formie są na wami, zdobione na powierzchni które zdobione bogato k u t y m i rozrastając parafialnego. się p r o w a d z ą zasadniczej (ryc. Kobylniki, pow. XIX (ryc. 26, stempelkami wielopromiennych gwiazdek. Nowsze ogół spot­ cmen­ z końca wieku, o bardzo prostych techniczne formach 27), 18). nieskompliko­ zdobinami. Stosunkowo dużą rozmaitość można gubienia formy kościołów. 29. Chrystus nych tar­ pierw­ Sanu, szereg wy­ spotyka­ grupie wsiach do otwierania okolic Polski (Opoczyńskie, Krakowskie, szczyzna); budow­ się w y k l a d k i służącym przeważnie znanych i z innych z d w i e g r u p y . J e d n a to kluczowym zamkach spotyka na „paluchem", cze szej związanych plan pierwszy w y s u w a j ą z a m k ó w . D z i e l ą s i ę one kladki Prócz z a w i a s y do d r z w i , r o z d w o j o n e , o r a m i o n a c h i giętymi krzyże moty­ c z a s e m do za­ 28). Płock. Fot. D. Kacz­ marczyk. 53 �Hyc. 30. „Flasza" o polewie z Najsłabiej ze przedstawia wszystkich się zielonej. ornamentem na Wyk. Franciszek plastycznym działów Mazowszu na sztuki ludowej Płockim plastyka. R z e ź b y czy m a l a r s t w a l u d o w e g o n i e m a p r a w i e z u p e ł ­ nie. Przez drewnianą w cały którymś cnowbkiej Ryc. czas figurkę kościele w 32. Duży objazdu Matki znaleziono typowym dzbanek na Skępskiej, obraz M . B. jedną o zielonej polewie. 33. „Krakowiak" z Wyk. niczych. Zbiór rzeźby Ryc. 31. Doniczka Płońska. religijnej, znajdujący się na siadają metryk, a według rzeźba kurpiowskiego. ludowa informacji Na uwagę wyobrażająca mają Matliński Wyk. Antoni z Parowa Kiński k. Płocka. z Płońska. pochodzić zasługuje leżącego (w k o ś c i e l e p a r a f i a l n y m w K o b y l n í k á c h , Franciszek — garnek. Płocka. z po­ Często- Wyk. k. Kiński t y m miejscu p o m i j a m , g d y ż okazy p r z e w a ż n i e nie z terenu obraź- Parowa Antoni w M u z e u m w P ł o c k u (zresztą bardzo i n t e r e s u j ą c y ) , czasem wykonaniu warsztatów Ryc. 54 natrafiono Boskiej Matliński krawędzi. Płock, jeszcze Chrystusa pow. Płock). Muzeum. �Ryc. ka. 34. Dzbanek Płock, zanotowana Dziat o polewie Muzeum. w czasie Inwentaryzacji t u t u S z t u k i ( r y c . 29). 1 0 Ryc. dwukolorowej: 35. Dzbanek inwentaryzacji Zabytków kremowej o polewie zabytków Państwowego i brązowej. zielonej. 1 0 W 1952 r o k u n a t e r e n i e M a z o w s z a P ł o c k i e g o p r o ­ wadził i n w e n t a r y z a c j ę Dział Inwentaryzacji Zabyt­ ków Państwowego Instytutu Sztuki. W toku prac zanotowano r ó w n i e ż n i e k t ó r e zabytki sztuki ludowej- Wyk. Jan Zebrane w przez Insty­ Wyk. nie dają Mazowsza Józef Grabowski Wierzbicki z Parowa z Płocka. ciągu pięciodniowego oczywiście Płockiego, k. Płock, objazdu pe!nego obrazu jednak zebrana sztuki tu Płoc­ Muzeum materiały ludowej garść wia­ d o m o ś c i zawiera pewne dane orientacyjne, k t ó r e gą okazać przyszłości się pożyteczne prowadzić dla badanie badaczy, na tym chcących terenie. mo­ w � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fea3947e580b05d598b31527e4f079e6.pdf 85081d4e0e038336d5edd71dad9babab Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5192 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4817 Title A name given to the resource Recenzje i noty recenzyjne / LUD 2007 t.91 Description An account of the resource LUD 2007 t.91, s.347-414 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 91, 2007 IV. R E C E N Z J E I NOTY R E C E N Z Y J N E Alan B a r n a r d , Antropologia. Zarys teorii i historii, przeł. S. Szymański, wstęp J. Tokarska-Bakir, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 2006, ss. 296. „Książka Alana Barnarda nie wymaga przedmowy — zwięzły, bezpretensjonal­ ny (...) podręcznik mówi sam za siebie" (s. 9) — pisze we wstępie do Antropologii Joanna Tokarska-Bakir, redaktorka naukowa nowej serii wydawniczej (Seria An­ tropologiczna PIW). Rezygnuje tym samym z umiejscowienia tłumaczonej pozycji na mapie podręczników do antropologii na rzecz komentarza do całej serii. Moim zdaniem, nie jest to słuszna strategia. Książka Bernarda nie jest pracą idealną, któ¬ ra „mówi sama za siebie" — posiada dobre i złe strony, a przedstawiany przez nią obraz antropologicznej teorii daleki jest od doskonałości. Sądzę, że tłumaczone prace naukowe powinny być umieszczane w szerszym kontekście, aby polski czytelnik dostawał większą szansę ich krytycznego odbioru. Także i w tym przypadku przyda się ocena Antropologii oraz jej, choćby szkicowe, umiejscowienie pośród innych, podobnych prac. Alan Barnard jest znaną postacią w świecie antropologii. Zajmuje się dwojaką problematyką. Pierwsza dotyczy etnografii i etnologii południowoafrykańskich lu¬ dów mówiących językami z rodziny khoisan, określanych najczęściej mianem Buszmenów i Hotentotów. Autor prowadził badania terenowe wśród niektórych grup tego regionu, które zaowocowały rozprawą doktorską (Nharo Bushman Kinship and the Transformation of Khoi Kin Categories, wydaną w 1976 roku), kilkoma monografia­ mi o różnym stopniu ogólności, wieloma artykułami (m.in. w „Africa") oraz jego na­ jistotniejszą pracą: Hunters and Herders of Southern Africa: A Comparative Ethno­ graphy of the Khoisan Peoples. Natomiast drugą dziedzinę jego zainteresowań sta­ nowi historia myśli antropologicznej. Efekty studiów na tym obszarze to podręczniki akademickie, spośród których najbardziej popularna jest właśnie Antropologia (tytuł oryginalny: History and Theory in Anthropology, Cambridge, 2000), choć wspo¬ mnieć jeszcze wypada o redagowanej wspólnie z Jonathanem Spencerem obszernej Encyclopedia of Social and Cultural Anthropology. Jak sam autor powiada, celem pracy było „przedstawienie rozwoju koncepcji antropologicznych na tle zróżnicowanych zainteresowań antropologów, przyjmo¬ wanych przez nich założeń oraz stawianych pytań" (s. 29). Barnard starał się więc pokazać z jednej strony linię rozwojową myśli antropologicznej, z drugiej zaś zaak¬ centować wpływ, jaki wywierały na nią wielkie postacie w antropologii. Książka składa się z jedenastu rozdziałów, które można podzielić na dwa bloki problemowe. Na pierwszy składają się rozdział początkowy („Wizje antropologii") �348 Rezenzje i noty recenzyjne i końcowy („Wnioski"). Autor wyznacza w nich przede wszystkim ramy teoretyczne swojej pracy, zapoznając czytelnika z rozstrzygnięciami terminologicznymi (nazwa dyscypliny, pojmowanie etnografii, teorii i perspektywy teoretycznej), kryteriami rozwoju koncepcji antropologicznych (przejście od ujęć diachronicznych, poprzez synchroniczne do interakcyjnych oraz od badania społeczeństwa do badania kultury) i możliwymi sposobami przedstawiania historii antropologii. W pozostałych dzie­ więciu rozdziałach prezentuje swoją wizję historii teorii antropologicznej, poczyna­ jąc od jej początków („Prekursorzy antropologii"), poprzez antropologię klasyczną („Podejścia ewolucjonistyczne"; „Dyfuzjonizm i teorie areału kulturowego"; „Funkcjonalizm i funkcjonalizm strukturalny"), a kończąc na koncepcjach z drugiej poło­ wy wieku XX („Podejścia akcjonistyczne, procesualne i marksowskie"; „Od relaty­ wizmu do kognitywizmu"; „Strukturalizm"; „Poststrukturaliści, feministki i (inni) niezależni badacze"; „Podejścia interpretacyjne i postmodernistyczne"). Na końcu każdego rozdziału znajduje się lista proponowanych lektur wraz z ich skrótową cha¬ rakterystyką zaś całość wieńczy obszerny (21 stron) słownik terminów oraz indeks osobowy i rzeczowy. Ponieważ nie ma potrzeby szczegółowo omawiać znanej zawartości — Antropo­ logia jest w końcu podręcznikiem — przejdę od razu do jej oceny. Zacznę od zalet. Pierwszą z nich i chyba najważniejszą jest zwięzłość pracy. Autorowi udało się zawrzeć w jednej, stosunkowo niewielkiej książce, całość tego, co uznał za meandry rozwoju myśli etnologicznej. Zadanie to niełatwe, biorąc pod uwagę ogrom mate¬ riału, który należało posegregować, a później wyselekcjonować. Na tle dotychczas wydanych podręczników polskojęzycznych (np. Mistrzów antropologii społecznej Andrzeja Palucha, Człowieka — kultury — osobowości Barbary Olszewskiej-Dyoniziak, Antropologicznych wizji kultury pod red. tej samej autorki czy Antropologii kulturowej Ewy Krawczyk) jest to całkowite novum. Polskie prace bowiem oferują tylko wybór koncepcji lub autorów. Praca Barnarda jest więc pierwszym w Polsce kompleksowym i syntetycznym ujęciem tej tematyki. Jego książka oferuje rzeczywi¬ sty przegląd większości istotnych teorii, jakie pojawiły się w antropologii w wieku XIX i XX, podczas gdy polskie pozycje ograniczają się do prezentowania mniej lub bardziej przypadkowych zestawień. Druga zaleta łączy się z powyższą, albowiem jest nią pomysł na sposób skonstru¬ owania pracy. Otóż owa syntetyczność możliwa była tylko dzięki zastosowaniu kon¬ kretnego klucza teoretycznego do analizy koncepcji etnologicznych. O ile taki sposób działania jest obecny wśród prac anglojęzycznych (np. w Anthropological Theory Jona McGee i Richarda Warmsa, w A History of Anthropological Theory Paula Ericksona i Liama Murphy czy też w Introduction to Theory in Anthropology Roberta Leytona, by wymienić te najbardziej popularne), o tyle jest on nowością w odniesieniu do prac polskich. Rodzime podręczniki, jeśli stosują jakiś klucz teoretyczny, to jest on niewypowiedziany i zwyczajowy. Barnard wprost przeciwnie — ukazaniu własnych założeń, swojej wizji „robienia" historii dyscypliny poświęca rozdziały I i XI. Dzięki temu jego obraz rozwoju teorii antropologicznej nie udaje obiektywnego i jedynego możliwego — jest od początku do końca konstruktem badawczym, o którego zale¬ tach i wadach można swobodnie dyskutować. O polskich pracach, niestety, nie da się �Rezenzje i noty recenzyjne 349 tego powiedzieć. Dodam też, że na tle -wyżej -wymienionych anglojęzycznych pozycji Barnard próbuje uporządkować koncepcje antropologiczne w najbardziej wyrafino¬ wany teoretycznie sposób. Po trzecie, na poczet plusów należy zapisać niektóre odważne rozstrzygnięcia autora związane z umiejscowieniem w strukturze pracy dorobku naukowego danych badaczy. Dla przykładu, na słowa pochwały zasługuje „rozparcelowanie" do kilku nurtów teoretycznych sztucznego tworu zwanego antropologią symboliczną. Rze¬ czywiście, prezentowanie twórczości takich antropologów jak Victor Turner, Clifford Geertz czy Mary Douglas jako jednego kierunku teoretycznego jest od strony meto¬ dologicznej mocno chybione, choć rozpowszechnione w opracowaniach akademi¬ ckich. Barnard wykazuje się dużą czujnością analityczną i tego błędu nie powtarza. Natomiast karkołomne wydaje się umiejscowienie dorobku Edwarda Evans-Pritcharda w ramach podejść interpretacyjnych i postmodernistycznych. A jednak autorowi udaje się obronić swoje stanowisko i przedstawić dobre argumenty na rzecz takiego wyboru. I wreszcie czwartą zaletą są niektóre rozwiązania formalne zastosowane przez Barnarda. Myślę tutaj o wydzieleniu w ramach każdego rozdziału części poświęco¬ nej prekursorom danej formacji myślowej, o końcowym słowniku terminów antro¬ pologicznych, oraz o liście proponowanych lektur, która nie jest suchym wykazem literatury, lecz zawiera też uwagi autora. Są to użyteczne narzędzia, które ułatwiają operowanie wiedzą. To wszystko, wespół z zestawem biogramów poszczególnych badaczy oraz skrótowym i wybiórczym streszczeniem ich wkładu w myśl antropolo¬ giczną, sprawia, że książka posiada całkiem duży potencjał dydaktyczny. Niestety, Antropologia nie jest wolna od minusów stanowiących mocny kontra¬ punkt dla powyższego obrazu, z których przywołam trzy najważniejsze. Pierwszym z nich jest „rozedrganie" terminologiczne w zakresie podstawowych pojęć używanych przez autora. Okazuje się, że takie kluczowe dla pracy o teoriach antropologicznych terminy jak „perspektywa", „podejście" czy „szkoła" mają różne znaczenia w różnych partiach tekstu. Na przykład perspektywa w rozdz. I określa paradygmaty (diachroniczny, synchroniczny, interakcyjny), ale już w „Słowniku" odnosi się do nazw kierunków (dyfuzjonizm, antropologia kognitywna, poststrukturalizm). Z kolei „szkoła manchesterska" to grupa badaczy, ale „szkoła praska" jest już kierunkiem badawczym. Natomiast tak odmienne sposoby ujmowania i porząd¬ kowania wiedzy jak materializm kulturowy, procesualizm i podejście ideograficzne, określane są łącznie mianem „podejścia teoretycznego". Zresztą ten ostatni termin wydaje się cudownym lekiem na „całe zło" złożoności świata antropologicznych teorii i może być zarówno eksplanansem, jak i eksplanandum — transakcjonizm, sam będąc podejściem teoretycznym, równocześnie sytuuje się w ramach podejścia akcjonistycznego. W efekcie praca nie pomaga w usystematyzowaniu wiedzy o teo¬ riach antropologicznych, a czasami wręcz to utrudnia. Drugą wadą książki jest jej niespójność strukturalna. Oto jedne rozdziały oma¬ wiają całe podejścia teoretyczne (np. interpretacyjne i postmodernistyczne), inne zaś tylko poszczególne kierunki (np. funkcjonalizm). Jedne zawierają krytykę danego nurtu (np. postmodernizmu), a inne już nie (np. o słabościach dyfuzjonizmu nie do- �350 Rezenzje i noty recenzyjne wiemy się ani słowa). Jednym podejściom poświęcił autor osobny rozdział (np. ewolucjonistycznym), innym zaś nie (np. strukturalistycznym) i tylko dzięki uważnej lekturze można w ogóle domyślać się ich istnienia. W niektórych miejscach dostaje­ my szczegółowy opis koncepcji (np. drobiazgowy opis analizy składnikowej), w in¬ nych zaś jest on bardzo ogólny, by nie rzec ogólnikowy (np. sprowadzona do dwóch zdań prezentacja transakcjonizmu Fredericka Bartha). Tajemnicą pozostaje też przy­ czyna takiej a nie innej kolejności rozdziałów — nie zastosowano tu ani kryterium następstwa czasowego (dlaczego Maurice Godelier jest omawiany przed Claudem Levi-Straussem?), ani kryterium paradygmatycznego (dlaczego kierunki sytuujące się w ramach jednego paradygmatu nie są omawiane obok siebie?). Trzecim minusem Antropologii są jej braki w zakresie panoramy myśli antro¬ pologicznej. Książka nie uwzględnia lub też tylko wzmiankuje o kilku znaczących nurtach oraz nazwiskach w antropologii, zwłaszcza jeśli chodzi o dzisiejsze oblicze tej dyscypliny. Antropologia strukturalno-historyczna spod znaku Marshalla Sahlinsa pojawia się jedynie w kontekście dyskusji z Gananathem Obeyesekere, choć stanowi jeden z najbardziej zaawansowanych teoretycznie kierunków w antropologii, a sam Sahlins jest najprawdopodobniej najczęściej, po Cliffordzie Geertzu, cytowanym an­ tropologiem. Podobnie pominięte zostały współczesne wersje ewolucjonizmu, któ¬ re daleko odchodzą od prostych modeli ewolucyjnych opisywanych w książce, już to przekraczając ramy naturalizmu (np. Christopher Hallpike), już to je rozwijając (np. Roberto Carneiro). Także materializm kulturowy już dawno uwolnił się od ety­ kietki „wulgarnego materializmu" i ma coraz mniej wspólnego z Marvinem Harri­ sem, a coraz więcej z wielowymiarowym podejściem diachroniczno-synchronicznym (np. Brian Ferguson). Antropologia kognitywna właściwie została przez Barnarda sprowadzona do historii, a jej współczesne, prężnie rozwijające się kognitywne ob¬ licze doczekało się ledwie wzmianki. O pominięciu najnowszych tendencji w strukturalizmie czy ekologii kulturowej już nie wspomnę. Jest to o tyle zrozumiałe, że Barnard trochę „nawykowo" koncentruje się na tym, co mu bliskie, a więc na tradycji antropologii brytyjskiej. Niemniej, sprowadzenie jednego z klasycznych kierunków — psychokulturalizmu do Wzorów kultury oraz hipotezy Sapira-Whorfa, z całkowi¬ tym pominięciem jego odmian psychologizujących, jednak dziwi. Skąd się wzięły te słabości? Najprawdopodobniej główna przyczyna tkwi w sa¬ mej historii powstawania tekstu. Widać wyraźnie, że swój początek książka wzięła z notatek do zajęć uniwersyteckich i że najpierw powstał tekst (opisy teorii, biogra¬ fie, prekursorzy, literatura, krytyka itp.), a dopiero potem autor wymyślał koncepcję jego uporządkowania (wizje paradygmatów w antropologii). Barnard zresztą tego nie ukrywa. Kłopot w tym, że rozstrzygnięcia autora okazały się nie w pełni zado¬ walające i doprowadziły do wielu niejasności. Wygląda na to, że do porównywania i systematyzowania koncepcji antropologicznych potrzeba innych jeszcze punktów odniesienia prócz tych, które zaproponował Barnard. Jeśli więc jednym z celów An¬ tropologii było pokazanie linii rozwojowej myśli antropologicznej, to tutaj autor po¬ niósł porażkę. Od takiej pracy oczekiwałbym przedstawienia rozwoju teorii poprzez pokazanie różnic jakościowych między poszczególnymi koncepcjami w wyjaśnianiu faktów etnograficznych. Tego zaś nie da się osiągnąć bez nasycenia pracy konkretny- �Rezenzje i noty recenzyjne 351 mi przykładami etnograficznymi. Książka Barnarda czasami próbuje się z tym wy­ zwaniem zmierzyć i już sam ten fakt zasługuje na pochwałę, choć samo wykonanie pozostawia dużo do życzenia. Wprawdzie etnografii, jak na polskie standardy, jest całkiem dużo, ale jej powiązania z teorią najczęściej sprowadzają się do prostej pre­ zentacji. Brakuje analizy, na czym opiera się dane -wyjaśnienie, od czego zależy, jakie są jego plusy i minusy. Autor za to w pełni zrealizował swój drugi cel, a więc ukazanie wpływu „wiel­ kich" postaci na myśl etnologiczną. Właśnie tutaj upatruję pozytywów Antropologii, które są mniej związane z jakością samej książki, a bardziej z kondycją polskiej an¬ tropologii. Otóż w zakresie podręczników o teorii antropologicznej praca Barnarda jest pierwszą, dzięki której polski student będzie mógł przybliżyć się do standardów antropologii światowej. Rodzime prace nieodłącznie „chorują" na syndrom oderwa¬ nia teorii i praktyki, przedstawiając „suche" opisy kierunków, których nie da się za¬ stosować w żaden sposób do własnych badań magisterskich czy licencjackich. Dzię¬ ki książce Barnarda można zobaczyć, że w antropologii nie ma teorii bez etnograii, że ciągle pojawiający się u nas dziwaczny podział na „terenowców" i „teoretyków" jest podziałem chybionym i mocno ideologicznym. Można też poszukać przyczyn, dla których antropologia unika interpretacji nie podpartych badaniami terenowymi. To duża nowość, jeśli chodzi o podręczniki do nauczania antropologii w Polsce. Podsumowując, Antropologia jest wielowymiarową, niespójną i niepełną, ale za to zwięzłą historią myśli etiologicznej. Jest to przyzwoity podręcznik, który wpraw­ dzie więcej obiecuje, niż daje, ale i tak stanowi nowąjakość w Polsce. Sądzę, że spot¬ ka się z żywym zainteresowaniem ze strony wykładowców i studentów etnologii. Tarzycjusz Buliński Adam Kuper, Kultura. Model antropologiczny, przeł. I . Kołbon, Wydawnic­ two Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2005, ss. 264. Adam Kuper jest profesorem antropologii społecznej w Brunel University w Wiel¬ kiej Brytanii, autorem takich ważnych prac jak The Chosen Primate: Human Nature and Cultural Diversity (1994), Anthropology and Anthropologists: The Modern Bri¬ tish School (1996). W przypadku Adama Kupera tak zwięzła notka biograficzna okazuje się niewy¬ starczająca. On sam we wstępie omawianej pracy przedstawia się obszernie, ponie¬ waż przekonany jest, że życie i doświadczenie autora ma wielki wpływ na jego po¬ glądy i prace. Dlatego warto pamiętać, że Kuper jest (jak sam pisze i w tej kolejności) liberałem w europejskim tego słowa znaczeniu, umiarkowanym materialistą pocho¬ dzącym z RPA, odpornym na relatywizm współczesnej teorii kultury. �352 Rezenzje i noty recenzyjne Teorię tę jednak Kuper uczynił tematem swej pracy; omawia j ą ze znawstwem, erudycją, językiem, który daleki jest od typowego, miejscami niezrozumiałego na­ ukowego żargonu. Pracy napisanej z dowcipem i swadą, będącej polemiką z tak utartymi schematami myślenia o „kulturze" i kulturach, że równie silnie drażni, jak inspiruje. Dobór tematów oraz omawianych postaci współczesnej antropologii moż­ na by zakwestionować, ale tylko w przypadku pracy znacznie mniej osobistej niż Kultura. Zapewne przeczuwając reakcję na swoje „rewolucyjne" uwagi i spostrze­ żenia, Kuper uspokaja polemistów mottem swej pracy. Za Hirschmanem powtarza słowa: „Jest to prawdopodobnie jedyna rzecz, jakiej można oczekiwać od historii, szczególnie od historii idei: nie rozwiązywania problemów, lecz podnoszenia pozio­ mu dyskusji". O tym cytacie warto pamiętać, czytając tę książkę; nawet gdy Kuper wytacza najcięższe działa swojej erudycji i ironii, jest tylko jednym z wielu dysku¬ tantów, po raz kolejny omawiających znany wszystkim temat. W dyskusji tej do¬ puszczalne są wszystkie zabiegi podnoszące jej poziom i temperaturę, zawsze mówi się jednak przede wszystkim „od siebie", dźwigając bagaż własnych (kulturowych) doświadczeń. Kultura. Model antropologiczny dzieli się na dwie wyraźnie wyodrębnione czę­ ści, zatytułowane: „Genealogie" i „Eksperymenty". W pierwszej autor szczegółowo omawia historię pojęcia „kultura", w drugiej przedstawia najpopularniejsze w Sta¬ nach Zjednoczonych współczesne teorie kultury i ich twórców. Oba rozdziały, które składają się na część pierwszą, są historyczną analizą rozwo¬ ju znaczenia dwóch pojęć: „cywilizacja" i „kultura". Omawiając je, Kuper korzysta w rozdziale pierwszym z prac europejskich teoretyków idei, a w drugim przedstawia złożone dzieje „kultury" w Stanach Zjednoczonych. Wywód Kupera ma wyraźny cel — od genezy pojęcia dotrzeć do interesujących go współczesnych koncepcji kultury i wykazać ich powiązania z wcześniejszym dyskursem. Jednocześnie autor przeciwstawia „cywilizację" i „kulturę". „Cywilizacja" ma być tworem francuskim, opisującym rzeczywistość uniwersalną, zdolność całego ludzkiego świata do dosko¬ nalenia się, do postępu, z którym jest ona nierozłącznie związana. Terminem „cywi¬ lizacja" posługiwali się myśliciele narodów imperialnych, wierzący w możliwość upowszechnienia postępu wśród podbijanych ludów. Cywilizacja ma być nastawiona na aktywne działanie podmiotu i podkreślać wspólne doświadczenia całej ludzko¬ ści. Termin „kultura" użyty po raz pierwszy przez Cycerona, według Kupera miał wskrzesić Herder, nadając mu rys romantyzmu. Kulturę stanowi to, co wewnętrzne, prywatne, irracjonalne i w końcu — narodowe. Korzenie kultury mają więc sięgać „najciemniejszych lęków" Kupera — tego, co dzieli ludzi i czego nie da się uza¬ sadnić ani podważyć racjonalną argumentacją. Dla większości europejskich intelek¬ tualistów większym problemem stał się strach przed uniformizacją świata, wyrów¬ nującym walcem postępu i rozwoju, stąd zwycięstwo w Europie raczej „kultury" niż „cywilizacji". W Stanach Zjednoczonych najaktywniej na temat kultury dyskuto¬ wali badacze zebrani wokół Talcotta Parsonsa, w tym antropolodzy Alfred Kroeber i Clyde Kluckhohn. Celem Parsonsa było stworzenie całościowego bloku dyscyplin badających człowieka i społeczeństwo. Oprócz psychologii i socjologii weszła do niego antropologia, co po wielu kontrowersjach doprowadziło do wytworzenia na �Rezenzje i noty recenzyjne 353 użytek antropologii nowej, węższej definicji kultury. Niestety, dodałby zapewne Ku¬ per, oparto j ą na najbardziej idealistycznych i relatywistycznych wątkach obecnych w dawnych definicjach. Kultura, dla wpływowej szkoły Parsonsa, to „symbolicz¬ ny świat idei i wartości". Pominięto tradycję materialistyczną i uniwersalistyczną, podkreślono, że kultura jest całym, zamkniętym światem — i stąd właśnie wyrosły krytykowane przez Kupera współczesne koncepcje. Pierwszy rozdział części drugiej, zatytułowany „Clifford Geertz: kultura jako religia i jako wielka opera", nie jest wyrazistą krytyką, do której łatwo się ustosun¬ kować, a ilość przytoczonych faktów z życia Geertza, znajomość jego prac i ko¬ mentarzy do nich, w pierwszym momencie przytłacza czytelnika. Gdy spróbowałam dotrzeć do osobistej opinii Kupera o osiągnięciach Geertzowskiej antropologii, tekst rozdziału stał się „nieprzezroczysty", a słowa, których używa Kuper, odsłoniły nowe znaczenia. Jakie jest zdanie Kupera o Geertzu? Pisząc o nim, używa następujących sformułowań: „jego naturalną skłonnością jest raczej bycie eseistą", „nadał podejściu kulturowemu kuszący powab", „świeże słownictwo i obietnice na czasie", „Geertz jest kimś w rodzaju władcy w najświętszych gajach amerykańskiej akademii". Tego typu określenia Geertza i jego pracy pojawiają się w tekście stosunkowo rzadko, łatwo więc je przeoczyć w ogólnie chłodnym, lekko ironicznym, czyli „obiektyw¬ nym" tonie wypowiedzi. Dopóki czytelnik wierzy, że Kuper pisze tak o wszystkich antropologach i ich koncepcjach, wydaje się, iż to tylko jego styl. Według mnie jest to jednak wyraźne bagatelizowanie dorobku Geertza — dla Kupera jego sła­ wa jest wynikiem sprawnych zapożyczeń z „ojców chrzestnych" (Webera, Parson­ sa, Durkheima), umiejętności wpasowywania się w naukowe „mody" oraz lekkiego, eseistycznego pióra. Kuper wyraźnie zarzuca Geertzowi bycie raczej artystą niż na¬ ukowcem. Przy takim odczytaniu rozdziału, jego tytuł zyskuje inne znaczenie, Geertzowska „kultura" stała się religią wielu młodych antropologów, ale czy jest także „wielką operą"? Sztuczną grą, w której na bazie starych konwencji tworzy się imponujący spektakl, najbardziej konserwatywną z „wysokich sztuk"? Należy pamiętać, że dzie¬ ła Geertza, jako jednego z niewielu antropologów, są czytane przez przedstawicieli innych nauk, stały się inspiracją dla postmodernizmu w antropologii, wprowadziły na stałe pojęcia tekstu i interpretacji do antropologicznych rozważań. Rozwój meto¬ dologii antropologicznej zawdzięcza więc im wiele. Prace terenowe Geertza zdobyły sporą sławę wśród antropologów, wywołały dyskusję nad odpowiedzialnością bada¬ cza względem badanych, antropologiczną etyką. Inny świat został — wbrew opinii Kupera — na pewno zyskany. W kolejnym rozdziale Kuper dość szczegółowo omawia biografię Davida Schnei¬ dera, wywodząc z doświadczeń jego dzieciństwa i młodości późniejszy przebieg ka¬ riery naukowej. Przywołuje opinie znajomych Schneidera i uniwersyteckie anegdoty, by poprzeć tezę, iż w życiu naukowym postępował on analogicznie do młodzień¬ czego buntu przeciw autorytetowi ojca i bezkompromisowej rywalizacji z bratem. Konfliktowość Schneidera, jego niepopularne w środowisku poglądy, a nawet szcze¬ gólny szacunek dla Parsonsa, mają być projekcją skomplikowanych i przykrych dla Schneidera stosunków rodzinnych. �354 Rezenzje i noty recenzyjne „Rodzinna obsesja" miała zdeterminować życie Schneidera do tego stopnia, że najpierw zajął się on badaniami nad systemem pokrewieństwa na Wyspie Jap w Mi¬ kronezji, a potem próbował dowieść, że pokrewieństwo rozumiane jako genealogia jest konstruktem kultury euroamerykańskiej, nieznanym Japczykom. Przedstawiona w ten sposób teoria Schneidera okazuje się jedynie psychologiczną odpowiedzią na problemy dzieciństwa i młodości. Po raz kolejny Kuper w sprytny sposób (choć me¬ toda jest tu zupełnie inna) dyskredytuje dokonania opisywanego antropologa. Jeśli przyjmiemy argumentację, że Schneider był całkowicie zdeterminowany przez to, czego doznał w młodości, jego wszelkie dokonania tracą sens. Podeszłabym do ta¬ kich teorii z dużą podejrzliwością, albowiem wydaje mi się, że „człowiek Zachodu" odbiera tego rodzaju determinizm psychologiczny jako zarzut wobec wartości dzieła. Cały ten wywód Kupera czyta się z narastającą irytacją, jego sposób tłumaczenia rzeczywistości jest prosty i... nieweryfikowalny. Życie (jako całość jego biologii, psychologii, kultury i wszystkiego, o czym jeszcze nic nie wiemy) Schneidera jest niedostępne badaczom. Kultura ma w sobie, moim zdaniem, tyle samo biologii, ile biologia kultury, wydaje się więc, że jako zdeterminowane naszą biologią i kulturą ludzkie istoty nie mamy szans poza nie wyjść i opisać prawdziwego świata. Sam Kuper, świadomie lub nie, posługuje się rozróżnieniem na naturę i kulturę — po to, by ocenić naukową teorię poza naukową grą, która, jak dotąd, nie zakłada badania powiązań rodzinnych naukowca w celu oceny tego, co stworzył. Rozdział piąty rozpoczyna Kuper opisem sytuacji w amerykańskiej antropologii lat 60. XX wieku. W tym czasie popularność zdobyły, według niego, dwa sprzecz­ ne i rywalizujące ze sobą kierunki antropologiczne: relatywizm i neoewolucjonizm, z którymi w różnych okresach życia związany był Marshall Sahlins. Kuper omawia najpierw pierwsze dzieła Sahlinsa z lat 50. i 60., w których ten analizował kultury wysp Pacyfiku, by wykazać, w jaki sposób przystosowują one do życia w konkretnym środowisku przyrodniczym. W tym okresie wierzył w możliwość odnalezienia historii ekonomii w schematach gospodarowania współczesnych łowców i zbieraczy. Niestety (tak zdaje się powiedziałby Kuper), w roku 1967 Sahlins wyjechał do Paryża i tam zetknął się ze strukturalizmem, a spotkanie to okazało się przełomem w jego myśleniu o kulturze. Jego zainteresowania przesunęły się w stronę schema¬ tów symbolicznych i „determinizmu ideologicznego". Sahlins próbował jeszcze raz wyjaśnić ewolucję społeczeństw, tym razem już w innym paradygmacie — strukturalistycznym. Następnie rozwijał teorię mitopraktyki, czyli odtwarzania mitów w teraźniejszych działaniach, wyprowadzając swe tezy z materiałów dotyczących społeczeństw polinezyjskich i ich mitologii. Kuper traktuje Sahlinsa znacznie łagodniej niż Geertza i Schneidera; znajduje w jego dorobku wartościowe przemyślenia. Interesujące jest, że zwraca uwagę głów¬ nie na zmianę w teoretycznej orientacji Sahlinsa, nie widząc podobieństw obu okre¬ sów jego twórczości. Zespala je determinizm — raz materialistyczny, raz kulturowy — ale wciąż tak samo ograniczający jednostkę. Rozdział szósty dotyczy wszystkich tych antropologów, którzy studiowali w „go¬ rących" latach 60., co zdaniem Kupera ukształtowało ich myślenie, a tym samym �Rezenzje i noty recenzyjne 355 najnowsze teorie kultury. Najważniejszym nurtem wypracowanym przez to „poko¬ lenie" jest postmodernizm. Postmodernizm, zdaniem Kupera, stworzył jedynie coś na kształt teorii, w obrębie swego rodzaju intelektualnej szkoły, czerpiąc z literatu¬ roznawstwa. Przoduje w tym James Clifford, autor pracy Kłopoty z kulturą, w której etnograię przedstawił jako jeden z wielu kierunków literackich. W opinii Kupera przyniosło to antropologii co najwyżej wzrost wyrainowania, nie zaś nową myśl. Z większą sympatią podchodzi do postmodernistycznego „terenowca" Renato Rosal¬ do, który postuluje pisanie (a nie tylko czytanie) ze zrozumieniem. Ostatnimi bohate¬ rami Kupera stali się Michael Fischer i George Marcus. Obaj zostali zakwalifikowani przez Kupera raczej jako lewicowi politycy niż naukowcy-antropolodzy. Postmoder¬ nizm charakteryzować ma powrót do romantyzmu, rozumianego jako celebrowanie różnicy. Tym razem, aby uzasadnić uprzedzenie do „myślenia tożsamością", Kuper powołuje się nie tylko na własne doświadczenia z RPA, ale także na Edwarda Saida i Lilę Abu-Lughod. W ostatnim rozdziale Kuper śledzi dalsze dzieje upolitycznienia (i to lewicowe¬ go) sporów o kulturę w Stanach Zjednoczonych. Jego zdaniem, od kilkunastu lat „kulturą" w tym kraju zajmują się wszyscy poza antropologami. W siłę rosną studia kulturowe, w których więcej miejsca poświęca się polityce niż nauce i dlatego stały się one zapleczem multikulturalizmu. Multikulturalizm to opcja polityczna, której Kuper jako liberał musi się przeciwstawić i robi to tak wyraziście, że przez chwilę ma się wrażenie, iż cały ten obszerny wywód o „kulturze" był tylko po to, aby dotrzeć tutaj. Przemawia przez niego lęk przed drugim apartheidem, którego hasła pobrzmie¬ wają w tym, co mówią multikulturaliści. Prawo do bycia odmiennym, według Kupera, musi być zawsze wtórne wobec prawa do bycia równym. Podkreślanie różnic jest jego zdaniem właściwe ludom, które innych postrzegają jako wrogów i dlatego postęp społeczny powinien takie myślenie ograniczać. Aby podsumować całość pracy, warto zatoczyć koło i powrócić do samego po¬ czątku. Kuper jasno przedstawia powód, dla którego pisze — chce walczyć z kulturalizmem (a jego formą jest też multikulturalizm), albowiem może on stać się inną, nowoczesną formą rasizmu. Autor jest tego świadomy, ponieważ urodził się w kraju, który najsilniej tego nowego rasizmu doświadczył i chce ostrzec tych, którzy jeszcze niebezpieczeństwa nie zauważyli. Kuper wykorzystuje całą siłę swej argumentacji, by przekonać, że „kultura" dzieli. Świadomie jednak lub nie, używa w swej pracy kulturalistycznych argumentów. Już podana wyżej geneza tej pracy jest czysto kulturalistyczna. Kuper znacznie więcej miejsca niż inni antropolodzy poświęca „przed¬ stawieniu postaci", obojętnie, czy mówi o sobie samym, Schneiderze, postmoderni¬ stach, studiach kulturowych, czy kulturze. Taka strategia doprowadza go jednak do mocnej krytyki kultu różnicy i samej kultury. Maja Kostecka �356 Rezenzje i noty recenzyjne Empire of the Senses. The Sensual Culture Reader, ed. David H o w e s, Berg Publishers, Oxford, New York 2005, ss. 422. Arystoteles twierdził, że nie ma niczego w rozumie, co najpierw nie byłoby w do­ świadczeniu zmysłowym. Od starożytnych Greków, średniowiecznych mistyków, poprzez Karola Marksa do Marshalla McLuhana, zmysły były przedmiotem kultu­ rowej refleksji. Zmysły są źródłem przyjemności i bólu, wiedzy i siły. Są związane z indywidual­ nym doświadczeniem, ale stanowią także pole dla intensywnych badań kulturowych. Odczuwanie to nie tylko kwestia fizjologicznych reakcji i/lub osobistego doświad­ czenia. To jedna z podstawowych form kulturowej ekspresji, medium, poprzez któ­ re społeczeństwa oddają się swoim kulturowym praktykom i wyrażają wyznawane wartości. Widok malarskiego dzieła, zapach perfum, smak kolacji, są materią kultu¬ rowego zróżnicowania. Świat odbiera się i definiuje za pomocą pięciu zmysłów. Wzrok, słuch, smak, węch i dotyk są oczywistymi „narzędziami" czytania rzeczywistości. Używane są nie tylko po to, aby uwierzyć, lecz także, by sprawdzić, przekonać, zrozumieć, zadziwić — odebrać wrażenie na temat naszego bycia w świecie. Nasza pamięć jest w dużej mierze pamięcią sensoryczną, zmysły łączą nas z przeszłością. Doznania zmysłowe odgrywają znaczącą i inicjującą rolę w każdym przeżyciu estetycznym. Są związane z emocjami — rządzą pożądaniem i awersją. Współczesny dyskurs dotyczący relacji zmysłów i kultury zdominowany jest przez problematykę wizualności. Obraz oddziałuje na każdego i codziennie. Cała ta ogromna panorama wizualna istnieje dziś dookoła nas. Należymy do społeczeństwa nasyconego obrazami, ciągle poddawanego wizualnym bodźcom, posługującego się masowym językiem wizualnym. W Polsce, mam takie wrażenie, antropolodzy włączyli się w nurt koncentrujący się na zagadnieniach obrazu w kulturze. Opracowań z zakresu antropologii wizual¬ nej jest wiele, dotyczą one fotografii, filmu, szeroko pojętej ikonosfery. Natomiast tekstów antropologicznych poświęconych fonosferze, oddziaływaniu zapachów, roli dotyku w kulturze czy tematyce smaku — jest znacznie mniej. Są to porozrzuca¬ ne po różnych czasopismach i zbiorowych opracowaniach artykuły, niekiedy w ca¬ łości mówiące o zmysłach, a niekiedy czyniące z nich tylko jeden z poruszanych wątków. Tymczasem antropologia zmysłów, jako dziedzina nauki, weszła do antropolo¬ gicznego krajobrazu w późnych latach osiemdziesiątych i wczesnych dziewięćdzie¬ siątych XX wieku. Rozwija się i uprawiana jest przede wszystkim w Stanach Zjed­ noczonych i Kanadzie, a jednym z czołowych jej przedstawicieli jest David Howes. W 1988 roku założył on wraz z grupą zaprzyjaźnionych naukowców The Concordia Sensoria Research Team (CONSERT). Grupa działa przy Wydziale Socjologii i An¬ tropologii Uniwersytetu Concordia w Montrealu w Kanadzie i zajmuje się kulturo¬ wą interpretacją zmysłów. Zainteresowania badaczy koncentrują się na społecznych implikacjach komercjalizowania się zmysłów, sterowania percepcją w technologii, projektowaniu czy konsumpcji. To również, wciąż stawiane na nowo, pytania o rolę �Rezenzje i noty recenzyjne 357 zmysłów we współczesnych mediach, ideologiach klasowych, rasowych oraz w gen¬ der studies. David Howes jest redaktorem serii Sensory Formations wydawnictwa Berg. Pu¬ blikujący tu autorzy chcą uzmysłowić czytelnikom, że zmysły to nie tylko indywidu¬ alne, ale także kulturowe doświadczenie, oraz podkreślają znaczenie zmysłów w ba¬ daniach społecznych i kulturowych. W serii tej ukazały się już następujące książki: The Auditory Culture Reader (M. Bull, L. Back, eds.) — proponująca strategię głę¬ bokiego słuchania, czyli takiego, które obejmuje dźwięki życia codziennego, naturę i myśli; The Book of Touch (C. Classen, ed.) — zastanawiająca się nad granicami bólu i przyjemności, światem „dotykanym" przez niewidomych, metodami azjaty¬ ckiej medycyny i ciałem w wyobrażonych światach wirtualnych; The Taste Culture Reader: Experiencing Food and Drink (C. Korsmeyer, ed.) — ukazująca smak jako najbardziej poruszający ze zmysłów, przenikający kulturowe, społeczne i religijne relacje; The Smell Culture Reader (J. Drobnick, ed.) — odpowiadająca na pytania o najbardziej nieuchwytny ze zmysłów — węch, który nie jest jedynie przekaźnikiem miłych bądź przykrych zapachów; Cultures of Vision: The Alternative Visual Culture Reader (E. Edwards, K. Bhaumik, eds.) — w inny od dominującego w kulturowym dyskursie sposób mówiąca o obrazie i jego roli w rozumieniu otaczającego nas świa¬ ta; The Six Sense Reader (D. Howes, ed.) — poszukująca definicji szóstego zmysłu, tego, co leży poza naszą percepcją. W 2005 roku, również w serii Sensory Formations, Howes wydał książkę Empi¬ re of the Senses. The Sensual Culture Reader. Wyjściowym założeniem tego opra¬ cowania jest przekonanie, że zmysły są bramą wiedzy, instrumentem siły, źródłem przyjemności i bólu; są też przedmiotem dramatycznych różnic. Książka podzielona jest na pięć części, a każdą z nich poprzedza krótki wstęp Howesa. Tom zawiera fragmenty większych prac, drukowane już wcześniej artykuły oraz teksty napisane specjalnie do Empire of the Senses. Antropologią zmysłów zajmuje się wielu bada¬ czy, ale w tym opracowaniu znalazły się przede wszystkim teksty autorów ze Sta¬ nów Zjednoczonych i Kanady. Są to antropolodzy, socjologowie, literaturoznawcy, geografowie, specjaliści od prawa i języka angielskiego, historycy nauki i techni¬ ki oraz filozofowie (choć znajdziemy także tekst z zakresu neurologii zmysłów!). Jak zauważa sam Howes, przedmiot naukowej refleksji zawartej w książce znajduje się na pograniczu wielu dziedzin. Ich połączenie dowodzi, jak owocna może stać się perspektywa interdyscyplinarna. Ukazanie wielorakich kontekstów, przedsta¬ wienie faktów na podstawie konkretnych badań naukowych i zebranie tego, mimo różnorodności podejść badawczych, w całość tworzącą wielowątkowe, a zarazem spójne opracowanie, to podstawowe atuty książki. Bogate bibliografie poszczegól¬ nych artykułów uzupełnia David Howes o listę pięćdziesięciu tytułów z zakresu nauk społecznych, humanistycznych i sztuki. Są to propozycje lektur dla wszystkich tych, którzy chcieliby poszerzyć swoją wiedzę z zakresu prezentowanej problematyki. Pierwsza część książki, zawierająca dwa rozdziały, dotyczy roli zmysłów w pro¬ cesie poznawczym. Oliver Sacks proponuje projekt z zakresu neuroantropologii. Od¬ wołując się do swoich wcześniejszych badań, w których zajmował się percepcją głu¬ choniemych, zadaje pytanie: „Co widzą niewidomi?". Z etnograficzną ciekawością �358 Rezenzje i noty recenzyjne opisuje światy swoich pacjentów. Marshall McLuhan, autor drugiego rozdziału, zna­ ny jest w Polsce jako badacz mediów i ich oddziaływania na jednostkowe i społeczne życie człowieka. We fragmencie zamieszczonym w Empire of the Senses McLuhan porusza się wewnątrz sensorium pięciu zmysłów. Próbuje pokazać, jak ważną rolę odgrywają one w architekturze i planowaniu urbanistycznym, komunikacji społecz¬ nej i psychologii, historii i antropologii. Dwie kolejne części tomu koncentrują się na geografii i historii zmysłów. Susan Stewart bada relacje między doświadczaniem za pośrednictwem zmysłów a pamię­ cią i tworzeniem sztuki. Prezentuje krótką historię sensorium w zachodniej filozofii i literaturze. Odwołuje się między innymi do Arystotelesa, Kanta, Freuda, Marksa i Prousta, by dowiedzieć się, jak rozumiano relacje między zmysłami a rzeczywi¬ stością, i jak motyw pięciu zmysłów stał się jednym z toposów zachodniej literatury. Tekst Constance Classen, historyka kultury, wpisuje się natomiast w nurt gender stu¬ dies. Swoją opowieść o „męskich i kobiecych zmysłach" rozpoczyna Classen w śred­ niowiecznej Europie, a kończy w epoce modernizmu. Dowiadujemy się, że w historii kultury mężczyznom przypisywano zazwyczaj zmysły wzroku i słuchu — uważane za bardziej wartościowe, dominujące. Kobiety żyły wśród zapachów, smaków i do¬ tyku. Alain Corbin zajmuje się z kolei trudnościami, jakie napotyka na swojej dro¬ dze badawczej historyk zmysłów. Jego analizy opierać się mogą prawie wyłącznie na tekstach pisanych lub dziełach malarskich. Nie zawsze dostarczają one wiedzy na temat społecznej hierarchii zmysłów. Badacz wciąż musi sobie zadawać pytanie, jak wtedy smakował, pachniał i brzmiał świat. Kolejne teksty zawarte w książce to podróże po sensualnych pejzażach. Ich au¬ torzy zastanawiają się na przykład, dlaczego w jednej kulturze przypisuje się domi¬ nującą rolę smakowi, a w innej zmysłowi słuchu. Jaką rolę odgrywa w zachodniej Afryce wewnętrzny zmysł równowagi? Jak interpretować japońską ceremonię pa­ rzenia i picia herbaty? I dlaczego Japonia to imperium wszystkich zmysłów, a nie —jak chciał tego Roland Barthes — imperium znaków? Jak poprzez smaki, zapachy i dźwięki, żyjące w diasporze i pracujące w Hongkongu Filipinki odtwarzają swoją kulturę i tradycję? W dwóch ostatnich częściach książki autorzy zmagają się z problematyką roli zmysłów w doświadczaniu nowoczesności i ponowoczesności. Zadają także pytanie, jak zmysły współtworzą estetykę codzienności. Jim Drobnick przedstawia teorie do¬ tyczące estetyki świata zapachu. Pokazuje, jak różne dziedziny współczesnej sztuki, a zwłaszcza projekty wystawiennicze i muzealne, wzbogacają swój przekaz dzięki sile, jaką ma w sobie zapach. David Howes prowadzi czytelnika między innymi do wielkiego centrum handlowego, by na przykładzie wykorzystania wrażeń sensualnych w socjotechnice przedstawić logikę późnego kapitalizmu. Robert Desjarlais opisuje zaś schronisko dla bezdomnych w Bostonie, w którym percepcja zdomino¬ wana jest przez ograniczony wachlarz bodźców. Jest to opowieść o świecie głodu, zimna i przemocy, gdzie ciszę i spokój można znaleźć jedynie we własnym ciele. Nie sposób odnieść się do wszystkich rozdziałów tak szeroko zakrojonej pracy. Wielość poruszanych wątków prowokuje pytania, może być inspiracją do wielu prze¬ myśleń i dalszych poszukiwań. �Rezenzje i noty recenzyjne 359 W zamierzeniu redaktora tomu, Davida Howesa, jest to zatem książka skierowa¬ na do tych czytelników, którzy chcą pełniej poznać i zrozumieć, jak doświadczamy otaczającego nas świata. Lektura tej pracy jest fascynująca, choć jej interdyscypli¬ narność, która niewątpliwie jest atutem, wymaga od czytelnika intelektualnej ela¬ styczności i antropologicznej ciekawości. Książka wolna jest od autorytatywnych interpretacji. Jej trzon stanowi jednak niespotykanie pieczołowite zestawienie faktów i hipotez, z których chyba ani jedna nie została pozostawiona bez przypisu, odnośni¬ ka czy komentarza. Od teoretycznych esejów po empiryczną etnografię, gender stu¬ dies, kulturę materialną i życie codzienne — Empire of the Senses jest opracowaniem ważnym dla zrozumienia naszych relacji z innymi i z otoczeniem. Zmysły rozumiane są tu jako kulturowy system. Klasyczne już teksty McLuhana i Corbina oraz te pisane przed kilku laty, podważają hegemonię wzroku we współczesnym dyskursie i do¬ wodzą intersensualności naszego poznania. Tom ten potwierdza także wielki wpływ dychotomii tego, co racjonalne i emocjonalne, umysłu i ciała, ale zapewnia jedno¬ cześnie, że jesteśmy w środku sensualnej rewolucji, która wymaga nowych form reprezentacji. Prace pisane i redagowane przez Davida Howesa i skupionych wokół niego ba¬ daczy wytrzymują krytykę naukową. Próbują sformułować teorię i metodologię an¬ tropologii zmysłów. Choć język tych tekstów oraz wybrane tematy mogą czasem sugerować, że mamy do czynienia z atrakcyjną (pseudo-)naukową publicystyką, to jednak wyrażane sądy wsparte są rzetelnymi badaniami i wyprowadzane z zacho¬ waniem rygorów naukowego postępowania. Brak polskich tłumaczeń prac z kręgu amerykańskiej i kanadyjskiej antropologii zmysłów wydaje mi się zatem wielkim przeoczeniem. Na koniec należy podkreślić intelektualną satysfakcję, jaka płynie z lektury teks¬ tów zawartych w Empire of the Senses. Przypuszczam, że wielu czytelników książki ma poczucie obcowania z tekstami wyjątkowymi, ze względu na sposób, w jaki auto¬ rzy piszą, błyskotliwy i odbiegający od sztywności akademickiego wywodu, przede wszystkim zaś z powodu poruszanych treści oraz ich aktualności. Aleksandra Krupa Gender. Perspektywa antropologiczna, t. 1: Organizacja społeczna, red. Re­ nata E. H r y c i u k i Agnieszka K o ś c i a ń s k a, przeł. M . Bierca i in., Wy­ dawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2007, ss. 328. Pojęcie płci kulturowej (gender) w ciągu kilku ostatnich dziesięcioleci wywar¬ ło ogromny wpływ na rozwój nauk humanistycznych i społecznych. Refleksja nad konstruowaniem płci w określonych kulturach i społeczeństwach przewartościowała myślenie na temat kobiecości, męskości, seksualności czy ról społecznych przypisy¬ wanych określonym osobom. �360 Rezenzje i noty recenzyjne Książka Gender. Perspektywa antropologiczna jest wyborem jedenastu tekstów anglojęzycznych. Jedne są klasyczne, znane i często cytowane, inne — nowe, nie­ publikowane lub napisane specjalnie do tego zbioru. W przygotowaniu jest jeszcze drugi tom książki, Kobiecość, męskość, seksualność, składający się z dwóch części: „Konstruktywizm społeczny: ciało i seksualność" oraz „Wizerunki męskości". Omawiany tom składa się z trzech części: „Rodzina i pokrewieństwo", „Płeć kul­ turowa a naród, państwo i organizacja plemienna" oraz „Gender w świecie postkolonialnym". W każdej części czytelnik znajdzie zarówno teksty teoretyczne, jak i analizy materiału terenowego z różnych części świata, będące egzemplifikacją przy­ jętych założeń teoretycznych. Z konieczności dokonam omówienia tylko niektórych tekstów, nie uważając innych za gorsze czy mniej interesujące. W pierwszej części znalazł się ważny tekst Sylvii Junko Yanagisako i Jane Fishburne Collier O ujednoliconą analizę płci kulturowej i pokrewieństwa. Autorki od¬ rzucają przyjęte w badaniach nad pokrewieństwem dychotomie: natura — kultura, produkcja — reprodukcja i publiczne — prywatne, negując tym samym tezę, że w centrum kulturowej organizacji gender leży biologiczna różnica między rolami, które w rozmnażaniu płciowym odgrywają mężczyźni i kobiety. „Jedynie stawiając to założenie pod znakiem zapytania — piszą badaczki — można w ogóle zacząć pytać o to, jak inne kultury rozumieją różnice między mężczyznami i kobietami, i rozpocząć badania nad tym, w jaki sposób nasza własna kultura koncentruje się na stosunku płciowym i porodzie, które uznaje za kluczowe momenty konstytuu¬ jące kobiecość i męskość" (s. 53). Proponują badanie społeczeństwa na podstawie trzech elementów: analizy kulturowych systemów znaczeń, analizy systemów mode¬ li nierówności społecznych oraz analizy historycznej. Z kolei w artykule pod intry¬ gującym tytułem Czy rodzina istnieje? Nowe ujęcia antropologiczne, Jane Fishburne Collier, Michelle Z. Rosaldo i Sylvia Yanagisako odrzucają funkcjonalistyczną teorię rodziny jako uniwersalnej w każdym społeczeństwie instytucji spełniającej określo¬ ne potrzeby. Ich zdaniem, rodzina jest przede wszystkim konstrukcją ideologiczną czy moralną, związaną z nowoczesnym państwem. Badaczki zwracają się w stronę ustaleń XIX-wiecznych naukowców, którzy rodzinę pojmowali w kategoriach dyna¬ micznych (ewolucjonistycznych), wskazując jednak na jej zmienność i dostosowanie do konkretnych warunków społeczno-politycznych i kulturowych. Tym tropem, nie przyjmując jednak formułowanych przez naukowców wiktoriańskich koncepcji (ta¬ kich jak pierwotny matriarchat czy promiskuityzm), idą Collier, Rosaldo i Yanagisako. Zakładają, że jednym z zasadniczych pojęć konstytuujących pojęcie współczesnej rodziny amerykańskiej jest „wychowanie". Wyraz ten określa nie tylko zapewnienie biologicznego przetrwania, ale ewokuje rodzaj więzi, która pociąga za sobą oddanie i miłość. Więzi owe są trwałe i łączą się ze współpracą, a nie z konkurencją. Na gruncie współczesnej kultury amerykańskiej można mówić o przeciwstawieniu się rodziny państwu i rynkowi, to jest instytucjom przynależnym do sfery publicznej, podczas gdy rodzina należy do sfery prywatnej, intymnej. O tym, jak funkcjonuje aparat państwowy w Japonii, pisze Anne Allison, anali¬ zując instytucję obento — pudełka z drugim śniadaniem przygotowywanym przez matki dla przedszkolaków. To, w jaki sposób powinno zostać przygotowane obento �Rezenzje i noty recenzyjne 361 (misternie wykonane malutkie porcje różnych potraw, co ma zachęcić dziecko do zjedzenia wszystkiego) i jak powinno zostać zjedzone (szybko i bez pozostawiania resztek), wskazuje, jakie role przypisuje się dziecku — przystosowanie do bycia zdy­ scyplinowanym i niewybrednym (w obento znajdują się też potrawy, których dziecko nie lubi) oraz matce — konieczność poświęcenia dziecku należytej uwagi i znacznej ilości czasu. Dziecku, uczącemu się jeść pałeczkami, przekazane zostają elementy tradycyjnej kultury japońskiej. Wreszcie zarówno dziecko, jak i matka zostają pod¬ dane obserwacji i ocenie przez wychowawczynie, inne matki i inne dzieci. Victoria Ana Goddard w artykule „Dziewica i państwo". Płeć i polityka w Ar¬ gentynie analizuje relację pomiędzy płcią kulturową a polityką, zwracając uwagę na „upłciawianie" (gendering) dyskursu i działalności politycznej. Analizuje dwa konteksty: rolę kobiet w oddolnych działaniach społeczeństwa przeciwko reżimom wojskowym w Chile i Argentynie oraz ważność płci w poparciu populistycznych rządów Juana Domingo Perona. Szczególną uwagę poświęca osobie Evy Perón, żony generała, która swoją postawą i działaniem akcentowała z jednej strony tradycyjne wartości przypisywane kobiecie (macierzyństwo, empatia, bliski związek z drugim człowiekiem), a z drugiej wskazywała na potrzebę zmian, takich jak na przykład włączenie kobiet do sfery polityki albo dostrzeżenie potrzeb najuboższych. Z kolei w latach 70. XX wieku w Chile i w Argentynie celem rządów wojskowych było od¬ politycznienie sfery prywatnej. Podkreślano więc takie wartości jak macierzyństwo czy podporządkowanie się kobiet dobru ich dzieci. Jednakże represje państwa dosię¬ gły nie tylko działaczy politycznych, ale i zwykłych ludzi i ich rodziny. Matki z Pla­ cu Majowego w Argentynie czy Stowarzyszenie Rodzin „Znikniętych" Więźniów w Chile działały oddolnie, poprzez niesformalizowane metody oporu, na przykład strajki głodowe i organizowanie pomocy najbiedniejszym. Opierając się na wartoś¬ ciach promowanych, a jednocześnie niszczonych przez państwo, kobiety wysuwały żądania prywatne — między innymi domagały się ujawnienia miejsc przebywania „znikniętych" z ich rodzin. Ich działania miały jednak wymiar ogólniejszy — Matki z Placu Majowego podkreślały odrzucenie przemocy i wskazywały na swoją tożsa¬ mość jako matek (ich symbolem była biała chustka wiązana na głowie). Dwa teksty dotyczą sytuacji w Polsce. Frances Pine, która od lat 70. X X wieku prowadziła badania na Podhalu, analizuje współczesne góralskie wesele w kontek¬ ście przemian ustrojowych po 1989 roku i w związku ze stosunkiem górali podhalań¬ skich do państwa i organizacji pracy. W czasach socjalizmu, rytuały związane z do¬ mem i rodziną były rozbudowane, co stanowiło swego rodzaju opór wobec systemu. Obecnie dawne domowe rytuały uzewnętrzniły się (wesele w domu kultury, korzy¬ stanie z usług profesjonalnych kelnerów). Przed rokiem 1989 negatywnie postrzega¬ na praca wykonywana poza domem stała w opozycji do „roboty" w domu i dla domu (istotnym elementem był nielegalny i półlegalny drobny handel). Po 1989 roku, gdy to, co należało do szarej strefy, można było zalegalizować, praca wykonywana poza domem stała się bardziej widoczna, a sfery pracy i rodziny wyraźniej się od siebie oddzieliły. Dom jednak, pisze Pine, pozostaje centrum kultury góralskiej. „Rytuały związane z domem, które publicznie ukazują relacje pomiędzy płcią kulturową oraz pracą a ziemią i które metaforycznie podkreślają jego centralną, kulturową i ekono- �362 Rezenzje i noty recenzyjne miczną pozycję, jako sprzeciwiające się państwu, umiejscawiane są „na zewnątrz" i tym samym przyczyniają się do redeinicji miejscowych tożsamości i przesunięcia ich w stronę konsumpcji i utowarowienia" (s. 88). I o ile wcześniej najstarsze poko¬ lenia przekazywały wiedzę i umiejętności, o tyle teraz status ekonomiczny i symbo¬ liczny domu reprezentują ludzie młodzi, obeznani z kulturą konsumpcji. Gender jest tu kluczem w wyborze praktyk, symboli i wartości. Thomas Chivens, wskazując na zależności pomiędzy koncepcją płci a państwem, analizuje wymianę modeli interwencji policji i wiedzy eksperckiej dotyczącej prze¬ mocy domowej względem kobiet pomiędzy Stanami Zjednoczonymi a Polską (pro¬ wadził badania w Warszawie w latach 2000-2001). Płeć, która z punktu widzenia policyjnych interwencji jest kategorią istotną, powinna być rozpatrywana na wielu poziomach. „Jest ona — pisze Chivens — (...) w coraz większym stopniu kategorią używaną przez przedstawicieli państwa (state actors) reformujących rządowe sposo¬ by interwencji, mające na celu naprawę moralności obywatelskiej, a zarazem zdolne do wytwarzania kapitalistycznych i demokratycznych form życia. Także przemoc domo¬ wa nie jest uniwersalnym faktem, które poddaje się odkryciu, a następnie analizie ( . ) . Jest ona zaś zjawiskiem kulturowym, a zatem deiniowanym w sposób utrwalony przez historię, materialnym i względnym (contingent)" (s. 185). Artykuł T. Chivensa został napisany specjalnie do tomu Gender. Perspektywa antropologiczna. W części III — „Gender w świecie postkolonialnym" na szczególną uwagę zasłu­ guje artykuł irańskiej antropolożki Homy Hoodfar, Zasłona w ich umysłach i na na­ szych głowach: muzułmanki i praktyki zasłaniania. Rozważania Hoodfar wpisują się w dyskusję na temat Orientu i orientalizmu jako konstruktu wykreowanego przede wszystkim przez kulturę Zachodu oraz wskazują na stałe zagrożenie naszym głów¬ nym „grzechem" — etnocentryzmem. Zasłanianie ciała przez muzułmanki autorka analizuje na trzech poziomach: 1) jak zasłona odbierana jest przez przedstawicieli świata Zachodu, a mianowicie jako symbol zacofania, islamskiego fanatyzmu i uci¬ sku kobiet; 2) jak była oraz jak jest postrzegana przez same muzułmanki w Iranie (tu istotna jest historyczna analiza pokazująca, że po pierwsze, zasłona pojawiła się na Bliskim Wschodzie na długo przed islamizacją, po drugie, na początku była oznaką prestiżu i wysokiej pozycji społecznej, a po trzecie — przymusowy zakaz zasłania¬ nia się spowodował nie wyzwolenie, ale marginalizację kobiet, gdyż nie chciały one pojawiać się poza domem „nago") i 3) jakie są konsekwencje noszenia zasłon przez kobiety niepochodzące z Bliskiego Wschodu — okazuje się, że nie jest istotna sama zasłona, ale to, kto j ą nosi. Noszące zasłony Kanadyjki-muzułmanki — pisze Hoodfar — będą postrzegane jako podążające za modą, natomiast kobiety z Bliskiego Wschodu — jako zacofane fanatyczki. U tych drugich jednak zasłanianie się jest w pełni świadome i co więcej, uważają one, że właśnie noszenie zasłony umożliwia im wyjazd na Zachód na studia. Odwołując się do islamu, dowodzą, że religia ta daje równe prawa dziewczętom i chłopcom. Z drugiej strony, okazują przywiązanie do tradycyjnych wartości, dzięki czemu nie zrażają do siebie rodziców i własnej spo¬ łeczności. Redaktorki tomu piszą we wstępie, że książka zrodziła się podczas prowadzonych przez nie zajęć z antropologicznej refleksji nad płcią w kulturze. Dlatego też wybór �Rezenzje i noty recenzyjne 363 tekstów był podyktowany przede wszystkim celem dydaktycznym. Wiele z tych teks¬ tów jest trudno dostępnych w oryginale, a ponadto znajomość języka angielskiego nie jest jeszcze wśród polskich studentów czy naukowców zadowalająca. Dlatego też istotną, aczkolwiek dość skromną częścią książki jest angielsko-polski słowniczek terminów z zakresu antropologii płci i seksualności. Terminologia antropologiczna w języku polskim jest chaotyczna i nieprecyzyjna, wiele angielskich wyrazów jest niejednoznacznych. W związku z tym niejednokrotnie trudno jest znaleźć ich dobry ekwiwalent. Tym bardziej na uwagę zasługuje fakt, że przekłady w książce Gender. Perspektywa antropologiczna zostały napisane bardzo starannym językiem. Książka powinna zainteresować nie tylko studentów czy wykładowców, ale każ¬ dego przedstawiciela nauk humanistycznych czy społecznych, ponieważ, jak się wydaje, nie można już dziś rozumieć klasycznych antropologicznych kategorii, jak pokrewieństwo, rodzina czy podział pracy, ale także innych, jak postkolonializm czy globalizacja, bez odwołania się do analiz prowadzonych z punktu widzenia gender studies. Karolina Bielenin Nationale Wahrnehmungen und ihre Stereotypisierung. Beiträge zur Histo­ rischen Stereotypenforschung, red. Hans H. H a h n , Elena M a n n o v ä , Peter Lang Europäischer Verlag der Wissenschaften, Frankfurt am Main 2007, ss. 535. Wielu ludzi żyjących w Europie Środkowej i Wschodniej jest przeświadczonych, iż w zachodniej części kontynentu nikt się nimi nie interesuje. Można by rzec, że jest to swoisty stereotyp czy autostereotyp Europejczyków zapoznanych, może gorszych, pewnie niezrozumiałych. Ale -wydano niedawno we Frankfurcie nad Menem, czyli na Zachodzie, książkę złożoną z prac dotyczących Europy Środkowej, w dodatku stano¬ wiącą dziewiąty już tom w serii Mitteleuropa-Osteuropa. Oldenburger Beiträge zur Kultur und Geschichte Ostmitteleuropas. Świadczy ona o niejakim zainteresowaniu nie-zachodnim obszarem Europy. Nationale Wahrnehmungen und ihre Stereotypisierung jest tomem, w którym spotykają się teksty uczonych z dwóch krajów Europy Środkowej: Słowacji i Niemiec. Zredagowali go Niemiec i Słowaczka: Hans Hen­ ning Hahn i Elena Mannovä. Nie znaczy to bynajmniej, że w książce można przeczy¬ tać tylko o Niemcach i Słowakach, autorzy nie zapominają bowiem, iż Mitteleuropa złożona jest także z innych nacji. Prace zamieszczone w tym tomie poświęcone są przede wszystkim stereotypom rozpowszechnionym wśród narodów środkowoeuropejskich, zawierają opinie na te¬ mat własnego narodu oraz sąsiednich. Zgromadzone tu przykłady — bardzo liczne, choć przecież nie wyczerpujące — pozwalają uświadomić sobie rozmaitość sposo¬ bów rozumienia siebie wobec innych oraz innych wobec siebie. Na początku tomu, poza wstępem, znajdują się rozważania metodologiczne, za¬ warte w dwóch tekstach: Hansa Henninga Hahna i Lubora Kralika. Chociaż autor �364 Rezenzje i noty recenzyjne pierwszego z nich wysuwa dwanaście tez historycznych badań nad stereotypem, ża­ den z nich nie usiłuje wprowadzać dyrektyw obowiązujących pozostałych autorów tomu. Obydwaj próbują raczej dać ogólne wprowadzenie do poruszanych dalej te­ matów. W następnej części mówi się o rozmaitych stereotypach związanych z życiem codziennym. Elena Mannová interesuje się treściami zawartymi w nazwach potraw w słowackich książkach kucharskich, wydawanych w ciągu XX wieku. Drobny ma­ teriał językowy wykorzystuje też Olga Danglová, która analizuje inskrypcje na ma­ katkach, wieszanych w krajach Europy Środkowej (także w Polsce), stanowiących wyraz mieszczańskich idei. Gabriela Dudeková zastanawia się, kto na tym obszarze w XIX i na początku X X wieku uchodził za ubogiego, kto zaś zasługiwał na mia­ no dobroczyńcy. Z kolei Heike Müns snuje nader błyskotliwe rozważania na temat stereotypów muzycznych, przejawiających się w pieśniach. Ostatni tekst tej części, Dany Borutovej, dotyczy dziewiętnasto- i dwudziestowiecznej architektury krajów środkowoeuropejskich, w której, jak na przykład w witkiewiczowskich willach, pró¬ bowano zawrzeć pewne treści narodowe. Kolejna część tomu to dwa artykuły o przedstawieniach Żydów, pojawiających się w dość specyficznych tekstach. Birgit Bruns pisze mianowicie o stereotypie Żydów w osiemnastowiecznych encyklopediach. Tobias Weger zajmuje się żydowskim Kra¬ kowem i żydowską Pragą w niemieckojęzycznych przewodnikach turystycznych. Stereotypizacji ulegają, jak wiadomo, także procesy historyczne. Tym problemem zajmują się autorzy następnej partii omawianej książki. Jens Breder porównuje kon¬ strukcje Wschodu i Zachodu w pracach niemieckiego historyka Ernsta Kornemanna (1868-1946) i historyka sowieckiego Vladimira Sereeva (1883-1941). Stephan Scholz zastanawia się nad rolą legendy apostoła Niemiec, św. Bonifacego, w dziewiętnasto­ wiecznej ideologii narodowej. Rudolf Holbach pisze zaś o stereotypach zawartych w tekstach dotyczących dziejów Hanzy, a Rainer Grübel analizuje obraz Niemiec przedstawiony w pismach Vasilija Rozanova. Trzy teksty składają się na następną część książki. Ich autorzy zajmują się kwe¬ stiami politycznymi z niedawnych dziejów środkowoeuropejskich. Tekst Katariny Popelkovej nawiązuje do faktu rozpadu Czechosłowacji na Czechy i Słowację, co wiązało się z problemem wytyczenia granic między nowymi państwami, zamieszka¬ łymi przez narody o podobnej wszakże kulturze. Eva Hahn poświęciła swój artykuł stereotypowi Europy Wschodniej w okresie zimnej wojny. Do tego tekstu zdaje się nawiązywać artykuł Hansa Henninga Hahna o lansowanym stereotypie wroga, o Ame¬ rykanach i nazistach w zimnowojennej propagandzie państw komunistycznych. I wreszcie, ostatnia partia książki dotyczy stereotypów Niemców i Słowaków. Eva Krekovicová pisze w swoim artykule o autostereotypie Słowaków i jego wyko­ rzystywaniu, zwłaszcza w działalności politycznej. W drugim tekście, Duśan Śkvarny podejmuje karkołomną niekiedy próbę wyjaśnienia genezy pewnych stereotypów funkcjonujących w słowackiej kulturze. Natomiast Magdalena Paríková mówi o tym, jak postrzegają się wzajemnie Niemcy i Słowacy, a wymieniany już poprzednio Hans Henning Hahn dzieli się swoimi spostrzeżeniami na temat Słowaków w litera¬ turze niemieckiego obszaru językowego. �Rezenzje i noty recenzyjne 365 Tak prezentuje się ów słowacko-niemiecki tom o Europie Środkowej. Można by się zastanawiać, czy wszystkie połacie Europy Środkowej są tutaj ukazane pro­ porcjonalnie. Aczkolwiek nie ma to znaczenia, gdyż książka ta nie jest monografią, a zbiorem artykułów przyczynkarskich. Zresztą, tych przyczynków jest tu aż dwa¬ dzieścia, toteż chyba nie odczuwa się niedosytu. Niewątpliwie na uznanie zasługuje problematyka tej zbiorowej pracy. Zajmowa¬ nie się stereotypami nastręcza częstokroć sporych trudności; ot, chociażby w toku badań można stać się niechcący rozsadnikiem stereotypów. Badania nad stereotypa¬ mi mogą jednak przyczynić się również do ich przezwyciężenia. A są przecież takie, które krzywdzą, utrudniają życie. Dlatego, mimo ewidentnych przeszkód, na pewno warto podejmować studia nad tą dziedziną. W przypadku niemieckich i słowackich autorów omawianego tomu dało to dobre rezultaty. Grzegorz Pełczyński Guglielmo V e r d i r a m e , Barbara H a r r e l l - B o n d , Rights in Exile. Janus¬ -FacedHumanitarianism, Berghahn Books, New York, Oxford, 2005, ss. 385. Studia nad uchodźstwem rozwijają się intensywnie od początku lat 80. ubiegłego wieku. W ich ramach bada się zarówno uchodźców, jak i tych, którzy uchodźcom pomagają. W roku 1986 ukazała się pierwsza antropologiczna praca poświęcona kry­ tyce działalności Wysokiego Komisarza Narodów Zjednoczonych ds. Uchodźców (dalej UNHCR) — Imposing Aid: Emergency Assistance to Refugees, napisana przez Barbarę Harrell-Bond (1986). Dziewiętnaście lat później ta sama autorka, we współ­ pracy z Guglielmo Verdirame, napisała Rights in Exile, będące udokumentowaniem błędów i nadużyć popełnianych przez UNHCR, organizacje pozarządowe i rządy wobec uchodźców przebywających na terytorium Kenii i Ugandy. Jest to swoiste zderzenie się teorii z praktyką. Po jednej stronie mamy międzynarodowe prawa czło¬ wieka i prawa uchodźców, a po drugiej rzeczywistość, z którą zetknęli się bada¬ cze w ciągu trwających 4 lata systematycznych badań terenowych. Zatem nie jest to książka łatwa ani przyjemna. Stanowi krytykę ludzi, których uważa się za „tych dobrych", „tych szlachetnych", którzy pomagają „tamtym, biednym ludziom". Auto¬ rzy nie tyle podważają jednak sens pomocy, ale raczej odsłaniają mniej znaną twarz humanitaryzmu na świecie. Barbara Harrell-Bond jest antropologiem, założycielką pierwszego Refugee Stu­ dies Centre, powstałego w latach 80. w Oxfordzie. Wykładała także na uniwersyte­ tach w Makerere i w Kairze. Zajmuje się głównie tematyką związaną z uchodźstwem i pomocą humanitarną. Jej wspomniana wyżej książka z roku 1986 otwarła całkowi¬ cie nowe pole badawcze. Rights in Exile odbiło się podobnym echem. Współautorem tej pracy jest Guglielmo Verdirame, wykładowca prawa międzynarodowego na Uni¬ wersytecie Cambridge. Jest on jednym z wiodących ekspertów w zakresie odpowie¬ dzialności i wiarygodności ONZ oraz prawa uchodźczego. �366 Rezenzje i noty recenzyjne Celem zarówno badań stanowiących podstawę tej pracy, jak i samej książki, jest — jak piszą autorzy — „przeanalizowanie tego, jak międzynarodowe prawa czło¬ wieka i prawo uchodźcze jest używane w praktyce. Innymi słowy, jak międzyna­ rodowa ochrona prawna przekłada się na codzienne życie uchodźców w Afryce Wschodniej" (s. 5). U podstaw tak sformułowanego celu legło przekonanie o tym, że prawa człowieka są uniwersalne, niezbywalne i ponadkulturowe. Powinny one, zdaniem autorów, być podstawowym wyznacznikiem standardów pomocy świadczo¬ nej uchodźcom, a ich przestrzeganie winno być głównym probierzem adekwatności świadczonej pomocy. Badania prowadzono w Kenii i Ugandzie. Nie jest to jednak praca porównawcza, ale raczej próba zbadania tego samego zjawiska w dwóch róż¬ nych kontekstach. We wstępie autorzy formułują pięć głównych tez swojej pracy. Po pierwsze, stwierdzają oni, iż model odseparowanego obozu dla uchodźców nie tylko nie zwiększa bezpieczeństwa osób tam mieszkających, ale tworzy przestrzeń sprzyja¬ jącą łamaniu praw człowieka. Obozy są strefą leżącą poza prawem, w której życie regulowane jest przez prawa narzucone przez organizacje humanitarne. Zamykanie ludzi w obozach dla uchodźców jest już samo w sobie pogwałceniem takich praw jak możliwość swobodnego przemieszczania się czy wybór miejsca zamieszkania. Po drugie, autorzy dowodzą, że najlepszym sposobem zagwarantowania uchodźcom podstawowych praw jest ich społeczna i ekonomiczna integracja ze społeczeństwem kraju goszczącego. Ukazują to na przykładzie uchodźców przybywających do Kenii przed rokiem 1991, którzy nie zostali zmuszeni do przebywania w obozie dla uchodź¬ ców i zamieszkali w miastach kenijskich. Po trzecie, dowodzą, iż UNHCR, będący główną organizacją sprawującą kontrolę nad uchodźcami w krajach goszczących, nie tylko nie respektuje podstawowych praw człowieka, ale jest odpowiedzialny za tych praw łamanie. UNHCR jest tutaj przedstawiony jako instytucja skostniała, zbiuro¬ kratyzowana i uwikłana w sieć powiązań z innymi organizacjami sponsorującymi, rządowymi i pozarządowymi. Jest on organizacją znajdującą się poza jakąkolwiek kontrolą. Po czwarte, rządy krajów goszczących niemal całkowicie przerzucają od¬ powiedzialność za uchodźców na UNHCR, mimo iż to one powinny formułować i wprowadzać w życie prawa dotyczące uchodźców. Po piąte, najważniejszym czyn¬ nikiem, przyczyniającym się do łamania praw uchodźców na wielu płaszczyznach, jest brak świadomości tego, jakie prawa uchodźcom przysługują. Ten brak wiedzy dotyczyć ma zarówno pracowników humanitarnych, jak i samych uchodźców. Dalsza część książki stanowi szczegółowe omówienie relacji między UNHCR, uchodźcami, organizacjami pozarządowymi i rządami tych krajów. W rozdziale pierwszym zarysowany został prawny i polityczny kontekst przyjmowania uchodź¬ ców w Kenii i Ugandzie. Podkreślone zostało też ogromne znaczenie UNHCR, któ¬ ry jest głównym wykonawcą polityki wobec uchodźców, oraz swoista dysproporcja w rozkładzie sił między organizacjami międzynarodowymi i krajowymi. W kolejnych czterech rozdziałach przedstawione są następujące po sobie stadia stawania się i bycia uchodźcą. Wszystkie te rozdziały mają podobną strukturę. Najpierw dowiadujemy się, jakie są obowiązki UNHCR oraz danego rządu, poznajemy obowiązujące prawa i normy. Dalej stykamy się z całym zestawem przykładów, opisów konkretnych przy- �Rezenzje i noty recenzyjne 367 padków, w których dane prawa zostały złamane. Większość tych sytuacji to historie uchodźców, z którymi badacze zetknęli się w trakcie swoich badań. Nierzadko są one kontrastowane z wypowiedziami działaczy rządowych i pozarządowych. Najpierw więc autorzy omawiają nadużycia pojawiające się w momencie przyjazdu do kraju goszczącego, następnie — łamanie praw w momencie nadawania statusu uchodźcy, aby w końcu przejść do problemu przebywania uchodźcy w obozie dla uchodźców i znalezienia się pod pełną kontrolą i opieką UNHCR. W rozdziale czwartym omó¬ wione zostało łamanie praw politycznych i cywilnych, a w rozdziale piątym — praw społecznych, ekonomicznych i kulturowych. Fakty przedstawione w tych rozdzia¬ łach, zdaniem autorów, powinny mówić same za siebie. Z analizą zebranego mate¬ riału stykamy się dopiero w rozdziale szóstym, ostatnim. Przedstawiono głównych aktorów odpowiedzialnych pośrednio lub bezpośrednio za łamanie praw człowieka i praw uchodźcy w Kenii i Ugandzie. Są to przede wszystkim kraje goszczące, kraje finansujące i sponsorujące pomoc humanitarną, UNHCR i różnego rodzaju organi¬ zacje pozarządowe. Jako główną przyczynę łamania tych praw autorzy podają za¬ mknięcie w obozie dla uchodźców i postrzeganie zjawiska uchodźstwa jako czegoś tymczasowego. Pociąga to za sobą niechęć do integrowania uchodźców i traktowanie repatriacji jako najlepszego rozwiązania kwestii uchodźstwa. Skoro więc treść Rights in Exile jest już znana przynajmniej w zarysie, przejdę do oceny tej pracy. Niewątpliwie książka ta wpisuje się w ramy studiów nad uchodź¬ stwem, zarówno w ich aspekcie antropologicznym, jak i prawnym. Studia te niejako ze swej natury są interdyscyplinarne i stąd też wynika podejście prezentowane przez autorów. Po raz pierwszy połączono podejście prawne z antropologicznym w odnie¬ sieniu do łamania praw uchodźców przez organizacje humanitarne. Wcześniej za¬ zwyczaj pisano o skutkach przebywania w obozie dla uchodźców (np. Malkki, 1995), 0 relacjach między pracownikami UNHCR a uchodźcami (np. Loescher, 1993). Tutaj po raz pierwszy skupiono się na łamaniu konkretnych praw człowieka. Tezy Rights in Exile zostały zakreślone dokładnie we wstępie, natomiast w dal¬ szej części pracy podawane są konkretne dowody, mające je potwierdzać. Uważam, że cele te udało się autorom zrealizować. Zrobili to w sposób bardzo systematyczny 1 rzetelny. Najpierw przedstawiają kontekst polityczny i prawny (bo bez konkretnych regulacji prawnych i politycznych uchodźstwo nie byłoby tym, czym jest), pokazują pewną idealną sytuację opartą na deklaracjach i przepisach, która następnie staje się punktem odniesienia w prezentowaniu diametralnie od niej różnej rzeczywistości. Przedstawione liczne dowody są logicznie uporządkowane. Na przykład w rozdziale czwartym i piątym autorzy dzielą wszystkie prawa przysługujące ludziom na pewne grupy: prawa polityczne, cywilne, kulturowe, ekonomiczne i społeczne. Następnie w każdej z tej kategorii wyróżniają prawa bardziej specyficzne, np. prawo do życia, do niebycia dyskryminowanym itp., aby ostatecznie podać przykłady łamania tych konkretnych praw przez konkretne organizacje. Przykłady, którymi autorzy się posługują, są analizowane dogłębnie i przy jed¬ noczesnym wzięciu pod uwagę różnych ich aspektów. W rozdziale czwartym, kiedy poruszony został problem dyskryminacji ze względu na płeć, zwrócono uwagę nie tylko na kontekst prawny tego zagadnienia, ale też kulturowy i społeczny. Autorzy �368 Rezenzje i noty recenzyjne dostrzegają to, że sytuacja uchodźcza jest tak samo trudna dla obu płci, że powoduje istotne zmiany społeczne. Moim zdaniem, ta całościowość i kompleksowość, a także zauważanie różnych niuansów danej sytuacji, jest bardzo ważną cechą tej pracy. Kolejnym, bardzo istotnym elementem jest ujęcie UNHCR, organizacji pozarządo­ wych, rządów krajów goszczących i organizacji finansujących pomoc humanitarnąjako aktorów, z których każdy odgrywa rolę w łamaniu praw człowieka w tym konkretnym kontekście. Mimo iż główne oskarżenie pada na UNHCR, to oczywiste jest, że cała sytuacja (z zamknięciem ludzi w obozach na czele) powoduje taki, a nie inny sposób traktowania uchodźców. Powiedziałbym wręcz, że jest to swoiste odmitologizowanie pomocy świadczonej uchodźcom. Każdy aktor tego procederu realizuje w pierwszej kolejności swoje własne interesy, a nie interesy uchodźców. Co więcej, wszyscy oni są uwikłani politycznie i ideologicznie, i każdy ma swoje własne przekonania, uprawo¬ mocniające podejmowanie takich, a nie innych działań. Autorzy starają się przedsta¬ wić, w sposób daleki od uproszczeń, możliwie pełny obraz tej sytuacji. Mimo że jest to książka przede wszystkim krytyczna, to w zakończeniu pojawia się próba podania sposobu rozwiązania sytuacji. Zdaniem autorów, o wiele lepszym rozwiązaniem niż zamykanie w obozie, byłoby podjęcie próby integracji uchodźców ze społeczeństwami krajów goszczących. Choć rozwiązanie to wydaje się trudne do osiągnięcia, to jednak nadaje pewien sens całej tej krytyce. Pokazuje, że istnieje wyj¬ ście i nie zostawia czytelnika z poczuciem beznadziejności opisywanej sytuacji. Niezależnie od atutów tej pozycji, dwa zagadnienia budzą moje szczególne wątpli¬ wości. Dotyczą one metodologii zbierania danych oraz terminologii użytej w pracy. We wstępie autorzy stwierdzają, że jednym z podejść badawczych przez nich wy¬ korzystanych jest tzw. advocacy approach, w którym badacz stara się równocześnie pomóc osobom badanym. W tym przypadku dotyczyło to porad prawnych, uświada¬ miania uchodźców na temat praw im przysługujących. O ile trudno jest to podejście krytykować, to rodzi się pytanie, czy nie przyczyniło się to do swoistej jednostronno¬ ści tej pracy. Większość zebranych materiałów (choć nie wszystkie) pochodzi z wy¬ wiadów z uchodźcami. Pojawia się tutaj ogromna dysproporcja; głos został odebrany UNHCR i organizacjom pozarządowym. Odnosi się wrażenie, że te organizacje są bezosobowe, a jedynym celem ich istnienia jest gnębienie uchodźców. Jeżeli do tego dodamy założenie badaczy, iż fakty mówią same za siebie, to negatywny obraz jest już gotowy. Czy jest to jednak obraz pełny? Pominięto tu niemal całkowicie pozy¬ tywne aspekty istnienia takiej organizacji jak UNHCR. Drugi zarzut dotyczy terminów używanych w pracy. Uchodźca, UNHCR, pomoc humanitarna — te terminy i określenia pojawiają się niemal na każdej stronie. I mimo że jest powiedziane, jakie dokumenty sprawiają, że Kenia i Uganda przyjmują uchodź¬ ców, to już samo słowo uchodźca wydaje się tutaj niedookreślone. Nie pojawia się ani jedna, konkretna definicja uchodźcy. Książka dotyczy pomocy humanitarnej, ale nie definiuje, czym ta pomoc jest. Omawiany jest UNHCR, ale brakuje szerzej zaryso­ wanego podłoża politycznego czy ideologicznego tej organizacji. Te niedociągnięcia mogą, moim zdaniem, utrudnić zrozumienie treści osobom niezwiązanym z tematem. Czym więc jest Rights in Exile — uczciwą i rzetelną oceną działalności UNHCR czy też systematycznym i jednostronnym zbiorem oskarżeń pod jego adresem? Pew- �Rezenzje i noty recenzyjne 369 ne jest to, iż autorzy partycypują w konkretnej ideologii i wizji świata, u której pod¬ staw leżą prawa człowieka. Zatem trudno jest nie stanąć po stronie tych, których prawa są łamane. Niemniej wnioski autorów są poparte konkretnymi materiałami empirycznymi — rezultatami długotrwałych badań, wywiadów i przebywania wśród uchodźców. Jest to pierwsza tego typu praca, zatem trudno ocenić, czy, a jeśli tak, to na ile, ten obraz jest stronniczy. Moim zdaniem, przy podanych przez autorów dowo¬ dach, tezy tej pracy jak najbardziej się bronią. Ważne jest pokazanie całościowego obrazu pomocy humanitarnej, gdzie UNHCR wpływa na rządy i organizacje pozarządowe, ale z kolei na UNHCR wpływają or¬ ganizacje sponsorujące. Zwrócenie uwagi na relacje sił, rywalizację o władzę nad uchodźcami oraz realizację własnych interesów, jest w moim uznaniu najważniej¬ szym atutem tej pozycji. Sprawia to, że jest ona ważnym głosem w dyskusji na temat zasadności pomocy humanitarnej i tego, jak j ą świadczyć, żeby nie szkodzić. Trudno jest się zajmować uchodźstwem bez zrozumienia, jakim skomplikowanym jest ono zjawiskiem. Daniel Pluta BIBLIOGRAFIA Harrell-Bond B.E. 1986 Imposing Aid: Emergency Assistance to Refugees, Oxford University Press, Oxford. Malkki L.H. 1995 Purity and Exile. Violence, Memory, and National Cosmology Among Hutu Refugees in Tanzania, The University of Chicago Press, Chicago. Loescher G. 1993 Beyond Charity: International Cooperation and the Global Refugee Crisis, Oxford University Press, New York, Oxford. Gretchen E. S c h a f f t , Od rasizmu do ludobójstwa. Antropologia w Trzeciej Rzeszy, przeł. T. Bałuk-Ulewiczowa, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskie­ go, Kraków 2006, s. 272. Udział środowiska naukowego w formułowaniu, popularyzacji oraz realizacji projektów ludobójczych dopiero na przestrzeni ostatnich dwóch dekad stał się przed¬ miotem rzetelnych, źródłowo satysfakcjonujących badań . Pomimo upowszechnio­ nego w powojennej, zachodnioeuropejskiej publicystyce poglądu o „banalnym" — w sensie zaplecza społecznego i psychologicznych mechanizmów — charakterze 1 1 Skalę upowszechnienia w zachodnioniemieckiej historiografii i naukach społecznych perspekty­ wy krytycznej pod adresem „demonicznej" wizji nazizmu prezentuje między innymi zbiór tekstów pod redakcją H. Orłowskiego, 2000. �370 Rezenzje i noty recenzyjne nazistowskiej praktyki społeczno-politycznej, a zwłaszcza „normalności" codzienne¬ go, powojennego funkcjonowania wiernych, lecz szeregowych wykonawców osta¬ tecznego rozwiązania, wizerunku niemieckiego środowiska naukowego przez całe dziesięciolecia strzegła specyficzna konstrukcja myślowa, będąca użyteczną kom¬ pilacją trzech wariantów postawy obronnej. Składała się na nią sugestia rzekomej niewiedzy akademików co do zakresu pragmatycznego zastosowania teoretycznych rozważań i praktycznych dokonań nauki niemieckiej, wyrażane przekonanie o maso¬ wym stosowaniu przymusu i innych form presji pod adresem naukowców, oraz eks¬ ploatacja strategii, będącej twórczą adaptacją „demonicznej" interpretacji fenomenu nazizmu. Ta ostatnia rzeczywistego sprawstwa zbrodni upatrywała w wąskiej grupie urzędników, bezpośrednio po wojnie katarktycznie osądzonych i skazanych, których interesowny cynizm, dezorientacja aksjologiczna lub zwykła naiwność uczyniła zdolnymi do udziału w politycznym przedsięwzięciu propagowanym, a później rea¬ lizowanym przez Hitlera, postać w swej demoniczności niereprezentatywną, stawia¬ ną poza przyjętą na Zachodzie moralnością. Słowem — nauka Trzeciej Rzeszy wraz z dziedzictwem wcześniejszych teorii nie była w swej istocie przyczyną czy współprzyczyną wojennej hekatomby ani tym bardziej — konkretnych działań o charakte¬ rze ludobójczym. Choć gwałtowna, na ogół bezrefleksyjna, konwersja „zwolenników polityki Fuhrera" na jej „byłych zwolenników" stanowiła w powojennej niemieckiej rzeczywistości zjawisko powszechne, na różne sposoby obecne po obydwu stronach Łaby, to jednak wyłącznie środowisko akademickie zachowało — we własnej ocenie — moralne prawo do głoszenia kategorycznych sądów moralnych. Gretchen Schafft w książce zatytułowanej Od rasizmu do ludobójstwa. Antro­ pologia w Trzeciej Rzeszy (From Racism to Genocide. Anthropology in the Third Reich) obrała za przedmiot rozważań skalę oraz charakter uczestnictwa środowisk antropologicznych w działaniach bezpośrednio lub pośrednio ludobójczych. Sam tytuł rozprawy może potencjalnego czytelnika nieco zdezorientować, z dwóch po¬ wodów. Po pierwsze, zrealizowaną ambicją autorki było przedstawienie kontekstu naukowego w perspektywie przekraczającej krótki skądinąd okres istnienia Trzeciej Rzeszy. Przeprowadzona została prezentacja ewolucji zaplecza ideowo-badawczego rasizmu, począwszy od bezpośrednio inspirowanych darwinizmem XIX-wiecznych teorii, a skończywszy na współczesnej dyskusji na temat analitycznej użyteczności czy wręcz zasadności stosowania pojęcia rasy. Ponadto, przystępujący do lektury odbiorca, utożsamiający się w pierwszym rzędzie z dorobkiem etnografii czy etno¬ logii, może początkowo poczuć się uprawnionym do formułowania ocen zewnętrz¬ nych, będących przywilejem postronnego obserwatora — wszak pojęcia związane z atrybutami rasy, markerami poszczególnych ras, zagadnieniami dziedziczenia czy szczegółowe postulaty dotyczące praktycznego zastosowania eugeniki, to spe¬ cjalność antropologii fizycznej, dyscypliny naukowej badającej człowieczeństwo w perspektywie raczej równoległej niż tożsamej z przyjętą w etnologii/antropologii kulturowej. Byłby to jednak komfort przedwczesny i bezzasadny; autorka — istot¬ nie — koncentruje się na opisie procedur poznawczych przynależnych raczej biolo¬ gicznej perspektywie opisu człowieka, jednak podkreśla przy tym interdyscyplinarny sposób uprawiania antropologii przed I I wojną światową, czego świadectwem było �Rezenzje i noty recenzyjne 371 między innymi powszechne w nauce tego okresu (zwłaszcza w krajach niemieckoję¬ zycznych) synonimiczne traktowanie pojęć tak dalece obecnie odmiennych znacze¬ niowo, jak „kultura" i „rasa" czy „dziedziczenie" i „enkulturacja". Terminologiczne dyfuzje sprzyjały identyfikacji tych dziedzin nauki, tak na poziomie paradygmatu, jak instytucjonalnej przynależności. „Mimo, że wielu antropologów określa antro­ pologię mianem historii naturalnej ludzkości — zauważa Schafft — etnologię zaś «historią kultury ludzkości», to w połowie lat 20. kwestionowano nawet to rozróż­ nienie. Scheid definiuje etnologię jako «naukę o wpływie rasy na kulturę», natomiast antropologię jako «naukę o wpływie kultury na rasę»". (s. 47). Wskutek powszech¬ nego utożsamiania tych nauk, zwłaszcza na gruncie użyteczności w konstruowaniu teorii rasowych, nie mogą dziwić powstałe w tym czasie instytuty i komitety, łączące — dla pożytku wspólnej sprawy — sekcje antropologiczne, genetyczne, etnologiczne, ludoznawcze oraz eugeniczne. Jednak cel powzięty przez autorkę znacznie wykracza poza demaskatorskie rozstrzygnięcia dotyczące skali współuczestnictwa poszczególnych dziedzin nauki w procesie, który ostatecznie doprowadził do zorganizowanego ludobójstwa. Ponad spekulacje tego rodzaju Schafft stawia kwestie związane z etycznymi aspektami pra¬ cy naukowej. Próbuje ustalić, jakiego rodzaju motywy skłoniły szanowanych w prze¬ szłości przedstawicieli nauki do postrzegania rzesz ludzkich — zwykle więźniów obozowych lub mieszkańców gett — wyłącznie w perspektywie „materiału ludz¬ kiego", który mógł być „interesujący" lub „bezwartościowy", głównie w znacze¬ niu: potwierdzający ideowe założenia nazizmu, bądź z tego punktu widzenia zbędny, a nawet wstydliwy . Problem powyższy w decydującym stopniu organizuje strukturę publikacji oraz wyznacza strategię zastosowanej argumentacji. Publikacja składa się z dziewięciu rozdziałów oraz epilogu, jednak w zakresie poruszanej tematyki wskazać można cztery powiązane treściowo bloki problemowe. Pierwszy, to szczegółowy opis praktyk badawczych przeprowadzanych na terenie Małopolski, ze szczególnym uwzględnieniem tarnowskiego getta. Autorka najsilniej eksponuje tutaj przedmiotowy stosunek badaczy do badanych. Zabiegiem perswazyj¬ nie udanym jest zastosowany w tym miejscu tryb sprawozdawczy, raczej stroniący od głębokich i uogólnionych ocen moralnych. Czytelnik ma najpewniej odnieść wra¬ żenie aberracji etycznej i korporacyjnego wyłomu konkretnych badaczy-antropologów. Kolejne części konsekwentnie obalają wstępne czytelnicze wnioski. W dalszym toku rozważań autorka koncentruje się na genezie ideologii rasizmu oraz metodach jej adaptacji dla celów polityki nazistowskiej, terenowych i gabinetowych dylema¬ tach dotyczących usytuowania konkretnych ras i „pod-ras" na skali odległości od germańskiego ideału, korzyści odnoszonych przez naukę (głównie medycynę) i prze¬ mysł z faktu dysponowania rzeszami niewolników, a także technicznych i społecz¬ nych niuansach związanych z eksterminacją jednostek słabych, którą — w duchu eugenicznej bezwzględności — stosowano także wobec upośledzonych przedstawi2 2 Na przykład, za kłopotliwe uznawano dane pozyskane w toku badań przeprowadzonych w get­ tach, które obalały pogląd o istnieniu ściśle określonego i łatwo „mierzalnego" żydowskiego typu an­ tropometrycznego. �372 Rezenzje i noty recenzyjne cieli Übermenschen. Rozważania podsumowane zostały refleksją dotyczącą nauko¬ wej zasadności wykorzystywania pojęcia rasy oraz postulatami w zakresie etycznego wymiaru prowadzenia badań w ogóle, a antropologicznych w szczególności. Niewątpliwą zaletą książki jest rzetelna analiza źródeł, na które składa się zarów­ no opublikowana wcześniej literatura przedmiotu, jak i — nade wszystko — liczne dokumenty urzędowe, raporty i analizy z prowadzonych badań antropologicznych, korespondencja prywatna i oficjalna badaczy oraz korespondencja prowadzona między instytucjami. Logika wywodu imponuje żelazną konsekwencją i przejrzy¬ stością, a zastosowany w pierwszej części zabieg indywidualizujący problematykę nieetycznych, często przy tym dyletanckich badań, metodą kontrastu wzmacnia wy¬ mowę dalszego toku rozważań, w którym zaprezentowano powszechność praktyk prezentowanych wcześniej w trybie „studium przypadku". Pewne zastrzeżenia może budzić celowość podręcznikowego wykładu, dotyczącego genezy zdobycia władzy przez Hitlera. Należy uznać, że w zamyśle autorki odbiorcą tych oczywistych dla Europejczyków faktów i spostrzeżeń miał być amerykański czytelnik, posiadający skromniejsze rozeznanie w polityczno-społecznych realiach Niemiec lat 20. i 30. ubiegłego wieku. Wnioski dotyczące wiodącego problemu publikacji można zreferować w oparciu o relacje między nauką a władzą, które, według autorki, przybierają postać wielo¬ krotnej zależności. Dziewiętnastowieczna nauka, pozostająca pod silnym wpływem idei determinizmu, widziała siebie w roli jedynego wyraziciela Prawdy, koła zama¬ chowego Postępu, stając niejako poza etyczną oceną i dysponując względnie skrom¬ nym arsenałem narzędzi autokrytyki. Ówczesna nauka, wbrew własnym intencjom, częstokroć przysługuje się uwznioślaniu potocznych sądów, innym razem sama sta¬ jąc się przedmiotem nieporozumień i uproszczeń. Część ustaleń z zakresu antropolo¬ gii biologicznej i nauk pokrewnych — ze swej istoty dyskusyjna i w wąskim gronie specjalistów dyskutowana — staje się elementem wiedzy pospolitej, wolnej od epistemologicznych dylematów. W tej zbanalizowanej wersji stanowi naturalną nadbu¬ dowę władzy politycznej. Popularność sądów o charakterze rasistowskim bierze się przede wszystkim z ich zdolności do precyzyjnego wskazywania i napiętnowania takich sprawców traum społecznych, którzy pozostają poza grupą dominującą (wska¬ zującą). W przypadku Niemiec, w okresie następującym po I wojnie światowej, grunt dla nazizmu wyznaczała urażona po Wielkiej Wojnie duma narodowa, odczuwalny kryzys ekonomiczny oraz wczesna faza procesów, które doprowadziły do powstania współczesnego „społeczeństwa ryzyka". Polityczny ośrodek, respektujący potrzebę eksterytoriacji społecznych i jednostkowych problemów grupy dominującej, porząd¬ kujący zarazem rzeczywistość według zasad natury, zaświadczanych autorytetem nauki, mógł w tych warunkach dziejowych oczekiwać sukcesu. W momencie dojścia do władzy ideologii nazizmu, która najlepiej koiła społeczne niepokoje, dorobek na¬ ukowy przestał być punktem wyjścia, stając się populistycznym alibi dla utrzymy¬ wania władzy oraz akceptacji metod jej sprawowania. Wcześniejsi ideowi „nowinkarze", w drugim pokoleniu stali się filarami systemu, w którym aspekt poznawczy miał znaczenie służebne wobec legitymistycznego potencjału empirycznych usta¬ leń. Nauki pozostające w kręgu antropologii fizycznej z przyczyn ideowych stanęły �Rezenzje i noty recenzyjne 373 w awangardzie konserwowania (i konsekrowania) społecznie użytecznych przeko¬ nań. Współcześnie trudno rozstrzygnąć — sama autorka nie podejmuje się tego za¬ dania — w jakim stopniu udział poszczególnych badaczy w działaniach legitymizu¬ jących ideologię nazizmu, a przy tym rozwiązujących doraźne kwestie społeczne, był skutkiem rzeczywistych przekonań naukowych, a w jakim rezultatem potrzeby prestiżu, postawy konformizmu, naiwności czy strachu. Jednak Schafft wielokrotnie podkreśla, że badacze musieli być świadomi konsekwencji podejmowanych dzia¬ łań, a także dysponować mechanizmami racjonalizującymi praktyczne konsekwen¬ cje działań oraz badawczą nierzetelność. Autorka zgodziłaby się zapewne z opinią Z. Baumana, stwierdzającego, iż: „holocaust pojawił się i był realizowany w naszej nowoczesnej, racjonalistycznej społeczności, na wysokim szczeblu rozwoju naszej cy¬ wilizacji, u szczytu dokonań ludzkiej kultury" (Bauman, 1992, s. 13). Omawianej publikacji można wprawdzie zarzucić brak pogłębionej refleksji kul¬ turowej, na przykład co do kwestii, czy traumę związaną ze skutkami funkcjono¬ wania Trzeciej Rzeszy należy pielęgnować w szczególny sposób (ku przestrodze, ale w duchu poprawnościowym), czy też poddać swobodnym, naturalnym procesom „zapominania" odczuwalnych skutków, które w przeciągu kilku pokoleń postawią ją w rzędzie odległej przeszłości. Wówczas, być może — jak wiele przednowoczesnych, dobrze zorganizowanych aktów przemocy — stanie się ona tylko emocjonal¬ nie odrealnionym świadectwem technologicznej i organizacyjnej potęgi sprawców. Trzeba jednak przyznać, że autorka, w odróżnieniu od wcześniej przywoływanego Baumana, nie aspiruje do formułowania uogólnień tego rodzaju. Gretchen Schafft należy do grona tych naukowców, którym procesy i cele po¬ znawcze nie przesłaniają etycznego aspektu działalności — zarówno w pracy badaw¬ czej, jak spekulatywnej. Według autorki, badania antropologiczne, pojmowane jako szczególny przypadek badań naukowych w ogóle, mają sens jedynie wówczas, gdy człowiek, w wersji indywidualnej i uogólnionej, jest nie tylko przedmiotem badań, lecz także ich ostatecznym beneficjentem. Książkę polecić warto czytelnikom zain­ teresowanym etycznymi aspektami pracy naukowej, społeczną historią Trzeciej Rze¬ szy, a w szczególny sposób tym wszystkim odbiorcom, którzy w swym (naukowym i innym) działaniu doświadczają niezachwianego uczucia osobistej i korporacyjnej niewinności. Piotr Nowaczyk BIBLIOGRAFIA Bauman Z. 1992 Nowoczesność i zagłada, Fundacja Kulturalna Masada, Warszawa. Orłowski H. (red.) 2000 Nazizm, Trzecia Rzesza a procesy modernizacji, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań. �374 Rezenzje i noty recenzyjne Umberto Eco, Rakiem. Gorąca wojna i populizm mediów, przeł. J. Ugniewska, A. Wasilewska, K. Zaboklicki, W.A.B., Warszawa 2007, ss. 417. Po raz kolejny polski czytelnik ma okazję sięgnąć po eseje autorstwa Umberta Eco. Nowy zbiór felietonów, podobnie jak wcześniejsze Zapiski na pudełku od za­ pałek (1993), to artykuły w większości publikowane we włoskich dziennikach „La Repubblica" i „L'Espresso" oraz okolicznościowe referaty i wykłady akademickie. Rakiem. Gorąca wojna i populizm mediów stanowią teksty napisane w latach 2000¬ -2005. Autor zawarł efekt sześcioletnich obserwacji otaczającego go świata w 92 esejach, które pogrupował w osiem tematycznych rozdziałów: I. Wojna, pokój i coś jeszcze; II. Kroniki pewnego reżimu; III. Powrót do wielkiej gry; IV. Powrót do kru­ cjat; V. Summa i cała reszta; VI. Obrona rasy; VII. Starajmy się przynajmniej dobrze bawić; VIII. Zmierzch początku tysiąclecia. Kryteria wyboru treści składających się na tę książkę zostały zasygnalizowane już w samym tytule. Są nimi wydarzenia poli¬ tyczne oraz zjawisko nazwane przez Eco „reżimem medialnego populizmu". W jaki sposób jednak należy tłumaczyć pierwszą część tytułu Rakiem? Otóż włoski semiolog zauważa głęboki regres zarówno w postawach i zachowaniach ze sfery politycz¬ nej, jak też w dziedzinie techniki komunikacji masowej. Współczesny rozwój tech¬ nologii w dziedzinie przekazu jest przez autora nazywany „triumfalnym powrotem do Galaktyki Gutenberga" (s. 61). Wyznaczają go kolejne -wynalazki: pilot telewizyj­ ny, dzięki któremu można wyłączyć dźwięk; wideo dające możliwość zatrzymania lub cofnięcia obrazu; Internet oparty głównie na informacji pisanej; iPod, w którym przekaz audio góruje nad wizualnym, i w końcu powrót do nadawania przez kabel po latach transmisji w eterze. Pewnego rodzaju „regres" dostrzega też Eco, spoglądając na mapę polityczną Europy. Rozpad Związku Radzieckiego, upadek muru berlińskie­ go czy podział Jugosławii przywróciły układ geograficzny co najmniej sprzed pół¬ wiecza. Eco, komentując bieżące wydarzenia, często odwołuje się do tego, co mia¬ ło już miejsce w przeszłości. Pewne porównania czy reminiscencje mogą wydawać się przesadzone i zbyt odległe zarówno z punktu widzenia historii, jak i położenia geograficznego. Jednakże głębsza analiza tekstu pozwala czytelnikowi na odnale¬ zienie wielu analogii. Nie zapominajmy, że Eco mówi o sobie, iż teraźniejszość zna wyłącznie z ekranu telewizyjnego, natomiast średniowiecze — bezpośrednio. Nie powinno więc nikogo dziwić, że autor pisząc o czasach nam współczesnych i za¬ istniałych w nich problemach, przywołuje historyczne wątki z epoki antycznej (Jak zawrzeć umowę z Rzymianami), opisuje wyprawy krzyżowe (Powrót do krucjat), cytuje średniowiecznych teologów (O duszy embrionów) i oświeceniowych myśli­ cieli (Krucyfiks, normy i obyczaje), czy przytacza powstałe przed wiekami, ale ciągle żywe legendy (Uwierzyć Danowi Brownowi). Nie brak też tu tekstów o charakterze satyrycznym. Eco zamieszcza je w przedostatnim rozdziale, którego tytuł zdaje się także radą dla czytelnika. „Starajmy się przynajmniej dobrze bawić" — proponuje autor i snuje humorystyczne opowieści, których bohaterem jest Silvio Berlusconi i prowadzona przez niego polityka. Nie sposób jednak oprzeć się wrażeniu, że włoski semiolog poprzez satyrę narzuca kolejną formę refleksji i zwraca uwagę na ważność poruszonych przez siebie problemów. Eco nie stroni także od stawiania hipotez co �Rezenzje i noty recenzyjne 375 do przyszłości i wydawania odważnych sądów na temat zdarzeń, które mogą się dopiero wydarzyć (Zmierzchpoczątku tysiąclecia). Co ciekawe jednak, wcześniejsze teksty publicystyczne pokazały, że często ma on rację, przewidując rozwój pewnych sytuacji (Zapiski na pudełku od zapałek). Z tym większym zainteresowaniem i uwagą należałoby przyjrzeć się treściom zawartym w omawianej książce. Refleksje na temat interesujących Eco zagadnień są podstawą do tworzenia przez niego nowych pojęć. Widać to na przykładzie pierwszej części, obejmującej teksty mówiące o aktualnie toczących się wojnach. Autor analizuje powody, dla których zostały one wszczęte, sposoby ich prowadzenia, postawy przyjęte przez wrogie sobie strony, a także możliwości rozwiązania tychże sporów. Punktem wyjścia są dla Eco wydarzenia z 11 września 2001 roku, które miały miejsce w Stanach Zjednoczo¬ nych. Zamachy terrorystyczne z tego dnia wyznaczają, według włoskiego semio¬ tyka, erę nowego rodzaju konfliktów zbrojnych. Autor określa to zjawisko mianem Wojny Nowego Typu. Jest ona rządzona całkowicie nowymi regułami w odróżnieniu od wojen dotychczas prowadzonych. Przede wszystkim wróg nie jest precyzyjnie określony. Stany Zjednoczone jako państwo, które odpowiedziało na atak, deklarują, że nie prowadzą wojny z narodem irackim czy afgańskim, ale z organizacjami ter¬ rorystycznymi, których członkowie ukrywają się na terytoriach owych państw. Nie¬ przyjaciel zataja swoją tożsamość i atakuje z ukrycia, więc nie dochodzi nigdy do starć frontalnych pomiędzy walczącymi ze sobą stronami. W Wojnę Nowego Typu zaangażowane są międzynarodowe koncerny, które dzięki prowadzonym operacjom militarnym tracą potencjalne możliwości zarobkowania (na przykład linie lotnicze) lub też się bogacą (na przykład producenci broni). W związku z tym wywierają one naciski na rządy uwikłane w działania wojenne, co prowadzi do podporządkowania strategii wojennej interesom gospodarki kapitalistycznej. Kolejną regułą Wojny No¬ wego Typu jest zasada, że ofiary powinny się pojawiać tylko po stronie przeciwnika, przy czym nie powinno ich także być zbyt dużo. Natomiast żołnierze NATO są bez¬ pieczni, a jeśli już dojdzie do straty w ludziach, to jest to zawsze sytuacja nadzwy¬ czajna. Ogromną rolę w trakcie trwania nowego typu konfliktu zbrojnego odgrywają też media, a w szczególności serwisy informacyjne. Każda agencja prasowa czy sta¬ cja telewizyjna wysyła w rejon działań bojowych swoich korespondentów. Relacje na żywo z „linii frontu" kształtują opinię światową i bezpośrednio przekładają się na sympatie polityczne, a te zaś na wyniki wyborów. Co więcej, media są udostępnia¬ ne przeciwnikowi, aby i on mógł wypowiedzieć swoje racje. Wojna Nowego Typu jest więc również produktem medialnym, co nadaje jej kolejny charakterystyczny rys: „media musiały wprowadzić do logiki wojennej zasadę maksymalnego szczęścia albo ofiary minimalnej. Jednakże wojna, która nie zakłada ofiary i przestrzega zasady maksymalnego szczęścia, musi trwać krótko" (s. 20). Jest to więc wojna krótkotrwa¬ ła. Konkluzja Eco zamykająca definicję tego pojęcia zawiera smutną refleksję na temat wojny globalnej, która prowadzona w epoce globalizacji musiałaby zakończyć się klęską wszystkich ludzi na naszej planecie. Drugim z pojęć wprowadzonych przez włoskiego semiotyka na kartach tej książ¬ ki jest termin określony jako „reżim medialnego populizmu", który jest także obecny w tytule pracy. Autor poświęca temu zjawisku eseje zawarte w drugiej części zbioru. �376 Rezenzje i noty recenzyjne Pojęcie to wyrasta z poczynionych przez Eco obserwacji włoskiej sceny politycznej. W 2001 roku we Włoszech na czele państwa stanął Silvio Berlusconi — właściciel koncernu medialnego Medianet. To właśnie sposób przejęcia i sprawowania władzy przez Berlusconiego Eco nazywa „reżimem medialnego populizmu". Równocześnie precyzuje słowa „reżim" i „populizm", które w tym kontekście przybierają swoi¬ ste znaczenie. Reżimem w tym rozumieniu jest system rządów osobistych oparty na populizmie, czyli bezpośrednim kontakcie pomiędzy charyzmatycznym przywódcą a masami. Populizm to, w tym przypadku, apel do ludu. Berlusconi, jako zwycięzca powszechnych i demokratycznych wyborów, czuje się wybrańcem ludu. Utożsamia on swoje racje i zamiary z wolą owego ludu, który go wybrał. Mając nieograniczony dostęp do środków masowego przekazu — jako ich właściciel — bez trudności kon¬ taktuje się ze swymi wyborcami, a także oponentami, których dopuszcza do głosu, ale w sposób kontrolowany. Jest to medialna dyktatura. Reżim medialny daje złudne poczucie wolności słowa, poprzez sterowanie wypowiedziami osób będących w opo¬ zycji. Poczucie, że można mieć odmienne zdanie niż to, które mają będący u władzy, podtrzymywane jest przez brak cenzury i istnienie opozycyjnych gazet. Nie stanowi to jednak żadnego zagrożenia dla reżimu medialnego populizmu, gdyż, jak słusznie — zdaniem Eco — zauważył Berlusconi, ludzie nie czytają gazet, ale za to oglądają telewizję. Kolejnym z pojęć zasługujących na uwagę, a skonstruowanym w eseju Utrata prywatności, jest figura Wiejskiego Nierozumnego. Jako pierwowzór posłużyła Eco postać niegdysiejszego Wiejskiego Głupka, wpisująca się do niedawna w prowin­ cjonalny pejzaż. Wiejski Głupek był traktowany przez swych ziomków w sposób dość pobłażliwy, a jako niepełnosprawny psychicznie, a często też i fizycznie, sta¬ nowił obiekt żartów lokalnej społeczności. „Dzisiejszy nierozumny z telewizyjnej wioski" (s. 102) dobrowolnie przyjmuje na siebie rolę głupka, który zabawia swoimi przeżyciami oglądających go telewidzów. Im szczegółowiej obnaża on swoje intym¬ ne sekrety, które przestają być tajemnicą, tym większą ma oglądalność. Dlatego też Wiejski Nierozumny bez zażenowania opowiada o problemach, z którymi się bory¬ ka w małżeństwie czy rodzinie, a nawet czyni różne gesty — kiedyś uznawane za nieprzystojne — co przysparza mu dodatkowej popularności. Ten rodzaj ekshibi¬ cjonizmu rozpowszechniany przez media dzięki różnym talk-show, staje się wzo¬ rem do naśladowania. Nagrodą za publiczne uzewnętrznianie się jest popularność i honoraria od telewizyjnych producentów. Zjawisko to pokazuje, że zmieniają się normy społeczno-kulturowe. Zachowania, które kiedyś były uznawane za wstydli¬ we i godne potępienia, dzisiaj są akceptowane i znajdują poklask u współczesnego widza. W szerszym zaś ujęciu jest to dobrowolna rezygnacja z własnej prywatno¬ ści i ci, którzy chcą ją naruszyć, nie popełniają w takiej sytuacji dużego nadużycia. Ochrona prywatności i figura Wiejskiego Nierozumnego to zagadnienia nie tylko ze sfery moralności, ale też istniejące jako problem antropologiczno-kulturowy, którego postrzeganie zmieniło się diametralnie w ostatnim czasie. Omówione przykłady pokazują, że każda wypowiedź Eco, bez względu na to, do kogo jest skierowana i jaką formę przybiera (felietonu czy naukowej rozprawy), jest okazją do tego, aby poruszony temat potraktować poważnie i z należytą mu uwagą. �Rezenzje i noty recenzyjne 377 Pomimo że eseje zebrane w Rakiem... mają charakter wybitnie publicystyczny, to jednak ich autor nie poprzestaje jedynie na wskazaniu problemu. Jego naukowa pasja i dociekliwość sprawiają, że odkrywa on przed czytelnikami coraz głębsze pozio¬ my rozumienia i oceny zjawiska, na temat którego się wypowiada. Pomocne w tym są jego wielka erudycja i rozległa wiedza. Przegląd tematów tej książki pokazuje, że włoski semiolog potrafi z każdego problemu uczynić interesującą opowieść dla przeciętnego czytelnika „L'Espresso". Liczne odniesienia do historii, socjologii czy antropologii nie oznaczają, że książka skierowana jest tylko do specjalistów w tych dziedzinach. Nie brak tu też ostrzeżeń wynikających z refleksji nad aktualną epoką wojny i medialnego populizmu (Zmierzch początku tysiąclecia): „Śni mi się, że na­ stępuje globalny blackout, który paraliżuje cały cywilizowany świat, i w szalonym poszukiwaniu ludzi odpowiedzialnych za ten stan rzeczy, a także z chęci odparcia zagrożenia rozpętuje się wojna globalna" (s. 381). Ale już nieco dalej można odna¬ leźć bardziej optymistyczny ton: „budzę się ze swojego snu z wielkim niepokojem i — prawdę mówiąc — mam nadzieję, że się nie spełni" (s. 384). Czytelnicy Rakiem. Gorąca wojna i populizm mediów z pewnością tę nadzieję będą podzielać. Agnieszka Prycik Barbara G l o w c z e w s k i , Rêves en colère avec les Aborigènes Plon, Paris 2004, ss. 436. australiens, Antropologia rodzi się z ciekawości świata i ludzi. Bywa też, że przeistacza się w fascynację odmienną kulturą, językiem, wierzeniami. Dla antropologa, który popa­ da w taki dyskurs, „obca" kultura staje się tak samo ważna, o ile nawet nie ważniej­ sza i bliższa niż jego własna. Marc Augé taki rodzaj antropologii nazwał „osobistą" i „eksperymentalną". Wcześniejsi antropolodzy sugerowali, iż „osobista" antropo­ logia to antropologia „zaangażowana", a według Michela Lerisa każda antropologia i pisarstwo z niej wynikłe jest „intymnym dziennikiem" podróży po kulturach obcej i własnej. Dychotomia między scjentystycznym dystansem a bliskim i wnikliwym poznaniem „Innego" wpisana jest w kontekst etnologicznych badań. Taki rodzaj „osobistych" studiów prezentuje na pewno książka Barbary Glowczewski, Rêves en colère avec les Aborigènes australiens. Glowczewski opisała w niej swoje etnogra­ ficzne doświadczenia zdobyte wśród australijskich plemion, a szczególnie u Warlpiri. Nie jest to jednak tylko antropologiczna historia o Warlpiri. Francuska etnolożka „podróżuje" mianowicie po całym północno-zachodnim obszarze Australii. Wstęp książki otwiera cytat ze znanej powieści Stanisława I. Witkiewicza, Nienasycenie, którego fragment i sam tytuł dzieła oddają cel i sposób prowadzenia antropologicznej narracji przez Glowczewski. Nienasycenie, według Autorki, można by odczytać jako ciągłe pragnienie zrozumienia najważniejszych kulturowych sensów przenikających �378 Rezenzje i noty recenzyjne świat australijskich Aborygenów. Jest motywem przewodnim, który odnaleźć można niemal w każdym z rozdziałów książki. Jak określiła to sama Autorka, jej publikacja poświęcona została „projekcji mentalnej" (projection mentale), czynionej przez lu¬ dzi, których na swojej drodze spotkała. Rêves en colère avec les Aborigènes australiens jest książką specyficzną. Co spra­ wia, że jest ona wyjątkowa, i że czyta się ją jak znakomitą powieść? Poczynię tutaj kilka uogólnień. Po pierwsze, składa się z czterech ksiąg — odrębnych opowieści: Księga I dotyczy ludności półwyspu Dampier, Księga I I — ludności zamieszkującej płaskowyż Kimberley, Księga III — grup osiadłych na pustyni Tanami, oraz Księga IV — ludności rozmieszczonej na ziemi Arnhem. Każda z tych części poświęcona jest konkretnym ludom: Yawuru, Ngarinyin, Warlpiri i Yolngu. Po drugie, książka ta nie rezygnuje z „literackości", to znaczy tworzą j ą interesujące opisy kultury, ale także dialogi z informatorami i bezpośrednie rozmowy między nimi. Momentami nasuwa się analogia ze znakomitą książką innego francuskiego etnologa, mianowicie Bóg wody. Rozmowy z Ogotemmelim autorstwa Marcela Griaule'a. Prócz tego Glowczewski, podobnie jak wspomniany Griaule, udokumentowała swoją pracę licznymi fotografiami, ilustracjami i mapami. Po trzecie, Autorka pomimo literackiego podej¬ ścia udowadnia wartość (niejako „samą w sobie") klasycznego antropologicznego paradygmatu badawczego — doświadczania terenu. Glowczewski bowiem prowadzi własne badania nad ludami Australii już od lat 70. minionego wieku, a Rêves en colère avec les Aborigènes australiens wydaje się podsumowaniem i ukoronowa¬ niem tej wieloletniej pracy. Po czwarte zaś, podejście Autorki bez przerwy oscyluje pomiędzy wyraźnym zaangażowaniem się w sprawy autochtonów, a dążeniem do obiektywnego i „chłodnego" spojrzenia naukowca na kwestie wymiany międzykul¬ turowej, tożsamości, ekonomii, sztuki, kosmologii czy hybrydyzacji kultury. To na¬ pięcie między perspektywą subiektywną a naukową pozwoliło Autorce na wytworze¬ nie zażyłej, niemal intymnej, relacji z Czytelnikiem — antropologiem i tym, który „tylko" interesuje się światem i jego kulturami. W swojej publikacji Barbara Glowczewski zwróciła uwagę na wiele problemów, które dotknęły społeczności przez nią opisywane. Za szczególnie ważne uznałbym kwestie polityki narodowej Australii, na tle której dość jaskrawo prezentują się sprawy autochtonów. Autorka omawia między innymi tworzenie rezerwatów i póź¬ niejsze uznanie Aborygenów w referendum z 1967 roku za prawowitych obywateli australijskich i całkiem współczesne protesty na rzecz nabycia i poszerzania praw przez rdzenną ludność Australii. Sporo miejsca poświęca też rodzimej sztuce, która nie tylko uwikłana jest w sieć rozmaitych mitów, wierzeń, obyczajów, ale również wpasowała się w kulturę narodową czy wreszcie konsumpcyjną i popularną. Cha¬ rakterystyczne „kropkowane" malarstwo Aborygenów zaczęło osiągać wysokie ceny na aukcjach i w galeriach. Dziś przedostało się poza granice etniczne i narodowe, i w końcu inkorporowane zostało w globalną cyrkulację wytworów kultury. Podobny los dotknął też muzykę, czego dobrym przykładem są europejskie zespoły grające na didżeridu. Ten tradycyjny instrument, używany w ceremoniach przez Yolngu i inne grupy Aborygenów na północy, stał się od pewnego czasu popularny w świecie. Mu¬ zyka tradycyjna zaczęła inspirować muzykę światową. �Rezenzje i noty recenzyjne 379 W książce nie brakuje też bardziej klasycznych dla antropologii tematów, takich jak pokrewieństwo, mitologia, szamanizm i totemizm, czy sposoby zawierania mał¬ żeństw. Olbrzymia różnorodność podejmowanych wątków czyni z Rêves en colère avec les Aborigènes australiens doskonałą lekturę przekrojową dotyczącą kultur kontynentu Australii. Jednocześnie poszczególne obserwacje, które czyni Autorka, posiadają wyjątkowo solidny fundament teoretyczny — mamy w nich do czynienia z przybliżeniem lub raczej weryfikacją niektórych sądów dokonanych na gruncie socjologizmu Durkheima, strukturalizmu Lévi-Straussa, marksizmu Godeliera, kognitywizmu czy socjobiologii. Glowczewski, opisując chociażby religijność Aboryge¬ nów, odwołuje się do Durkheimowskiej koncepcji „form pierwotnych religii" uka¬ zując jej uniwersalność i wartość operacyjną. Innym razem zaś podejmuje tematykę klasyfikacji pożywienia u Warlpiri, szukając wyjaśnień w materialistycznym ujęciu kultury względem „nowej socjobiologii". To pozwala szerzej interpretować doko¬ nania francuskiej badaczki i spoglądać na nie z różnych perspektyw teoretycznych i metodologicznych, które wysuwa współczesna antropologia kulturowa. Adam Pomieciński Chris Hann, „Not the Horse We Wanted!". Postsocialism, Neoliberalism, and Euroasia, Lit-Verlag, Munster 2006, s.292. Praca Chrisa Hanna ,Not the Horse We Wanted!". Postsocialism, Neoliberalism, and Euroasia (Nie tego konia chcieliśmy! Postsocjalizm, Neoliberalizm i Eurazja) jest zbiorem tekstów, opartych o wygłoszone wykłady i opublikowane wcześniej ra¬ porty. Omówienie zacznę od wyjaśnienia tytułu, perspektywy terytorialnej i czaso¬ wej. Powiedzenie: „Nie tego konia chcieliśmy" wyraża brak satysfakcji oraz brak kontroli nad zmianami, które zaszły podczas procesów transformacji na Węgrzech. Paradoksalnie, użył go Vince Kovâcs, który przewodniczył lokalnemu Komitetowi Reorganizacji Gruntów w Tâzlâr, czyli kierował procesem wprowadzania zmian we własnej społeczności. Autor podkreśla wagę perspektywy terytorialnej opartej o Eurazję — której jednak nie definiuje — oraz ujęcia longue durée (długie trwanie) w studiach nad społecznościami. Hann postuluje zatem badania nad Eurazją, gdyż przyjęcie takiej perspektywy umożliwia analizę podobieństw oraz wzajemnych kon¬ taktów między Wschodem a Zachodem, ułatwia nawiązania do badań nad historią świata oraz umożliwia dalszy rozwój antropologii. Hann proponuje też przyjęcie pię¬ ciu perspektyw czasowych w studiach nad postsocjalistyczną Eurazją: okres po 1989 roku, socjalizm, czasy przedsocjalistyczne, czas wcześniejszy na styku historii i ar¬ cheologii oraz okres paleolitu. To nie oznacza bynajmniej prostego łączenia stwier¬ dzenia „nie tego konia chcieliśmy" ze znaczeniem koni w paleolitycznych dziejach Eurazji. �380 Rezenzje i noty recenzyjne Chris Hann jest dyrektorem Max Planck Institute for Social Anthropology w Hal­ le/Salle. Jego najbardziej znane prace to monografie: o Tâzlâr na Węgrzech (Tâzlâr: a village in Hungary), o Wisłoku w Polsce (A Village Without Solidarity) i Anatolii w Turcji (7ea and the Domestication of the Turkish State); prace dotyczące metod i stanu badań antropologicznych (zwłaszcza: The Skeleton at the Feast i Teach Your¬ selfAnthropology). Hann jest także redaktorem i współautorem szeregu prac dotyczą­ cych zmian od lat 80. XX wieku, których pełna lista znajduje się pod koniec przedsta­ wianej pracy. Warto też wspomnieć o publikacji z 2005 roku, pod tytułem Studying Peoples in the People 's Democracies (Studiujący w demokracjach ludowych), która przedstawia rozwój antropologii w Europie Środkowowschodniej w okresie realnego socjalizmu. We wstępie omawianej pracy autor przedstawia swoją pozycję w badaniach nad transformacją oraz argumenty przemawiające za używaniem pojęcia Eurazja ipostsocjalizm. Hann jest zwolennikiem lokalnych, pogłębionych studiów etnograficznych, które powinny się zajmować, cytuję, „każdym aspektem ludzkiego życia". Takie ba¬ dania powinny się jednak odnosić do szerszych zagadnień, a konkretnie ukazywać miejsce postsocjalistycznych społeczeństw w historii światowej. Zdaniem autora, terminpostsocjalizm umożliwia nazwanie zjawiska — „unikatowego eksperymentu społecznego" — lecz nie daje podstaw jego analizy. Hann także zauważa, że pomimo odmienności krajów objętych tą nazwą warto je porównywać, gdyż postsocjalistyczna Eurazja przechodzi podobne procesy związane z globalizacją i neoliberalizmem. Próbę porównań podejmuje więc autor w niektórych rozdziałach omawianej pracy. Książka składa się z dwóch części, zatytułowanych: „Property, Work, Exploita­ tion" („Własność, praca, wyzysk") oraz „Religion, Ethnicity, Citizenship" („Religia, etniczność obywatelstwo"), których tytuły pokazują wielość wątków tej publikacji. W rozdziale drugim - „The Tragedy of the Privates: Efficiency, Equity, and Justi­ ce in the Postsocialist Eurasian Countryside" („Tragedia właścicieli: efektywność, wartość i sprawiedliwość na wsi postsocjalistycznej Eurazji") — autor omawia rolę własności w krajach postsocjalistycznych, jest przy tym zwolennikiem szerokiego rozumienia tego pojęcia (własność ziemi, ale też dostęp do różnych dóbr material¬ nych, usług itp.). Hann twierdzi, że istotną rolę odgrywa szereg specyficznych lokal¬ nych działań, podejmowanych przez państwo, wymuszanych przez rynek i lokalne instytucje zarządzające. Wprowadzanie nowych praw własności, tylko i wyłącznie przez odwołanie do „sprawiedliwości dziejowej", nie jest „jedyną słuszną drogą", a pragmatyzm, zwracanie uwagi na teraźniejszość i przyszłość mogą być równie istotnymi czynnikami. Rozdział trzeci, nawiązujący tytułem do tytułu całej książki i najdłuższy w pra¬ cy, jest moim zdaniem rozdziałem kluczowym. Dotyczy on procedur prywatyzacji i sposobów jej legitymizacji w Tâzlâr na Węgrzech. Analiza oparta jest o badania te¬ renowe przeprowadzone w 2001 roku, przy czym autor odwołuje się też do własnych badań prowadzonych w latach 70. XX wieku oraz wizyt w kolejnych dekadach. Na tej podstawie powstało ciekawe studium społeczności lokalnej, opisujące warunki naturalne i gospodarkę w czasach panowania Habsburgów, wczesnego XX wieku, okresie realnego socjalizmu oraz po transformacji ustrojowej. W Tâzlâr — węgierski �Rezenzje i noty recenzyjne 381 typ kołchozów (termelôszôvetkezet) nie zastąpił własności prywatnej — w latach masowej kolektywizacji (60. XX wieku) rolnicy zostali zmuszeni do włączenia się do „wspólnoty produkcyjnej 'Pokój'", co jednak nie stanowiło przeszkody w dalszej pracy we własnych gospodarstwach. Stosunkowo liberalna polityka gospodarcza wo¬ bec „wspólnot" oraz wspieranie przez państwo sprzedaży win niskiej jakości, produ¬ kowanych m.in. w Tâzlâr, zapewniły mieszkańcom relatywny dobrobyt. Sytuacja uległa znacznym zmianom po 1989 roku: „wspólnota produkcyjna" została rozwiązana, ziemia podzielona między mieszkańców według udziałów, rozpoczęły się sprawy sądowe o podział ziemi, a uprawa roli i hodowla zwierząt stały się zajęciem nielicznych mieszkańców. W 2001 roku większość mieszkańców utrzymywała się z emerytur i wynagrodzeń za pracę (ok. 70%), część mieszkań¬ ców uzyskiwała dochód dzięki nielegalnej pracy w Niemczech, wsparciu państwa dla programów zalesiania oraz produkcji chałupniczej. Rozmowy z mieszkańcami wsi na temat zmian praw własności często przeradzały się w dyskusje nad innymi aspektami transformacji: gorszymi warunkami pracy, brakiem gwarancji pracy, sub¬ sydiów mieszkaniowych, bezpłatnej służby zdrowia czy lekarstw. Jedynie kilka osób w Tâzlâr skorzystało w widoczny sposób na transformacji ustrojowej. Ironią wydaje się fakt, że więcej osób doświadczało dobrobytu w ustroju socjalistycznym niż postsocjalistycznym. Socjalistyczny nacisk na produkcję i pragmatyczne kompromisy, w odróżnieniu od obecnego nacisku na prawa własności i procedury prawne, cieszył się większym wsparciem mieszkańców gdyż jego rezultatem była poprawa jakości życia w Tâzlâr i na Węgrzech. W rozdziale czwartym, zatytułowanym „Proper Peasants, Stakhanovites, and the Lilies of the Field: Work and Time in Anthropological Perspective" („Prawdziwi rolnicy, stachanowcy, lilie polne : Praca i czas w perspektywie antropologicznej"), Hann porusza takie zagadnienia jak studia nad pracą w okresie przedprzemysłowym, przemiany pracy w okresie transformacji ustrojowej na Węgrzech oraz podejście an¬ tropologów do problematyki związanej z pracą w późnych społeczeństwach prze¬ mysłowych (na przykładzie wschodniej części Niemiec). Hann kontrastuje osoby pracujące (w przemyśle i na roli) z niepracującymi (jak lilie polne) Romami. Więk¬ szość społeczeństwa obwinia Romów za ich trudną sytuację materialną, choć jest ona również wynikiem dyskryminacji i przesądów. Jak pisze Hann, nie tylko Romowie są pokrzywdzeni wskutek transformacji, inną grupą są bezrobotni. Jeden z wniosków końcowych rozdziału dotyczy zatem roli stałej i płatnej pracy, która sprzyja kształto¬ waniu pozytywnej tożsamości, podczas gdy jej brak może prowadzić do pustki. Rozdział piąty „Transforming Peasants: Exploitation and Neoliberal Markets in Four Societies" („Przekształcenie chłopów. Wyzysk i neo-liberalne rynki w czterech społeczeństwach") przedstawia zmieniające się społeczności rolnicze na przykładzie Węgier, Turcji, Chin i Polski od późnych lat 70. XX wieku. Badania prowadzone były w społecznościach wiejskich, m.in. w Wisłoku Wielkim w Polsce. Autor przedstawił tezę, że definiowanie chłopstwa jako ludności konsumującej głównie to, co ona wy1 1 „I dlaczego troszczycie się tak bardzo o odzież? Spójrzcie na lilie polne, jak rosną, choć nie pracują ani przędą" Mt 6: 28, Pismo Święte Nowego Testamentu, tłumaczył z języka greckiego ks. prof. dr Sewe­ ryn Kowalski, Instytut Wydawniczy „PAX", Warszawa 1957. �382 Rezenzje i noty recenzyjne twarza, jest nieaktualne, gdyż charakter gospodarki chłopskiej zmienił się znacząco w każdym z omawianych krajów. Ponadto wskazuje na coraz większe różnicowanie chłopów pod względem sytuacjifinansoweji nadal istniejący wyzysk (obecnie czꜬ ciej w ramach gospodarstw, a nie przez klasy czy grupy posiadające). Ciekawe jest porównywanie rozwoju gospodarki chłopskiej w krajach, których historia i kultura są tak odmienne. Część druga pracy, zatytułowana „Religion, Ethnicity, Citizenship" („Religia, etniczność, obywatelstwo"), obejmuje rozdziały dotyczące społeczeństwa obywa¬ telskiego, Kościoła unickiego (greckokatolickiego), historii i etniczności w Anatolii oraz tożsamości we współczesnych „polifonicznych" społeczeństwach. Tak różno¬ rodna tematyka przedstawiona jest przez Chrisa Hanna na podstawie badań etnogra­ ficznych w Polsce, na Węgrzech i w Turcji oraz literatury. Rozdział szósty to analiza pojęcia społeczeństwo obywatelskie. Autor krytykuje prace badawcze redukujące je do stowarzyszeń (NGO's) i proponuje szerokie ujęcie, w którym społeczeństwo obywatelskie jest formowane przez różne formy relacji między obywatelami, oby¬ watelem a władzą itd. Rozdział siódmy „Greek Catholicism Today" („Grekokatolicyzm dzisiaj") przedstawia historię Kościoła greckokatolickiego oraz niedawne konflikty wokół Kościołów greckokatolickich przejętych przez Kościół rzymsko¬ katolicki, m.in. w Przemyślu. Istnienie Kościoła unickiego jest dla autora potwier¬ dzeniem tezy o niesłuszności podziału Europy na Wschód i Zachód. Według niego takie klasyfikacje niosą za sobą ograniczenia, ponieważ pomijają zjawiska istniejące w sferze pomiędzy, współistnienia bądź pokrywania się dwóch kategorii (Wschód i Zachód). W kolejnym, dziewiątym rozdziale autor rozważa kwestię etniczności, sugerując, że traktowanie tejże jako podstawy tożsamości (za Barthem) nie jest obecnie wystar¬ czające, gdyż nie wyjaśnia ona całego kontekstu. W ostatnim rozdziale autor podej¬ muje temat tożsamości na podstawie swoich badań i doświadczeń oraz kwestionuje teorię, sformułowaną przez Ernesta Gellnera, o państwie narodowym jako idealnym typie organizacji. Teoria ta, przedstawiona w pracy Narody i nacjonalizm (wydanie polskie w 1991 r., oryginał w 1983 r.), głosi, że tylko państwo narodowe spełnia ocze¬ kiwania i wymogi ponowoczesnych społeczeństw. Hann wskazuje jednak na istnie¬ nie grup mniejszościowych, jednostek i społeczności z wieloma tożsamościami, czy próbach tworzenia wielogłosowych tożsamości, w ramach choćby Unii Europejskiej. Na koniec dwie uwagi krytyczne. Wielość wątków przedstawionych w dziesięciu rozdziałach prowadzi jednak w niektórych przypadkach do uproszczonego przed¬ stawiania tematu, być może jest to wynikiem ograniczenia związanego z objętością publikacji. Wydaje się, że sięgniecie do opracowań w językach ojczystych krajów postsocjalistycznych znacznie wzbogaciłoby analizę. Przykładowo analiza transfor¬ macji społeczności chłopskich w Polsce, na Węgrzech, w Chinach i Turcji ma czę¬ sto charakter impresyjny, nie poparty badaniami terenowymi czy odniesieniem do istniejącej już literatury. Drugim mankamentem pracy jest zachowanie oryginalnej treści wygłoszonych wykładów (np. „organizatorzy tej konferencji poprosili mnie o wygłoszenie wykładu...") bądź opublikowanych tekstów oraz rzadkie odniesienia między poszczególnymi rozdziałami. �Rezenzje i noty recenzyjne 383 Książka „Not the Horse We Wanted!" obejmuje bardzo dużą liczbę zagadnień, po­ stulatów badawczych, danych etnograficznych z różnych części świata i odniesień do istniejącej literatury na temat transformacji w postsocjalistycznych społeczeństwach (sama bibliografia obejmuje ponad 400 pozycji, w większości w języku angielskim, ponadto niemieckim i węgierskim). Dzięki takiemu wielowątkowemu ujęciu tema¬ tu autor rozbudza w czytelniku zainteresowanie społecznościami chłopskimi, trans¬ formacją, podobieństwami i różnicami między krajami postsocjalistycznymi oraz wskazuje na zagadnienia badawcze, które mogą stać się podstawą dalszych badań antropologów. Izabella Main Agnieszka C h w i e d u k , Alzatczycy. Dylematy tożsamości, Wydawnictwo Naukowe U A M , Poznań 2006, ss. 244. Wobec ubóstwa badań prowadzonych przez krajowych antropologów wśród lu¬ dów Europy Zachodniej, każda pozycja dotycząca tego obszaru jest na wagę złota; książka Agnieszki Chwieduk, poznańskiej antropolożki i romanistki, to właśnie taki przypadek. Traktuje ona o przemianach tożsamości Alzatczyków, grupy pochodzenia germańskiego, która — zamieszkując pogranicze francusko-niemiecko-szwajcarskie — znajdowała się naprzemiennie (począwszy od wyłączenia z Świętego Cesarstwa Rzymskiego) pod panowaniem Francji (1648-1871, 1918-1939, od 1945 do dziś) lub Niemiec (1871-1918, 1939-1945). Autorka próbuje uchwycić procesualny charakter alzackiej tożsamości na podstawie równolegle prowadzonych w latach 1992, 1997¬ -1998, 1999 badań terenowych i etnohistorycznych. Opracowanie stanowi poprawio¬ ne i skrócone wydanie rozprawy doktorskiej. Formalnie praca zbudowana jest z czterech rozdziałów i obszernego wprowadze¬ nia (a także podsumowania wraz z zestawem aneksów), w zasadzie jednak jej struk¬ tura jest dwuczłonowa: część pierwsza (do rozdziału drugiego włącznie) omawia kwestie natury teoretycznej, o tytułowych dylematach alzackiej tożsamości traktuje zaś pozostała część studium. Całość opracowania przenikają dwie perspektywy cza¬ sowe — do czynienia tu mamy nie tylko z prezentacją wyników badań, lecz również z (samo)krytyką wcześniejszego podejścia antropologicznego. Przyjrzyjmy się zawartości poszczególnych partii książki. We wprowadzeniu zatytułowanym „O sześciu istotnych sprawach na początek", na pierwszym planie znajdujemy informacje wstępne (dotyczące m.in. zastosowanej metody czy wyko¬ rzystanych źródeł); rolę tła pełnią uwagi krytyczne, których ostrze wymierzone jest w stronę metodologiczno-metodyczną pracy. Wychodząc z założenia, że słowa sta¬ nowią odzwierciedlenie rzeczywistości, Autorka posługiwała się metodą wywiadów pogłębionych; obecnie odrzuca ona to zbyt socjologiczne podejście, ponieważ „py¬ tając o (...) kulturę, pytamy [tylko] o wyobrażenia, idee, zawarte w słowach" (s. 16), �384 Rezenzje i noty recenzyjne tymczasem o zjawiskach świadczy nie tylko warstwa deklaratywna, lecz również zachowania, szczególnie nawykowe. Badania kultury nie powinny polegać więc tyl¬ ko na pytaniu, lecz na „wielopoziomowym doświadczaniu", tj. „procesie pełnego partycypowania w życiu danej grupy" (s. 11), którego celem nie ma być „śledzenie wyobrażeń", lecz „uchwycenie mechanizmów, których badacz jest dodatkowym, «obcym» elementem prowokującym do odpowiednich zachowań odsłaniających różnice międzykulturowe" (s. 13). Rozdział pierwszy, czyli „Tożsamość — pomiędzy koncepcją a rzeczywistością", stanowi zaplecze pojęciowe pracy. Koncepcję tożsamości E. Ardenera Autorka „roz¬ bija" na dwa poziomy: tożsamość kulturową, „dotyczącą zachowań nawykowych", oraz tożsamość etniczną, czyli „wykreowane przez elity wyobrażenie" (s. 34). Szcze¬ góły tego ujęcia przedstawione są w dwóch polemikach: z „klasyczną" definicją toż­ samości kulturowej rozumianej jako „wybór" oraz z obiektywistyczną wizją „wyróż¬ ników" (w oparciu o koncepcję grupy etnicznej F. Bartha). W przypadku pogranicza — w kontekście unifikacji Europy — A. Chwieduk orzeka o jego zmienności w cza­ sie, wyróżniając „pogranicze konfliktu", „kiedy to dochodzi do starcia na danym obszarze całych etnosów o odmiennych wzorcach kulturowych" (s. 57), oraz „po­ granicze współpracy", które charakteryzuje „bezkonfliktowe przenikanie się kultur" (s. 58). Na koniec podkreślona zostaje równoczesność zjawisk: „regionalizmu", któ¬ ry jest „postawą afirmującą wartości kulturowe występujące w danym, wydzielonym obszarze, czyli regionie", oraz „regionalizacji", oznaczającej „podział określonego obszaru geograficznego na mniejsze jednostki terytorialne" (s. 64). Kolejny rozdział, „Alzatczycy — wyróżniki grupy etnicznej", omawia kwestie języka „alzackiego", granic regionu oraz zmityzowanej przeszłości grupy (problem nazewnictwa regionu i grupy potraktowano skrótowo), stanowi więc rozwinięcie poprzedniej partii książki. W przypadku Alzatczyków trudno o określony wyróżnik językowy, ponieważ posługują się oni językiem niemieckim i/lub językiem francu­ skim i/lub lokalną odmianą języka niemieckiego (promowaną przez elity jako „dia­ lekt alzacki") — o specyfice grupy stanowi więc raczej jej trójjęzyczność. Odrębność regionu to nie tylko konsekwencja odosobnienia geograficznego (naturalne granice regionu tworzą Wogezy i Ren), ale również podziału administracyjnego oraz miej¬ sca zajmowanego w przestrzeni symbolicznej (peryferie). Odmienność tę dodatkowo wzmaga wyobrażenie o specyficznym, mieszanym (germańsko-romańskim) pocho­ dzeniu mieszkańców Alzacji. Z rozdziałem trzecim przechodzimy do właściwej części pracy. „Pogranicze kon¬ fliktu" traktuje o tożsamości Alzatczyków historycznych, trwających na „linii og­ nia" między „jedynymi słusznymi bytami" (s. 113) Francją i Niemcami, przy czym ramy czasowe zawężone są do czasów „intensywnej zmiany" (1871-1945), w ciągu których Alzacja czterokrotnie i „wahadłowo" zmieniała przynależność terytorialną. Opierając się głównie na źródłach pisanych, Autorka śledzi postawy alzackich elit (literatów) wobec alternatywy „bycia Niemcem" albo „bycia Francuzem". Okazuje się, że w zmiennych warunkach politycznych każdy wybór pociąga za sobą naprzemian represje i przywileje, których „suma" nie tylko owocuje zjawiskami na skalę ogólnoalzacką (exodus, konflikt międzypokoleniowy, językowy i/lub polityczny czy �Rezenzje i noty recenzyjne 385 walka elit o autonomię), lecz prowadzi w finale do zbiorowego „rozdwojenia kultu­ rowego" (s. 117). Ostatni rozdział książki — „Pogranicze współpracy" — opowiada o tożsamości Alzatczyków współczesnych; tożsamości wyraźnie odmiennej, bo niedwubiegunowej. Powojenny antagonizm alzacko-francuski (wynikający z rzekomo proniemie¬ ckich sympatii całej Alzacji) wobec procesu jednoczenia się Europy traci na znaczeniu — postępująca regionalizacja prowadzi do rewitalizacji pozytywnie wartościowanej alzackości, która ufundowana jest na folkloryzmie i twórczości w dialekcie (w przy¬ padku elit) oraz kultywowaniu zachowań nawykowych (w przypadku „zwykłego" mieszkańca regionu). Równocześnie Alzatczyków cechuje „syndrom Europejczy¬ ka", polegający na „kulturowym niezdecydowaniu w sprecyzowaniu więzi szerszej niż więź z regionem" (s. 193). Na tym tle Autorka zwraca uwagę na rozdźwięk mię¬ dzy deklarowanym kosmopolityzmem Alzatczyków a poparciem — najsilniejszym w skali Francji — udzielonym populiście J.-M. Le Penowi podczas wyborów pre­ zydenckich w 1995 roku oraz na przypadki „ukrywania" alzackości. Okazuje się, że alzackie „rozdwojenie" (mimo zmiany charakteru pogranicza) nie zanikło, a jedynie przybrało inną postać, którą A. Chwieduk nazywa „niezdecydowaniem". Pora dokonać krytycznego omówienia recenzowanej pozycji. O jej wartości — poza wzmiankowaną na początku unikatowością przedmiotu badawczego — świadczy rów¬ nież (może nawet przede wszystkim) przedstawiony przez Autorkę program badawczy. Powszechnie praktykowane w kraju podejście metodologiczne zasadza się na analizie deklaracji dokonanych przez respondentów (nader często przedstawicieli lokalnych elit), w związku z czym polskie badania terenowe zdeterminowane są przez szuka¬ nie „wiedzących" (przemieszczanie się) i ich wypytywanie (słuchanie). Posługując się metodą pogłębionego wywiadu, badacz (który spisuje głównie racjonalizacje) nie ma ani czasu na nawiązanie głębszych relacji ze swoimi informatorami, ani okazji na głębszą obserwację praktykowanych przez nich zachowań nawykowych, co rozstrzyga o dość powierzchownym poznaniu badanych ludzi i ich kultury. Inaczej rzecz wyglą¬ da w przypadku antropologów zachodnich, którzy nie ograniczają się do prowadzenia wywiadów, lecz skupiają się na nawiązywaniu z „obcymi" bliskich kontaktów (uczest¬ niczenie) i doświadczaniu (obserwowanie) otaczającej ich rzeczywistości, co odbywa się na drodze „osiadłego" trybu życia antropologa i w konsekwencji umożliwia głębsze zrozumienie danej (mikro)kultury. Postulat badań na drodze interakcji wskazuje więc kierunek podążania za światową antropologią i jako taki posiada wartość bezcenną; należy przy tym zastrzec, że powyższe założenia nie zostały przez autorkę wcielone w życie i to stanowi największy mankament studium. Kolejnym minusem opracowania jest brak definicji tak ważkich (w kontekście „programu" Autorki) pojęć jak „nawyk" czy „interakcja", niemniej jednak niedo¬ ciągnięcia w tym zakresie wynagradza Czytelnikowi (i to z nawiązką) teoretyczne ujęcie tożsamości. Orzeczenie istnienia dwóch poziomów tego zjawiska to fakt o nie¬ banalnym znaczeniu, ale to tylko przysłowiowy wierzchołek góry lodowej, ponieważ redefinicja klasycznego pojęcia tożsamości kulturowej stanowi próbę sprecyzowania przedmiotu badawczego dyscypliny. Antropologiczne badania tożsamości w kraju polegają na analizie konstruktów ideologicznych (mówionych i pisanych), nie róż- �386 Rezenzje i noty recenzyjne nią się więc niczym od studiów podejmowanych przez przedstawicieli innych nauk humanistycznych (socjologów, historyków, pedagogów i in.); zainteresowanie się zachowaniami pozainstytucjonalnymi, poświęcenie uwagi życiu codziennemu, jest tym samym równoznaczne z wyznaczeniem przedmiotowej odrębności polskiej an¬ tropologii. Poświęćmy jeszcze kilka zdań stronie językowej opracowania. Bardzo liczne przypadki użycia na jego stronicach trybu przypuszczającego odczytać chyba na¬ leży jako świadomość braku obiektywności poznania, natomiast liczne cudzysłowy — które zaznaczają nie tylko słowa padające z ust respondentów (w oryginale i prze¬ kładzie), ale i kategorie opisu: zarówno terminy naukowe (np. „tutejszość"), jak i me­ tafory (np. „wahadło") — jako świadectwo refleksji nad literackim wymiarem etno­ grafii z jednej strony, a z drugiej — precyzji opowieści. Taki sposób konstruowania tekstu nie rozwiązuje oczywiście problemu tzw. kryzysu przedstawiania, propozycja warta jest jednak głębszego namysłu, zwłaszcza że alternatyw jak na lekarstwo. Przy okazji warto zwrócić uwagę na dygresyjny i wielowątkowy styl narracji, bardziej „syntetyczny" niż „analityczny", który wydaje się dowodzić „kobiecej ręki". Jeśli to nie tylko stereotyp, a tego nie podejmuję się rozstrzygnąć, to książka Autorki jest cenna również o tyle, że pod względem formy stanowi nieczęsto spotkany w kraju przykład antropologii feministycznej. Podsumowując, praca Agnieszki Chwieduk to dzieło nowatorskie i choćby tylko z tego względu godne uwagi. O jego wartości nie stanowi jednak „zwykła" odmien¬ ność myśli, lecz jej głębia, która ukazuje możliwość przezwyciężenia drążącego od dłuższego czasu antropologię kryzysu, dotyczącego metody, przedmiotu badań i spo¬ sobu opisu. Pominięcie recenzowanej pozycji milczeniem byłoby ze szkodą nie dla samej pracy czy Autorki, lecz dla polskich studiów etnicznych. Mariusz Filip Tibor R e m i a s, In memoriam Derenk, Dominium Bt., Miskolc,Budapest, t. 1, 2004, ss. 142; t. 2, 2005, ss. 142; t. 3, 2007, ss. 304. Derenk to nieistniejąca już polska wieś w północno-wschodniej części Węgier. Założona na wyludnionych terenach tzw. Nowych Ziem w roku 1717, została zli¬ kwidowana przez władze węgierskie w roku 1943, a jej mieszkańców przesiedlono na inne tereny, głównie do wsi Andrastanya, Szajoszentpeter, a przede wszystkim Istvanmajor. Zwłaszcza ta ostatnia miejscowość wzbudziła zainteresowanie węgier¬ skich i polskich językoznawców i etnografów, ukazało się kilka artykułów w obu językach, a w roku 1981 Ewa Krasińska i Ryszard Kantor opublikowali książkę Po­ tomkowie osadników z Polski we wsiach Derenk i Istvanmajor na Węgrzech. Wszyst¬ kie jednak prace opierające się na relacjach żyjących jeszcze Derenczan dotyczyły ich losów w ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat, równocześnie przekazywane były też przez ludzi, którzy Derenk opuścili przed kilkudziesięciu laty. Dane o dalszej �Rezenzje i noty recenzyjne 387 przeszłości opierały się na legendach, które w Derenczanach widziały czasem osad¬ ników z czasów króla Beli IV i wojen tureckich bądź potomków kuruców z cza¬ sów powstania Ferenca Rakoczego, a tylko niekiedy zwykłych osadników polskich („Lendzieli"), pochodzących gdzieś spod Krakowa (w rzeczywistości z pogranicza Podhala i Spisza), których Eszterhazy osiedlił w swych włościach. Dopiero w latach 2004-2007, przy pomocy Samorządu Polskiej Mniejszości na Węgrzech, ukazała się trzytomowa praca Tibora Remiasa, węgierskiego historyka, wywodzącego się z ro¬ dziny polskich mieszkańców Derenku. Przebadał on księgi parafialne wszystkich parafii, do których w ciągu swej ponad dwuwiekowej przeszłości należał Derenk (Bódvaszilas, Jablonca, Szadalmas, Szógliget). Obecnie znajdują się one w archi­ wach państwowych węgierskich i słowackich oraz w parafiach należących do diece¬ zji egerskiej na Węgrzech i rożnowskiej na Słowacji. Dotarcie do tych dokumentów nie zawsze było łatwe, nie wszędzie chciano udostępniać stare dokumenty kościelne. W wyniku poszukiwań, w roku 2004 autor wydał pierwszy tom trzyczęściowej mo­ nografii historycznej, zatytułowany In memoriam Derenk, z podtytulem: A derenki lengyelseg nyomaban. A temetókutatas eredmenyei az egyhazi halotti anyakónyvek alapjan („Śladami polskich mieszkańców Derenku. Wyniki badań cmentarnych na podstawie kościelnych ksiąg zgonów"), zawierający dane 1865 osób pochowanych na derenczańskim cmentarzu od roku 1789 (wcześniejsze dane się nie zachowały) do roku 1940. Tom drugi, wydany w roku 2005 z podtytułem: A derenki lengyelseg kapesolatrendszere a hazasultak egyhazi anyakónyvei tukreben („Krąg powiązań polskiej ludności Derenku w świetle kościelnych ksiąg ślubów") zawiera dane o 720 ślubach zawartych w Derenku w latach 1751-1943. Tom trzeci, z podtytułem A derenki lengy­ elseg nyomaban za egyhazi szuletesi ill, keresztelesi anyakónyvek alapjan (1724-1943) („Śladami polskich mieszkańców Derenku. Na podstawie kościelnych ksiąg urodzeń i chrztów [1724-1943]"), opublikowany w 2007 roku, zawiera informacje o 2966 dzie¬ ciach tam urodzonych, jak również o przystępujących do bierzmowania. Każdy z tych tomów, obok dokładnego wyciągu z ksiąg parafialnych, obejmuje obszerny komentarz po węgiersku i jego tłumaczenie na język polski, dokonane przez Konrada Sutarskiego — byłego przewodniczącego Samorządu Polskiej Mniejszości na Węgrzech, a obecnie dyrektora Archiwum i Muzeum Węgierskiej Polonii w Budapeszcie. Nie są to tylko zbiory nazwisk i imion, lecz — jak to autor podkreśla — źródło faktograficzne, umoż¬ liwiające wgląd w świat życia i zwyczajów derenckich Polaków. Dane zawarte w tych księgach pozwalają na dość dokładne odtworzenie bytu tej niewielkiej polskiej kolonii. Pierwotny stan społeczny i gospodarczy jej mieszkańców jest jasno określony — niemal wszyscy byli chłopami pańszczyźnianymi (jobbagy), nieliczni chłopami posiadającymi jedynie działki (telkes) oraz bezrolnymi (zseller), w księgach prowadzonych po łacinie zapisani zostali jako rusticus, coloni lub plebei. W latach 1837-1843 pojawia się bardziej neutralne określenie nemtelen, czyli „nie szlachcic", a od roku 1848 zanika termin jabbagy, spotykany jednakże, choć już coraz rzadziej, do 1880 roku, a zastępowany przez fóldmuves lub (po łacinie) — agricola, czyli rolnik. Dopiero od lat czterdziestych występuje określenie gazda, gospodarz lub nawet gazdaember, większy gospodarz, co świadczy o istnieniu pewnego zróżnicowa¬ nia społecznego wsi i powstaniu grupy zamożnych rolników. �388 Rezenzje i noty recenzyjne Derenczanie zajmowali się, oprócz rolnictwa, także pasterstwem, toteż niejed¬ nokrotnie spotyka się wzmianki o pasterzach pasztor, a nawet o specjalizacji w tym zawodzie — tehenpasztor, pasterz krów, okorpasztor, pasterz wołów, juhasz, pasterz owiec, kanasz, czyli pasterz świń, czy csikós, pasterz koni (o wypasie koni świad¬ czy też pastwisko nazywane „Kobulyanka", znajdujące się na planach wsi będących obecnie w opracowywaniu Remiasa). Do tej grupy zaliczyć też trzeba stajennego, lovasz. Ponieważ wszyscy występują w okresie istnienia pańszczyzny, nie wiadomo, czy świadczyli swe usługi społeczności wiejskiej, czy też pracowali dla właściciela dóbr. Na cmentarzu derenczańskim znajdują się również groby leśników, mają oni jed¬ nak przeważnie węgierskie nazwiska, byli mieszkańcami sąsiedniej osady Vidumaj, gdzie mieściła się administracja leśna. Rzemiosło we wsi nie było licznie reprezentowane. W księdze zmarłych zanoto¬ wano od roku 1812 do1893 ślusarza, krawca i dwóch szewców, dopiero na początku XX wieku napotykamy większe zróżnicowanie zawodowe — pojawia się stolarz, murarz, ślusarz, kołodziej, cyrulik, rusznikarz, a także pracownicy kolejowi, mimo że Derenk leży daleko od linii kolejowej. W tym też okresie pojawiają się miejscowi kupcy (kereskedó, mercenarius) oraz napszamos, czyli robotnicy dniówkowi. Porównując dane z księgi zgonów (1865 osób pochowanych na derenczańskim cmentarzu) i księgi urodzeń (2966 osób), dostrzec można dużą dysproporcję między narodzinami a zgonami, spowodowaną nie tylko faktem, że księga chrztów rozpo¬ czyna się w roku 1724, a księga zgonów w roku 1789, a zatem brak informacji 0 zgonach w okresie 65 lat. Fakt, że w wielu przypadkach nie odnotowano zgonów kilkudniowych dzieci (notatka o tym była zapisywana przy akcie chrztu) również nie usprawiedliwia tak wielkiej różnicy między urodzinami a zgonami. Wpłynęła na nią niewątpliwie emigracja - nawet do Ameryki, jak również śmierć z dala od Derenku. 1 tak na przykład, w czasie pierwszej wojny światowej w Derenku zmarło 12 doro¬ słych kobiet i tylko 6 dorosłych mężczyzn. Brak, niestety, danych o emigracji z Derenku, natomiast wśród przybyszy parokrot¬ nie wspomniane są osoby przybyłe z Galicji, wymieniani są też nauczyciele (Węgrzy), pojawia się organista (prawdopodobnie pełniący również obowiązki nauczyciela bądź sekretarza gminnego) oraz Cyganie, określani nieraz jako neo-coloni bądź uj-magyar — „Nowowęgrzy" (przez pewien czas próbowano tym określeniem zastąpić słowo Cy¬ gan), którzy niejednokrotnie wżeniali się w rodziny derenczańskie. Kilkakrotnie spo¬ tyka się też wzmianki o wędrownych żebrakach, którzy zmarli w Derenku. Z innych źródeł wiadomo, że we wsi były żydowskie karczmy, jednak ze względów oczywistych brak o nich i o ich właścicielach wzmianek w aktach kościelnych. Świat derenczańskich Polaków był zamknięty i endogamiczny, małżeństwa były najczęściej zawierane wewnątrz tej społeczności (na 720 zarejestrowanych ślubów, tylko w 92 przypadkach narzeczona, a w 170 — narzeczony, pochodzili spoza Derenku), tym bardziej rzadkie były małżeństwa zawierane z osobami wyznającymi inne religie. Były dwa małżeństwa katolicko-kalwińskie oraz pięć katolicko-luterańskich. Ponadto zawarto 13 małżeństw z katolikami obrządku unickiego, zaliczonych błęd¬ nie przez Remiasa do międzywyznaniowych. Dzieci nieślubnych było około 4,5 %, �Rezenzje i noty recenzyjne 389 jednakże bliższa analiza księgi chrztów wykazuje, że znaczna część nieślubnych dzieci była pochodzenia cygańskiego. Remias w swej pracy przeprowadza analizę występujących w Derenku nazwisk i nadawanych dzieciom imion. Prawie połowie dziewcząt nadano imię Maria, po¬ nadto często pojawiały się imiona Anna, Katarzyna i nieco rzadziej Elżbieta. Do¬ piero w XX wieku przybyło trochę nowych imion. Chłopców nazywano najczęściej imionami: Andrzej, Jan, Maciej, Jerzy, Marcin i Jakub. W XIX i XX wieku przybyli: Józef, Stefan i Władysław. Dwa ostatnie imiona są bardzo popularne na Węgrzech (Istvan, Laszló), ponieważ jednak w księgach kościelnych były one zapisywane w ję¬ zyku węgierskim, nie wiadomo, w jakiej wersji były używane w środowisku derenczańskim. Polskie brzmienie nazwisk i ich polska pisownia wkrótce się zatracały; tak na przykład Chudy powoli zmienił się w Chudi, a następnie w Hudi, natomiast Woda w Voda. Nazwisko Kowal jeszcze w roku 1761 pisano jako Koval, ale już w roku 1788 jako Kovacz, w innym miejscu „Kovacz alias Toporczi". W paru przypadkach nazwiska mogą wskazywać, że ich nosiciele byli Słowakami, a nawet Czechami. Typowo polskie są Kopka czy Kuchta; ważne dla ustalenia pochodzenia ludności są takie nazwiska jak Spisak, Krakovszki, Lapscanszka lub Krosznitzky, sugerujące pochodzenie ze spiskich Łapsz oraz z Krośnicy nad Dunajcem. Często podawane w księdze zgonów informacje o przyczynach śmierci mogą stać się materiałem do studiów nad stanem zdrowotnym mieszkańców Derenku, przyj¬ mując oczywiście założenie, że prowadzący księgi parafialne mieli dostateczne roze¬ znanie w chorobach trapiących Derenczan (pominąwszy naturalnie epidemie cholery w latach 1831 i 1873). In memoriam Derenk daje wgląd w historię polskiego osadnictwa na Węgrzech. Dzieło to pozwala na zrekonstruowanie historii mieszkańców tej wsi i odkrycie, z któ¬ rych konkretnie spiskich i podhalańskich parafii wywodziła się większość jej miesz¬ kańców. Gdyby Remias na tym poprzestał, na pewno też pozostałby we wdzięcznej pamięci wszystkich, którzy interesują się historią polskiego wychodźstwa. Ale — jak zapowiada — ma to być dopiero początek, zamierza bowiem napisać kompletną monografię historyczną Derenku. Janusz Kamocki Halina M i e l i c k a, Antropologia świąt i świętowania, Wydawnictwo Aka­ demii Świętokrzyskiej, Kielce 2006, ss. 290. Halina Mielicka jest już autorką książki Kultura obyczajowa wsi kieleckiej XIX i XX wieku (1995), skryptu Podstawy socjologii. Mikrostruktury społeczne (2002) oraz wyboru tekstów Socjologia wychowania. Wybór tekstów (2000). Jej najnow­ sza publikacja to Antropologia świąt i świętowania, która jest kontynuacją badań podjętych już w pierwszej publikacji, acz przyznać trzeba, że idących o wiele dalej �390 Rezenzje i noty recenzyjne i wielce przekształconych. Tematyka publikacji wskazuje, że wątek obyczajowości i religijności (ludowej) wybija się w jej twórczości na plan pierwszy. Autorka ma ambicję przedstawienia w sposób całościowy tytułowego zagadnie­ nia. Kompleksowość polega miedzy innymi na czerpaniu inspiracji z takich dziedzin wiedzy, jak filozofia, teologia, socjologia, religioznawstwo i etnologia. W trakcie lek¬ tury możemy również zapoznać się z aspektami symbolicznymi, językowymi, psy¬ chologicznymi, funkcjonalnymi i doświadczeniowymi święta i świętowania. Święto rozpatrywane jest w swym wymiarze ziemskim i transcendentnym, a także w wielości form jego objawiania się w życiu. Zastosowane metody interpretacyjne uwzględnia¬ ją i fenomenologię, i hermeneutykę, i metody semiotyczne, i analizę funkcjonalną. Krótko mówiąc, Halina Mielicka pociąga za wiele sznurków, a ta mnogość nasuwa pytanie, czy w tym teatrzyku ruchy poruszanych lalek są skoordynowane, a przedsta¬ wienie ma swój scenariusz? Ogólny zarys robi wrażenie dobrze przemyślanej całości. Mielicka rozpoczyna swe dzieło od określenia przedmiotu badań. Wychodzi z dobrze znanego i powiela­ nego w literaturze założenia, iż sacrum iprofanum to dwa odrębne rodzaje rzeczywi­ stości. Święto łączy się z tą pierwszą sferą, przeto analizować je trzeba w kategoriach właściwych dla świętości. To założenie wsparte jest następną ideą, a mianowicie, że rzeczywistość empiryczna podporządkowana jest nadprzyrodzonej, albowiem w tej ostatniej lokowane są wartości ostateczne, nadające sens działaniom w innych obsza¬ rach. Przedstawicielkę nauk społecznych interesuje świat poznawalny empirycznie. Oznacza to, iż nie wypowiada się ona w kwestiach istnienia sacrum jako takiego, lecz „tylko" o wyobrażeniach na jego temat i o sposobach jego objawiania się, na przy¬ kład w koncepcji święta i praktyce świętowania. Analiza takich kategorii jak czas, przestrzeń, i postrzeganie wzorów zachowań pozwala na odróżnienie sakralnego od codziennego. Jest to tradycja widzenia tego zagadnienia, której korzenie znajdujemy już w podejściu Emila Durkheima i Rudolfa Otto. Sacrum i profanum można rów­ nież odróżnić przez prześledzenie etymologii tych słów. Sposobem dystynkcji czasu święta i czasu zwykłego okazuje się także zakaz pracy, przeciwstawiony nakazowi pracy oraz szczególny rytualizm świętowania. Dywagacje te prowadzą do wniosku, że święto „to taki aspekt rzeczywistości, który tworzy odrębną sferę doświadczeń odnoszonych do codzienności, ale pozwalających przekraczać kategorie czasu, prze¬ strzeni i obowiązujących norm na poziomie działań indywidualnych, społecznych i kulturowych" (s. 26). Świętowanie zaś, „to powszechnie obowiązująca i powszech¬ nie akceptowana forma uczestniczenia w tym, co niecodzienne, niepowtarzalne ze względu na odniesienie do wartości porządkujących rzeczywistość, a jednocześnie zgodny z tradycją sposób realizowania idei, którym przypisywane są szczególne zna¬ czenia społeczne" (s. 28). Uzbrojeni w tak zdefiniowane pojęcia tytułowe wyrusza¬ my w podróż przez gęsty las koncepcji i podejść, przez który prowadzi nas Autorka. Stara prawda fenomenologiczna mówi nam, że trudno oddzielić rzeczywistość od sposobów jej ujawniania się; inaczej, problematyczne jest odróżnienie subiek¬ tywnego od obiektywnego. Zabieg redukcji fenomenologicznej konieczny jest także w przypadku święta. Poruszając więc problem świętości, fenomenolodzy zawieszają sądy oparte jedynie na empirii, a szukają „sedna sprawy". Rudolf Otto, Gerardus van �Rezenzje i noty recenzyjne 391 der Leeuw i Mircea Eliade włożyli wiele wysiłku w pokazanie metodą fenomeno¬ logiczną tego, co Durkheim starał się udowodnić empiryczną metodą socjologiczną — że sacrum i profanum to dwie ontologicznie różne sfery. Niemniej, i dla „mor¬ fologów sacrum", i dla empirycznych socjologów ta dwoistość zostaje przełamana, albowiem zawsze nadrzędne „hierofaniczne objawia się w sferze profanum" (s. 33) i dlatego sacrum daje się badać. W tej perspektywie, za Leszkiem Kołakowskim, powiedzieć możemy, iż święto jest społecznie regulowanym sposobem obiektywi¬ zacji subiektywnych doznań religijnych. (Jednak nie sposób się dowiedzieć, skąd biorą się owe doznania religijne; czyż ich źródłem nie jest internalizowana kultura, która wszak tworzy się nieustannie w praktyce społecznej?). Nadzwyczajne sacrum ma pewne cechy, które Paul Ricoeur charakteryzuje w pięciu punktach, począwszy od jego numinotyczności, a skończywszy na zasadniczej jedności świata sakralnego i ziemskiego. To skłania do wniosku, iż święto ma zarówno charakter racjonalno-praktyczny, jak i irracjonalno-wierzeniowy, jakoż i pełni przy tym szereg funkcji indywidualnych, społecznych i kulturowych. Daje się interpretować jako system ideologiczny, utylitarny, komunikacyjny oraz ludyczny. Można też przeprowadzić typologię świąt, w których szereg rytuałów składa się na obrzęd, a obrzędy z kolei tworzą ceremoniały. Jednocześnie ceremonie to wyznaczane kulturowo zachowania, które są celem samym w sobie, zaś uroczystości mają określone cele (szkoda, iż autorka nie wspomina się w tym miejscu o podobnym pomyśle Bronisława Mali¬ nowskiego, dla którego celowość odróżniała rytuał magiczny od stanowiącego „cel sam w sobie" rytuału religijnego). Zdaniem Mielickiej religię i religijność da się też umieścić w trzech światach Karla Poppera. Świat trzeci, to religia zobiektywizowana i zinstytucjonalizowana, świat drugi to subiektywne wyobrażenie tego, co uznaje się za prawdę obiektywną, zaś religijność stanowi tu łącznik ze światem pierwszym. Światy te można też podzielić na świat porządku naturalnego przeciwstawionego światu nadprzyrodzonemu, na światy społeczny i religijno-magiczny. Religia i reli¬ gijność mają przy tym do spełnienia funkcje organiczne (np. poznawczą czy eduka¬ cyjną), osobowościowe (inaczej psychologiczne), integrujące społecznie i kulturowe. Prowadzi to do wniosku, że „podstawową funkcją świąt jest utrzymywanie tradycji i ciągłości pokoleniowej danego społeczeństwa. Funkcja ta zaspokaja potrzeby zwią¬ zane z poczuciem tożsamości kulturowej, wzmacnia poczucie wspólnoty i odrębno¬ ści w stosunku do przedstawicieli innych kultur" (s. 60). Ludzie wyrażają transcendentne za pomocą znaków i symboli. Kolejna par¬ tia pracy poświęcona jest więc symbolice świętowania. Autorka wtajemnicza nas w skomplikowaną materię semiotyki, odwołując się przy tym do ustaleń Jerze¬ go Pelca, Izydory Dąbskiej, Sergieja Awierincewa, Umberta Eco, Rolanda Bartha, Terence'a Hawkesa, Paula Ricouera, Claude'a Levi-Straussa, by wymienić najważ¬ niejsze postacie, a w kwestii samego „rozumienia" — do ustaleń Hansa-Georga Gadamera i , poniekąd dla kontrastu, Jana Marii Bocheńskiego. Dowiadujemy się 0 różnicach między znakiem a symbolem, o archetypach, o znakach analogizujących 1 arbitralnych, o syntagmie i paradygmie, wreszcie o wielości znaczeń i znaczeniu wyobraźni symbolicznej. Kody symboliczne mogą być ograniczone (denotacyjne) i rozszerzone (konotacyjne). Właśnie tę drugą cechę podzielają język i symbolika �392 Rezenzje i noty recenzyjne religijna. Przedsądy (Gadamerowska wspólnota, która jest źródłem rozumu) nadają sens działaniom religijnym. Charakteryzując logikę religii, Mielicka podąża tropem Paula Tillicha, Louisa Dupre i Georgesa Duranda, podkreślając unikatowość symboli religijnych, ich ambiwalencję oraz kosmiczny, oniryczny i poetycki charakter. Przy tym wiara religijna „przybiera formę schematu pojęciowego" (s. 94), który stanowi jeden ze sposobów interpretacji świata i doświadczenia. Święto, przez zastosowanie szczególnych symboli, jest zaprzeczeniem doczesności, nadaje sens przedmiotom, zjawiskom i wydarzeniom. Rytuały, za którymi kryje się sens religijny, są przejawem konwencjonalizacji semantyki. Tak rozumiane wywoływać mogą „naturalną" (wręcz bodźcową) reakcję na określone symbole. Mogą też kanalizować emocje i sterować procesami poznawczymi. Stają się także źródłem racjonalności świata, albowiem „racjonalność polega (... ) na redukcji percepcji do sensu, który jest sposobem doda¬ wania intencji do świata przedmiotów", natomiast „wiara staje się gwarantem postaw racjonalnych wobec świata" (s. 105). Postrzeganie świata określone jest przez sens symboliczny, natomiast rytuały odgrywają w tej symbolizacji rolę pierwszorzędną. Wszelako zapytać trzeba, jak należy rozumieć transcendencję świąt? Halina Mielicka nawiązuje do klasycznych definicji transcendencji dyskutowanych przez takich filozofów, jak Immanuel Kant czy Roman Ingarden. Przyjmuje przy tym, że jeśli porządek świata jest rozumiany w terminach religijnych, to taka też dla wyznawców staje się natura tego świata. Transcendencja może przybrać formę doświadczenia mi¬ stycznego, a wówczas świat jawi się jako unio mystica. Elementy takiego mistyczne¬ go doświadczenia znajdujemy w świętowaniu. Są różne rodzaje transcendencji, lecz wszystkie one odsyłają do pewnego uniwersum symboli religijnych. Święto staje się sposobem odgraniczania codzienności od niecodzienności, w którym ta pierwsza jest konkretna, a druga reprezentuje ideały. Transcendentność święta objawia się w nie¬ zwykłości czasu świętowania; chodzi m.in. o zaprzeczenie linearności czasu, o cy¬ kliczną naturę kolei rzeczy, o fakt, że „czas nabiera znaczenia właśnie poprzez świę¬ ta" (s. 131). Transcendencja wyraża się także w miejscu (przestrzeni) świętowania, w którym ze wzmożoną siłą działają moce sakralne. Wreszcie, święta skłaniają nas do refleksji i podejmowania działań skierowanych na określone wartości „wyższe". To kosmologia porządkuje rzeczywistość, a świętowanie jest sposobem realizacji wartości absolutnych. Zatem świętowanie ma charakter symboliczny, wiąże się z sy¬ stemem wartości, które nadają dodatkowy sens prozaicznym kategoriom czasu, prze¬ strzeni i wartości. Święta pełnią przy tym funkcje integrujące, ludyczno-rekreacyjne, estetyczne, stratyfikacyjne, etyczne, rytualne, dostarczające wzorów kulturowych oraz rytualnie integrujące z transcendencją. Rozdział o perspektywach badawczych jest w zasadzie syntetycznym, oryginal¬ nym, bardzo zwartym i gęstym teoretycznie powtórzeniem konkluzji autorki, jed¬ nocześnie pokazującym jej tok rozumowania i postępowania. Swe rozważania stara się ona ująć w formie wynikających z siebie „logicznie" tez. Zatem święto tworzy odrębny rodzaj rzeczywistości ukierunkowanej na sacrum; jest systemem odrębnych zachowań społecznych; zaspokaja wielorakie potrzeby; wreszcie — stanowi zespół „idei przekładalnych na znaki i symbole kulturowe oraz interpretowanych i wyjaś¬ nianych orientacją na wartości absolutne" (s. 231). Podobna uwaga odnosi się do �Rezenzje i noty recenzyjne 393 części poświęconej projektowi badań empirycznych. Steruje nim przekonanie, iż „święto przynależy do ukrytego aspektu kultury, a świętowanie do jawnego. Święto bowiem tworzone jest przez ludzi jako system idei porządkujących rzeczywistość (...). Świętowanie jest sposobem realizacji tych idei (...), jest zestawem czynności i działań, które stają się symbolami owych idei" (s. 235). Zacięcie edukacyjne Haliny Mielickiej bierze górę i dlatego na koniec, niejako dla wątpiących bądź pogubionych, sporządza ona „Słownik podstawowych pojęć". Moja stosunkowo obszerna — a mam nadzieję, iż także adekwatna — relacja z zawartości Antropologii świąt i świętowania ma swe ważkie przesłanie. Ma na celu pokazanie, iż Mielicka rzeczywiście kompleksowo podeszła do zagadnienia i wy¬ kazuje się znajomością określonej problematyki, którą tak heterogeniczne tradycje myślowe interpretowały na jakże wiele sposobów. Ogarnięcie tych szkół i podejść oraz przedstawienie ich w formie spójnego wywodu było samo w sobie zadaniem trudnym i ryzykownym. Jest to udana synteza, a ponadto dobrze wykorzystywana do przedstawiania własnych propozycji. Wątków rozważań jest wiele, momentami dzieło tchnie duchem dydaktyzmu i sprawozdawczości, niemniej cały czas narracja trzyma się osnowy. Autorka stara się uchwycić istotę „święta" i osobliwości „święto¬ wania". Rzuca na nie światło z różnych, niekiedy przeciwstawnych, stron. Sięga do ustaleń wielu dyscyplin, a jednocześnie stara się pogodzić fenomenologię z analizą funkcjonalną, co samo w sobie jest przedsięwzięciem karkołomnym. Konstatacjom religioznawczym, balansującym na granicy teologii, stara się nadać empiryczny sens, aczkolwiek w trybie wyłącznie konceptualnym. Czyni wiele, aby wyjaśnić znaczenie szeregu pojęć, które zakorzenione są w określonych tradycjach myślowych, a jed¬ nocześnie wkomponować je w ramy własnej teorii socjologicznej. W sumie, jest to dzieło kompetentne, zwarte i posiadające przy tym znamiona oryginalności. Odpo¬ wiadając na postawione pytanie, czy w tym teatrze lalek sznurki pociągane są w sko¬ ordynowany sposób, generalnie powiedzieć trzeba, że tak, a reżyserka realizuje swój własny scenariusz. Zrozumiałe, że w tak ambitnym dziele znaleźć można fragmenty słabsze lub bu¬ dzące wątpliwości. Jak łatwo zauważyć, niektóre z następujących uwag krytycznych mają charakter polemiczny, wskazujący na to, iż poszukiwania mogły pójść w kie¬ runku bardziej obiecującym. Zacznijmy od kwestii podstawowej. Halina Mielicka słusznie wprawdzie wyraża pogląd, że nie istnieje pozakulturowe postrzeganie rzeczywistości, albowiem zawsze zapośredniczona jest ona przez system naszych pojęć, lecz jednocześnie twierdzi, że owe „okulary kulturowe", to „wyobrażany świat idei, który pozwala wyjaśnić rzeczy­ wistość" (s. 17). Wydaje się, że u podstaw takiego podejścia leży jednak przekonanie, iż istnieje jakaś obiektywna rzeczywistość, do której przykładamy nasze idee. Być może trafniej byłoby powiedzieć, że po prostu nasze idee są nieuchronnie częścią rzeczywistości; reprezentantka nauk społecznych nie potrzebuje wypowiadać się na temat rzeczywistości innej niż ta, która jest „od stóp do głów" kulturowa. Podejście takie pozwoliłoby wyplątać się z ontologicznej tezy o dwoistości świata, o tym, że istnieje duch i materia, Ustawiłoby także inaczej problematykę badawczą, w tym zmienne relacje tego, co my konceptualizujemy jako sacrum i profanum. Natomiast �394 Rezenzje i noty recenzyjne postępowanie Mielickiej zmusza j ą niejako do brnięcia nieustająco w tym dychotomizującym myśleniu. Według niej, sacrum to wyobrażany świat idei będących inter¬ pretacją rzeczywistości i wszelkich wartościowań na jej temat, a profanum to wyjaś¬ nianie rzeczywistości doświadczanej zmysłowo. Tym razem to nasze idee oddzielone są kategorycznie od zmysłów, a nasze myśli na temat owej w mistyczny sposób do¬ świadczanej „rzeczywistości" pozaempirycznej od namacalnej empirii. Mamy też dwa rodzaje poznania: „przez rozum" i „przez wiarę". Podążając dalej tym tropem dowiadujemy się, że realnie istnieje tylko rzeczywistość poznawalna empirycznie. Skąd zatem nasza wiedza o rzeczywistości sakralnej? Otóż idee, w szczególności te na temat sacrum, materializują się w postaci symboli i znaków abstrakcyjnych pojęć zrodzonych w naszym umyśle oraz naszych postaw i działań wobec tychże materiali¬ zacji. Czy jednak symbole nie są arbitralną kreacją naszej wyobraźni? W ten sposób błędne koło się zamyka. W tym miejscu powinienem poczynić istotne zastrzeżenie. Nie jestem pewien, czy istnieje sensowne i przekonujące rozwiązanie powyższych dylematów. Polemi¬ zując z Haliną Mielicką, wyrażam wątpliwości dotyczące dominującej tradycji my¬ ślowej, w której ona, jako jedna z wielu, tkwi. Jej rekonstrukcja jest ze wszech miar rzeczowa i przekonująca. Nie należy jednak zapominać, że książka pisana jest w ra¬ mach pewnego paradygmatu. Tak spontanicznie wyznawana filozofia określa całość dzieła i poglądy na kwestie bardziej szczegółowe, choć nie mniej istotne; wyznacza tok rozumowania i determinuje wyciągane wnioski. Nie dziwi przeto, że w wielu sprawach autorka operuje zdecydowanie w ramach refleksji wyrastającej z tradycji judeochrześcijańskiej, która swe przedłużenie znajduje nie tylko w konstatacjach teologów (co jest całkowicie zrozumiałe), ale i ludzi parają¬ cych się „nauką o religii". Punktem wyjścia, przybierającym w pracy wręcz status tezy ontologicznej, jest założenie o absolutnej heterogeniczności sfery sacrum i profanum. Autorka zdaje sobie sprawę, iż podział taki jest wynikiem kulturowo uwarunkowa¬ nej percepcji świata przez ludzi, niemniej, jak pisze, na podstawie analizy literatury przedmiotu dojść możemy do wniosku, „że sfery sacrum i profanum tworzą odrębne rodzaje rzeczywistości" (s. 17). Tymczasem istnieje wiele świadectw empirycznych, a co za tym idzie przesłanek teoretycznych i konstatacji badawczych, wskazujących, iż są społeczeństwa, w których heterogeniczność taka nie występuje, a każda myśl, działanie i uniwersum całe są, patrząc z naszej europejskiej perspektywy, jednocześnie i sakralne, i profaniczne, albo — by wyrazić się precyzyjniej — ani czysto sakralne, ani czysto profaniczne, można by powiedzieć — sakrofaniczne. Stwierdzenie to nie odnosi się przy tym li tylko do tak zwanych społeczeństw pierwotnych. Autorka jest z wy¬ kształcenia etnolożką i oczekiwałbym z jej strony większej wrażliwości w tej materii, uwzględnienia ograniczeń zasięgu czasowego i przestrzennego ferowanych sądów, a jednocześnie uświadomienia sobie pozycji, z której własne sądy są wypowiadane. Wspomniałem o orientacji, która przyjmuje, iż sakralne jest dostępne tylko przez doświadczenie religijne; jest nadzwyczajne, ponieważ stosuje się w nim niezwykły kod. Pogląd ten wyrażał już chociażby Otto, powtarzał Eliade, a za nim Mielicka (s. 20). Autorka z jednej strony powtarza owe sądy, bynajmniej ich nie podważając, a ze strony drugiej, sama uprawia socjologię inspirowaną przez Durkheima i Maksa �Rezenzje i noty recenzyjne 395 Webera. Tak jak oni, mówiąc, że idee wyrażane są w symbolach, „sprowadza sacrum na ziemię" i poddaje je analizie kulturowej. Z pewnością jest to pewna niekonse­ kwencja, która wynika z próby pogodzenia religioznawczej fenomenologii z socjo­ logicznym funkcjonalizmem. Piszę tu o „analizie kulturowej" nie bez kozery, ponie­ waż coś, co można by nazwać analizą społeczną, pojawia się w pracy w charakterze śladowym. Autorka, owładnięta perspektywą kulturoznawczą tylko w terminach abstrakcyjnych pisze o powiązaniu stosunków społecznych ze sferą kultury, w tym kultury rozumianej jako forma ideologii sankcjonującej istniejący porządek społecz¬ ny. Wrażenia tego nie jest w stanie zatrzeć podrozdział o „stratyfikacyjnej funkcji świąt" (s. 160-163). Na przykład zacytowana myśl Torstena Veblena, iż celebracja „nie-pracy" w czasie święta jest de facto wartościowaniem tego rzadkiego przywileju bogatych (s. 166), pozostaje tylko wzmianką. Uważam, że badanie kultury w ode¬ rwaniu od relacji społecznych jest przedsięwzięciem cokolwiek jałowym. Z uwagami powyższymi wiąże się kolejna. Parokrotnie dowiadujemy się, iż za¬ sadny jest pogląd o homologii mitu i rytu. Znaleźć to możemy chociażby w charakte­ rystyce święta autorstwa Paula Ricouera (s. 36) czy w stwierdzeniu, że w czasie świąt następuje „połączenie w jeden system sfery wierzeniowej i obrzędowej" (s. 39). Przy­ staję na to, ale z niezrozumiałych dla mnie względów Halina Mielicka praktycznie całkowicie pomija bogatą tradycję antropologiczną w tym względzie. Jej klarowny wyraz znaleźć można w dostępnych po polsku pracach Alfreda R. Radcliffe-Browna, Claude'a Levi-Straussa, Edmunda Leacha, Victora W. Turnera czy Mary Douglas. W takim ujęciu rytuał jest realizacją mitu, zaś z kolei owa mityczno-rytualna zbitka odzwierciedla symbolicznie strukturę społeczną. Przeczytać możemy, że widowiska świąteczne są formą lustra odbijającego ludzkie problemy (s. 155). Uderza jednak brak choćby wzmianki o tym, że w rytuale odczytać można ponadto nie tylko kon¬ tury relacji społecznych, ale i społecznych konfliktów, o czym pisał Max Gluckman w książce o „rytuałach rebelii". O święcie jako karnawale przewracającym codzienne relacje do góry nogami traktował Michaił Bachtin i w podobnym duchu pisał Eco (s. 164), niemniej autorka przemilcza bardziej brzemienne teoretycznie konstatacje Victora Turnera w tym względzie, które mówią nie tylko o zabiegu stawiania świa¬ ta na opak, lecz także o dialektycznych kategoriach struktury i antystruktury, które nie tylko dobrze konceptualizują charakter czasu normalnego i nadzwyczajnego, ale pozwalają spojrzeć na obrzędy wspólnotowe jako na stan communitas, i w ostatecz¬ ności wzmacniające istniejący porządek społeczny. Nie domagam się w tym miejscu zwiększenia kwoty argumentów antropologicznych, lecz oczekiwałbym wzmocnie¬ nia wątków wskazujących na głębsze społecznie aspekty świętowania. Brak zakorzenienia społecznego argumentów powoduje też, iż trudno się zorien¬ tować, czy praca traktuje o koncepcji święta w ogóle, o jego charakterze w świecie chrześcijańskim, czy w kulturze polskiej. Czy jest dziełem tylko teoretycznym, czy też ma ambicje empiryczne? Tematyka pierwszej publikacji, czyli książki o kulturze obyczajowej, uwagi we „Wprowadzeniu" oraz przywoływane przykłady, zwłaszcza w rozdziale o polimorfizmie świętowania, wskazują na to, iż Mielicka ma na uwa¬ dze kulturę polską, która jest dla niej kulturą przesiąkniętą katolicyzmem. Niemniej, wywody jej zdają się „jak duch unosić nad wodami". Konstatacje odnoszone do �396 Rezenzje i noty recenzyjne doświadczeń osobistych i badawczych są niepostrzeżenie uniwersalizowane. Pomi¬ nięty jest czas i miejsce akcji, kontekst działań, heterogeniczność kulturowa i zło¬ żone motywacje aktorów społecznych. Antropologia święta i świętowania staje się bezwiednie europocentryczną bądź polonocentryczną filozofią święta i świętowania. Polimorfizm świąt jest w tym układzie jedynie ilustracją uniwersalnych konstatacji. Wbrew zapewnieniom autorki o wieloaspektowości święta i świętowania, nie zawsze wiemy, czy traktuje się o nim jako o kategorii i wydarzeniu religijnym, ideologicz¬ nym czy rodzinnym. Chwalebne pragnienie uwzględnienia możliwie szerokiego spektrum teorii i po¬ glądów prowadzi niekiedy do sprzeczności. Jeśli za Piotrem Skrzyneckim powtarza się, że „wszystko jest świętem" (s. 28), to nie sposób tego pogodzić ze stwierdze¬ niem, iż czas świąteczny jest wyjątkowy i różni się radykalnie od codzienności. Od Bronisława Malinowskiego dowiadujemy się, że głębokie doświadczenie religijne możliwe jest tylko w samotności (s. 44). Nie wiem, czy zgodzą się z tym badacze lub wyznawcy religii ekstatycznych w rodzaju santerii bądź voodoo. Czas świąteczny regulowany jest ponoć rytmem życia i przyrody (s. 129), a święta nadają znaczenie zmianom przyrodniczym. Zapytać by można, jak sympatyczny i opatulony „święty Mikołaj" ma się do obchodzenia świąt Bożego Narodzenia w słonecznej i gorącej w grudniu Australii. W czasie święta zapewnia się także ponoć dostatek tego, cze¬ go brak na co dzień (s. 161). Tak być może było w ubogich pouwłaszczeniowych wsiach galicyjskich, lecz nie sądzę, by kapusta na stole wigilijnym była dziś towarem deficytowym bądź luksusowym. Mówiąc poważniej, autorka nie bierze pod uwagę zjawisk takich, jak globalizacja, transnarodowość czy siła popkultury. Stwierdzenia odnoszące się do partykularnej interpretacji polskiej kultury ludowej uogólniane są na całość kondycji ludzkiej. Bez wątpienia, w tradycji polskiej święto kojarzy się z religią, o czym przeczytać możemy parokrotnie. Niemniej, nawet w tejże tradycji istnieją „święta świeckie" (np. 1 Maja, Święto Niepodległości, Walentynki, nie wspominając o świętach indywidu¬ alnych w rodzaju imienin czy urodzin, którym niekoniecznie przysługuje przymiot sakralności). Przypadek ten wskazuje zresztą na nie do końca rozwiązaną kwestię desakralizacji kultury i istnienie wartości ostatecznych o charakterze świeckim. Roz¬ ważania o pięknie świąt przeciwstawionym rzekomej brzydocie codzienności, oparte na egzaltowanych, spontanicznie wartościujących opisach Bożeny Krzywobłockiej (s. 159-160) nijak się mają do analizy kulturowej. Podobna uwaga odnosi się do frag­ mentu o oszołamianiu się alkoholem w trakcie świąt (s. 160-161), co według autorki nie wnosi do stylu życia ludzi nic cennego, a wręcz przeciwnie, jest naganne (czyżby święta nie były aż tak piękne?!). Zamiast interpretacji antropologicznej tych praktyk mamy do czynienia z tekstem, którego treść i wydźwięk przypomina straszące zgub¬ nymi skutkami stosowania używek ulotki z poradni przeciwalkoholowej. Każdą z powyższych uwag krytycznych można potraktować jako polemiczną. Kolejna z usterek pracy nie podlega jednak dyskusji: w cytowanej literaturze nie ma, z wyjątkiem jednej pozycji, żadnego dzieła obcojęzycznego. Czyżby w literaturze obcej, chociażby anglosaskiej, nie sposób znaleźć niczego interesującego? Autorka odwołuje się do wielu publikacji i, jak wspomniałem, jej erudycja jest duża. Zasadni- �Rezenzje i noty recenzyjne 397 czy trzon literatury, na którą się powołuje, nie wykracza wszakże poza połowę lat 90. XX wieku. Być może to właśnie sprawia, że Halina Mielicka czuje się dobrze w ob¬ rębie idei, które określiłem jako tradycyjne. Zaznaczyć jednak wypada, że w ramach tego paradygmatu porusza się swobodnie. Ambitne dzieło rodzi kontrowersje i takim właśnie przypadkiem okazuje się An¬ tropologia świąt i świętowania. Nawiązując do wyjściowej metafory, powiedzieć by można, że pociągane przez autorkę sznurki jednak czasem się plączą, a poruszane przez nią, z lekka zakurzone lalki, wykonują niekiedy chaotyczne ruchy. Niemniej, walory pracy ukazane przeze mnie w pierwszej części recenzji przesądzają ostatecz¬ nie o jej pozytywnej ocenie. Dla zainteresowanych problematyką religijną antropolo¬ gów/etnologów/etnografów książka Haliny Mielickiej jest więc niezbędną lekturą. Michał Buchowski Bartłomiej K r u p a , Wspomnienia obozowe jako specyficzna odmiana pisar­ stwa historycznego, Universitas, Kraków 2006, ss. 171. Książka Bartłomieja Krupy Wspomnienia obozowe jako specyficzna odmiana pi¬ sarstwa historycznego to praca niezwykle ciekawa oraz ze wszech miar godna pole¬ cenia. Napisana jest z pasją, zdradza dużą erudycję i kompetencję badawczą jej auto¬ ra. Niewątpliwym walorem pracy jest przy tym niekonwencjonalne, znoszące utarte schematy oraz nawyki warsztatowe podejście Krupy do kwestii źródeł historycznych. Podejście to koresponduje z coraz żywiej obecną w naukach humanistycznych ideą myślenia narratywistycznego, która — odniesiona do świadectw historii, jakimi są między innymi wspomnienia obozowe — każe poszukiwać w nich nie samych fak¬ tów, lecz ich interpretacji (choć owe interpretacje nieraz w sposób jawny kwestionują lub też pomijają jakieś wydarzenia istotne z punktu widzenia historyka). Najważniej¬ sze dla badacza-narratywisty jest bowiem — wyrażone za pomocą struktur języka w opowieści — jednostkowe doświadczenie rzeczywistości, a nie składające się na tę rzeczywistość poszczególne fakty i zdarzenia. Problem rozmaitych sposobów odbioru i analizy świadectw Holocaustu na grun¬ cie historiografii autor omawia w rozdziale pierwszym. Wyodrębnia przy tym dwa — jego zdaniem, zasadnicze a zarazem przeciwstawne — style czy też konwencje pisania na ten temat, które określa jako nurt scjentystyczny/racjonalistyczny oraz etyczny. Jak sam wskazuje, stosowana przezeń systematyka ma charakter odautorski i nie pokrywa się z żadną, funkcjonującą w literaturze naukowej, klasyfikacją czy też ogólną charakterystyką tekstów dotyczących Shoah. Pierwszy z wymienionych nur¬ tów Krupa przyrównuje do modelu historii modernistycznej, drugi zaś do modelu an¬ tropologii historycznej. Cechami wyróżniającymi kierunek racjonalistyczny są więc między innymi: absolutyzacja paradygmatu racjonalistycznego przez twórcę tekstu, jego wiara w fakty i bezpośredni do nich dostęp, hołdowanie klasycznym sposo- �398 Rezenzje i noty recenzyjne bom opisu (przy wykorzystaniu modelu dedukcyjno-nomologicznego), jak również tendencja do konstruowania tak zwanej narracji odczłowieczonej, zorientowanej na przedmiot, a nie na podmiot poznania oraz, co za tym idzie, silnie nasyconej obiek¬ tywnymi danymi w postaci liczb, danych, statystyk. Sytuujący się w opozycji do nurtu scjentystycznego kierunek etyczny cechuje natomiast: odwoływanie się przez autora tekstu do różnych paradygmatów myślenia (nie tylko racjonalistycznego), odejście od klasycznego stylu opowiadania, przekonanie piszącego, że nie istnieją tak zwane czyste fakty (wolne od „zaciemniającego" wpływu języka, interpretacji i ideologii), a także narracja „uczłowieczona", wyraziście eksponująca pierwiastek ludzki, to znaczy zawierająca rozliczne ślady egzystencji konkretnych osób (ich imiona, nazwiska, szczegóły z osobistej biografii oraz ich własne, subiektywne wizje i interpretacje przeszłości). Omówiwszy zaproponowany przez siebie podział na dwa kierunki pisania o Holo­ cauście, Krupa dokonuje ogólnego przeglądu prac na ten temat, powstałych w latach 1945-2003. Przegląd ów ma charakter skrótowy i z całą pewnością nie wyczerpujący. Obejmuje tylko te publikacje, które autor uznał za najbardziej charakterystyczne, ważne lub kontrowersyjne na interesującym go polu. Brak w nim jakiegokolwiek odniesienia do bardzo obszernej literatury niemieckojęzycznej, liczba prac angloję¬ zycznych też nie jest imponująca. Rodzaj poruszanych w toku prezentowanej anali¬ zy spraw i tematów koresponduje ściśle z zakresem specjalizacji zawodowej autora i ogranicza się niemal wyłącznie do kwestii wchodzących w obszar kompetencji hi¬ storiografii, z pominięciem innych zagadnień, takich choćby jak problem sztuki czy filozoficznych oraz teologicznych interpretacji Holocaustu. Rozdział drugi książki otwiera krótka charakterystyka tych przekazów wspo¬ mnieniowych, które autor poddaje analizie w dalszych częściach pracy. Warto pod¬ kreślić, iż są to wyłącznie wspomnienia oświęcimskie, pisane przez różnych ludzi, którzy skazani zostali na przymusowy pobyt w tym właśnie obozie. Choć są to teksty ściśle autobiograficzne, to ich autobiografizm bywa niekiedy niejawny, to znaczy nie wszystkie one pisane są w pierwszej osobie liczby pojedynczej, który to zabieg gra¬ matyczny sugeruje pełną tożsamość autora, narratora oraz głównego bohatera wypo¬ wiedzi. Omawiane relacje mają status pamiętnika, to znaczy zostały sporządzone do¬ piero po jakimś czasie od uwolnienia z obozu, a nie na bieżąco, pod wpływem chwili. Z obszaru podjętej eksploracji badawczej Krupa stanowczo wyłącza także wszelkie­ go rodzaju oświadczenia oraz ankiety, które — ze względu na motywy towarzyszące ich powstaniu — mają, jego zdaniem, całkiem odrębną jakość poznawczą. O ile bo¬ wiem w przypadku wspomnień mamy do czynienia z relacjami dobrowolnymi, choć pisanymi „również w związku ze stymulacjami w postaci organizowania różnych konkursów na wspomnienia obozowe, o tyle w przypadku oświadczeń do autora uda¬ wał się pracownik Muzeum [Auschwitz-Birkenau — A. Rz.] i poruszał interesujące go akurat szczegóły życia obozowego. W podobnym co w przypadku oświadczeń celu wysyłano do byłych więźniów ankiety" (s. 57). Cały ten materiał grupowano następnie w odpowiednie zespoły. Zgodnie z przyjętymi założeniami metodologicz¬ nymi, Krupa skupia swą uwagę wyłącznie na zespole „Wspomnienia", w miejscach, które dotyczą Auschwitz I oraz Birkenau, pomija natomiast wspomnienia z Mono- �Rezenzje i noty recenzyjne 399 witz (czyli Auschwitz III), który jako obóz pracy różnił się wyraźnie swym charakte¬ rem od dwóch pozostałych. Tak dobrany materiał wzbogaca dodatkowo o fragmenty relacji wspomnieniowych z innych obozów, jeśli ich autorzy opisują również dłuż¬ sze lub krótsze okresy przebywania w Auschwitz czy Birkenau. Wielka szkoda, że Krupa nie zawarł w tej części rozważań nieco dokładniejszych danych odnoszących się do twórców wykorzystywanych przez siebie wspomnień oświęcimskich; nie po¬ wiedział, kim byli, z jakich środowisk rodzinnych i społecznych się wywodzili, ile mieli lat w momencie przeżywania obozowej gehenny. Brak ten jest tym bardziej odczuwalny, iż sam autor prezentuje się jako zwolennik uprawiania historiografii antropologicznej, zwróconej „ku jednostce", a więc silnie dowartościowującej osobę świadka procesu historycznego. Po tych wstępnych wyjaśnieniach Krupa przechodzi do bardziej szczegółowego omówienia specyfiki badanych przez siebie przekazów (w aspekcie genologicznym, relacji wewnątrztekstowych, źródłoznawczym, a także stylów odbioru). Na zakoń¬ czenie drugiego rozdziału omawia pokrótce wypracowaną przez Arnolda van Gennepa koncepcję obrzędów przejścia, a następnie odnosi j ą do doświadczenia świata obozu, w ramach którego skazany nań człowiek — podobnie jak uczestnik rite de passage — stawał się kimś innym, doznawał jakościowego, radykalnego przekształ¬ cenia swej dotychczasowej egzystencji. Rozdział trzeci poświęcony jest w całości analizie i interpretacji wspomnień obo¬ zowych w oparciu o koncepcję van Gennepa. Analiza ta rozpisana jest przy tym na siedem osobnych fragmentów, które z jednej strony odpowiadają poszczególnym etapom oraz właściwościom sytuacji przejścia, z drugiej zaś — paralelnym im czꜬ ciom struktury wspomnień. Są to: rampa, brama, kwarantanna, hierarchia społeczno¬ ści więźniów obozu, charakterystyczne dlań doświadczenie odmiennego czasu, nie¬ ustannej obecności śmierci oraz ewakuacja, która jest fizycznym oraz symbolicznym początkiem kolejnego cyklu, inicjującego następny rytuał przejścia. Wykorzystany w omawianej pracy pomysł ujęcia doświadczenia pobytu w obo¬ zie koncentracyjnym w schemat rite de passage nie jest całkiem świeży i oryginal¬ ny. Próby tego rodzaju odczytań można wszak odnaleźć w innych tekstach z nurtu „obozowego" lub jemu pokrewnych. Nie zyskują tam one jednak tak rozbudowanej formy ani stopnia uszczegółowienia refleksji badawczej jak u Krupy. Tym samym, omawiana publikacja tworzy nową, niezwykle interesującą jakość na tle rozważań poświęconych rzeczywistości lagrowej, oferuje nowy, wielce inspirujący język jej opisu i interpretacji. O jej atrakcyjności z punktu widzenia etnologa czy antropologa decydują przy tym co najmniej dwa względy. Po pierwsze, stanowi ona interesujący przykład zastosowania antropologicznej kategorii obrzędu przejścia w odniesieniu do świata obozu koncentracyjnego. Warto zwrócić uwagę, że kategoria ta jest rozumiana w recenzowanej pracy bardzo szeroko, w sposób istotnie wykraczający poza oryginalną jej wykładnię, opracowaną przez van Gennepa, który twierdził, iż obrzędy przejścia to praktyka kulturowa właści¬ wa głównie społeczeństwom pierwotnym. Proponowane przez Krupę ujęcie może więc spotkać się z zarzutem o pozakontekstowość, próbę nadmiernej uniwersalizacji czy wręcz banalizacji koncepcji van Gennepa. Jeśli jednak przyjąć, iż istotą obrzędu �400 Rezenzje i noty recenzyjne przejścia jest zmiana stanu lub miejsca w strukturze społecznej, wyjście przez jed¬ nostkę lub grupę z jednej pozycji i wkroczenie w inną, można chyba zgodzić się co do słuszności stanowiska prezentowanego przez autora książki. Po drugie zaś, o czym już wspominałam, jest to praca, w której dominuje antropo¬ logiczne spojrzenie na przeszłość oraz historię. Jest to zatem spojrzenie, które kieruje się przede wszystkim ku człowiekowi jako najważniejszej części zdarzeń historycz¬ nych, bez zrozumienia której wszelkie nasze próby rozpoznania ich sensu i znaczenia okazują się niewystarczające i ułomne. Aleksandra Rzepkowska Zdzisław K u p i s i ń s k i SVD, Śmierć jako wydarzenie eschatyczne. Zwy­ czaje, obrzędy i wierzenia pogrzebowe oraz zaduszkowe mieszkańców regionu opoczyńskiego i radomskiego, Wydawnictwo KUL, Lublin 2007, ss. 661. Prezentowana praca jest w zasadzie monografią tematyczną obejmującą proble¬ my tanatologii. Materiał źródłowy stanowią wywiady kwestionariuszowe z miesz¬ kańcami regionu opoczyńskiego i radomskiego, zrealizowane w latach 1995-2005. Towarzyszyła im obserwacja, często uczestnicząca, prowadzona przez autora w cza¬ sie posługi duszpasterskiej oraz pobytów na objętym badaniami terenie. Stosowa¬ ne dwie metody, przynależne do jakościowych, intensywnych badań terenowych, wywiad i obserwacja, uzupełniają się nawzajem, ale i pozwalają na weryfikację trudnych zagadnień światopoglądowych. Godna podkreślenia jest właśnie dbałość o rzetelność warsztatu badawczego, widoczna w tekście od pierwszej do ostatniej jego strony, potwierdzona rozbudowanymi przypisami wskazującymi zarazem stan badań poruszanej problematyki. A pułapek, przy problematyce eschatologicznej, jest szczególnie dużo, zarówno tych z zakresu przedmiotu badań, jak i możliwej do za¬ stosowania metodologii. Na pierwszy rzut oka, czy może raczej przy pierwszym czytaniu książki, zwraca uwagę wyśmienite połączenie podejścia teologicznego i etnograficznego do proble¬ mów umierania i śmierci. Wyśmienite jest ono dlatego, że autor nie stawia granicy — która zazwyczaj pojawia się w opisach etnograficznych — między tym, co przy¬ należy do lokalnego folkloru, a tym, co przynależy do Kościoła. Zwyczaje i obyczaje, rozumiane jako schematy postępowania, których obowiązywanie potwierdzone jest przekazem międzypokoleniowym, opisywane były i często dzisiaj są jeszcze przed¬ stawiane jako lokalna tradycja, która nie miała i nie ma związku z systemem wierzeń religijnych. Rytuały i obrzędy zaś, dla etnografa, to takie schematy postępowania, którym przez respondentów nadawana była i jest interpretacja wierzeniowa, religij¬ na, ale nie zawsze zgodna z dogmatami wiary chrześcijańskiej oraz nauką Kościoła. Skrupulatnie więc w opisach etnograficznych były i są omijane obrzędy liturgiczne. Innymi słowy, opisy etnograficzne kończą się zwykle tam, gdzie zaczyna się prze¬ strzeń kościoła oraz tam, gdzie rozpoczyna działanie kapłan. W opisach tych więc �Rezenzje i noty recenzyjne 401 istnieje swoista luka, zawieszenie akcji obyczajowej i obrzędowej, brak ciągłości i przerwanie akcji wykluczające liturgię, czyli to, co stanowi przecież kulminację obrzędu. W recenzowanej książce luki tej nie ma, co decyduje o wartości zawartych w niej wątków etnograficznych. Ale jest w tym też jedna z owych wspomnianych wcześniej pułapek, która polega na tym, że wszelkie treści wierzeniowe oraz dzia¬ łania obrzędowe i obyczajowe, które nie są zgodne z nauką Kościoła, traktowane są i interpretowane jako pogańskie, w rozumieniu: przedchrześcijańskie. Bardzo często nie tylko księża, ale także etnografowie zapominają o tym, że ich respondenci nie są teologami i po swojemu wyjaśniają zarówno liturgię, jak i prawdy wiary. Mogą w okolicy i swojej wiosce uchodzić za znawców i specjalistów religijnych. W opinii społecznej są jednak nimi dlatego, że pełnią jakieś funkcje związane z Kościołem (na przykład organisty) lub mają odwagę głosić swoje, mniej lub bardziej własne, sądy na temat wiary. Zresztą w literaturze etnograficznej interpretowanie wszystkiego, co nie jest zgodne z katolicyzmem, jako pogańskiego czy przedchrześcijańskiego, jest tak powszechne, że stanowi kanon interpretacyjny, swoisty skrót myślowy, jakże czę¬ sto stosowany właśnie po to, aby niczego więcej już nie wyjaśniać. Książka Zdzisława Kupisińskiego Śmierć jako wydarzenie eschatyczne, składa się z pięciu rozdziałów. Poprzedza je obszerny wstęp, który zawiera prezentację tere¬ nu i przedmiotu badań oraz przedstawia stan badań w literaturze przedmiotu. W roz¬ dziale pierwszym „Ludowe wyobrażenia o śmierci i jej aksjologia" autor przedsta¬ wia sposób rozumienia śmierci przez informatorów oraz nadawane jej znaczenia. Mieszkańcy Opoczyńskiego i Radomskiego rozumieją śmierć jako nieuchronność, warunkowaną życiem. Wyraźnie widoczne jest tu opozycyjne traktowanie począt¬ ku i końca, narodzin i umierania, jako dwóch punktów granicznych ludzkiego losu. Śmierć, widziana jako konieczność i następstwo życia, jego kres, interpretowana bywa jako przekleństwo lub błogosławieństwo. Przekleństwem jest wtedy, gdy przy¬ chodzi nagle, kiedy kojarzona jest z grzechem pierworodnym, z karą za przewinie¬ nia popełnione w życiu lub postrzegana jako skutek grzechów ojców oraz życzeń wypowiedzianych w chwili złości. Śmierć jest natomiast błogosławieństwem wtedy, gdy człowiek jest do niej przygotowany, gdy zdąży uporządkować wszystkie swoje ziemskie sprawy. Owa dychotomia wprowadza podział na dobrą i złą śmierć, który przewija się w całej pracy i jest echem opinii informatorów na temat konieczności odejścia z tego świata. W rozdziale pierwszym zawarte jest jednak coś więcej niż tylko przybliżenie wyników badań terenowych. Znaczenia przypisywane śmierci przez mieszkańców regionu opoczyńskiego i radomskiego są wyjaśniane przez autora interpretacją teo¬ logiczną Starego i Nowego Testamentu. Trochę niepokoi pytanie, czy z punktu wi¬ dzenia wiedzy informatorów jest to uprawnione. Z drugiej jednak strony, jak wie¬ lokrotnie podkreśla to autor książki, są oni praktykującymi katolikami, trudno więc zakładać, że nie mieli i nie mają możliwości zapoznania się z teologicznym punktem widzenia. Śmierć kojarzy im się z przeznaczeniem i wolą Boga oraz zasadą równo¬ ści społecznej i sprawiedliwości nawet wtedy, gdy dotyczy dzieci i ludzi młodych. Nie była jednak prowadzona analiza tego, jak informatorzy rozumieją przywoływane w tym rozdziale fragmenty Starego i Nowego Testamentu. �402 Rezenzje i noty recenzyjne Relację: „ten świat" — „tamten świat" omówiono w ostatnim podrozdziale, za¬ wierającym analizę wyobrażeń o życiu pozagrobowym. Została ona dokonana przede wszystkim na podstawie pieśni i lamentów pogrzebowych oraz modlitw opowiada¬ jących o drodze duszy w zaświaty, sądzie ostatecznym oraz pobycie w niebie, czyść¬ cu lub piekle. Jest to interesujące zestawienie folklorystycznych wierzeń z tekstami rozpowszechnianymi przez Kościół. Brak jednak informacji, jak te teksty są przez informatorów rozumiane, choć obecne jest założenie, że słowa stanowią coś więcej niż utarte, „osłuchane" zwroty językowe. Rozdział drugi, „Przeżywanie śmierci w tradycji ludowej", przedstawia problemy umierania. W badaniach etnograficznych obrzędów przejścia wielką wagę przypisuje się do sytuacji i wydarzeń poprzedzających śmierć. Notowane i przedstawiane przez etnografów wierzenia mieszkańców wsi dotyczą zarówno zapowiedzi śmierci, umie¬ rania, jak i pogrzebu oraz żałoby. Za zwiastuny śmierci uznawane są przez miesz¬ kańców badanego regionu wszelkie sytuacje i zdarzenia, które są odmienne od tych spotykanych na co dzień. Należy do nich zachowanie ptaków (sowy, jaskółki, kur i koguta), zwierząt domowych (koni, bydła), niewyjaśnione hałasy, stukania, pęknię¬ cia przedmiotów, nagłe więdnięcie kwiatów czy łamanie się drzew. Rozdział trzeci — „Obrzędy pogrzebowe" — omawia praktyki i rytuały przygo¬ towania ciała zmarłego do pochówku, czuwanie przy zmarłym, dzień pogrzebu, po¬ chówek oraz konsolacje (uczty pogrzebowe, stypy). Opisy postępowania są niezwykle dokładne oraz opatrzone wypowiedziami informatorów wyjaśniającymi konieczność wykonywania tych czynności. Ponadto zawierają przedstawienia stosowanych przez księży praktyk liturgicznych. Rzadko w materiałach etnograficznych przedstawiana jest rola kapłana i omawiane jego działania. Jeszcze rzadziej przywoływane są pieśni religijne i litanie śpiewane w odpowiednich chwilach dokonywanych rytuałów. Trak¬ towane są one bowiem przez etnografów jako przynależne do „spraw Kościoła" i po¬ mijane w badaniach terenowych. Takie podejście prowadzi do przerwania scenariusza obrzędowego i skupienia uwagi tylko na tym, co przynależy do warstwy folklorystycz¬ nej. Znacznie ogranicza to jednak wartość opisów, pozbawia je ważnych aspektów re¬ ligijnych, występujących w obrzędach przejścia. Ze względu na pełny scenariusz ob¬ rzędów pogrzebowych, tych kościelnych i pozakościelnych, traktowanych jako jeden system, rozdział trzeci ma szczególną wartość etnograficzną. Liturgia wcale nie jest taką „oczywistością" dla wiernych, jak powszechnie zakłada się w opracowaniach re¬ ligioznawczych. Nie stanowi osobnego nurtu w systemie wierzeń i praktyk religijnych. Pomijanie jej znaczenia dla przebiegu obrzędów przejścia jest swoistą, cichą zgodą na ograniczenie analiz etnograficznych. Ogromne znaczenie dla etnografów ma też rozdział czwarty omawianej książki. Zawiera on analizy obrzędów dorocznych przeprowadzone z punktu widzenia wystę¬ pujących w cyklu świąt elementów zaduszkowych. Znane opracowania Jadwigi Klima¬ szewskiej, Adama Fiszera, Henryka Biegeleisena, aby wymienić te najbardziej znaczące w odniesieniu do poruszanej problematyki, poszerzone zostały o literaturę religioznaw¬ czą oraz teologiczną. To nadało inny wymiar interpretacyjny obrzędom cyklu rocznego. Rozdział piąty, „Przemiany obrzędowości pogrzebowej i zaduszkowej", zawiera odpowiedzi na ważne pytania współczesności: o eutanazję, sens cierpienia i umiera- �Rezenzje i noty recenzyjne 403 nia, marginalizowanego, a nawet eliminowanego przez ludzi jako wydarzenia „nie¬ stosownego", przypadkowego czy wręcz wstydliwego i wymagającego ukrycia. Po¬ ruszany jest i w tym rozdziale problem dobrej i złej śmierci — wartościowania, które pojawia się w opiniach informatorów. Interpretacje te uzupełnia autor wyjaśnieniami zgodnymi z Biblią i nauką Kościoła katolickiego. Nie pomija jednak innych religii, lecz bierze je pod uwagę analizując problemy sądu ostatecznego, zmartwychwstania i, tak popularnej nawet w Polsce, wiary w reinkarnację. Obszerne aneksy zawierają teksty modlitw o dobrą śmierć i modlitw za zmarłych, pieśni żałobne, inskrypcje nagrobne, relacje informatorów oraz kwestionariusz ba¬ dań terenowych. Prezentowana książka Zdzisława Kupisińskiego jest pozycją godną polecenia, ważną dla etnografów zajmujących się obrzędami przejścia. Zwraca uwagę warsztat badawczy oraz konsekwentnie prowadzony sposób wyjaśniania, który badane zjawi¬ ska etnograficzne odnosi do teologicznych problemów eschatologicznych. Halina Mielicka Anna Szyfer, Zapisane w pamięci. Z badań etnografa, Prace Komisji Et­ nograficznej, t. 3, Wydawnictwo Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, Wydział Historii i Nauk Społecznych, Poznań 2006, ss. 132. Wśród wielu publikacji metodologicznych, zawierających wskazówki dla opty¬ malnej, w rozumieniu autorów, strategii badań, pojawienie się pozycji, w której uczo¬ ny przedstawia własne, empiryczne doświadczenia badawcze, jest rzadkością. Znane są, co prawda, różnego rodzaju wspomnienia „uchylające rąbka tajemnicy" o życiu codziennym, drodze do osiągnięć naukowych, poszukiwaniach badawczych, ich po¬ pularyzacji (przykładem obszerne wspomnienia Eliadego, Malinowskiego), nie za¬ wsze jednak poznajemy w nich w pełni człowieka-badacza, jego bezpośredni kontakt z badaną rzeczywistością społeczną, co w naukach humanistycznych ma szczegól¬ ne znaczenie. Etnograf — etnolog — antropolog kulturowy to badacz wyjątkowy, bo w kręgu jego dociekań prawdy znajduje się drugi, inny człowiek i jego kultura, którą on tworzy i żyje w niej na co dzień, uzależniony od dziedzictwa pokoleń, od współistnienia w konkretnej społeczności. Przede wszystkim jednak ma do czynienia z żywą, dynamiczną rzeczywistością społeczno-kulturową, w której pojawia się jako „obcy", jako reprezentant najczęściej innej opcji kulturowej, świadomy innej tożsa¬ mości, chcący nie tylko poznać i dokumentować, ale zrozumieć i interpretować. Anna Szyfer to uczona o wieloletnim doświadczeniu badacza „terenowego", a wszystkie Jej prace analizują rzeczywistość społeczno-kulturową, poznaną nie tyl¬ ko bezpośrednio, osobiście, ale jakby od wewnątrz. Do najcenniejszych, w moim odczuciu, należy jedna z ostatnio wydanych przez Poznańskie Towarzystwo Nauk — Zapisane w pamięci. Z badań etnografa, opatrzona dedykacją dla współczesnego �404 Rezenzje i noty recenzyjne środowiska etnologicznego: „Starszym etnografom dla przypomnienia — młodszym dla pokazania, że badania etnograficzne w terenie mogą być również fascynującą przygodą". Spełni się ona wtedy, gdy badacz zrozumie, że „trzeba po prostu pójść do tych ludzi, koło których rozbijasz namioty, u których sypiasz na sianie w stodole w czasie wędrówki i pogadać". Tymczasem współczesny etnolog coraz częściej zaj¬ muje się teoretyczną analizą antropologiczną, korzysta z sondaży diagnostycznych, nie doceniając jakby roli szczegółowego opisu — efektu bezpośredniego kontak¬ tu z indywidualnym informatorem, z pasjonującym badacza odkrywaniem inności. Dlatego Anna Szyfer — przywołując z „zapisanych w pamięci" swoje wspomnienia badawcze — pominęła sztywne ramy metodologii badań, odkrywając warsztat bada¬ cza konkretnych sytuacji wśród ludzi o określonej osobowości, miejscu pochodzenia, naznaczonych przez historię pogranicza i własne doświadczenia życiowe. Jej opo¬ wieść o ludziach, miejscach, zdarzeniach, faktach kulturowych, jest relacją niezwy¬ kle żywą, niekiedy dramatyczną, czasem humorystyczną i refleksyjną. Zapisy dotyczą badań prowadzonych przeważnie w środowiskach wiejskich, na terenie Warmii i Mazur, Mazowsza, Podlasia, w Cieszyńskiem, na Orawie, na Pod¬ karpaciu oraz poza Polską, między innymi w Rumunii, w Alpach Transylwańskich, wśród francuskich farmerów, na Słowacji, Morawach, w Czechach i na Węgrzech. Zaczynają się pierwszymi badaniami terenowymi (w 1951 roku, w czasie studiów polonistycznych) słownictwa i fonetyki na Podhalu, po których nastąpiły później¬ sze wędrówki, obserwacje i dociekania etnograficzne, prowadzone osobiście, często z grupą studentów, a kończą „obrazkami" z badań w ostatnich latach. Nazwą terenu prowadzonych badań zatytułowała rozdziały książki. Najobszerniejszy, bo zajmujący prawie jedną trzecią książki, rozdział poświęcony jest Warmii i Mazurom, bowiem obszarem tym zainteresowała się Autorka już na po¬ czątku lat pięćdziesiątych, początkowo od strony gwary. Ciągle tu później powracała na penetracje etnograficzne, co pozwoliło opracować monografię regionu (Szyfer, 1996). We wprowadzeniu do pierwszego rozdziału Zapisane w pamięci... pisze, że choć historia tych terenów różniła się, to wspólnota losów, począwszy od pierwszego rozbioru Polski do II wojny światowej, była podobna (w obrębie Rzeszy, zwane były Prusami Wschodnimi). Zamieszkałe przez ludność rdzennie polską, zasymilowaną ludność pruską i osadników niemieckich, traktowane są przez Autorkę jako szcze¬ gólnie interesujący badawczo teren pogranicza. Dzięki znajomości gwary i postawie otwartości na wysłuchiwanie opowieści o przeszłości tutejszych rodzin, wydarzeń, legend i „prawdziwych" opowieści o różnych miejscach nawiązywała łatwo kon¬ takt z miejscowymi. Cytowane w rozdziale opowieści, pozornie oderwane swą treś¬ cią od siebie, poprzez obraz ludowej wiedzy i wierzeń przetrwałych w mentalności mieszkańców, ich poczucia tożsamości, wiedzy historycznej i patriotyzmu polskiego, dają możliwość poznania przestrzeni struktury społecznej, więzi społecznej, bądź czynników powodujących konflikty międzyludzkie. Wielokrotne, swobodne rozmo¬ wy, nawiązane z badaczem przyjaźnie, owocowały poznaniem osobistych poglądów, swoistej filozofii, co znalazło wyraz w zamieszczonych tu przykładach zapisków. Wielu etnologów studiujących w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych bra¬ ło udział w badaniach na Mazowszu, a ściślej na terenie Kurpi i Podlasia. Autor- �Rezenzje i noty recenzyjne 405 ka w tych rozdziałach prezentuje swoje wspomnienia badawcze z pogranicza Kurpi i Mazur, zwłaszcza wsi w Puszczy Kurpiowskiej, które w latach sześćdziesiątych, choć zaznaczone na starych mapach, trudno było nieraz znaleźć z uwagi na zmiany nazw. Rozdział dotyczący Mazowsza traktuje o warunkach bazowych badań, które dla prowadzących je były, jak na czasy współczesne, siermiężną przygodą, trakto¬ waną wówczas naturalnie i z humorem, co zresztą znajduje odbicie w tekstach zapi¬ sków. W istocie dawały możliwość poznania z autopsji warunków codziennego życia mieszkańców wsi, a młodych badaczy hartowały w trudach pozyskiwania materiałów mających wartość dokumentującą autentyzm funkcjonującej tu tradycji kulturowej, sposobu jej tworzenia i przeżywania. Teksty dotyczące Podlasia, podobnie jak Mazur, poprzedzone komentarzem historyczno-demograficznym, dotyczącym terenu pogranicza polsko-białoruskiego, traktują o „dwóch światach" — chłopskim i szlachty zaściankowej oraz resztek boja¬ rów białoruskich. Autorka podkreśla tutejsze zróżnicowanie wyznaniowe i językowe (prawosławie i katolicyzm; język polski i białoruski), które czyniły ten teren jeszcze ciekawszy badawczo. Przytoczone zapiski — gawędy, traktują o problemie współ¬ życia między różnymi grupami, ich systemie wartości, stosunkach kulturowych, o sposobie prowadzenia przez Nią badań etnograficznych wśród tak zróżnicowanej, 0 silnym poczuciu tożsamości warstwowej, religijnej i narodowej ludności. Kolejne rozdziały, poświęcone Cieszyńskiemu i Orawie, mają podobną strukturę. Cieszyńskie to „żywe" pogranicze, gdzie, jak pisze Autorka, zderzenie kulturowe 1 społeczne jest ciągle aktualne i nadal powoduje konieczność samookreślania się opcji narodowej — polskiej bądź czeskiej (teren tzw. Zaolzia). Orawa, typowy re¬ gion pogranicza polsko-słowackiego (XVIII-XIX wieku należała do Austro-Węgier). W obu przypadkach przytoczone wspomnienia badawcze poprzedzone zostały krót­ kim wprowadzeniem historyczno-demograficznym i zwróceniem uwagi na lokalną pasję zachowania specyfiki dziedzictwa kulturowego przez mieszkańców pochodze­ nia polskiego. Szczególnie interesująca jest tu część pod tytułem: „Co ważniejsze? Wyznanie czy narodowość?", w której Autorka opisuje, jak namawiała informatorów do opowiadania swoich autobiografii . W trakcie opowiadania o sobie „ludzie za¬ czynali zastanawiać się nad swoimi postawami, nad swoimi opcjami, nad sprawą tożsamości". Ułatwiały to przeplatające się relacje małżonków, podkreślanie roli tradycji, zwyczajów rodzinnych itp. Autorka prowadziła rozmowy z miejscowymi działaczami oraz wywiady ukryte (np. rozmowy w autobusie), w różnych środowi¬ skach, poznając nie tylko tradycję kulturową i postawy społeczne ludzi pogranicza, lecz ludową etymologię nazw miejscowości. W pielęgnowaniu takiej wiedzy przez miejscowych znajdywała dowody na utożsamianie się z miejscem pochodzenia i ak¬ tualnego zamieszkania, z innymi ludźmi „ztela" (stąd). Podobne zagadnienia znajdu¬ jemy w opowieściach z badań na Orawie, w wioskach pogranicza polsko-słowackie¬ go, gdzie przetrwała także wiedza o dawnych wierzeniach, kultywuje się noszenie w okazjach świątecznych stroju ludowego, uważając go za symbol tożsamości. 1 1 Z badań prowadzonych tą metodą terenową na różnych obszarach pogranicza powstała inna książ­ ka Autorki (Szyfer, 2005). �406 Rezenzje i noty recenzyjne Relacje z badań na terenie Polski zamyka rozdział zatytułowany „Podkarpacie" z wspomnieniami z terenu Podkarpacia i Bieszczad. Tu też Autorka zajmowała się problematyką tożsamości społecznej i kulturowej, zwracając jednak uwagę na rolę w niej środowiska przyrodniczego jako przestrzeni życia społecznego i jako wartości symbolicznej. Oddaje to tytuł pierwszego zapisku „Tam lepiej, gdzie krajobraz i zie¬ mia swoje", co „ciąży" nad nastrojem całego rozdziału, w którym wiele miejsca po¬ święcono wędrówkom badawczym po górach i dolinach w poszukiwaniu „dobrych" informatorów, pojedynczych i rodzin, przytoczono ich opowieści o stosunku do gór, miejsca w nich szczególnych, gospodarce pasterskiej i gościnności. Autorka przyzna­ je się, że natrafiwszy współcześnie na sytuację funkcjonowania w wielu miejscach prawie pełnej tradycji, zachowywanej „ze zrozumieniem jej potrzeby", w natural¬ ny sposób zwracała uwagę jednocześnie na ową warstwę tradycyjną i na warstwę współczesną, na relacje między nimi, na proces zmiany kulturowej i to, co nadal stanowi wartość wyróżniającą od innych. Przywołuje tu także wspomnienia przygód turystycznych w czasie dawnych badań dialektologicznych w Pieninach, co przybli¬ ża czytelnikowi osobę badacza — człowieka „skazanego" na różne niespodzianki w terenie. Podobny charakter ma opowiadanie o ukrytym przed informatorem użyciu dyktafonu w czasie badań w Bieszczadach i wynikłych z tego kłopotach. Badania poza Polską, prowadzone często okazjonalnie, to obserwacje zewnętrz¬ ne rzeczywistości kulturowej i społecznej. Obrazki wspomnień zawierają różnego rodzaju ciekawostki dotyczące zachowań ludzi, form gospodarowania (np. u francu¬ skich farmerów), charakteru wsi słowackiej na Węgrzech itp. Sporo badań Autorka prowadziła na Słowacji, w Czechach, Morawach i na Węgrzech. Są tu zatem zapiski dotyczące relacji słowacko-czeskich, opis malowanych domów na Morawach, czy „podziemnej granicy" na Węgrzech. Książkę kończą wspomnienia różne. Dotyczą m.in. paroletniej współpracy z warszawskim Muzeum Etnograficznym, z czym zwią¬ zana była przygoda z „pływającą" ekspozycją muzealną „Kultura ludowa Mazurów i Warmiaków", na barce wiślanej. Autorka opisuje też kłopoty (lata 60. XX wie¬ ku) z ingerencją cenzury w realizację użycia kwestionariusza badawczego dotyczą¬ cego wierzeń ludowych, a zawierającego pytania o diabła. Kilka innych zapisków dotyczy różnych przygód badawczych Autorki. Rozdział kończą zapiski „Dobra wieś do napisania monografii", która rzeczywiście powstała (Szyfer, 2000). Bada¬ jąc przez wiele lat Warmię i Mazury, Anna Szyfer związała się z terenem badań, polubiła tutejszych mieszkańców tak dalece, że wreszcie zdecydowała się w jednej z wsi mazurskich (Woryty) nabyć dom, na stałe pobyty wakacyjne. Jak pisze, jeszcze przed rozpoczęciem rozmów została rozpoznana, mimo iż była tu przed laty. Fakt ten można przyjąć jako sukces badacza, który widocznie dzięki swej osobowości i podejściu do podmiotu, a nie przedmiotu badań, był akceptowany przez miejscową społeczność. Zakończenie książki zastępuje autorski „Komentarz", w którym Autorka podsu¬ mowuje czas i problematykę zawartą w przedstawionych wspomnieniach. Myślę, że na zakończenie warto przytoczyć niektóre Jej stwierdzenia zawarte we wprowa¬ dzeniu, gdyż to one oddają główny zamysł i wartość tej publikacji. Konieczne jest bowiem nie tylko poznawanie inności, ale jej rozumienie: �Rezenzje i noty recenzyjne 407 Rozumieć — to dobrze poznać, precyzyjnie zinterpretować i zawsze widzieć prob­ lem z pozycji nie tylko badacza, ale i tego, który jest podmiotem naszej rozmowy. Przez lata badań — tych dla mnie najważniejszych — nad żywą, przekazywaną, przeżywaną i tworzoną kulturą, zdobywałam potwierdzenie procesów, a z czasem wprowadzenie do teorii naukowych. Bo to one — badania — je potwierdzają. Dlatego książką Anny Szyfer powinni zainteresować się wszyscy humaniści, nie tylko etnolodzy. Irena Bukowska-Floreńska BIBLIOGRAFIA Szyfer A. 1996 2000 2005 Warmiacy. Studium tożsamości, Kantor Wydawniczy SAWW, Poznań. Jest taka wieś. Typowa czy inna?, M-Druk, Wągrowiec. Ludzie pogranicza. Kulturowe uwarunkowania osobowości, WSNHiD, Poznań. Oskar K o l b e r g Wołyń. Suplement do tomu 36. Dzieła Wszystkie, t. 84., z rękopisów i źródeł drukowanych zebrała i opracowała Agata Skrukwa, opraco­ wanie muzykologiczne Anna Ruda, Instytut im. Oskara Kolberga, Poznań 2002, ss. LIV, 506. Oskar Kolberg to ceniony przez wielu polskich badaczy etnograf, folklorysta, mu¬ zyk i kompozytor. Bogactwo i rozległość problematyki zawartej w jego spuściźnie unaocznić może chociażby tytuł pierwszej, wydanej w 1865 roku, części jego dzieła: Lud. Jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce. Seria I. Sandomierskie. Wraz z tą publikacją Kolberg rozpoczął realizowanie koncepcji serii monografii regionalnych, w których zebrany materiał miał ukazać „syntezę w postaci obrazu polskiego ludu (...), uzyskaną na solidnym i wy­ czerpującym fundamencie empirycznym" (Domański, 1995, s. 64), docelowo tworząc „panoramę etnograficzno-folklorystyczną dawnej Rzeczpospolitej" (Skrukwa, 1995, s. 48). Z tej przyczyny, pośród dzieł Kolberga wydawanych nieprzerwanie od lat sześć¬ dziesiątych minionego wieku, znalazły się także te, w których zawarte materiały doty¬ czą terenów nie znajdujących się na terenie Polski współczesnej. Taka sytuacja ma miejsce w przypadku przedostatniego, 84. z serii tomu, zatytu¬ łowanego Wołyń. Suplement do tomu 36. To jedna z ostatnich publikacji Instytutu im. Oskara Kolberga, stanowiąca uzupełnienie do wydanej prawie sto lat temu monografii regionalnej. Obejmuje ona swoją treścią kilka różnych obszarów badawczych, mogących �408 Rezenzje i noty recenzyjne zainteresować etnologa, folklorystę, etnomuzykologa czy ukrainistę. Znajdują się tam informacje na temat Wołynia, jego mieszkańców oraz spotykanych u nich zwyczajów i obrzędów. W książce odnajdziemy jednak głównie pieśni oraz melodie z tego regionu. Biorąc pod uwagę strukturę pracy, można w niej wydzielić dwie główne części. Pierwszą z nich stanowi szeroki i rzetelnie przygotowany komentarz, którego autorami jest zespół redakcyjny z Instytutu im. Oskara Kolberga. W tej części Agata Skrukwa wyjaśnia motywy wydania suplementu, do których należą chęć poprawienia błędów zawartych w tomie Wołyń z 1907 roku oraz uzupełnienie informacji pominiętych w po¬ przedniej publikacji. Opisuje także dokładnie pracę nad zbieraniem i opracowywaniem materiałów do książki, wybranych spośród pozostawionych przez Kolberga rękopisów i źródeł drukowanych. Natomiast Anna Ruda zajęła się opracowaniem muzykologicz¬ nym prezentowanych w tym tomie pieśni. Zasługą pań redaktorek jest także, znajdują¬ cy się na końcu książki, zbiór przypisów źródłowych do podstawowego tomu mono¬ grafii oraz bibliografia i indeksy do obu tomów. Układ taki pozwolił ująć zamieszczone w środku książki materiały źródłowe w swoistą klamrę redakcyjną. Druga spośród wyróżnionych części Suplementu stanowi prezentację efektów pra¬ cy badawczej Oskara Kolberga. Nie ma w niej jednak tez naukowych, jedynie opisy i cytaty. Biorąc pod uwagę cele przyświecające Kolbergowi, można stwierdzić, iż było to zgodne z przyjętą przez niego koncepcją - badacz zajmował się bowiem głównie gromadzeniem i dokumentowaniem materiałów, natomiast analizę zebranych materia¬ łów zamierzał pozostawić innym. Tak więc informacje zawarte w tej części zebrane zostały przez Oskara Kolberga, natomiast ich układ jest dziełem redakcji, która ułożyła je w kilku rozdziałach. Dwa pierwsze z nich, „Materiały do rozdziału «Kraj»" oraz „Materiały do rozdziału «Lud»", zawierają notatki Kolberga zaczerpnięte z dostępnej mu literatury i traktują o Wołyniu oraz o zamieszkującej ten teren ludności. Następne rozdziały zawierają uporządkowane tematycznie pieśni, wraz z komentarzami na temat okoliczności, w jakich je śpiewano. Są to, w kolejności zgodnej z książką: „Zwyczaje doroczne", „Obrzędy rodzinne", „Pieśni powszechne", „Pieśni szlacheckie i miejskie", „Tańce i melodie bez tekstu" oraz „Materiały do rozdziału «Świat nadzmysłowy»". Ułożono je ze względu na tematykę oraz liczbę komentarzy, które udało się odnaleźć w teczce stanowiącej spuściznę po Kolbergu, w kolejności od najszczegółowiej opra¬ cowanego, kończąc na rozdziale obejmującym pieśni, po których zachował się sam tylko zapis nutowy. Warto zaznaczyć, że w rozdziale zatytułowanym „Zwyczaje do¬ roczne" zastosowano chronologię uwzględniającą rok obrzędowy, rozpoczynając od okresu bożonarodzeniowego. Natomiast niewielka liczba informacji na temat podań, przysłów, zagadek i kwestii językowych skłoniła redakcję do umieszczenia tych zagad¬ nień w jednym, ostatnim w tej części książki, rozdziale. Styl opisów Kolberga trudno oceniać pod względem walorów literackich. Zasadniczą treść książki stanowią notatki sporządzane przez autora prawie półtora wieku temu, ję¬ zyk jest więc miejscami dość archaiczny. Jednakże w przypadku słów, których znaczenia trudno jest się domyślić lub też można je mylnie skojarzyć, redakcja umieściła ich wy¬ jaśnienie w przypisach dolnych, np. słowo chołostyi zostało wyjaśnione jako: kawalery (s. 217). Pewne zastrzeżenie budzić może wielość i długość cytatów w tekście. Liczne wy¬ pisy z innych dzieł, w tym niemieckojęzycznych, zajmują po kilka stron (np. s. 16-21), �Rezenzje i noty recenzyjne 409 co zaburza płynność czytania tekstu. Nie można jednak zapominać o tym, że korzy­ stanie z przedruków i fragmentów publikacji innych osób było częścią metody pracy stosowanej przez dziewiętnastowiecznego badacza przy zbieraniu materiałów. Uwagi na temat kwestii językowych należy także odnieść do redakcyjnego wstę­ pu. Powinien on być jasny i czytelny, stanowiąc objaśnienie charakteru prezentowa­ nych materiałów, nie do końca jednak zdaje się spełniać swoją rolę. Mankamentem jest tutaj użycie dość hermetycznego języka, w tym specjalistycznego słownictwa. Sprawia on, że nawet naukowcom taki tekst czyta się dosyć trudno. Redaktorski wstęp do Suplementu opracowany bowiem został metodą stosowaną przez źródłoznawców, etnologom na ogół nieznaną. Nasuwa to wiosek, iż w celach badawczych z tak opracowanego źródła korzystać mogą raczej muzykolodzy czy historycy kultu¬ ry, posiadający odpowiedni do tego warsztat i aparaturę naukową. Na pochwalę zasługuje sposób zapisu słów pieśni, zastosowany przez Kolber­ ga: uchwycenie brzmienia samogłosek pośrednich poprzez umieszczenie, nad prob­ lematyczną głoską, drugiej. W czasach, gdy znany folklorysta prowadził badania, nie ustalono jeszcze standardowego zapisu fonetycznego, tak więc stosowany przez Kolberga zapis jest dziś niezwykle pomocny w badaniach prowadzonych przez dia¬ lektologów. Wartość naukowa obu tomów dotyczących Wołynia opiera się także na dużej liczbie zawartych w nich tekstów ukraińskich, dokumentujących przejściowy etap rozwoju języka ukraińskiego. Do czasów Kolberga na Ukrainie udało się zebrać i opublikować jedynie około 100 pieśni, tak więc recenzowana książka stanowi waż¬ ne uzupełnienie luki źródłoznawczej. W kwestii zawartości merytorycznej pracy, z etnologicznego punktu widzenia, zwraca uwagę znikoma ilość materiałów etnograficznych opisanych na kartach książki - to zaledwie około 30 stron czystego tekstu w ponad pięciusetstronicowym dziele. Należy mieć jednak na uwadze, iż w publikacji znajdują się jedynie materiały pominięte w wydanej wcześniej monografii podstawowej. Uboga ilość zawartych w książce informacji z zakresu etnografii jest więc usprawiedliwiona, podobnie jak i sposób ich ułożenia. Celem stworzenia tej publikacji było wydanie uzupełnienia do tomu nr 36, nie zaś - nowej, pełnej monografii regionu wołyńskiego. W tym miej¬ scu nasuwa się wniosek, iż lektura omawianej książki, a tym bardziej chęć podjęcia przy jej pomocy badań porównawczych czy analitycznych, nie ma racji bytu bez jednoczesnego korzystania z tomu podstawowego dotyczącego Wołynia. Należałoby nawet postąpić odwrotnie: czytanie tomu 36 uzupełniać lekturą Suplementu. Warto jeszcze odnieść się do celów przyświecających idei wydania tego oraz pozostałych tomów z serii DWOK. Redaktorzy książki Oskar Kolberg. Prekursor antropologii polskiej wskazują na możliwość wykorzystania publikowanych mate­ riałów „w badaniach, popularyzacji i edukacji" (Bielawski, Dadak-Kozicka, Lesień-Płachecka, 1995, s. 5-6). Suplement, wraz z tomem Wołyń, do którego omawiana książka stanowi uzupełnienie, z powodzeniem można więc odnieść do sfer życia nie tylko stricte naukowych. Ciekawym pomysłem mogłoby być propagowanie prezen­ towanego tomu w nowoczesnej edukacji, korzystając z modnego dziś hasła: „Europy regionów" - rozumianego jako chęć czy potrzeba „powrotu do korzeni", manifesto¬ wanego współcześnie zarówno w aspekcie politycznym, społecznym, jak i dydak- �Rezenzje i noty recenzyjne 410 tycznym. Właśnie ten ostatni element stwarza wyjątkową szansę na praktyczne wy¬ korzystanie informacji z monografii regionalnej Kolberga podczas prowadzonych, w ramach ścieżek międzyprzedmiotowych, zajęć z zakresu edukacji regionalnej. Jed¬ nocześnie osiągnięty byłby dydaktyczny cel wydawania dzieł Kolberga. Odwołanie się do tradycji daje bowiem bardzo konkretny kontekst i stwarza możliwość wyko¬ rzystania w praktyce spuścizny kolbergowskiej, nadania jej nowego sensu. Niewątpliwie, można się zgodzić z redaktorami książki, iż Suplement — wraz z tomem podstawowym — „stanowią najobfitszy XIX-wieczny zespół źródeł folk­ lorystycznych z tej części Ukrainy w zakresie pieśni i muzyki (...), [który] poszerza wiedzę o ukraińskiej i polskiej kulturze ludowej Wołynia oraz daje cenny materiał porównawczy dla badań współczesnych" . Po prezentowane dzieło sięgnie więc z pewnością ten czytelnik, który - przejrzawszy monografię podstawową na temat Wołynia - zapragnie poznać szerszy kontekst prezentowanych w niej informacji. Będzie to raczej muzykolog i/lub ukrainista, gdyż etnologa mogą nie zaciekawić nielicznie prezentowane w tomie informacje z zakresu interesującej go dziedziny. Suplement może się także okazać ciekawym źródłem dla wywodzących się spoza świata naukowego miłośników kultury Wołynia, w tym animatorów kultury czy też muzyków-praktyków. Jednakże wielce prawdopodobny jest fakt, iż potraktują go oni jako zbiór tradycyjnych tekstów i melodii, omijając podczas lektury zbyt trudnym językiem napisany redakcyjny wstęp. Katarzyna Linda 1 BIBLIOGRAFIA Bielawski L, Dadak-Kozicka K.J., Lesień-Płachecka K. 1995 Wstęp, Oskar Kolberg. Prekursor antropologii polskiej, red. L. Bielawski, K.J. Dadak-Kozicka, K. Lesień-Płachecka, Instytut Sztuki PAN, Warszawa, s. 5-7. Domański W. 1995 Oskar Kolberg i jego dzieło, w: Oskar Kolberg. Prekursor antropologii polskiej, red. L. Bielawski, K.J. Dadak-Kozicka, K. Lesień-Płachecka, In­ stytut Sztuki PAN, Warszawa, s. 63-72. Kolberg O. 1964 Wołyń, Obrzędy, melodie, pieśni. Dzieła wszystkie, t. 36, z brulionów pośmiertnych przy współudziale S. Fiszera i F. Szopskiego wydał J. Tretiak, Wrocław-Poznań, reedycja fotooffsetowa, pierwodruk: Kraków 1907. Skrukwa A. 1995 Dzieje spuścizny rękopiśmiennej Oskara Kolberga i jej obecny stan, w: Oskar Kolberg. Prekursor antropologii polskiej, red. L. Bielawski, K. J. DadakKozicka, K. Lesień-Płachecka, Instytut Sztuki PAN, Warszawa, s. 37-54. Strona Instytutu im. Oskara Kolberga: http://www.oskarkolberg.pl, dostęp: 20.07. 2007. 1 Ze strony internetowej Instytutu im. Oskara Kolberga, http://www.oskarkolberg.pl �Rezenzje i noty recenzyjne 411 Janusz H o c h l e i t n e r, Obrzędy doroczne w kulturze chłopskiej Warmii południowej w XVI-XVIII wieku, Wydawnictwo Uniwersytetu Warmińsko-Ma­ zurskiego, Olsztyn 2006, ss. 314. Przedstawioną poniżej książką zajęłam się z dwóch powodów: obowiązku etnolo¬ ga oraz mojej znajomości terenu — Warmii, gdzie prowadziłam badania przez ponad pół wieku. W tytule pracy występuje jako teren penetracji badawczych Warmia, a czas został określony przez autora-historyka jako XVI-XVIII wiek. I tu pojawia się pierwszy po¬ ważny problem. Autor nie ogranicza się bowiem ani do terenu, ani do zakreślonego wstępnie czasu — przedstawia wyrywkowe materiały z całej Polski i dość swobod¬ nie skacze ruchem konika szachowego od średniowiecza po współczesność. Wykorzystane zostały źródła zastane — materiały archiwalne i literatura przedmio¬ tu. Pierwsza kategoria źródeł to autentyczne dokumenty dotyczące regulacji, mówiąc skrótowo, kościelnych, między innymi wskazówki i polecenia dla parafii i probosz¬ czów, zawarte w aktach archiwów Archidiecezji Warmińskiej w Olsztynie. Drugą sta¬ nowią różne pod względem wartości, prace i opracowania etnograficzne odnoszące się do poszczególnych regionów oraz do całego obszaru Polski. Tak więc mamy tu dwa typy źródeł, ale tylko jedno odpowiada tematowi pracy zawartemu w tytule. Pracę otwiera wstęp, zawierający omówienie stanu badań, źródeł i literatury przedmiotu. Rozdział pierwszy to rys historyczny terytorium Warmii południowej; w rozdziale drugim, „Religia a tradycja", autor przedstawił problem autorytetu pro¬ boszcza, funkcji ówczesnych parafii i , co ciekawe, znaczenia luterańskich Mazur. Kolejne dwa rozdziały odnoszą się bezpośrednio do tematu pracy: rozdział III, „Czas pracy", dotyczy nakazów i zakazów kościelnych związanych z pracą, a rozdział IV („Święta religijne a obrzędowość ludowa") — związanych ze świętami. Ma to od­ niesienie do podziału na czas profanum i czas sacrum. Ale czy poza świętami koś­ cielnymi człowiek nie odpoczywał i nie bawił się? Pewne elementy takiej zabawy przedstawia rozdział V, „Szczególne formy pobożności", w którym omówiono piel¬ grzymki i odpusty. Dodać trzeba, że praca zawiera 1560 przypisów (tak!) i bardzo obszerne wyka¬ zy źródeł i literatury (450 pozycji). Wygląda to imponująco, ale analizując przypi¬ sy i literaturę można zauważyć, że udział pozycji odnoszących się do tematu pracy nie wynosi więcej niż 1/3. Niestety, zarówno sposób ich przytaczania, w ogromnym przemieszaniu, jak i spora liczba błędów merytorycznych zmusza do stwierdzenia, że — trawestując znane powiedzenie — w tej beczce miodu znaleźć można już nie jedną, ale kilka łyżek dziegciu. Zacznę od kilku ogólniejszych stwierdzeń, podkreślając pozytywne strony pracy. Niezwykle ważne dla etnografa jest wskazanie na genezę niektórych zwyczajów i obrzędów dorocznych oraz na ich źródło — normatywne regulacje instancji koś¬ cielnych. Tu autor z kompetencją historyka wyzyskuje cenne materiały z archiwów kościelnych, głównie Archiwum Archidiecezjalnego w Olsztynie. Interesujące jest zwrócenie uwagi na społeczność — tu parafialną czy wioskową — jako zbiorowego „konsumenta" wzorów (np. bractwa kościelne). Dobre uwagi �412 Rezenzje i noty recenzyjne dotyczą synkretycznych procesów wchłaniania elementów pogańskich (tak pruskich, jak i pozostałości słowiańskich u osadników na Warmii). Sądzę, że ważne jest również zwrócenie uwagi na rolę luterańskiego sąsiedztwa Mazurów. Ponadto, ciekawy jest wykaz prezentujący kult świętych, co pozwala na porównanie z obrazem dzisiejszym. No tak! To jest miód. A zapowiadany dziegieć? Chyba głównym powodem nie¬ dostatków książki jest podjęcie się pracy z zakresu etnologii przez nie-etnologa, który nie sięgnął po konsultacje i recenzje specjalisty-etnologa. Bo popatrzmy: tam, gdzie autor sięga do źródeł historycznych, daje to wartościowy poznawczo materiał. Niestety, odniesienia do obszernej literatury etnograficznej — choć należy podzi¬ wiać pracowitość autora — stanowią zlepek informacji o różnorodnej proweniencji i wartości. Drugim błędem jest sposób, w jaki autor wykracza poza omawiany teren i czas. Teren Warmii południowej można i trzeba było porównać z cechami kulturowymi są¬ siednich regionów, z których przybyli osadnicy na Warmię. Są opracowania i nawet mapy dotyczące tego tematu. Można też wskazać na zasięg ogólnopolski większości zwyczajów i obrzędów dorocznych — istnieją przecież atlasy etnograficzne i mono­ grafie. Można by wtedy uniknąć powoływania się na tak liczne drobne i rozproszone źródła. Z kolei czas, to przecież dla historyka kategoria najważniejsza! A tu wiek X V I wymieniany jest z XX, a XVII z XIX. Niestety, nie powiodły się też próby autora wykorzystania w pracy koncepcji strukturalnej, gdyż rozumie j ą błędnie, przyjmując, że „zmiana choć jednego ele¬ mentu pociąga za sobą zmianę wszystkich" (s. 14). Aby nie być gołosłowną w stwierdzeniu o wielu błędach, pozwolę sobie przyto¬ czyć choć kilkanaście przykładów: — wymienianie łącznie, w przeglądzie literatury, autorów z różnych prac zbio¬ rowych. Na przykład w monografii Kultura ludowa Mazurów i Warmiaków znaleźli się Steffen, Gębik, Grajek. Rzeczywiście, pisali oni, ale zamieszczali swoje teksty gdzie indziej; — mówiąc o typach wsi (w części dotyczącej charakterystyki omawianego tere¬ nu) autor pisze, że „owalnica" zaginęła, przekształcając się w wielodrożnicę. Jednak¬ że ciągle są jej ślady na wsi; — autor stale przywołuje termin „kultura typu ludowego" odnosząc go do okresu od X V I wieku. A przecież to termin ukuty współcześnie i odnoszący się do współ¬ czesności; — nie wiadomo czemu przywoływany jest Jerzy Topolski i jego artykuł Problemy metodologiczne monograficznych badań wsi. Przecież Hochleitner nie zajmuje się monografiami; — o szkołach w XVI-XVII wieku autor pisze raz, że są to szkoły elementarne, raz że parafialne, a raz — wiejskie. A przecież szkoły elementarne to dopiero rezultat działania Komisji Edukacji, w końcu XVII wieku; — wprowadza bardzo dziwne określenie: „odrębność lokalna", myląc j ą z regio¬ nalną, a może etniczną; — wyraźną pomyłką jest przypisywanie Warmiakom wierzenia w „płanetnika" — to tylko Podhale i Orawa, jak też potrawy wigilijnej „kutii" — to Wileńszczyzna; �Rezenzje i noty recenzyjne 413 — zespoły maszkar zwane „rogalami" chodzą — prawie do dziś — w okresie od Bożego Narodzenia do Nowego Roku, a nie po święcie Trzech Króli (podany przypis odnosi się zresztą do Wielkopolski); — we fragmencie o odpustach i pielgrzymkach (rozdz. V), autor wyraźnie myli z nimi „kiermas" pisząc: „odpusty parafialne nazywano «kiermasami»". A kiermasy są to spotkania uczestników pielgrzymek i odpustów, przybywających z okolicy, u któregoś z gospodarzy w czasie odpustów. Hochleitner przywołuje pracę ks. Wa¬ lentego Barczewskiego Kiermasy na Warmii, ale nie korzysta z niej. Czyżby potrzeb¬ na była tylko do umieszczenia w przypisie? — zbiór artykułów pokonferencyjnych Warmiacy i Mazury. Życie codzienne lud­ ności wiejskiej w Ipoł. XIX w., Hochleitner uważa za podręcznik. Przedstawiłam tylko wybrane przykłady; z braku miejsca nie mogę tutaj wskazać licznych błędów w przypisach. Podsumowując, ogromna szkoda, że autor nie ograniczył się do przedstawienia i zanalizowania źródeł historycznych — jak zapowiada to tytuł. Byłaby to praca war¬ tościowa poznawczo i przydatna. Niestety, mimo ogromu pracy włożonego przez autora, próbującego wprowadzić materiał etnograficzny z XIX i XX wieku, brak przygotowania etnologicznego prowadzi do nieporadnych interpretacji, stwarza cha¬ os i prawie uniemożliwia wykorzystywanie tej części książki. Anna Szyfer Jędrzej Wowro. Świątkarz beskidzki / Beskidian Holy Sculpture Maker, tekst A. Kowalska-Lewicka, zdjęcia J. Kubiena, projekt graficzny M . Hojda, Wadowi­ ckie Centrum Kultury, Wadowice 2006, ss. 96, il. 100. Odkryty w 1923 roku przez Emila Zegadłowicza i rozsławiany przez tegoż oraz krąg zaprzyjaźnionych z nim literatów i artystów, skromny rzeźbiarz z Gorzenia pod Wadowicami stał się wkrótce najbardziej znanym i cenionym twórcą ludowym okresu międzywojennego. Powstało sporo prac na jego temat, jego twórczość ana¬ lizowana jest też współcześnie, ale omawiany album po raz pierwszy przedstawia jego dorobek tak szeroko i w kolorze. Wśród stu fotografii, poza kilkoma zdjęcia¬ mi archiwalnymi ukazującymi samego Wowrę i jego najbliższe otoczenie, wszyst¬ kie pozostałe przedstawiają jego rzeźby oraz drzeworyty. Autor zdjęć wybierał je nie tylko w zbiorach muzeów etnograficznych (Państwowe Muzeum Etnograficz­ ne w Warszawie, Muzeum Archeologii i Etnografii w Łodzi), Muzeum Śląskiego w Katowicach, Górnośląskiego w Bytomiu oraz placówek regionalnych (Bochnia, Myślenice, Gorzeń), ale spenetrował również dziewięć najważniejszych prywatnych kolekcji. Z tego ogromnego materiału dokonał celnego i starannego wyboru, wska¬ zując na rozległość tematów podejmowanych przez Wowrę. W jego twórczości do¬ minowała zdecydowanie tematyka sakralna. Powtarzał wielokrotnie, ale w różnych i oryginalnych ujęciach te same osoby czy sceny; należy do nich nie tylko Święta �414 Rezenzje i noty recenzyjne Rodzina, Chrystus Ukrzyżowany, Frasobliwy, Chrystus przed Piłatem czy Pieta, ale także, między innymi, św. Michał Archanioł, św. Franciszek, św. Kinga. Takie ze­ stawienia, prezentowane w książce, pozwalają ocenić ogromne możliwości twórcze Wowry. Większość rzeźb pokazano na neutralnych lub zanikających tłach, a sporo w udanych zbliżeniach. Dwujęzyczny tekst, włamany między fotografie krótkimi akapitami, potoczyście napisany, czyta się świetnie. Przedstawia on koleje życia Jędrzeja Wowry, a właś­ ciwie Andrzeja Wawry. Wowro, urodzony 13 listopada 1864 w Gorzeniu Dolnym pod Wadowicami, był synem miejscowego gospodarza, który przez pewien czas był nawet wójtem, ale utracił rodzinny majątek. Życiorys Wowry przypominał koleje losu wielu chłopskich twórców — pierwsze próby rzeźbiarskie przy pasieniu krów, potem długa przerwa na podejmowanie różnych prac zarobkowych, także „na Sak­ sach", z miernym zresztą skutkiem, wreszcie w początku lat 20. powrót na stałe do rodzinnej wsi i do rzeźbienia. W 1923 roku ukazała się Ballada o Wowrze powsino­ dze, beskidzkim świątkarzu... Emila Zegadłowicza, który przy tej okazji twierdził, iż od dawna zna Wowrę, ale w rzeczywistości dopiero później zobaczył jego rzeźby i zachwycił się nimi. Ten moment odmienił życie rzeźbiarza — w swojej twórczości zyskał źródło zarobkowania i stabilizacji, gdyż przyjaciele, znajomi i goście Zegad¬ łowicza rozsławiali i chętnie kupowali jego świątki. Kolejne 12-13 lat od tego czasu (Wowro zmarł bowiem 21 listopada 1937 roku), to zarazem apogeum twórczości rzeźbiarza. Autorka tekstu nie wgłębia się w analizę formalną jego dzieł, przytacza tylko opinię, że nie znalazł naśladowców (poza własnym synem, Stanisławem, który przeżył go zaledwie o kilka lat) ze względu na swoisty, trudny do podrobienia styl. Anna Kowalska-Lewicka wychwytuje rozbieżności we wcześniejszych relacjach na jego temat i podkreśla wątpliwości. Żałuje, że w tamtej epoce nie dysponowano dyk¬ tafonami, przez co opowieści Wowry, a gawędziarzem był ponoć również świetnym, znane są tylko z relacji pośrednich. Dopiero na samym końcu eseju autorka przyznała, że Wowro był jej znany osobi­ ście. Miała rodzinne powiązania z Wadowicami, stąd często tam przyjeżdżała. Naj¬ pierw jako dziewczynka, potem jako młoda panienka chodziła z ojcem na spacery, nierzadko właśnie do Gorzenia, gdzie odwiedzali rzeźbiarza. Pamięta Wowrę, jego żonę, dzieci, atmosferę domu. Wspomina, że nie mieli wówczas żadnej możliwości wyboru wśród jego dzieł, bo na ogół tylko jedna figura była gotowa na sprzedaż. Profesor Tadeusz Kowalski, słynny orientalista, zakupił w sumie sporą liczbę rzeźb Wowry, dla upiększenia własnego domu i na prezenty dla znajomych. Anna Kowalska-Lewicka dorastała więc w otoczeniu tych świątków. Należy do ostatnich świad¬ ków życia i twórczości legendarnego rzeźbiarza, stawianego niegdyś — z emfazą — obok Wita Stwosza i Xawerego Dunikowskiego. Ewa Fryś-Pietraszkowa � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b7cb851ef923a61daf2a267d9a19126e.pdf 7c929bd3a0c48eac850fc50c94da589c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5408 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5026 Title A name given to the resource Brisées czyli ślady Afryki/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4 ; s.107-113 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wit-Szerszeń, Tomasz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text TOMASZ SZERSZEŃ Aujourd'hui j'oublie que je suisen Afrique 1 (Michel Leiris, rAfrique Fant6me) Brisees czyli ślady Afryki * 19 maja 1931. MichelLeiris zapełnia pierwszą stronę swego dziennika podróży. Trzy lata później Gallirnard wydaje te liczące 650 stron zapiski - owoc misji badawczej Dakar- Dżibuti2 • Konsternacja. "LAfrique Fant6me wymyka się wszelkim klasyfikacjom. Istnieje O dzienniku afrykańskim gdzieś na styku "nauki", "sztuki" i "życia". W wiele lat po powrocie z Afryki Leiris zostaje sportretowany przez swego przyjaciela Francisa Bacona. Deformacja, rozkład malowanej postaci, tak przecież charakterystyczne dla stylu angielskiego malarza, zaskakująco korespondują z osobą autora Afrique i z jego dziełem. Niezwykły dziennik afrykański jest bowiem dokumentem właśnie takiej dezintegracji: Leiris zaczyna codziennie pisać od nowa - każdego dnia konstruuje na nowo swą osobowość. Bacon doskonale oddał tę cechę, to wieczne stawanie się - przywoływa­ ny portret i "LAfrique FantOrne prezentują nam zaledwie cień osoby, jej fragment. Brisees, czyli "ślady", 3 ale również "pokruszone kawałki szkła". A idąc dalej: "fragmenty". Brisees:4 taki tytuł nadał Leiris wydanemu w 1966 roku zbiorowi krótkich tekstów, esejów i recenzji, pisanych na przestrzeni czterdziestu lat. Tytuł oddający metaforycznie nie tylko bliską mu koncepcję kultury czy osobowości, ale odnoszący się również do całości jego dzieła. Wszystkie jego teksty są bowiem jakby fragmentami większej całości - Leiris pisał przez całe życie tę samą książkę. Wszystkie jej wątki biorą swój początek wła­ śnie z "LAfrique Fant6me. Tym zaś, co pozostaje z lektury tych 650 stron, jest zaledwie fragment, aforyzm, impresja. Brisees. * Raymond Roussel,5 francuski pisarz, jeden z prekursorów surrealizmu, nigdy nie był w Afryce - czytał jedynie opisy podróży. Afrykańską przygodę swej wyobraźni przelał na papier w postaci Impressions d'Afrique. 6 Tak się złożyło, że młody Michel był na przedstawieniu7 opartym na tekście Roussela. Oniryczna Afryka, a także idea poetyckiej podróży w wyobraźni, mocno go urzekły. Gdy po latach pojawia się rzeczywista możliwość podróży na Czarny Ląd, staje się ona dla niego realizacją chłopięcego marzenia- symbolicznym powrotem do krainy dzieciństwa, tam gdzie rzeczy nie są jeszcze zmącone, nie podlegają rozpadowi (rozwinięciem tego wątku będzie Wiek męski). Podróży realnej towarzyszy więc ta poetycka, będąca nostalgicznym powrotem, poszukiwaniem ojczyzny duchowej. W takim oglądzie Afryka zyskuje wymiar figury literackiej, zostaje upersonifikowana. "Zwracam się do tej kobiety jedynie dlatego, że jest nieobecna - do kogóż by pisać, jeżeli nie do osoby nieobecnej? Ponieważ Michela Leirisa jest w oddaleniu, utożsamia się ona z moją nostalgią, wkrada się między mnie samego a moje myśli. Zapewne nie ma mowy, aby została ukochanym przedmiotem; raczej substancją melancholii, obrazem wszystkiego, czego mi brak ... ": 8 ten fragment Wieku męskiego odnieść można również do Afrique. Afryka jako coś istniejącego "między nim samym a jego myślami", rodzaj obsesji, idee fixe. Afryka jako kobieta. Jako kochanka, przedmiot pożądania sięgającego swymi korzeniami dzieciństwa. "Zawsze pociągały mnie alegorie, obrazy pouczają­ ce i zagadki do rozwiązania, będące często kobiecymi postaciami, silnymi własną pięknością i tym, co ciemne i niepokojące w symbolu"9 - napisze. Afryka była dla niego, taką właśnie alegorią. Obrazem, który "znaczy", który coś "mówi". W którym przeglądał się niczym w lustrze będącym źródłem samowiedzy: Afryka to lustro Leirisa. Ale jest tu coś jeszcze. Wyruszający na Czarny Ląd Leiris przypomina melancholika, który nagłym ruchem próbuje zerwać zasłonę, którą się otoczył, rozbić szybę, która dzieli go od świata. To konfrontacja ze światem i z samym sobą. W przedmowie napisze, że ta podróż wtajemnicza go w etnografię. Można bowiem czytać Afrique jako opowieść o wtajemniczaniu, jako wielopłaszczyznową historię inicjacji ... * "Marzyłem więc o byczym rogu. Trudno mi się było pogodzić, że jestem tylko literatem" (z przedmowy do Wieku męskiego lO) . "Czego się nauczyłem? Wszystko dzieje się tak, jak gdyby złudne fundamenty, na których opierało się moje życie, zostały podważone, nic jednak, co mogło­ by je zastąpić, nie zostało mi dane. (... ) Będąc zawsze powyżej lub poniżej konkretnych zdarzeń, jestem uwięziony w następującej alternatywie: albo świat jest przedmiotem rzeczywistym, który zagarnia mnie i pożera cierpieniem albo też zmienia się w czysty fantazmat, który rozpłynie się w rękach ... Może moim ce- �lem powinno być właśnie uniknięcie dylematu - przez odkrycie środka, dzięki któremu świat i ja - przedmiot i podmiot - stanęliby twarzą w twarz, na równych prawach, jak matador z bykiem" (zanotowane po powrocie z Afryki 11 ). Leiris wielbił tauromachię. Walki byków były dla niego ostatnim prawdziwym rytuałem Zachodu- jedynym, który zachował jeszcze wymiar sakralny. Tauromachia bowiem jest jednym z tych szczególnych momentów, gdy "przylegamy do świata", gdy stajemy wobec śmierci, gdy wykraczamy poza "ja". Leiris wracał do tego tematu parokrotnie: pierwszych wzmianek o wspaniałościach korridy doszukać się można w Afrique, w 1939 powstaje natomiast rozprawa Lustro tau- romachii - niezwykła książeczka, będąca bezpośrednią inspiracją dla Georges'a Bataille'a i jego teorii erotyzmu jako transgresji. W 1946 wydrukowany zostaje Wiek męski (dedykowany z kolei Bataille'owi - obaj autorzy przyjaźnili się), poprzedzony rozprawą Literatura jako tauromachia, w której "walki byków", "byczy róg" stają się metaforami i zostają włączone w sferę dyskursu literackiego. "Stworzyć książkę, która byłaby czynem (... ) odnoszącym się do mnie samego. (... ) Szło (... ) o literaturę, w którą starałem się całkowicie zaangażować samego siebie" 12 - napisze Leiris. Ta obsesja zaangażowania, pragnienie "byczego rogu" to dramatyczna próba zlikwidowania stałego dysonansu między nim a światem, wzrastającej próżni. Autora Afrique prześladuje bowiem poczucie nierzeczywistości, pragnienie autentyczności: "Czy zerwę kiedykolwiek ostatecznie z tymi intelektualnymi gierkami, sztuczkami mowy?" 13 - pyta. Tym co wyznacza jego doświadczenie, jest również wrażenie ślizgania się po powierzchni, 14 nie możność dotknięcia istoty rzeczy. Tymczasem Afryka, jako rzeczywistość mocna, "głębsza", jako mityczna przestrzeń przygody, wydaje się idealnym miejscem, by zlikwidować to poczucie sztuczności, by być "naprawdę". By skonfrontować się z rzeczywistością. Leiris wierzy, że obca kultura, zmiana codziennych nawyków podziałają jak "byczy róg": spowodują to ukłucie wewnątrz, które sprawi, że to poszukiwane "przylgnięcie do świata", "roztopienie się w nim" (nieosiągalne od czasów dzieciństwa) stanie się znowu możliwe. Roztopienie "ja" w mentaliu! primitive. To naiwne marzenie okazuje się niemożliwe do zrealizowania: autor Afrique rozpoczyna więc pisanie Wieku męskiego- chce stworzyć dzieło wykraczające poza fikcję literacką, dzieło-czyn. Polem walki pozostaje literatura. "Maski: sekretny język społeczeństwa." (I.:Afrique Fan[()me16) Maska jako główny temat Leirisa, jego wielka fascynacja. W 1931 roku zamieszcza w "Documents" artykuł, w którym porusza temat masek erotycznych opisywanych w powieściach Williama Seabrooka.17 Pisze tam o przebieraniu się -jako o jednej z bardziej znaczą­ cych czynności ludzkich. "Ja" jako "inny": idea wcielania się w kolejne role towarzyszyła autorowi Afrique przez całe życie Oames Clifford nazywa tę skłonność Leirisa do przebieranek "teatralną koncepcją ja") . Poczucie bycia "aktorem" nie opuszcza Leirisa również w Afryce: "odczuwam przygnębienie z powodu odgrywania swej roli (etnografa - przyp. aut.)" wyznaje. Opisana w dzienniku podróż, to w gruncie rzeczy proces nieustannego (równoległego) odgrywania kolejnych ról. Mamy więc do czynienia z etnografem, podróżni­ kiem, "dzielnym kapitanem" (bohaterem powieści przygodowej), przedstawicielem francuskiej nauki, rozczarowanym pisarzem, poetą podążającym tropami Rimbauda i Roussela, surrealistą owładniętym poczuciem dziwności świata, melancholikiem, pacjentem poddają­ cym się kuracji psychoanalitycznej. Żadnym z nich nie jest w pełni - stałoby to w sprzeczności z jego koncepcją życia: jako demaskowania kolejnych przebrań. I to jest właśnie "reguła gry", w którą gra Leiris (La regle du jeu- tytuł cyklu autobiograficznego, który autor Afrique pisał przez znaczną część swego życia). Cóż jednak pozostanie, gdy kolejne maski opadną? Leiris odwleka ten moment, nie odkrywa się do koń­ ca. Być może odczuwa lęk przed "nagą twarzą", przed "prawdziwym ja". W I.:oei! de l'etnographeiB wykłada swój pogląd: osobowość ludzka przemija pod wpływem kontaktu z "innymi". Czyżby więc ta obłąkańcza gra masek była walką z pustką, skrywaniem nicości? Każdy kolejny dzień Afrique rozpoczyna się od przebudzenia: "pióro zaczyna pisać każdego dnia na nowo".19 Każdy dzień jest bowiem fragmentem, "odpryskiem", brisees rozbitej osobowości - Leiris każdego dnia od nowa konstruuje swą tożsamość, nakłada maskę, by ją następnie zedrzeć. Gdzieś pod koniec L:Afrique Fantorne czytamy: "rzeczy, które zdawały się być jasne, zmieszały się na nowo". Gra z czytelnikiem czy poczucie klęski? Podróż do Afryki jako nieudana próba zmiany tożsamości, jako (nie)odnalezienie siebie? * "Jestem specjalistą, maniakiem od spowiedzi ... " (Wiek męski20) sześć lat po powrocie z Afryki Leiris odsłania aspekt "bycia tam": ,;wydostawszy się z tych otchłani i poradziwszy lekarza, pomyślałem, że nie od rzeczy byłoby zakosztować trochę twardszego i surowszego życia, którego mi najwyraźniej brakowało. Skorzystałem więc ze sposobności, aby odbyć długą po- W Chciałbym ważny * najpierw zagrać rolę Rolli, potem Hamleta, dzisiaj- Gerarda de Nerval. Jaką jutro? Co dzień wdziewam maski. .. (fragment dziennika z 1924 15) 108 �Tomasz Szerszeń • BRISEES CZYLI ŚLADY AFRYKI dróż: wyjechałem na dwa lata do Afryki jako uczestnik misji etnograficznej" .Z! Doświadczenie lektury dzienników Malinowskiego sprawia, że takie wyznania już nie dziwią. Dziennik w ścisłym tego słowa znaczeniu jest zapisem mozolnej pracy nad sobą i procesu samopoznania (mającego również swe ciemne strony). Intuicje Malinowskiego opisujące psychikę ludzką, choć momentami bardzo nowoczesne, nie są jednak jeszcze silnie zakorzenione w myśli Freuda. Z kolei dziennik Leirisa powstaje w momencie, gdy psychoanaliza święci triumfy. Podróż do Afryki i podjęcie pracy etnografa są kluczowym momentem kuracji, którą podjął późniejszy autor Wieku męskiego. Pamięć o tym nie opuszcza Leirisa: do jego lektur należy Notes and Queries on anthropologyZZ (zawierająca komentarze do teorii Junga), zaś w samej Afrique sporo jest fragmentów poświęconych naturze erotyzmu, marzeniom seksualnym, prób objaśniania snów. Jest też moment buntu przeciw "ja", przeciw represyjności kultury: "Przeklinam całe moje dzieciństwo, całą edukację którą otrzymałem, kretyńskie konwencje ... ". 23 Dziennik afrykański wymyka się jednak kluczowi psychoanalitycznemu. Według Junga funkcją snu jest rozjaśnianie, ujawnianie problemów śniącego. Tymczasem lektura Afrique nie zaświadcza o postępie: problemy Leirisa pozostają nierozwiązane, kuracja nie postępuje. Każdy dzień zaczyna się przebudzeniem, każdy dzień to budowanie od nowa swej osobowości, to autonomiczna całość. Leiris świadomie kreuje w I.:,Afrique Fantorne i w Wieku męskim obraz samego siebie jako bardzo wieloznaczny i uniezwyklony. Niezgoda na bycie zaszufladkowanym, niezgoda na banalność czło­ wieka zdemaskowanego przez psychoanalizę, "ja" sprowadzonego do kilku podstawowych popędów. Obraz Michela Leirisa wymyka się nam, tak jak wymyka się lektura Afrique. "Au diable la psychoanalyse!"24 "Ile kilometrów trzeba było przebyć, by poczuć, że jest się wreszcie u progu egzotyzmu".Z8 Przytoczone fragmenty dziennika zdają się być zapisem doświadczenia "rzeczywistej obecności", poszukiwanym przebły­ skiem. Iluzja trwa krótko: jesteśmy świadkami kolejnej demaskacji. Leiris zdaje sobie sprawę, że Afryka, jakiej poszukuje -Afryka egzotyczna- jest widmem. Tworem europejskiej wyobraźni. Leiris zachwycał się Jądrem ciemności Josepha Conrada i podróżniczymi reportażami Williama Seabrooka. Konstruują one obraz Afryki jako przestrzeń przygody lub wtajemniczenia: jako "rzeczywistość mocną". Czarny Ląd to miejsce ucieczki Rimbauda, miejsce przemiany bohaterów powieści Kurtza i Madowa, przestrzeń podróży Livingstone'a i orgii kanibali. Natężenie wszelkiej niezwykłości. Afrykański dziennik Leirisa jest dokumentem ambiwalentnym: jego autor raz ulega tej tworzonej przez pisarzy kliszy, raz z nią walczy. Taką dwoistą funkcję pełni dołączona do dziennika pod datą 19 czerwca 1932 roku lista Imagerie africaine29 (a więc: ,,Aida Verdiego skomponowana na otwarcie Kanału Sueskiego; Ojciec Jan; śmierć Livingstone'a; Fachoda; Rimbaud; bitwa pod Piramidami; konferencja w Algesiras; Impressions d'Afrique ... "). Leiris ujawnia mechanizm rządzący europejską wyobraźnią. "Nasza" wizja Afryki okazuje się zaskakująco spójna: zasadą, która łączy elementy składające się na jej obraz, jest "niezwykłość". Tymczasem epoka Livingstone'a minęła bezpowrotnie. Afryka ukazana w dzienniku Leirisa, rozkłada się, wymyka narzuconej wizji. Ukazuje swój widmowy, niejasny charakter. Rimbaud i Marlow wrócili z Afryki wyniszczeni. Wrócili ze świadomością, że tego, co przeżyli, nie da się opowiedzieć: Rimbaud nie pisze już więcej, Marlow przywozi ze sobą symboliczne "jedno mocne słowo". Leiris wraca z 650 stronami Afrique. * * "Prawdziwa chandra: chandra kolonialna" "Tropiki dokładnie takie, jak je sobie wyobrażamy." (I.:Afrique FanromelO) (I.:Afrique FantómeZ5) Leiris bardzo chce ujrzeć niezafałszowany obraz Afryki- chce ją zobaczyć "naprawdę". Słabość europejskiego oka polega jednak na tym, że stylizuje ono rzeczywistość, przemienia w serię klisz, pamiątek z Czarnego Lądu. Fotograficzna metaforyka przypomina o nieoczywistości "bycia tam": "Zdawać by się mogło, że oglądam zdjęcia, które powinny zostać wywoła­ ne, bym mógł sobie uświadomić, że jestem w czymś co przypomina Afrykę". 26 Wrażenie nieautentyczności, poczucie obcowania zaledwie z widmem Afryki, zmieniają podróż Leirisa w poszukiwanie jądra pierwotności. Autor Wieku męskiego co pewien czas odnajduje "prawdziwy" nastrój Czarnego Lądu, by chwilę później go utracić: "Trzeba odnaleźć miejsca naprawdę niezwykłe, by mieć choć trochę wrażenie egzotyzmu", 27 I.:,Afrique FantOrne to być może pierwszy tak stanowczy głos przeciw etnografii. Leiris - wrzucony w rolę etnografa, sekretarza misji - nie potrafi zbliżyć się do świata, który bada, zostaje skazany na "nieludzką pozycję obserwatora"3L. Niemożność empatii, zrozumienia "naprawdę", prowokuje go do dramatycznego wyznania: "Moja depresja wzmaga się. (... ) potrzebuję wniknąć w ich problemy (... ) NIGDY NIE SPAŁEM Z CZARNĄ KOBIETĄ".JZ Prawdziwa Afryka jest wła­ ściwie niedostępna - to co nam pozostaje, to zaledwie jej cień: "egzotyzm" (jako coś stworzonego przez i dla Europejczyków). Leiris jest pesymistą: badanie zwyczajów nie daje pełnego wglądu w obcą kulturę. Etnografia pozostaje poznawaniem zaledwie tego, co zewnętrzne. Esprit Afryki - prawdziwe wniknięcie w czarną kobietę (niepowiązane z relacją władzy) -jest nieuchwytne. �Michel Leiris, zapewne jako pierwszy, zwraca uwana kolonialne uwikłania etnografii. Demaskuje jej teatralny charakter: etnografia na terenach znajdują­ cych się pod panowaniem kolonialnym niewiele ma wspólnego z rzeczywistą, obiektywną próbą zrozumienia badanych społeczeństw, więcej z procesem utwierdzania władzy (osiąganym m.in. poprzez aranżowanie sytuacji, zbieranie artefaktów). W takiej sytuacji ankieta etnograficzna niewiele się różni od protokołu policyjnego. Dla Leirisa przemierzanie terytoriów należących do Francji ma w sobie wiele z wyprawy turystycznej. To nie prawdziwa Afryka, to zaledwie jej fantc3rne : Afryka - scena teatralna dla europejskich podróżników. Afrique rozpoczyna drogę Leirisa ku odkryciu powiązań etnografii i kolonializmu. Jego stanowisko stopniowo krystalizuje się: w 1950 roku publikuje artykuł I.:etnographe devant Ie colonialisme, 33 będący podsumowaniem jego rozważań na ten temat. Społeczeństw nie da się więc badać z zewnątrz - przynajmniej w sytuacji kolonialnej. By opisać Czarny Ląd, potrzeba kogoś niezaangażowanego w relację władzy, kogoś zdolnego do empatii. Jak więc być w Afryce "naprawdę", czy Europejczyk ma na to w ogóle szansę? Czy może wystarczy zrzucić maskę etnografa, odłożyć zeszyt i pióro? Leiris zostaje postawiony w takiej sytuacji: w Etiopii (poza zasięgiem władzy kolonialnej) zbliża się do czarnej poetki Emawayish- "kobiety w turbanie, kobiety o zniszczonych piersiach" - która zadaje mu pytanie: "Czy miłość istnieje we Francji? Czy poezja istnieje we Francji".J4 Staje bezradny wobec tajemnicy. Mniej istotny jest dowolny charakter tego wyliczenia zalążkiem ogromnego cyklu autobiograficznego, który przybierając różne formy (dziennika, powieści, traktatu, eseju), służy jednemu celowi: zbadaniu i opisaniu "ja". Nuda Afryki, nuda badań terenowych sprawia, że Leiris zaczyna uprawiać "antropologię samego siebie" (w kilkadziesiąt lat później Georges Perec wpada na pomysł pokrewny: uprawiania "socjologii samego siebie". Warto zaznaczyć, że MichelLeiris należał do ulubionych pisarzy Pereca ... ). 650 stron Afrique ujawnia bowiem niemożność uchwycenia "innego": tak naprawdę, możemy badać tylko nas samych. gę * Leiris jako pierwszy demaskuje nudę badań terenowych. W serii notek manifestuje swe całkowite zniechęcenie, rozczarowanie: "Nie ma na świecie miejsca które by nie gniło". I dalej : "Złe nastawienie do Francji, obojętność dla Afryki ... ".J5 Niechęć do tropików przeradza się w niechęć do etnografii, do pisania, w kryzys pisarski: "Przekleństwo pisania. Przekleństwo tego dziennika ...".3 6 "Bycie tam" staje się dla niego, w pewnym momencie, wręcz występkiem: "Dlaczego tu jesteśmy, skoro w Europie dzieją się tak ważne rzeczy?"37 650 stron Afrique nie da się przeczytać. Pomimo wielu dobrych momentów, jest po prostu nie do czytania - zbyt wiele w niej nużących opisów codzienności. Afrique jest nudna, ponieważ "tam" nic się nie dzieje: wyprawa w tropiki także może być monotonna. Odpowiedzią Leirisa, ucieczką przed nudą, jest skupienie się na własnej osobie. Jego marzeniem jest surrealistyczne z natury dążenie do uniezwyklenia codzienności, do zrównania jej z rzeczywistością mityczną. Leiris uniezwykla więc "ja": podnosi swą wędrówkę po Afryce do rzędu takich figur mitologicznych jak "zejście do piekieł, włóczęga Edypa, (... ) krucjaty, podróże średnio­ wiecznych alchemików, wielkie rajdy sportowe".38 - I.:Afrique FantOrne jest * W Afrique nie ma wielu momentów informujących nas o strategii pisarskiej Leirisa. Pierwszy z nich zawarty jest w Przedmowie i zawiera w sobie postulat, któremu autor Wieku męskiego pozostanie wierny już całe życie: "Gdy piszę od siebie, wzrasta wartość mojego zeznania"; "To poprzez sięgający paroksyzmu subiektywizm, mamy szansę dotknąć prawdy"39. Skrajny sceptycyzm wobec świata i wobec etnografii, wpływa na jego technikę opisu: "tylko konkret jest prawdziwy"40 napisze. Tylko konkret, szczegółowy opis codzienności, traktujący na równi sny, marzenia, lektury i "to co naprawdę", ma szansę ocalić coś z ulegającego nieustannej destrukcji "ja". Afrique to pochwała fragmentu. * Otwieram I.:Afrique FantOrne i czytam: ,,Wielkie kwiaty kiełkowały. Odmiany białych i czerwonych lilii wzrastające grupami na tej samej łodydze i przypominające świeczniki w stylu moderne. Pytam sam siebie: czy kwiaty nami zawładnęły... ".41 Czy to jeszcze etnografia? Ten fragment odsyła do fundamentalnego pytania, przed jakim stawia nas lektura dziennika Michela Leirisa: czy branie udziału w ekspedycji naukowej i deklarowanie się jako etnograf sankcjonuje takie pisanie? Czy można zestawiać "sztukę" (poezję?) z "nauką", nie wskazując gdzie kończy się jedno, a zaczyna drugie? Dziennik Leirisa zostaje właściwie odczytany i w pełni doceniony dopiero po latach.4 2 Afrique to bowiem najbardziej spektakularna clekonstrukcja autorytetu etnograficznego. Po 300 stronach mniej lub bardziej udanego budowania swego "autorytetu", ukazywania siebie jako etnografa Leiris jednym zdaniem przekreśla sens swych badań, demonstruje totalną niewiarę w naukę, w sens samej podróży. Pisze tak: "Skoń­ czyłem czytać < <Pickwicka>> . Dziwna rana otwarta przez tę książkę ... Realne przygody, w środek których rzucamy się, w rzeczywistości nie są tak ekscytujące jak te które powstają w naszej głowie ... ".43 Inspiracji Rousselowskiej nie da się przecenić- dla autora Afrique fikcja pozostaje równie ważną materią (materiałem etnograficznym) jak to, co nazywamy "rzeczywistością". 110 �Tomasz Szerszeń • BRISEES CZYLI ŚLADY AFRYKI "Słowem, szło * o zaprzeczenie powieści ... " (przedmowa do Wieku męskiego-H) W gruncie rzeczy Afrique to parodia. Pod koniec pierwszej części dziennika wydaje się, że stajemy u wrót przygody: "Oto wreszcie Afryka, ziemia 50 stopni w cieniu, ziemia niewolniczych konwojów, festynów kanibali ... ".45 Nic się jednak nie wydarza- misja zostaje zatrzymana na granicy abisyńskiej, kolejny dzień zaczyna się od przebudzenia i nudnego opisu codzienności. Mamy do czynienia z parodią powieści podróżniczej: "Epoka Livingstone'a minęła" i przygody, jakie mogą nas spotkać, są na miarę tych nowych, "gorszych" czasów. Leiris zresztą otwarcie przyznaje, że najwyżej sobie ceni przygody wyobraźni - te, które przeżywamy dzięki lekturze. Afrique nie broni się również jako traktat etnograficzny. Obraz rzetelnie notującego Malinowskiego mógłby być przeciwwagą dla obrazu robiącego notatki terenowe Leirisa. Co zapisuje w dzienniku: uwagi o maskach Dogonów czy swoje fantazje seksualne? W istocie obraz ciągle piszącego autora (650 stron!) do niczego nie odsyła - jedyna prawda, jaka kryje się rzeczywiście za tym potokiem słów, neguje sens etnografii: nie da się opisać obcej kultury. Wielość i przemieszanie gatunków w dzienniku Leirisa: przychodzi na myśl Smutek tropików (Levi-Strauss znał Afrique. Wielki temat do napisania: o ich wewnętrznym pokrewieństwie). Dziennik intymny, dziennik z podróży, powieść przygodowa, powieść inicjacyjna, traktat etnograficzny, traktat o kolonializmie, sennik ... Każdy z występujących tu gatunków zawiera w sobie pęknięcie. Żadna z rozpoczętych inicjacji (w Afrykę, w etnografię, w przygodę, w poznawanie samego siebie ...) nie zostaje doprowadzona do końca, żaden wątek nie zostaje zakończony (przerwana kuracja, niezrealizowane marzenia erotyczne ... ). Nie mamy żadnego rozstrzygnięcia - brakuje puenty. Czy na pewno? Na ostatniej stronie czytamy: "Nie pozostaje mi już nic innego do roboty, z wyjątkiem zamknięcia tych notatek, zgaszenia światła, przeciągnię­ cia się- i oddania snom ... ".46 Leiris zwodzi po raz kolejny: kwestionuje te 650 stron, nadając im charakter snu, halucynacji, marzenia. Żartu. ,,Wróciłem * w 1933, zabiwszy mit podróży jako ucieczki." (W~ek męski41) ,,W Afryce (... ) dzenie". znalazłem wiele, ale nie oswobo- (przedmowa do LAfrique Fantóme4B) Powieść Georges'a Pereca Życie. Instrukcja obsługi. z kilkudziesięciu luźno ze sobą powiązanych składa się opowieści. Jedną z nich jest historia Marcela Appenzzella - antropologa-idealisty, który postanawia wtopić się całkowicie w życie badanego plemienia. Fikcja ta zostaje subtelnie wplątana w łańcuch rzeczywistych odniesień (pojawiają się m.in. postacie Marcela Maussa i Malinowskiego, z którym Appenzzell prowadzi korespondencję), zaświadczających o wszechstronnym oczytaniu i wyrafinowanym poczuciu humoru autora. Opowieść o ("prawdziwej") inicjacji w etnografię i w obcą kulturę kończy się groteskowo: etnograf nie jest w stanie zbliżyć się do wybranego plemienia "dzikusów doskonałych" - każda próba kończy się ich ucieczką. Załamany Appenzzell ostatecznie znika, nakreślając przedtem, w liście, który wysyła do matki, obraz swej klęski: "Przy całej goryczy zawodu, którego spodziewać się musi każdy, kto duszą i ciałem poświęcił się profesji etnografa, zapragnąwszy zgłębić rzeczywisty obraz natury Człowieka (czyli, innymi słowy, poznać minimum uspołecznienia, które - nie bacząc na wszelkie różnice rozmaitych kultur - określa ludzkie bytowanie) - przy całej świadomości, iż da się wydobyć z mroków jedynie względne prawdy (nadzieja bowiem na zgłębienie prawdy ostatecznej jest iluzją) - najgorsze z przeciwieństw, z jakimi przyszło mi się zmierzyć, było całkiem odmiennego rodzaju: marzyłem, aby dotrzeć do samego jądra pierwotności; czyż nie wypełniało mnie bez reszty uczucie szczęścia, kiedy dane mi było przebywać wśród ujmujących Tubylców, których nikt przede mną nie napotkał i których, być może, nikt już więcej nie zobaczy? Gdy wreszcie - u kresu emocjonującej wę­ drówki - udało mi się ich odnaleźć, pragnąłem jedynie stać się jednym z nich, dzielić z nimi życie, troski i obrzędy! Niestety- oni mnie nie chcieli; nie byli gotowi wtajemniczyć mnie we własne zwyczaje, objaśnić swe wierzenia! Nie potrzebowali podarunków, które kła­ dłem przed nimi, nie potrzebowali pomocy, jakiej, w moim mniemaniu, mogłem im udzielić! To właśnie z mojej przyczyny opuszczali wioski - po to tylko, aby mnie zniechęcić, przekonać, iż nadaremnie ich ścigam; zaszywali się w coraz to bardziej wrogie okolice, naraża­ jąc się na coraz potworniejsze warunki życia w tym jedynie celu, bym w końcu zrozumiał, że wolą wulkany, bagna, trujące opary, słonie i śmiercionośne pająki aniżeli ludzi! Myślę, że nieobce są mi cierpienia ciała. Po stokroć jednak gorzej jest czuć, jak umiera dusza ... ".49 Książka Pereca pełna jest intertekstualnych odwołań: przywołany fragment (nieznacznie przetworzony) autor Życia ... bierze z tekstu Michela Leirisa A travers Tristes Tropiques,5° pierwotnie pochodzi jednak ze Smutku tropików. Leiris zaledwie go cytuje. Niezwykły splot: Perec, Leiris, Levi-Strauss. Każdy z nich, wykorzystując te same słowa, opowiada historię o klęsce etnografii, o rozczarowaniu. O końcu pewnej osobistej iluzji związanej z wyprawą w tropiki. "Żegnaj Afryko. Zimno. Smutek. Niechęć do Morza Śródziemnego"5 1 - czytamy na jednej z ostatnich �IO 11 IZ u 14 15 16 17 18 19 zo 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 Przypisy ukazało się w Paryżu w 1910. Książka Roussela sprawia podobne problemy jak LAfrique Fant6me: nie wiadomo, jak ją sklasyfikować. Leiris M., Ubrage, Gallirnard 1992 s. 27. Przedstawienie to grane było w latach 1911-1912, najpierw w Theatre Femina, a następnie w Theatre Antoine. Leiris M. Wiek męski, Warszawa 1972 s. 130, tł. T J. Błońscy Leiris M., op. cit., s. 44 Leiris M., op. cit., s. 10 Leiris M., op. cit., s. 169-170 Leiris M., op. cit., s. 11 Leiris M., LAfrique Fant6me, s. 260 Leiris M., op. cit., s. 445 Leiris M., Wiek męski, s. 129 Leiris M., rAfrique Fant6me, s. 129 Leiris M., Ubrage, s. 35-41 (Le • caput mortuum • ou La femme de l'alchemiste} . W. B. Seabrook, amerykański podróżnik i pisarz, był bohaterem kilku tekstów Leirisa. W 1929 roku w "Documents" pojawia się artykuł autora LAfrique Fant6me o riie magique: powieści-reportażu Seabrooka, opisującego kult wudu na Haiti. Leiris M., Ubrage, s. 33-34 Clifford J., Kłopoty z kulturą, Warszawa 2000, s. 188 Leiris M., Wiek męski s. 131 Leiris M., op. cit., s. 168 Leiris M., LAfrique Fant6me, s. 307-309. Clifford podaje (Klapoty z kulturą, s. 186}, że autorem Notes ... był W. H. R. Rivers. Leiris M., LAfrique Fant6me, s. 621 Leiris M., op. cit., s. 157 Leiris M., op. cit., s. 174 Leiris M., op. cit., s. 213 Leiris M., op. cit., s. 202 Leiris M., op. cit., s. 281 Leiris M., rAfrique Fant6me, s. 365 Leiris M., o p. cit., s. 61 S Leiris M., op. cit., s. 433 Leiris M., op. cit., s. 260 Leiris M., Brisees s. 141-164 Leiris M., LAfrique Fant6me, s. 444 Leiris M., op. cit., s. 157 Leiris M., op. cit., s. 622 Leiris M., op. cit., s. 259 Leiris M., op. cit., s. 389 Leiris M., LAfrique Fant6me, s. 263 Leiris M., op. cit., s. 265 Leiris M., op. cit., s. 350 Gdy na gruncie antropologii amerykańskiej pojawi się nowe podejście do etnografii- jako do aktywności pisarskiej. Leiris M., op. cit., s. 302 Leiris M., Wiek męski, s. 12 Leiris M., LAfrique Fant6me, s. 279 Leiris M., op. cit., s. 648 Leiris M., Wiek męski, s. 169 Leiris M., LAfrique Fant6me, (Preambule) s. 7 Georges Perec, Życie. Instrukcja obsługi., Warszawa 200 l s. 146147. Leiris M., Brisees, s. 223-235 Leiris M., LAfrique Fant6me, s. 645 Bronisław Malinowski, Dziennik w ścisłym tego słowa znaczeniu, Kraków 2001 s. 656-657 Impressions d'Afrique stron dziennika rAfrique Fant6me. Rozczarowaniu "byciem tam" towarzyszy równie silna niechęć do wła­ snej kultury. Powroty. Na niedługo przed opuszczeniem Trobriandów, Malinowskiego prześladuje myśl o śmierci (pod datą 18.07.1918, na ostatniej już stronie Zeszytu trobriandzkiego, czytamy: "Znowuż myśli straszne: śmierć (... ) Własna śmierć staje mi się czymś nieskoń­ czenie realniejszym. Silne poczucie: spotkać się z Matką, złączyć się z Matką w nicości. (... ) Chwilami czuję, że to jest tylko śmierć "czegoś" we mnie ... "52). Zadziwiająca zbieżność: Appenzzell nie wraca już nigdy do Europy; znika na zawsze. Również w nim umarło "to coś" wewnątrz. Końcowe strony Smutku tropików zawierają pomysł na dramat o roboczym tytule Apoteoza Augusta. Również Leiris u końca swej podroży zwraca się ku sztuce - planuje napisanie powieści (kolejne podobieństwo Afrique i Smutku), której bohater będzie nosił nazwisko znane z Conradowskiego Zwycięstwa: Heyst. Powrót z tropików to symboliczny moment przejścia - przekraczania granic, bycia poza kulturami. Moment, w którym najlepiej widać niezwykły splot "etnografii" ze "sztuką" i z "życiem". Związek ten w Smutku tropików i w dzienniku Malinowskiego zaledwie dyskretnie zarysowany, ujawnia się w pełni w rAfrique Fantorne - tym dziele-monstrum, dziele-żarcie, które jest przedziwnym splotem nudy i olśnienia. "Dzisiaj zapomnialem (zapominam - uwaga aut.) że jestem w Afryce" (wszystkie cytaty z LAfrique Fant6me w tłumaczeniu autora}; Leiris M., LAfrique Fant6me, Gallirnard 1934, 2001, s. 230. 32 Szefem misji był Marcel Griaule. Wyprawa została zorganizowana przez Instytut Etnologii i Muzeum Historii Naturalnej oraz dotowana przez rząd francuski. Jednym z jej celów było uzupeł­ nienie zbiorów Musee du Trocadero. Wyprawa przebyła wszerz całą Afrykę: od Senegalu do Somalii. Wielki słownik francusko-polski (Wiedza Powszechna, 2003) wskazuje na całą grupę znaczeń związanych z czasownikiem briser: "stłuc, potłuc, pokruszyć, rozbić, połamać; zniszczyć, zburzyć, skruszyć". Briser odnosi się również do rozpryskujących się fal ("rozpryskiwać się, rozbijać się"); oznacza również "pękanie, załamywanie się promieni światła". Pokrewne wyrazy to brise(e) ("przerwany, złamany"), brisement, czyli "rozpryskiwanie się fal (o brzeg)", ale również "burzenie, kruszenie, tłuczenie"; briseur d'images to "ikonoklasta, obrazoburca"; suiwe !es brisees de quelqu'en, czyli "podążać czyimś śladem". Natomiast samo brisees występuje jako "ślady zwierzyny". Wydaje się, że Leiris wykorzystuje wieloznaczność tej grupy słów: tytuł wskazywać ma na fragmenta ryczność, wieloznaczność, trudność zdefiniowania 36 51 dzieła. 52 33 34 35 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 Leiris M., Brisees, Gallirnard 1966, 1992 Raymond Roussel (1877-1933)- francuski pisarz, autor Impressions d'Afrique i Nouvelles impressions d'Afrique, uznany za jednego z prekursorów surrealizmu. Jego oryginalna twórczość została w pełni doceniona dopiero po latach. Leiris pisał o nim kilkakrotnie - teksty te ukazały się w zbiorze Roussel l'ingenu (1987). 112 �Tomasz Szerszeń • BRISEES CZYLI ŚLADY AFRYKI MichelLeiris (1901-90) Michel Leiris Zebrage Etnograf, pisarz, poeta, eseista francuski. Uczestnik ruchu surrealistycznego (od 1924 do 1929 roku). W latach 1931-33 brał udział w etnograficznej misji badawczej Dakar - Dżibuti. Wyprawa do Afryki rozpoczęła jego przygodę z etnografią- do roku 1971 pracował jako etnolog w Musee de l'Homme w Paryżu. Jego działalność pisarska była bardzo urozmaicona. Niemal przez całe życie prowadził dziennik (1922-89), którego szczególną częścią jest tAfrique Fantorne (1934); pisał powieści (Aurora) i poezję (surrealistyczne, wydane w 1925 roku, Simulacre; inne tomiki poetyckie, które wydał, to m.in. Haut ma!, Mots sans memoire). Jako jeden z pierwszych etnologów zwrócił uwagę na powiązania etnografii i kolonializmu (esej Etnographe devant la colonialisme z 1950 roku). Ważną częścią jego twórczości była refleksja o sztuce: badał art negre, napisał książkę o sztuce afrykańskiej (Afrique noire; wraz z Jacqueline Delange), o Picassie (zbiór zatytułowany MICHEL LEIRIS L'Afrique fantorne fel galiimord Un genie sans był również piedestał et autres textes sur autorem wstępu do katalogu z wystawy Picassa), o Francisie Baconie (Bacon. Face et profil), Giacomettim, Arpie, Duchampie. Leiris zasły­ nął monumentalnym cyklem autobiograficznym, pisanym niezależnie od dziennika. W 1939 roku powstaje Wiek męski, zaś między 1948 a 1976 wychodzą kolejne części La regle du jeu (Biffures, 1948; Fourbis, 1955; Fibrilles, 1966; Frele bruit, 1976). Cykl dopełniają: Le ruban au cou d'Olympia (1981), Langage Tangage (1985) i A cor et acri (1988). Systematyczne badanie i opisywanie samego siebie, to element szerszego zamysłu projektu antropologii życia codziennego. Ideę tę propagowali w latach 30. ci badacze społeczni, którzy wywodzili się z kręgu skupionego wokół surrealistycznego pisma "Documents" i w College de Sociologie: oprócz Leirisa m.in. Georges Bataille i Roger Caillois. Michel Leiris to jeden z najlepszych świadków tego, co w humanistyce i sztuce nazwać możemy "francuskim wiekiem dwudziestym". Do jego przyjaciół i znajomych należeli m.in.: Georges Bataille, Roger Caillois, Claude Levi-Strauss, Marcel Griaule, Alfred Metraux, Antonin Artaud, Luis Aragon, Paul Eluard, Aime Cesaire, Andre Masson, Pablo Picasso, Francis Bacon, Max Jacob, Alberto Giacometti, Pierre Reverdy, Jean-Paul Sartre, Raymond Queneau, Pascal Quinard. Był propagatorem twórczości Raymonda Roussela. Dotychczas na język polski przetłumaczone zostały Wiek męski (tłum. Teresa i Jan Błońscy, Warszawa 1972) i Lustro tauromachii (Maryna Ochab, Gdańsk 1999). Picasso; � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/911b7dc05e72febdb62bda81ec6ac95b.pdf 1d3ed94b35a1cfc5ad9d522d2f198e84 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1330 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1229 Title A name given to the resource Matka Boska w polskiej kulturze ludowej XIX i XX w. Wybrane kwestie źródłowe i zarysowujące się pytania / ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.1, s.289-304 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sokolewicz, Zofia Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X X I I : 1988, z. 1 P L ISSN 0071-1861 ZOFIA S O K O L E W I C Z (Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej UW) M A T K A BOSKA W POLSKIEJ K U L T U R Z E LUDOWEJ X I X I X X W. ( W Y B R A N E K W E S T I E Ź R Ó D Ł O W E I Z A R Y S O W Y W U J Ą C E SIĘ P Y T A N I A ) Z coraz liczniejszych i bardziej pogłębianych badań nad religijnością, w tym nad religijnością ludową, wyłaniają się fakty związane z kultem ma­ ryjnym i ich wielkie znaczenie dla życia społeczności lokalnych, regional­ nych, narodowych, dla różnych środowisk zawodowych i twórczych. Badanie tego z istoty swojej religijnego fenomenu nastręcza jednak wiele trudności; przede wszystkim występuje on w bardzo licznych formach, w tym również o charakterze parareligijnym, obyczajowym, magicznym. Jak wynika z dotych­ czasowych prac, Matka Boska obecna jest w bardzo wielu dziedzinach kul­ tury ludowej, co wykazują wstępne kwerendy porównawcze, podobnie jest w innych krajach słowiańskich, a nawet europejskich. Ogromnie ciekawa praca Marii Frankowskiej zatytułowana Sanktuaria i pielgrzymki — ich rola w procesie ewangelizacji Indian Meksyku oraz kształtowania się miejscowego synkretyzmu religijnego (1986), w której wiele miejsca poświęcono kultowi maryjnemu, jest dowodem, że zjawisko to występuje w podobnych kontekstach kulturowych nie tylko poza Polską, ale i poza Europą, w prawie całym chrześcijańskim świecie. W niniejszym szkicu chciałabym wskazać na niektóre typy źródeł etno­ graficznych do kultu i, szerzej, osoby Matki Boskiej i na związane z tym kwestie krytyki źródłowej oraz zasygnalizować szereg wyłaniających się z tych poszukiwań źródłowych pytań badawczych. Maryja, Bogurodzica, Matka Boska, Królowa Niebios, Przenajświętsza Panienka, Przeczysta, Najświętsza..« — pod tymi najczęściej imionami wystę­ puje w kulturze ludowej. Terminy Maryja J Bogurodzica zdają się obejmo­ wać pozostałe. One to zresztą figurują przeważnie jako hasła w encyklo­ pediach i indeksach prac naukowych. W podstawowym dla etnografów Handworterbuch des deutschen Aberglaubens znajdujemy hasło Maria [św.]. Podobnie rzecz się ma z większością encyklo­ pedii i słowników kościelnych, takich jak Biblejskij Slovar, a także ważne opracowanie radzieckie Mify narodov mira. Natomiast Srpski mitoloszki 19 - Etnografia Polska, t. X X X I I , z. I �290 ZOFIA SOKOLEWICZ ręcznik zawiera, bardzo zresztą krótkie, hasło: Bogurodica. N a ten też termin zdecydowali się autorzy indeksu t. I I Kultury ludowej Słowian K . Moszyń­ skiego (1967), poświęconego kulturze duchowej. We wspomnianych encyklopedycznych ujęciach hasła Maria i Boguro­ dzica różnią się strukturą treści. Ze względu na nią można je podzielić na dwie grupy. D o pierwszej z nich należy zaliczyć te, dla których punktem wyjścia jest z reguły Maria i ograniczają się do historii życia ewangelicz­ nej Marii z rodu Dawida, matki Jezusa. Uwzględniają one apokryfy, po­ dają historię jej kultu w Kościele, wspomniane są w nich podstawowe mo­ tywy ikonograficzne i wymienione największe z poświęconych jej dzieł sztuki. D o drugiej grupy, dla której częściej niż Maria jest punktem wyjścia hasło Bogurodzica, można zaliczyć te, gdzie autorzy nawiązują niemal wyłącznie do kultury ludowej, pomijając niemalże (Srpski mitoloszki ręcznik) informa­ cje historyczne, religijne etc. Wyjątkowy charakter na tym tle ma wspom­ niane hasło Maria w Handworterbuch des deutschen Aberglaubens, które zawiera obydwa rodzaje informacji, podobnie jak hasło Mary (Virgin) opu­ blikowane w Encyclopaedia of Religion and Ethics (1926). Wypada nadmienić brak hasła Maria lub Matka Boska w Słowniku folkloru polskiego, co chyba można odczytać jako powściągliwość w wypo­ wiadaniu się folklorystów na ten temat, jak i trudność kryjącą się w za; miarze napisania takiego hasła, a to chociażby ze względu na obecność Matki Boskiej w bardzo wielu dziedzinach kultury ludowej. Jednakże W kla­ syfikacji wątków bajki ludowej (Krzyżanowski 1963, I I ) natrafiamy w dziale bajek ajtiologicznych na legendy maryjne i o małym Jezusku, oznaczone nu­ merami od T 2441 do T 2445. Zresztą Krzyżanowski przeznaczył w swojej klasyfikacji więcej miejsca tej grupie w porównaniu z klasyfikacją AarneThompsona wyjaśniając jednocześnie, że wątki te są rzadkie w krajach protestanckich i prawosławnych. C o do pierwszej kwestii, to trudno mi się do niej ustosunkować. Twier­ dzenie Krzyżanowskiego brzmi logicznie w świetle teologii protestanckiej. Nie znam jednak dostatecznie materiału empirycznego z zakresu kultury lu­ dowej obszaru protestanckiego i innych wyznań reformowanych i m o g ę tu polegać jedynie na autorytecie Krzyżanowskiego oraz wspomnianych Aaarne i Thompsona, ale i w tej kwestii m o ż n a spodziewać się, że dalsze badania wpłyną na zmodyfikowanie tezy Krzyżanowskiego przynajmniej w odniesieniu do pewnych terytoriów (np. protestanccy Mazurzy), co sygnalizują badania prowadzone w ośrodku olsztyńskim (Nowak, 1986). Jeżeli jednak chodzi o kulturę strefy prawosławia, to kwerendy z tych obszarów zdają się przeczyć sugestii Krzyżanowskiego, o czym świadczy ma­ teriał dotyczący terenów Białorusi (Federowski, 1897-1903), Serbii (przekaza­ na mi ustnie opinia P. Vlahovica), Chorwacji (Bielaj), Bułgarii (Georgieva, 1983). Ponadto wiele wątków polskich zostało przez Krzyżanowskiego tak zaszeregowanych, że umykają ich związki z Matką Boską i — co nie jest najmniejszą sprawą — wątki maryjne w bajce uwzględnione przez niego nie �MATKA BOSKA W P O L S K I E J K U L T U R Z E L U D O W E J 291 wyczerpują całego materiału występującego w Polsce, nawet gdyby ograniczyć się do obszaru katolickiego. Powstaje pytanie, czy odpowiednie zindeksowanie wątków, w których występuje Matka Boska — na przykład o raku pozbawionym jadu przez Matkę Boską i przeznaczeniu go na pokarm dla ludzi, o skazaniu gada na pełzanie jako kary za przestraszenie Matki Boskiej, o pająku, o chciwej babie i zmniejszonych kłosach, o liściach ostu poplamionych pokarmem Matki Boskiej (Krzyżanowski, 1963, I I , s. 185, 189) i szeregu jeszcze innych oraz ujęcie ich dzięki temu w jedną grupę — nie dopomogłoby nam w zro­ zumieniu, dlaczego tylko z nimi, a nie z innymi łączy się w tradycji lu­ dowej imię Matki Boskiej. Sprawa zdaje się być o tyle ważna, że fakt za­ mienności osoby Matki Boskiej w niektórych z tych wątków z innymi po­ staciami (Chrystus, Adam, etc.) i powiązanie jej z tymi, a nie innymi zwierzętami, roślinami, ludźmi, działaniami m o ż e przyczynić się do wyjaśnie­ nia ważnej kwestii wychodzenia Matki Boskiej do kultury ludowej zapewne już od X I V w. i stopniowego wypierania innych postaci. Logika tego pro­ cesu musi być dla badaczy bardzo interesująca. Z tego też powodu poświę­ ciłam epokowej pracy J . Krzyżanowskiego (1962, 1963) uwagi krytyczne — zależy mi na innym nieco jej odczytaniu w celu poszukania odpowiedzi na pytanie, którego autor sobie nie stawiał. Kult maryjny w kulturze ludowej jest przede wszystkim kultem Marii jako Matki Boga, nierzadko traktowanej tak, jakby tylko to się liczyło, i stąd jej losy historyczne, jej życiorys (nawet apokryficzny, a więc bliski kulturze ludowej) usunięte są w cień. Paradoksalnie, ale czasami wydaje się, że wiedzie ona w kulturze ludowej żywot niezależny nawet od syna, od Jezusa. Nie jest więc przypadkiem, że we wspomnianym Srpskim mitoloszkim ręczniku spotykamy hasło Bogurodica — i odpowiednio w indeksie do pracy Moszyńskiego (1967) Bogarodzica — oba ujęte wyłącznie ze względu na miej­ sce Matki Boskiej w wierzeniach ludowych, w kulturze ludowej. Dlatego znajdujemy tam wierzenia tylko jej dotyczące, a sygnalizujące jej obecność od samego początku świata (wierzenia i legendy związane z pochodzeniem grochu, zmniejszeniem kłosów, powstrzymaniem potopu etc.) informacje o świę­ tach i obrzędach dorocznych i rodzinnych, folklor w sensie ogólnym (jako wiedza i jako forma artystyczna jako fakt kulturowy. Należy podkreślić, że w niektórych opracowaniach ogólnych, jak na przy­ kład w An illustrated encyclopaedia of traditional symbols J . C . Coopera, informacje o Marii, Matce Jezusa, włączone są do hasła Mother (Great). Sygnalizuję tu ważką teoretycznie kwestię, czy Maria jest jedną z Wielkich Matek wielkich religii świata? Pozytywna odpowiedź byłaby chyba jednak nieporozumieniem. Z Fenomenologii religii G . van der Leeuwa można wy­ prowadzić istotne różnice między Wielkimi Matkami starych religii a Marią. Czy ten punkt widzenia da się utrzymać w świetle danych z kultury ludo­ wej, choćby tych wzmianek o obecności Marii przy potopie, na samym po­ czątku świata? Chyba tak, na pewno tak. Kult maryjny w polskiej kulturze �292 ZOFIA S O K O L E W I C Z ludowej jest przede wszystkim kultem Matki Boskiej — ta matczyność. a nie praobecność od początku świata, daje jej tytuł do tego kultu. To przecież nie ona była źródłem wszystkiego co żyje, to nie w niej zawierało się wszystko, to nie w niej tkwiła możliwość odradzania sie. Była Matką, ale nie Pramatką. Z taką hipotezą rozpoczęłam kwerendę poszukując argu­ mentów za i przeciw tej tezie. Trzeba jednak podkreślić, że te dwa typy kultów: wielkich matek i ma­ ryjny, nie tworzą zbiorów rozłącznych. W obu wystąpią wspólne elementy, wspólne symbole - chociażby symbol lilii na zachodzie i jego odpowiednik na wschodzie — kwiat lotosu, by na tym na razie poprzestać. W tym miejscu wypada wymienić wielką, etnologiczną pracę O. W. Schmid­ ta, jednego z twórców „Kreislehre", poświęconą matriarchatowi (Schmidt, 1955a). Autor rozumie go szeroko, nie tyle jako epokę historyczną, alejako prawo matki. Autor wskazuje na uniwersalny charakter prawa matki i wyprowadza, lub raczej osadza, kult maryjny w tym właśnie prawie. Kła­ dzie więc nacisk na to, co w różnych kultach (dających się z tego prawa wyprowadzić) jest wspólne, usuwając w cień to, co stanowi o specyfice kultu maryjnego. Poszukiwanie różnic nie było chyba jednak zamierzeniem auto­ ra — we wszystkich pracach szukał on korzeni uniwersalnych praw. Etnograficznych opracowań poświęconych Matce Boskiej jest jednak nie­ wiele i praktycznie wszystkie z nich zostały uwzględnione lub chociażby wymienione w „Polskiej Sztuce Ludowej" (nr 3: 1984). Matce Boskiej po­ święcono w tym numerze szereg artykułów z tytułu niezmiernie interesu­ jącej wystawy zorganizowanej jesienią 1982 r. przez Muzeum Etnograficzne w Krakowie pt. „Matka Boska Częstochowska w sztuce ludowej i po­ pularnej". Z kronikarskiego obowiązku należy tu wspomnieć liczne, nie etnograficz­ ne, ale cenne pozycje, które ukazały się w ostatnich latach w wydawnictwach i czasopismach kościelnych: w „Przeglądzie Powszechnym", „ W drodze", „Studiach Claramontana" — poświęconych całkowicie Matce Boskiej Często­ chowskiej, i wreszcie prace zbiorowe: Gratia plena (1965) i Religijność lu­ dowa (1983) zawierające bogatą bibliografię. Stan badań nad kultem maryj­ nym do 1980 r. opracował K . Fiedeń, M S F (1982). Wiele nowych infor­ macji wniosły referaty wygłoszone na V Kongresie Mariologicznym w Lubli­ nie w 1986 r. Wśród nich były też tematy etnograficzne opracowane przez ks. Z . Kopiczko, A . Kunczyńską-Iracką, Z . Sokolewicz, H . M . Zowczak. Wszyscy autorzy zwracali uwagę na konieczność poszukiwań źródłowych, możliwości tworzenia nowych źródeł (wywołanych) i wielkie trudności zwią­ zane z ich krytyką. Referat H . M . Zowczak na temat roli Matki Boskiej we współczesnych opowiadaniach o bohaterach i przypisywaniu jej w nich funkcji mediatora jest dobrym przykładem znaczenia, jakie tworzone obecnie źródła mogą mieć dla formułowania nowych lub potwierdzania dawniej zgło­ szonych hipotez. Wszystkie wymienione prace wskazują dobitnie, że mimo pojawienia się �MATKA BOSKA W P O L S K I E J K U L T U R Z E L U D O W E J 293 nowych kwestii i nowych ustaleń faktograficznych w zakresie znajomości kultu maryjnego znajdujemy się wciąż jeszcze na początku drogi. Do tej listy należy dołączyć niedrukowaną pracę doktorską J . Grąbczewskiego (publikowany był tylko mały jej fragment; Grąbczewski, 1984). Autor skupił uwagę na wyrażającym się w dacie, nazwie, symbolice, zakazach lub nakazach czy intencji związku wierzeń i obrzędów z Matką Boską. Ma­ teriał ten próbuje uporządkować posługując się pojęciem toposu i odczytując w każdej z informacji jakieś upostaciowienie Matki Boskiej: wspomożycielki, wstawienniczki, flory i luny. Zestawienie wyników tej pracy z innymi, w tym nieetnograficznymi, świadczy, że w badaniach kultu maryjnego etnografowie są zaledwie na początku drogi. Z różnych działów kultury ludowej zwią­ zanych z Matką Boską stosunkowo najlepiej opracowana jest, dzięki wysił­ kowi Anny Kunczyńskiej-Irackiej i organizatorów wspomnianej wystawy o Matce Boskiej Częstochowskiej, strona plastyczna: wyobrażenia Matki Bos­ kiej w sztuce — malarstwie, grafice i rzeźbie (por. też Dobrzeniecki, 1965; Mroczko, D ą b , 1966). I. E T N O G R A F I C Z N A K W E R E N D A ŹRÓDŁOWA Poszukiwanie źródeł na temat Matki Boskiej przedstawia więcej trudności W porównaniu z takimi klasycznymi tematami etnograficznymi, jak obrzędy doroczne lub rodzinne, kiedy to m o ż n a skupić się na dość zwartych zagad­ nieniach i liczyć na dość obszerne przekazy źródłowe. Natomiast Matka Boska występuje w całym cyklu świąt dorocznych, we wszystkich obrzędach rodzinnych, w wierzeniach, legendach, bajkach, gadkach, apokryfach, przy­ słowiach, zamówieniach, przedmiotach związanych z wystrojem wnętrz ko­ ścielnych i domowych oraz związaną z tym ikonografią. Wreszcie wystę­ puje w sferze religijności ludowej w części nie objętej powyższym wylicze­ niem, to jest w materiałach na temat świąt kościelnych, dużej i małej architektury sakralnej, wotach, dewocjonaliach etc. Oznacza to w konsek­ wencji konieczność opracowania praktycznie całej symbolicznej sfery kultu­ ry ludowej. Źródła etnograficzne na temat Matki Boskiej są liczne, ale bardzo roz­ proszone. Wzmianki o jej osobie w konkretnych obrzędach dorocznych lub rodzinnych są najczęściej króciutkie, a ich konteksty ubogie, tak że powsta­ ją trudności przy próbach jednoznacznego odczytania informacji. Źródła te zresztą są rzadziej źródłami do historii, struktury i funkcji kultu maryjnego, a częściej informują o wierzeniach ludowych, specyficznej teologii ludowej lub wręcz praktykach magicznych. Są odbiciem synkretyzmu wierzeń ludo­ wych. Nader też często trudno na ich podstawie wnioskować o stopniu związania opisywanych przez nie zachowań kulturowych z osobą Marii lub, ogólniej, z pobożnością maryjną. W wielu sytuacjach podobnych Maria wy­ stępuje zamiennie z innymi postaciami: Chrystusem, matką rodzoną etc. Przykładem tego mogą być wspomniane j u ż bajki ajtiologiczne. Jak z nich �294 ZOFIA SOKOLEWICZ wynika, groch raz powstaje z łez Matki Boskiej, innym razem z łez Adama nad utratą raju (Krzyżanowski, 1963, I I , s. 188). W pieśniach, oracjach weselnych i pogrzebowych i innych tekstach kulturowych znajdziemy takich zamienności dużo więcej. Jest to jednak niewątpliwie ważna informacja dla interesujących się sposobem adaptowania Matki Boskiej przez kulturę lu­ dową. Jest to fakt godny zastanowienia tym bardziej, że stwierdzamy go w odniesieniu do dziedziny tak jednorodnej, jaką — zdaniem Krzyżanow­ skiego — jest bajka ajtiologiczna wywodząca się z apokryfów średniowiecz­ nych (Krzyżanowski, 1962, I , s. 14) i jakby umacniana przez literackie od­ powiedniki apokryfów, które z kolei stawały się źródłem kazań i traktatów budujących, zapewne docierających do ludu. Wśród źródeł etnograficznych m o ż n a wskazać na te, które mówią o róż­ nych zachowaniach w określonym dniu kalendarzowym poświęconym Marii, zawierają natomiast m a ł o informacji o związku między tym dniem a owymi zachowaniami. Przykładem m o ż e być fragment opisu W. Szuchiewicza z H u culszczyzny, który podaje takie oto dane na temat przebiegu- dnia 4 grud­ nia, czyli dnia Ofiarowania N M P : „W wigilię Huculi obsypują krowy siemieniem i smarują wymiona masłem, ażeby krowy dawały dużo mleka. Po północy nagie kobiety siadają na progu i przędą samosiewne ko­ nopie, w dzień zaś rozpoczynają wszelkie roboty, ażeby mieli powodzenie podczas orki [...] koło południa obkurzają krowy dymem z krowiego łajna i świerczyny i mówią «jak nikt nie może tego dymu zebrać w worek, tak aby nie mógł nikt mojej krowie odebrać manny»" (Szuchiewicz, 1904). Wybrałam powyższy fragment, aby uzmysłowić czytelnikowi, jak długa droga czeka badacza, który by chciał uzasadnić powiązanie tego rodzaju zachowań z dniem N M P . Zapewne każdy z występujących tu znaków: przę­ dzenie, okadzanie, zaczynanie pracy, szczególnie często łączy się z imieniem Matki Boskiej, a inne symbole: nagość, samosiewne konopie, siemię, znajdą uzasadnienie w mitologii. Jednakże ustalenie, dlaczego ten właśnie dzień zo­ stał wybrany do tego rodzaju praktyk, i odpowiedź na to pytanie kryje się w analizie korelacji między życiem N M P i Chrystusa a całym cyklem do­ rocznych obrzędów i zwyczajów, polityką Kościoła w tym zakresie i reakcja­ mi na nią ludzi, ich sposobem adaptowania tego, co kiedyś wchodziło do kultury jako nowe. W gruncie rzeczy podobne pytania należy postawić ana­ lizując mniej kontrowersyjne teksty dotyczące na przykład zachowań w dniu Matki Boskiej Zielnej. Większość z nich nie da się w całości wytłumaczyć przez odniesienie do pobożności maryjnej. Selekcjonowanie więc źródeł pod tym kątem stanowi istotny problem dla krytyki źródłowej. Wiele źródeł wskazuje na powiązanie pewnych zachowań z Marią przez odwołanie się lub modlitwę do niej albo włączenie do obrzędu kościelnego. Przykładem tych pierwszych m o ż e być westchnienie Pana Twardowskiego do Matki Boskiej w ostatniej życia godzinie lub wezwania jej przez innych bo­ haterów, również współczesnych (Zowczak, 1986), wobec których N M P wy­ stępuje jako orędowniczka i wspomożycielka. Przykładem drugiego typu za- �MATKA BOSKA W P O L S K I E J K U L T U R Z E LUDOWEJ 295 chowań może być święcenie gromnic w dniu Matki Boskiej Gromnicznej lub ziół w dniu Matki Boskiej Zielnej. Źródła etnograficzne z X I X i X X w. zazwyczaj milczą na temat spo­ sobu przeżywania obrzędów przez ludzi wiejskich, zasadniczo nie cytują ich dosłownych wypowiedzi, wielokrotnie mamy wątpliwości, czy informacja nie jest sprowokowana pytaniem etnografa. Takie same wątpliwości mamy zresz­ tą do dziś wywołując nowe źródła. I wszystko to musi rzutować na trud­ ności oddzielenia w nich informacji o religijności od parareligijności, dowo­ d ó w myślenia mitycznego od konwencjonalnej wypowiedzi etc., co w bada­ niach nad miejscem Matki Boskiej w kulturze ludowej ma szczególnie waż­ ne znaczenie. II. M A T K A BOSKA W OBRZĘDACH C Y K L U D O R O C Z N E G O Do najważniejszych świąt maryjnych o wielkiej randze w kulturze ludo­ wej należą: 2 I I — Oczyszczenie N M P , czyli Matki Boskiej Gromnicznej 25 I I I — Zwiastowanie N M P , czyli Matki Boskiej Roztwornej 2 V I I — Nawiedzenie N M P , czyli Matki Boskiej Jagodnej 15 V I I I — Wniebowzięcie N M P , czyli Matki Boskiej Zielnej 8 I X — Narodzenie N M P , czyli Matki Boskiej Siewnej. Z wielu innych dni poświeconych w kalendarzu liturgicznym Marii na­ leży wymienić jeszcze Matki Boskiej Różańcowej w pierwszą niedzielę paź­ dziernika (zwanej też Matką Boską Węgorną i święconą szczególnie na Kaszubach). D o tej grupy świąt należy jeszcze dodać Boże Narodzenie, Epifanię i Wielkanoc, które nie są co prawda świętami maryjnymi, ale Matka Boska odgrywa w nich szczególną rolę. Gdyby przyjąć hipotezę Ludwika Stommy, że niektóre z obrzędów dorocznych mają charakter obrzędu przejścia, a więc są niezmiernie ważne w cyklu rocznym, gdyż dzięki nim człowiek może uczestniczyć w istotnych jakościowych zmianach wynikających z natury ko­ smosu i mających wtórnie charakter społeczny (Stomma, 1973), to okazałoby się, że na 17 obrzędów dorocznych mających taki właśnie charakter 3 są związane z osobą Matki Boskiej i jej niejako poświęcone (Matki Boskiej Gromnicznej, Matki Boskiej Roztwornej, tj. Zwiastowanie Najświętszej Marii Panny, i Matki Boskiej Zielnej), a 3 inne są z nią w istotny sposób zwią­ zane (Boże Narodzenie, Epifania i Wielkanoc). Prowadzone aktualnie badania J . S. Wasilewskiego nad kategoriami tabu wniosą zapewne dość istotne zmiany w rozumienie obrzędu przejścia, a w tym obrzędu przejścia w cyklu dorocznym (Wasilewski, 1987), ale nie myślę, by m o g ł o to wpłynąć na tezę, że obrzędy związane z dniami Matki Boskiej są silnie związane ze zmianami stanu, charakteru czasu i przestrzeni w cyklu kosmicznym. N a rytm obrzędów przejścia nakłada się rytm prac rolniczych, hodowla- �296 ZOFIA SOKOLEWICZ nych, rybackich, rzemieślniczych i in. D l a cyklu rolniczego dzień Matki Boskiej Gromnicznej i następnie Roztwornej oznacza zmiany umożliwiające wegetację. Święto Matki Boskiej Jagodnej nosi znamiona dnia oczyszczenia p ł o d ó w lasu i dokonywanej z nich ofiary. Wyraża się to w zakazach spo­ żywania owego runa do tego dnia właśnie. Treść i symbolika tego dnia znajdują swoje przedłużenie w dniu Matki Boskiej Zielnej, stanowiącym ko­ lejny krok w znoszeniu zakazów nałożonych na człowieka w jego stosun­ kach z przyrodą. Poczynając od pierwszego wypuszczenia bydła na trawę wiosną, przez zezwolenie położenia się na ziemi, kąpania w rzece, spoży­ wania runa leśnego po poświęcenie pól, o w o c ó w i zezwolenie na ich spoży­ wanie dokonuje się stopniowe rozszerzenie praw człowieka do korzystania z p ł o d ó w przyrody, do w miarę bezpiecznego obracania się w środowisku naturalnym. Tak się dzieje aż do dnia Matki Boskiej Siewnej, gdy ziarno znajdzie się w glebie i nastąpi kolejna seria zakazów ograniczających za­ chowania ludzkie wobec natury. W' ten doroczny cykl wpisane są także obrzędy i zwyczaje rybackie. Pozostawiając chwilowo na boku inne grupy zawodowe przypomnę, że ry­ bacy wyjeżdżający na pierwszy p o ł ó w w danym roku na łososie kładą na dnie łodzi zioła świecone w dniu Matki Boskiej Zielnej i okadzając sieci, z dniem Matki Boskiej Jagodnej wiążą przepowiednie pogody, w dniu Matki Boskiej Zielnej święcą kwiaty i plony pola (podobnie jak rolnicy) i wreszcie w szczególny sposób czczą Matkę Boską Węgorną (Różańcową), (Stelma­ chowska, 1933, s. 99, 178, 183). Tak więc Matka Boska obecna jest w ich życiu w ciągu całego roku, a dzięki niej pierwsze i ostatnie prace (pierwszy p o ł ó w — święcenie płodów) tworzą zamknięty cykl. O mocnej pozycji świąt maryjnych w kulturze ludowej świadczyć może dodatkowo fakt, że obok nazw kościelnych świętom tym przysługują nazwy ludowe: Gromnicznej, Roztwornej, Strumiennej, Jagodnej, Zielnej, Siewnej, Węgornej etc. Występują one zresztą w różnych odmianach świadczących 0 zadomowieniu się Matki Boskiej w polskiej kulturze ludowej. D o wspomnianego, dorocznego cyklu świąt katolickich należy dopisać jeszcze przynajmniej te, które zapisały się w prawosławiu: D z i e ń Matki Bo­ skiej Miłosierdzia (Pokrowy) w dniu 1 października (tzw. Pokrowice), Pojas Bogurodice (Serbia, Bułgaria) obchodzony 31 sierpnia głównie przez ciężarne kobiety, a także 4 grudnia (Ofiarowanie N M P ) obchodzone przez katolików 21 listopada, wspomniane już przy okazji cytowania opisu tego święta u greko-katolickich H u c u ł ó w i wiązane przez nich z mlecznością krów, początkiem wszelkich robót rolniczych i domowych, magicznymi zachowaniami mający­ mi spowodować płodność ziemi. Te właśnie elementy obecne są również 1 w dwóch poprzednich świętach, a sama nazwa pasa tęczy, wiążącego niebo i ziemię i przez to zapewniającego płodność, jest bardzo znamienna. D o obrzędów dorocznych pominiętych w dotychczasowych rozważaniach, mających charakter zabawy i, zda się, dalekich od zachowań sakralnych należą: kolędowanie, herody, dyngus i gaik. Występują one w bardzo róż- �M A T K A BOSKA W P O L S K I E J K U L T U R Z E L U D O W E J 297 nych formach i w różny sposób związane są z bliskim im Bożym Narodze­ niem lub Wielkanocą. Nas one interesują ze względu na pieśni, w których występują wezwania do Matki Boskiej. I tak kolędnicy składając życzenia dostatku i zdrowia gospodarzom wymieniają Najświętszą Panienkę, która oraczom chodzącym za złotym płużkiem nosiła śniadanko i miała pijać zę złotego, wyoranego w ziemi kielicha (Kolberg, Krakowskie, t. 5, cz. 1, s. 236). Matka Boska występuje tu w kolędzie obok Pana Boga i Jezusa jakby dla uwiarogodnienia życzeń. Jeszcze bardziej interesujące materiały zebrano w L u ­ belskiem (Bartmiński, 1986), z których — zgodnie z przekazaną mi ustnie supozycją tegoż autora — wynika, że w czasie tzw. obkolędowywania dziew­ czyny Matka Boska wymieniana jest w pieśniach zamiast niej. P o d o b n ą sy­ tuację m o ż n a zanotować w pieśniach śpiewanych przy okazji gaika. Gdyby te przypuszczenia potwierdziły dalsze analizy materiału dotyczącego kolędo­ wania i gaika to mielibyśmy do czynienia z traktowaniem Matki Boskiej nie tylko jako Matki, ale i jako dziewczyny, właśnie Przenajświętszej Pa­ nienki. Niewykluczone, że te ślady mogłyby nas zaprowadzić w znacznie dal­ szą przeszłość i umożliwić określenie istoty, na której miejsce w polskiej kulturze ludowej wchodzi Matka Boska (Deva, Dziwa). Jakiekolwiek jednak dalsze przypuszczenia muszą być poprzedzone bardzo staranną analizą wspom­ nianych zachowań obrzędowych i mogą nawet podać w wątpliwość propo­ zycje Kolevej (1973) ujmowania bułgarskich Lazarek i odpowiadających im obrzędów u zachodnich i wschodnich Słowian jako obrzędów inicjacji dziew­ cząt (a w każdym razie należałoby tę propozycję mocno zmodyfikować). D o tej grupy zachowań obrzędowych należy też dyngus, w czasie które­ go śpiewane pieśni również zawierają odwołania do Maryi, podobnie jak było to w przypadku kolędowania oraz w oracji weselnej (o czym jeszcze bę­ dzie mowa). Istotną, choć nie rozważaną do tej pory kwestią pozostaje stosunek cyklu świąt i obrzędów związanych z postaciami świętych do Matki Boskiej. Wy­ daje się, że zwłaszcza w kulturze prawosławnej św. Jerzy, św. Jan, św. Ilja (Eliasz), św. Dymitr odgrywają w niektórych sytuacjach rolę ważniejszą od Matki Boskiej. Odpowiedź na to pytanie, uwzględniająca materiał z obszaru południowych i wschodnich Słowian, może wiele wnieść do prób ustalenia miejsca Matki Boskiej w polskiej kulturze ludowej. III. M A T K A BOSKA W OBRZĘDACH R O D Z I N N Y C H W obrzędach rodzinnych Matka Boska obecna jest przede wszystkim przy narodzinach, weselu i pogrzebie, każdym z nich w bardzo znamienny sposób. Pojawia się najpierw przy położnicy, jest opiekunką rodzących. Z materiału porównawczego wynika, że u Estów pojawia się zamiennie z ko­ biecym duchem rodu. Moszyński tak o tym wspomina: „ U Finów zachod­ nich, mianowicie u Estów, jako opiekunka porodu i niemowlęcia występuje bądź istota mityczna zwana róugutaja, bądź też Matka Boska" (1967 s. 693). �298 ZOFIA SOKOLEWICZ Natomiast „babka pęporzęzna z Besarabii zwraca się do Matki Bożej, okadzając przeznaczony dla niej kołacz posmarowany miodem, z proś­ bą, by przybywała na pomoc, gdy ją zawoła: Svita Boguródica da i na p o m o č , dětu j a puvikam, da idi" (1967, s. 255). W innych zaś częściach Bułgarii przygotowują specjalny chleb (przaśny) w podzięce Matce Boskiej za pomoc przy porodzie. Pospiesznie dzielą go mówiąc przy spożywaniu, że spieszy się już ona do innej kobiety (Georgieva, 1983). Tak więc ko­ biety, które przy porodzie doświadczyły pomocy Matki Boskiej, udają się następnie do wywodu, by tak jak i ona uzyskać oczyszczenie. Z dotych­ czasowej kwerendy, a przede wszystkim zbioru materiałów kolbergowskich wynika, że Matka Boska interesuje się i wpływa zwłaszcza na los położnicy. Tym, jeżeli kolejne poszukiwania nie przyniosą nowych informacji, różni się ona od rozmaitych duchów rodu, wróżek, etc, które pojawiały się przy na­ rodzinach i obdarowywały dziecko, określały jego los itp. (Moszyński, 1967, s. 693). W obrzędowości weselnej- Matka Boska pojawia się w trzech sytuacjach: przy zapraszaniu gości przez młodą (lub oboje młodych), przy oracji staro­ sty w czasie wyjazdu z domu do kościoła oraz przy zdejmowaniu wianka lub przenosinach młodej do domu młodego. W tym pierwszym wypadku młoda wygłasza czasem dość długi tekst zaproszenia, nawiązując nieraz do wesela w Kanie Galilejskiej, wspominając, że „będzie Jezus i Maryja, cała kompanija" (Kolberg, Poznańskie, t. 11, cz. 3, s. 67 п.). Zdarzają, się także teksty, w których młodzi poza wymienieniem Jezusa i Maryi wspominają Adama i Ewę. W drugim wypadku starosta wygłasza zazwyczaj dłuższą nieraz bardzo kunsztowną orację w momencie żegnania rodziców przez mło­ dą przed wyjazdem do kościoła. I tu także spotykamy się z odwołaniem do wesela w Kanie Galilejskiej, Maryi i Jezusa, nieraz św. Józefa, a także czasami Adama i Ewy. Odwołania te wyraźnie wskazują na symboliczny powrót do początku świata w momencie kreowania nowego związku. Istotna jest tendencja do zamiany E w y przez Matkę Boską. Odnotowuje się też wple­ cenie tu wątku o odkwitającej gałęzi. I wreszcie po raz ostatni w czasie obrzędowości weselnej imienia Maryi wzywa się w pieśniach przy zdejmowa­ niu wianka. Przykładowo w pieśni „Matuś moja, mąż mnie bije" Matuś m o ż e być zamieniona na Matkę Boską (Kolberg, Kieleckie, cz. 1, s. 76) i tak jest w wielu pieśniach, a zamiana nie wydaje się zmieniać znaczenia pieśni. W uroczystościach pogrzebowych wezwanie Matki Boskiej następuje za­ zwyczaj w momencie przekroczenia granicy umownej, jaką stanowi krzyż lub figura na granicy wsi. Wtedy to zebrani śpiewają Salve Regina, aby u Królowej Miłosierdzia ubłagać dla duszy zmarłego łaskę przekroczenia bramy niebieskiej. Do grupy pieśni pogrzebowych zaliczane są pieśni o św. Piotrze — kluczniku i wstawiającej się do niego za zbłąkaną duszą Matce Boskiej (Kolberg, Kaliskie, t. 23, s. 125). Wykaz sytuacji, w których ludzie odwołują się do Matki Boskiej, m o ż e nie jest zbyt liczny. W sumie jednak znajdujemy je w bardzo wielu opisach �M A T K A BOSKA W P O L S K I E J K U L T U R Z E L U D O W E J 299 i zbiorach. Przegląd ich nasuwa przypuszczenie, że nie są one przypadkowo usytuowane. Z reguły występują na początku obrzędu i przy jego zakończe­ niu. Matka Boska pojawia się przy urodzeniu dziecka, a potem przy wywo­ dzie położnicy, przy zapraszaniu gości na wesele i pożegnaniu się panny młodej z rodzicami, z wiankiem i przejściem pod władzę męża. I wreszcie przy pożegnaniu zmarłego, który w domu otrzymał najpierw gromnicę do ręki, a którego cała społeczność polecała opiece Matki Bożej przy przejściu na spoczynek wieczny. Analiza następstwa zdarzeń przekonuje nas, że wystę­ powanie Matki Boskiej w obrzędzie zgodne jest z jego znaczeniową struk­ turą, a Matka Boska pojawia się w nim na początku i na kpńcu i — co jest ważne — nie tylko na końcu lub tylko na początku. * IV. POCZĄTEK I K O N I E C Matka Boska obecna jest nie tylko na początku wspomnianych obrzę­ d ó w i przy ich zakończeniu. W materiałach etnograficznych stosunkowo dużo miejsca zajmują wzmianki o wyborze szczęśliwego dnia do rozpoczęcia waż­ niejszych prac, zwłaszcza orki, siewu, żniw, budowy domu etc. D n i Matki Boskiej uważane są za szczęśliwe dla rozpoczynania wszelakich prac, a nie­ kiedy za takie uważa się wigilie tych dni. Potwierdza to zresztą przytoczo­ ny na początku materiał dotyczący Hucułów, a zawierający dane na temat obrzędowych zachowań w wigilię 24 grudnia. Rozpoczęcie czynności, a więc odwrócenie pierwszej skiby (zwłaszcza nowiny, ziemi nieuprawianej), ścięcie pierwszych kłosów etc. powinno odbyć się w dniu Matki Boskiej. T o samo dotyczy ostatnich kłosów i składania wieńca. Wieniec zresztą ofiarowywuje się (jeżeli ma to miejsce w kościele) i wianki święci Matce Boskiej, a nie Bogu, Jezusowi lub świętym. V. PRÓBY K O N K L U Z J I S. Czarnowski określa Matkę Boską jako najgorliwiej czczoną postać świętą w religijności ludowej (Czarnowski 1956). Trzeba to stwierdzenie uzu­ pełnić. Jak wynika ze wstępnego tylko przeglądu typów informacji o wystę­ powaniu Matki Boskiej w kulturze ludowej, jest to postać tam niezbędna. Występuje wszakże w obrzędach przejścia typu dorocznego zapewniając dzię­ ki swej mediacji ich prawidłowe przeprowadzenie, to samo może odnieść się do nawiązywania i rozwiązywania więzi i konstytuowania się nowego stanu (nie tylko w sensie społecznym) w życiu człowieka, przy małżeństwie i pogrzebie, przy narodzinach. Jej święta wyznaczają rok rolniczy i do jej pośrednictwa ludzie odwołują się przy rozpoczynaniu i kończeniu ważnych prac skierowanych na powstanie czegoś nowego. W tych sytuacjach Matka Boska występuje niejednokrotnie zamiast krzyża lub imienia Jezus. W sytuacjachekstremalnych ludzie zwracają się do niej wspierając słowo święconym zielem w jej dniu lub gromnicą (śmierć, pożar). Odnajdujemy Matkę Boską w różnych miejscach w kulturze ludowej. Wy- �300 ZOFIA SOKOLEWICZ stępuje, co jest niezmiernie ciekawą kwestią do dalszych badań, zamiennie ze znakiem krzyża i imieniem Jezus, Ewą i matką rodzoną, kobiecym du­ chem rodu. Występuje więc zamiennie, ale nie są to zamiany przypadko­ we. Pomijam w tej chwili rozważania na temat występowania jej i zastępo­ wania innych osób w wątkach folklorystycznych, gdyż to wymaga zgroma­ dzenia znacznie szerszego materiału. Jej obecność przydaje siły pewnym działaniom lub przedmiotom (np. równianki w dniu 15 sierpnia, ostatnie kłosy, słowa kolędowania). Kult Matki Boskiej w polskiej kulturze ludowej ma charakter matczyny i w pewnym sensie płodnościowy. Płodność nie zależy od niej bezpośrednio, ale ona zapewnia prawidłowy przebieg obrzędów, które tę płodność zapew­ niają. Cechy jej dziewictwa usunięte są nieco w cień. Dlatego też niezmiernie ciekawe rezultaty m o g ą dać poszukiwania w kierunku wskazanym przez J. Bartmińskiego (1986), czyli jej związków z obrzędami lub ich fragmentami skupionymi wokół grupy dziewcząt. Etnografowie podkreślając, że Maryja jest królową niebios związaną z księ­ życem, a nie słońcem, widzą w tym element lunarny, chtoniczny i skłonni są upatrywać w tym jej związków z Wielkimi Matkami (Bielaj, s. 8). Swój pogląd na tę sprawę już wyraziłam. Nie jest ona jeszcze zamknięta, jak wynika z literatury. Interesujące jest stwierdzenie braku informacji na temat dokonywania na Maryi praktyk demonicznych. Nie wydaje się także, by występowała w jakich­ kolwiek wątkach czy sytuacjach zamiennie z diabłem, aczkolwiek zanotowa­ no 1 przypadek określenia tego, co zwyczajowo nazywało się bożymi stop­ kami, „stopkami diabelskimi" (Podlasie, inf. A . Kunczyńskiej-Irackiej). Nie ulega wątpliwości, że dla uzyskania odpowiedzi na wspomniane py­ tania (i postawienia jeszcze wielu innych, może bardziej istotnych) niezbędne są badania w całym obszarze kultury ludowej, nie tylko w Polsce. Wydaje się, że kult maryjny i polska religijność ludowa mają wiele cech wspólnych z kulturami ludowymi innych ludów słowiańskich. Nie można na pewno po­ wiedzieć, że specyfikę naszej religijności stanowi właśnie maryjność. Maryj­ ność — ale jaka? Odpowiedzi na to pytanie można szukać w słowach Jana Pawła I I : „Mat­ ka Boska zawszę jest podobna do ludzi ze swojego domu. Kiedy teraz patrzyłem w Meksyku na Matkę Boską z Guadalupe, Matkę Boską Indian, przychodziła mi na myśl najbardziej Matka Boska Ludźmierska, bo to taka prawdziwa gaździna podhalańska" (z homilii z dn. 8 czerwca 1979 w No­ wym Targu). LITERATURA B a r t m i ń s k i J. 1986 Kolęda i jej odmiany gatunkowe, [w:] Kolędowanie s. 78-134. Bihlejskij slovar... 1980 Biblejskij slovar, Toronto, red. E . Nuftrem. na Lubelszczyżnie, Wrocław, �MATKA BOSKA W P O L S K I E J K U L T U R Z E L U D O W E J 301 Belaj V. [w druku] Marija w puckim vjerovanjima Hrvata. Prolegomena jednom istrazivackom zadatku, Zagreb. Cooper J. С. 1978 An illustrated encyclopaedia of traditional symbols. London. C z a r n o w s k i S. 1956 Kultura religijna wiejskiego ludu polskiego, [w:] Kultura, Dzieła, t. I, Warszawa, s. 88-108. Dobrzeniecki T. 1965 Legenda średniowieczna w piśmiennictwie i sztuce. Chrystofania Marii, [w:] Średnio­ wiecze. Studia o kulturze, t. 2. Wroclaw, s. 7-120. Encyclopaedia... 1908- Encyclopaedia of Religion and Ethics, t. VIlI-474b-480a, hasło „Mary" („Virgin"), 1926 Edinburgh — New York, red. J. Hastins. Federowski M. 1897 Lud białoruski na Rusi litewskiej. Kraków, t. I. 1902 Lud białoruski na Rusi litewskiej, Kraków, t. II. 1903 Lud białoruski na Rusi litewskiej, Kraków, t. III. F i e d e ń MSF K. 1982 Stan badań nad maryjną pobożnością ludową w Polsce (1957-1980), Lublin, archi­ wum K U L . F r a n k o w s k a M. 1986 Sanktuaria i pielgrzymki — ich rola w procesie ewangelizacji Indian Meksyku oraz kształtowania się miejscowego synkretyzmu religijnego, „Etnografia Polska", t. 30, z. 2, s. 95-126. Georgieva I. 1983 By/garska narodna milologija, Sofia. Gratia plena... 1965 Gratia plena. Studia teologiczne o Bogurodzicy. Poznań, red. B. Przybylski. Grąbczewsfto J. 1982 Wizerunek Matki Boskiej w polskiej kulturze ludowej, praca doktorska, maszynopis, archiwum Uniwersytetu Łódzkiego. 1984 Postać Matki Boskiej w ludowych przekazach językowych, „Polska Sztuka Ludowa", R. 38. nr 3. s. 157-167. Handworterbuch... 1933 Handworterbuch des deutschen Aberglaubens, wyd. E . Hoffmann-Krayer, cz. V, z. 12 (Mantel - Marz), haslo Maria (hl.), s. 1638-1706, Berlin - Leipzig. K o l b e r g O. 1961- 1975 Dzieła wszystkie Oskara Kolberga, Wrocław, t. 1-68. K o l e v a Т. 1973 Institut des initiations en Bułgarie, „Ethnologia Slavica", t. V, s. 163-185. K o p e ć CP J. J. 1983 Uwarunkowania historyczno-kulturowe czci Bogurodzicy w polskiej religijności, [w:] Religijność ludowa, ciągłość i zmiana, red. ks. W. Piwowarski, Wrocław. K o p i c z k o ks. Z. [w druku] Ludowa pobożność maryjna w świetle dziel Oskara Kolberga, Lublin, 1986, referat na V Kongresie Mariologicznym. K r z y ż a n o w s k i J. 1962- Polska bajka ludowa w układzie systematycznym, t. I-II, Wrocław—Warszawa— 1963 Kraków. K u n c z y ń s k a - I r a c k a A. 1978 Malarstwo ludowe kręgu częstochowskiego, Wrocław. �302 ZOFIA SOKOLEWICZ 1986 Odbicie ludowego kultu Matki Bożej w sztuce chłopskiej XIX w., referat na V Kon­ gresie Mariologicznym, Lublin, 1986. Leeuw G . van der 1978 Fenomenologia religii, Warszawa. Mify narodov mira... 19801982 Mify narodov mira, t. I i II, Moskva, red. S. A. Tokarev. M o s z y ń s k i K. 1967 Kultura ludowa Słowian, t. 2, cz. 1, Kultura duchowa, Warszawa. Mroczko Т., D ą b B. 1966 Gotyckie hodegetria polskie, [w:] Średniowiecze. Studia o kulturze, t. 3, Wrocław, s. 18-70. Nowak ks. W. 1986 Duchowość maryjna polskich ewangelików na Pomorzu Wschodnim, referat na V Kon­ gresie Mariologicznym, Lublin, 1986. Religijność ludowa... 1983 Religijność ludowa, ciągłość i zmiana, Wrocław, red. ks. W. Piwowarski. Schmidt P. W. 1955a Das Mutterrecht, Wien—Módling. 1955b Gebrauche des Ehemannes bei Schangerschaft und Geburt, Wien— Miinchen. Sokolewicz Z. [wdruku] Miejsce Matki Boskiej w polskiej kulturze ludowej, referat na V Kongresie Mariolo­ gicznym, Lublin, 1986. Stelmachowska B. 1933 Rok obrzędowy na Pomorzu, Toruń. Stomma L . 1973 Struktura czasowa słowiańskich obrzędów przejścia cyklu dorocznego, maszynopis pracy doktorskiej, archiwum Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej UW. Srpski mitoloszki ręcznik 1970 Srpski mitoloszki ręcznik, red. S. Kulisicz, P. Ż. Petrovicz, N. Pantelicz, Beograd. Szuchiewicz W. 1904 Huculszczyzna, Lwów. Wasilewski J. S. 1988 Tabu, zakaz, nieczystość a paradygmat etnologii symbolicznej. Warszawa. Zowczak H. M. 1986 Bohater współczesnej wsi, maszynopis pracy doktorskiej, archiwum Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej UW. Zofia Sokolewicz MADONNA IN POLISH F O L K C U L T U R E OF T H E 19 A N D 20 C E N T U R I E S S E L E C T E D PROBLEMS O F SOURCES A N D A R I S I N G QUESTIONS Summary The person of God's Mother is present in many different domains of Polich folk culture as well as in that of other Slavonic and generally European nations. She appears in the rites and ceremonies of the annual cycle and in those of the life cycle, as well as in beliefs, legends, tales, short stories, apocrypha, magical formulas, proverbs, in the objects belonging to the arrangement and decoration of churches and houses and in the iconography �303 MATKA BOSKA W POLSKIEJ K U L T U R Z E LUDOWEJ associated with all those elements. Madonna is always present in all Catholic ceremonies and church feasts, in the sacral architecture of large and small scale, in the ex-vota and various devotional articles. That means that in our studies we should embrace all the symbolic sphere of folk culture. According to Stefan Czarnowski Madonna is the most worshipped holy person in the folk religious life. She appears in the ceremonies of the annual cycle which are kind of transition rites (rites de passage) securing, owing to Her mediatory function, their correct performance. The same concerns the rites initiating anl dissolving social relations and constituting one's new status (not only in social sense) at wedding ceremonies, funerals and rites of birth. The holy days dedicated to God's Mother mark out the annual cycle in agricultural activities and people appeal to Her mediation beginning and completing the most important tasks. In the rites as well as in beliefs Madonna appears interchangeably with the sign of the cross, the name Jesus, with Eve, human mother and the female spirit of the clan. The study on this matter can throw some light on the process of entering of the figure of God's Mother into folk culture and the ways of its adaptation. Many ethnographers regard God's Mother not only as Mother but as a Great Mother. The cult of St. Mary and of Great Mothers are not two separate systems. But the phenomenological study of the subject allows us to ascertain that although the cult of Madonna in Polish folk culture has a character of a maternal cult still God's Mother is by no means a foremother. She had not been present since the creation of the Universe nor had She included all what was later called into existence. However it is easier to find the common traits of the Madonna's cult in various cultures than to define its Polish specific. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ccfd2d0592623abc124e0ef2254995e9.pdf 85d99df45e6bdf602d06daf7dba8d479 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:540 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:493 Title A name given to the resource Etnobotanika / ETNOGRAFIA POLSKA 1964 t.8 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1964 t.8, s.207-214 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalska-Lewicka, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ANNA KOWALSKA-LEWICKA ETNOBOTANIKA E t n o b o t a n i k a jest nową gałęzią wiedzy, która m i m o swego krótkie­ go istnienia bardzo rozwinęła się na zachodzie E u r o p y , a zwłaszcza w k r a j a c h anglosaskich E u r o p y i A m e r y k i . U nas natomiast wciąż jesz­ cze nie wywalczyła sobie p r a w a o b y w a t e l s t w a . Dlatego też w y d a j e się celowe omówienie głównych zasad tego działu h i s t o r i i k u l t u r y m a t e ­ r i a l n e j , na marginesie d w u prac z tego zakresu — jednej pióra ame­ rykańskiej a u t o r k i M a r g a r e t A . T o w l e , p t . The ethnobotany of prc-columbian Peru , d r u g i e j w y d a n e j ostatnio w Polsce, pióra M a r i i Henslow e j , p t . Rośliny dziko rosnące w kulturze ludu polskiego . 1 2 Zgodnie ze zdaniem wyrażonym przez M . T o w l e w e wstępie do wyżej w y m i e n i o n e j książki t e r m i n e m „etnobotanika" określa się d y ­ scyplinę, której p r z e d m i o t e m są studia n a d stosunkiem człowieka do świata roślin, bez ograniczeń w czasie i bez ograniczania się do jakiegoś konkretnego stopnia r o z w o j u k u l t u r y . P r z e d m i o t e m s t u d i u m etnobotanicznego może więc być zarówno jakaś archeologiczna k u l t u r a n e o l i ­ tyczna, j a k współczesne p r y m i t y w n e plemię dorzecza A m a z o n k i , czy też współczesna g r u p a ludności c y w i l i z o w a n e j E u r o p y . O d s t r o n y b o ­ t a n i k i p r z e d m i o t e m takiego s t u d i u m stają się wszystkie rośliny, które w j a k i k o l w i e k sposób są użytkowane przez człowieka — a więc zarów­ no rośliny u p r a w n e , j a k i dziko rosnące, używane do k o n s u m p c j i spo­ żywczej, do celów przemysłowych, w lecznictwie, w m a g i i , jako budulec, d r e w n o na w y r o b y i t d . Praca etnobotaniczna, zdaniem Towle, p o w i n n a zawierać wszystkie możliwe do zgromadzenia wiadomości o pochodzeniu, h i s t o r i i , rozprze­ strzenieniu i sposobie użytkowania d z i k i c h i u d o m o w i o n y c h roślin oraz o i c h dostosowaniu przez człowieka do jego otoczenia. P r z y t y m etnoboM. A. T o w l e , ss. 180, t a b l . X V . 1 2 wum The ethnobotany of pre-celumbian M . H e n s l o w a , Rośliny dziko rosnące w kulturze E t n o g r a f i c z n e " , n r 25, W r o c ł a w 1962, ss. 90 + V . Peru, ludu New Y o r k 1961, polskiego, „Archi­ �208 ANNA KOWALSKA-LEWICKA t a n i k a korzysta z w s z e l k i c h dostępnych źródeł, a więc z resztek roślin o d k r y w a n y c h w w y k o p a l i s k a c h archeologicznych, z k r o n i k pisanych i starej i k o n o g r a f i i , z istniejącej l i t e r a t u r y etnologicznej, z badań tere­ n o w y c h n a d współczesną uprawą, z b i e r a c t w e m i użytkowaniem roślin i oczywiście z l i t e r a t u r y i materiałów botanicznych. E t n o b o t a n i k m u s i więc być równocześnie archeologiem, h i s t o r y k i e m , etnografem i b o t a ­ nikiem. D l a zobrazowania, o c z y m właściwie t r a k t u j e praca etnobotaniczna, słuszne wydaje się sięgnąć chociażby do jednej t y p o w e j książki z tego zakresu. D o tego celu zostało w y b r a n e s t u d i u m M . T o w l e jako klasycz­ ne, pełne i wyczerpujące. W t y m w y p a d k u f a k t , że a u t o r k a zajmuje się obszarem i k u l t u r a m i odległymi o d naszych terenów eksploatacji n a u ­ k o w e j , nie jest i s t o t n y , chodzi n a m b o w i e m głównie o sposób ujęcia samego zagadnienia i konstrukcję pracy. Jak wskazuje tytuł, praca poświęcona jest r e g i o n o w i C e n t r a l n y c h Andów, j e d n e m u ze światowych centrów (wedle przyjętej ogólnie t e o r i i Wawiłowa) u d o m o w i e n i a roślin, gdzie u p r a w a roślin znana jest od o k . 2 tysięcy l a t . T e r e n t e n , do początków X V I w., wchodził w skład" i m p e r i u m inkaskiego, co więcej, stanowił jego c e n t r u m . T a m b o w i e m narodziło się państwo i k u l t u r a Inków, t a m znajdowała się później jego stolica, t a m wreszcie kwitły poprzedzające je wysokie cywilizacje gór i wybrzeża. C e n t r a l n e A n d y są też j e d n y m z najlepiej znanych archeologicznie rejonów A m e r y k i . Prócz mnogości r u i n i obiektów r u ­ c h o m y c h z czasów p r z e d k o l u m b i j s k i c h , j a k ceramika, t k a n i n y , biżu­ t e r i a i t d . , zapełniających liczne muzea na całym świecie, znaleziono t a m także olbrzymią ilość szczątków roślinnych. Dość powiedzieć, że same t y l k o z b i o r y C o l u m b i a U n i v e r s i t y w U S A mają o k . 2200 obiektów roślin u p r a w n y c h i dziko rosnących, znalezionych w w y k o p a l i s k a c h na wybrzeżu peruwiańskim, gdzie w suchych piaskach p u s t y n i dosko­ nale przechowały się wszelkie materiały organiczne. Już w t y t u l e a u t o r k a zaznacza, że ogranicza się do czasów p r z e d ­ k o l u m b i j s k i c h , unikając w t e n sposób opisu szeregu roślin sprowadzo­ n y c h do A m e r y k i po konkwiście. N i e m n i e j w t r a k c i e pracy pełną dłonią czerpie z współczesnych badań etnograficznych. K o r z y s t a z n i c h zwłasz­ cza p r z y opisie sposobu u p r a w y roślin i sposobu przyrządzania p o t r a w , do czego n i e zawsze zachowały się materiały archeologiczne i h i s t o ­ ryczne. P r z y j r z y j m y się teraz układowi pracy. Właściwą część etnobotanicz­ na poprzedza wstęp, gdzie w sposób bardzo zwięzły, ale równocześnie wyczerpujący, a u t o r k a o m a w i a środowisko geograficzne — strefy geo­ graficzne P e r u , i c h ukształtowanie i k l i m a t . Następnie zajmuje się środowiskiem k u l t u r o w y m i daje krótki r y s h i s t o r i i rozwijających się �ÉTNOBOTANIKA 209 t a m k u l t u r , o m a w i a p r o b l e m chronologii, ilustrując go przejrzystą t a ­ blicą chronologiczną. N a zakończenie daje k r y t y c z n y przegląd źródeł, na których oparła swoją pracę i relacjonuje m e t o d y , j a k i m i się posługi­ wała. Po t y m wstępie a u t o r k a przechodzi do właściwej, pierwszej części pracy, do e t n o b o t a n i k i p r e k o l u m b i j s k i e g o P e r u . T u t a j , na osiemdziesię­ c i u k i l k u stronach (a więc t a część zajmuje 50% całej książki) o m a w i a szczegółowo wszystkie rośliny, o których wiadomo, że były użytkowane przez człowieka w p r z e d k o l u m b i j s k i m P e r u . Za k r y t e r i u m podziału służy j e j systematyka botaniczna. W obrębie tego działu schemat opracowania każdej rośliny jes.t zawsze t a k i sam. Pod nazwą danego r o d z a j u m a m y bardzo zwięzłą jego charakterystykę — j a k przedstawia się na całym świecie (dla przykładu zwięzłości wykładu a u t o r k i : rodzaj Solanum, do którego należy wiele znanych n a m roślin, n p . ziemniak, p o m i d o r y , tytoń i t d . , zajmuje t u Ö wierszy). Następnie m a m y omówienie danego r o d z a j u w A m e r y c e , a później w s a m y m Peru, z wyszczególnieniem, jakie jego 'gatunki t a m występują. Teraz przystępuje a u t o r k a do omówienia kolejno poszczególnych gatunków, o których wiadomo, że były przez człowieka użytkowane, podając: 1. Nazwę łacińską, nazwy miejscowe w językach indiańskich i hisz­ pańskim oraz tłumaczenie t e j nazwy na angielski, w którym pisana jest książka. 2. Opis botaniczny rośliny ze szczególnym naciskiem na j e j wygląd zewnętrzny i z podaniem, j a k i e j e j części służą człowiekowi. 3. Czy to roślina rodzima w P e r u — jeśli t a k , to k i e d y , gdzie i z j a ­ k i e j d z i k i e j f o r m y została udomowiona; jeśli została do P e r u p r z y n i e ­ siona, to skąd. 4. Rozpowszechnienie danej rośliny i sposób rozmnażania. 5. Szczegółowe omówienie w s z y s t k i c h istniejących śladów archeolo­ g i c z n y c h danej rośliny: znalezisk j e j szczątków i j e j wyobrażeń (na t y m terenie istnieją liczne wyobrażenia roślin w ceramice) oraz prze­ kazów k r o n i k a r z y z p i e r w s z y c h l a t po konkwiście. 6. U p r a w a rośliny: na j a k i e j wysokości, sposób u p r a w y i t d . 7. Sposób k o n s e r w o w a n i a i p o t r a w y p r z y g o t o w y w a n e z t e j rośliny względnie inne j e j użytkowanie, n p . w przemysłach l u d o w y c h , w m a g i i , lecznictwie, jako ozdoby i t d . 8. Omówienie poszczególnych o d m i a n . 9. Szeroko omówiony p r o b l e m u d o m o w i e n i a (który był już zasygna­ l i z o w a n y w § 3). 14 - E t n o g r a f i a P o l s k a , t. V I I I �210 ANNA KOWALSKA-LE WICKA Rzecz prosta, że p r z y o m a w i a n i u roślin dziko rosnących opis n i e uwzględnia i c h u p r a w y i u d o m o w i e n i a i że nie wszędzie materiał p o ­ zwala na równie pełne, encyklopedyczne p o t r a k t o w a n i e danego ga­ tunku. T e n przegląd roślin użytkowanych w układzie s y s t e m a t y k i b o t a ­ nicznej z a m y k a p a r u s t r o n n i c o w y wykaz roślin uszeregowany wedle ich przeznaczenia w k u l t u r z e indiańskiej. M a m y t u 3 g r u p y : 1) rośliny spożywane jako p o k a r m , 2) rośliny przemysłowe, 3) rośliny leczniczo-magiczne. W obrębie g r u p y 1 są: napoje, p r z y p r a w y , owoce, ziarna, rośliny strączkowe, korzenie i b u l w y . W g r u p i e 2 są: b a r w n i k i , g a r b n i ­ k i , rośliny włókniste, owoce, z których r o b i się naczynia, nasiona, z któ­ r y c h r o b i się p a c i o r k i , d r e w n o na w y r o b y i wreszcie — różne. Pod każdym z t y c h tytułów podano t y l k o n a z w y łacińskie roślin, szczegóły 0 n i c h można b o w i e m znaleźć w rozdziale p o p r z e d n i m . D r u g a część pracy, już m n i e j obszerna, to etnobotanika ujęta w t e r ­ m i n a c h chronologii k u l t u r o w e j . Poza epoką przedrolniczą, która p o ­ t r a k t o w a n a jest łącznie d l a całego P e r u (zapewne dlatego, że z tego czasu nie m a m y znalezisk szczątków roślinnych), a u t o r k a przyjęła podział t e j części pracy na rozdziały, wedle k r a i n geograficznych, które pokrywają się na t y m terenie z p r o w i n c j a m i k u l t u r o w y m i . M a m y t a m więc 4 rozdziały: wybrzeże P a c y f i k u północne, centralne, południowe 1 krainę gór. W obrębie każdego z n i c h obowiązuje układ chronologicz­ n y . Ta część p r a c y i n f o r m u j e nas, w j a k i m czasie w każdym z t y c h regionów pojawiały się jakie rośliny i co w i e m y o i c h użytkowaniu. Całość pracy z a m y k a podsumowanie, gdzie a u t o r k a raz jeszcze, już zupełnie syntetycznie, o m a w i a p r o b l e m użytkowania roślin w przedkol u m b i j s k i m P e r u , ujmując zagadnienie chronologicznie, ale ogólnie dla całego P e r u . Dzięki t a k i e m u ujęciu uzyskuje ona t r z y p r z e k r o j e — t r z y spojrzenia na to samo zagadnienie. W części pierwszej jest to spojrze­ nie botaniczne, w części d r u g i e j rośliny użytkowe ujęto geograficznie wedle p r o w i n c j i k u l t u r o w y c h , w p o d s u m o w a n i u zaś chronologicznie. Pracę uzupełnia bogaty dział i l u s t r a c y j n y : r y s u n k i roślin i zdjęcia f o ­ tograficzne c e r a m i k i peruwiańskiej przedstawiające różne części roślin użytkowych, zwłaszcza i c h b u l w y i owoce jadalne. Uzupełnieniem ca­ łości jest b i b l i o g r a f i a i indeks nazw roślin, k u l t u r i miejscowości. Praca T o w l e poza t y m , że dzięki sposobowi ujęcia zagadnienia i swej k o n s t r u k c j i może n a m posłużyć za przykład p r a c y etnobotanicznej, m a jeszcze t e n w a l o r , że opracowana jest n i e z w y k l e starannie i wyczerpująco. A u t o r k a starała się dotrzeć do w s z y s t k i c h istniejących zbiorów archeologicznych, wykorzystać dostępne źródła historyczne i etnograficzne oraz dać pełny obraz dzisiejszej w i e d z y botanicznej o o m a w i a n y c h w swej książce roślinach. Z a w a r t e t a m wiadomości o po- �ETNOBOTANIKA 211 chodzeniu, właściwościach, h i s t o r i i u d o m o w i e n i a roślin mogą posłużyć nam za rodzaj encyklopedii, a b i b l i o g r a f i a każdego z gatunków zawiera wszystkie podstawowe prace, j a k i e ukazały się na t e n t e m a t do 'roku w y d a n i a książki. P r z y t y m godna naśladowania jest ogromna zwięzłość i oszczędność słów cechująca autorkę (przy pełnej jasności i obrazo­ wości wykładu), która pozwala j e j p r z y t a k stosunkowo n i e w i e l k i e j objętości książki dać pełny i wyczerpujący obraz zagadnienia. W Polsce, j a k już wspomniałam, prac etnobotanicznych w ścisłym tego słowa znaczeniu nie mieliśmy dotąd zupełnie. Istniało b o w i e m i nadal istnieje ścisłe rozgraniczenie pomiędzy p r a c a m i botaników a p r a c a m i historyków k u l t u r y . Botanicy, jeśli n a w e t współpracują z h i ­ s t o r y k a m i k u l t u r y — a taka współpraca coraz żywiej się r o z w i j a — ograniczają się do oznaczenia gatunków i o d m i a n , najczęściej k o p a l n y c h szczątków roślin, w n i o s k i n a t u r y k u l t u r o w e j pozostawiając archeologom. W t e j c h w i l i istnieją 3 i n s t y t u c j e botaniczne współpracujące z archeo­ logią. Jest to przede w s z y s t k i m P r a c o w n i a Paleobotaniczna I H K M P A N w Poznaniu, której założycielem był zmarły w 1962 r. prof. K o n s t a n t y M o l d e n h a w e r , a którego dzieło k o n t y n u u j e dr M e l a n i a K l i c h o w s k a . Jej liczne p u b l i k a c j e stanowią bardzo cenne źródło dla e t n o b o t a n i k i . W K r a ­ k o w i e działają aż 2 ośrodki tego t y p u . J e d n y m z n i c h jest pracownia p r z y k r a k o w s k i m M u z e u m A r c h e o l o g i c z n y m , prowadzona przez d r W a n ­ dę Giżbert, która w s w y c h pracach poza b o t a n i c z n y m i oznaczeniami szczątków roślinnych stara się dawać również pewne nawiązania k u l ­ t u r o w e . D r u g i m z k r a k o w s k i c h ośrodków jest I n s t y t u t Botaniczny P A N , '^dzie pracuje szereg osób: prof, dr A n d r z e j Środoń, d r Wanda K o p e rowa, dr K r y s t y n a W a s y l i k o w a i i n n i . Specjalnością tego zakładu jest badanie k o p a l n y c h pyłków roślinnych i na i c h podstawie odtwarzanie obrazu roślinności naszych ziem w przeszłości (ale zajmują się o n i rów­ nież badaniem i n n y c h k o p a l n y c h szczątków roślinnych). Badania pył­ ków prowadzą do bardzo interesujących i zupełnie n o w a t o r s k i c h w n i o ­ sków. Ukazują one interwencję człowieka poprzez zarejestrowanie z m i a n w zespole gatunków roślin. Okazuje się, że z m i a n y w jakości i w z a ­ j e m n y m stosunku ilościowym pyłków różnych roślin da się powiązać, zwłaszcza dla czasów późniejszych, z k o n k r e t n y m i f a k t a m i h i s t o r y c z n o - k u l t u r o w y m i , j a k n p . posuwanie się osadnictwa rolnego w głąb l a ­ sów, założenie h u t , dla których użytku zaczęto dewastować lasy, i t d . Wszystko to j e d n a k nie są prace etnobotaniczne, lecz prace bota­ niczne, choć robione z myślą o w y k o r z y s t a n i u i c h przez historyków kultury. Do e t n o b o t a n i k i od i n n e j s t r o n y zbliżają się prace naszych r o l n i ­ ków. C i jednak zajmują się wyłącznie roślinami u p r a w n y m i , i to i c h współczesnością. T a m nawet, gdzie monografie roślin u p r a w n y c h p o - �ANNA 212 KOWALSKA-LEWICKA przedzają wstępy historyczne traktujące m . i n . o dziejach i c h u d o m o ­ w i e n i a , rozejścia się, t w o r z e n i a n o w y c h o d m i a n w przeszłości i t d . , są one na ogół ujęte bardzo ogólnikowo, oparte na obcych opracowaniach, często mają zgoła c h a r a k t e r p o p u l a r n o n a u k o w y , m i m o naukowości d a l ­ szej części pracy. O d s t r o n y n a u k h u m a n i s t y c z n y c h najbliższe etnobotanice są niektóre prace archeologiczne. N a ogół j e d n a k są to monografie p e w n y c h k u l t u r , epok czy stanowisk, które zagadnienie użytkowania roślin u p r a w n y c h l u b dziko rosnących traktują jako jeden z elementów składających się na całość o d t w a r z a n e j przez n i c h k u l t u r y . N a czoło prac archeologicz­ n y c h , z p u n k t u widzenia i c h związku z etnobotaniką, w y s u w a się praca H e l e n y Burchardówny, Rośliny uprawne w pradziejach Polski . Autor­ k a wzięła jako t e r e n dzisiejszy obszar państwa polskiego, jako epokę — czasy o d n e o l i t u po okres wczesnohistoryczny, a jeśli chodzi o dobór roślin, ograniczyła się do 16 gatunków roślin u p r a w n y c h , w t y m 14 roślin spożywanych i 2 przemysłowych. Prócz obszernego, w y c z e r p u ­ jącego wstępu o h i s t o r i i badań n a d roślinami u p r a w n y m i w pradziejach, daje ona pełny i n w e n t a r z p o l s k i c h znalezisk szczątków roślinnych (do r o k u w y d a n i a pracy), ustawiając go wedle gatunków roślin, a w i c h obrębie chronologicznie. Następnie s y n t e t y c z n i e o m a w i a pochodzenie każdego z gatunków, wedle tego samego porządku co i c h i n w e n t a r z . Pracę z a m y k a syntetyczne ujęcie historyczne roślin u p r a w n y c h w p r a ­ dziejach P o l s k i oraz ostateczne w n i o s k i , w których d l a każdej epoki archeologicznej podaje, j a k i e g a t u n k i były już w t e d y znane i u p r a ­ wiane. Wyczerpująca b i b l i o g r a f i a (59 pozycji) zamyka całość. 3 Praca Burchardówny zasługuje na szczególną uwagę, gdyż jest ona najbliższa, z w s z y s t k i c h dotychczasowych opracowań polskich, pełnemu ujęciu etnobotanicznemu. J e j wartość leży i w t y m , że opracowana jest bardzo starannie, z doskonałą znajomością zagadnienia, zarówno od s t r o n y botanicznej, j a k i archeologicznej — a t a k i e połączenie n i e jest u nas częste. Niestety etnografia polska niało u w a g i poświęciła użytkowaniu przez człowieka roślin. Bardzo wiele materiałów do tego zagadnienia z n a j d u ­ je się w różnych pracach etnograficznych, ale p r a w i e n i g d y rośliny j a ­ ko t a k i e n i e stanowią głównego i c h t e m a t u . W szczególności uwaga t a odnosi się do ostatniego dwudziestopięciolecia. Pierwszą, i j a k dotąd jedyną w polskiej l i t e r a t u r z e , pracą ściśle etnobotaniczną jest rozprawa M a r i i Henslowej, Rośliny dziko rosnące w kulturze ludu polskiego. A u t o r k a ograniczyła się do 5 rodzai roślin: 3 H. B u r c h a r d ó w n a , Archeologiczny", t. 9: Rośliny 1953, z. uprawne w 2 — 3 , s. 153—176. pradziejach Polski, „Przegląd �ETNOBOTANIKA 213 Chenopodium, Atriplex, Urtica, Rumex i Sambucus, a w i c h obrębie uwzględniła g a t u n k i , j a k i e napotkano w badaniach archeologicznych i do j a k i c h znajdują się materiały w A r c h i w u m Polskiego T o w a r z y s t w a Ludoznawczego. Uwzględniła również literaturę botaniczną, słowniki języka polskiego i niektóre pozycje etnograficzne o wartości źródła. Układ pracy Henslowej podobny jest do tego, j a k i z n a j d u j e m y w książ­ ce T o w l e . Także t u t a j został o n p o d y k t o w a n y systematyką botaniczną z t y m , że n a wstępie każdego z o m a w i a n y c h rodzai roślin znajduje się tablica z w y k a z e m występujących w e florze polskiej gatunków każdego rodzaju. P r z y każdym g a t u n k u ; w osobnych r u b r y k a c h , zaznaczono zna­ leziska archeologiczne i r e g i o n y P o l s k i , gdzie jest o n użytkowany współ­ cześnie. Po t y m przeglądzie bazy materiałowej przychodzi d i a g r a m s y s t e m a t y k i botanicznej danego r o d z a j u . Wreszcie następuje przegląd poszczególnych jego gatunków, a w obrębie każdego z n i c h omawiane są: a) c h a r a k t e r y s t y k a botaniczna rośliny; b) środowisko występowania i zasięg; c) ludowe nazewnictwo rośliny, jego zasięg i etymologia; d) użytkowanie (współczesne j a k o : pożywienie powszechne, głodowe, zwyczajowe i d l a zwierząt, zastosowanie przemysłowe, zastosowanie w lecznictwie i m a g i i , r o l a w obrzędach i w l i t e r a t u r z e l u d o w e j ) ; e) zna­ jomość i użytkowanie rośliny w przeszłości. T a k o m a w i a n y gatunek po g a t u n k u stanowi t r z o n pracy. W n i o s k i znajdują się w krótkim za­ kończeniu. A u t o r k a stara się t a m podkreślić, j a k wszechstronnie umiano w k u l t u r z e l u d o w e j wykorzystać właściwości roślin dziko rosnących. Wyraźnym celem pracy jest również dostarczenie archeologom etno­ graficznego materiału porównawczego, który ułatwiłby i m interpretację użytkowania z n a j d o w a n y c h w w y k o p a l i s k a c h roślin. Praca Henslowej m a stosunkowo wąski zakres i wąską bazę m a t e ­ riałową, co zresztą a u t o r k a wyraźnie podkreśla. N i e m n i e j w granicach, j a k i e sobie zakreśliła, daje ona opracowanie bardzo sumienne i ścisłe n a u k o w o . N i e chodzi n a m j e d n a k w t y m w y p a d k u a n i o bazę m a t e r i a ­ łową r o z p r a w y Henslowej, a n i o j e j zakres. Wartość t e j p r a c y leży w j e j p i o n i e r s k i m charakterze, w t y m , że Henslowa jest pierwszą a u t o r ­ ką polską, która podjęła się p r z y g o t o w a n i a p u b l i k a c j i etnobotanicznej w ścisłym tego słowa znaczeniu i wykonała to poprawnie, wedle n o ­ woczesnych zasad pracy etnobotanicznej. Należałoby sobie życzyć, żeby a u t o r k a kontynuowała rozpoczęte przez siebie dzieło i żeby znalazła naśladowców. Na zakończenie tego szkicu i n f o r m a c y j n e g o pragnę zwrócić uwagę, że w polskiej l i t e r a t u r z e n a u k o w e j zawarte są bardzo bogate m a t e ­ riały, z których mogłaby czerpać etnobotanika. Szukać i c h należy w l i ­ t e r a t u r z e etnograficznej — w monografiach regionów, miejscowości, działów k u l t u r y i t d . ; w pracach archeologicznych, gdzie rośliny o d k r y t e �214 ANNA KOWALSKA-LEWICKA w w y k o p a l i s k a c h doczekały sią l i c z n y c h opracowań materiałowych, j a k wreszcie w źródłach h i s t o r y c z n y c h : w starych ekonomikach (głównie jeśli chodzi o rośliny uprawne), a przede w s z y s t k i m w bezcennych dla etnobotanika herbarzach, p r a w d z i w e j k o p a l n i wiadomości o użytkowa­ n i u w przeszłości h o d o w a n y c h i dziko rosnących roślin. Jak bardzo i s t o t n a jest r o l a roślin w życiu i k u l t u r z e człowieka, a zwłaszcza w k u l t u r a c h o gospodarce zbliżonej do n a t u r a l n e j — tego t u t a j podkreślać n i e trzeba. Dlatego też istnieje u nas wyraźna potrzeba zającia sią etnobotanika, a przed a m a t o r a m i t e j d y s c y p l i n y otwierają się szerokie możliwości, nie mówiąc już o nęcącej p e r s p e k t y w i e j e j nowości w nauce polskiej. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c5db47561ed2be036e8822d329578dcb.pdf 9449e43a3d4b674797935af5bc7c8e2b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:546 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:499 Title A name given to the resource Dekorowanie wielbłądów w prowincji Sind w Pakistanie Zachodnim / ETNOGRAFIA POLSKA 1964 t.8 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1964 t.8, s.312-325 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wolski, Krzysztof Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S T U KRZYSZTOF D I A I M A T E R I A Ł Y WOLSKI DEKOROWANIE WIELBŁĄDÓW W PROWINCJI. W PAKISTANIE ZACHODNIM' SIND 1 I. W S T Ę P N a n i s k i c h szczeblach r o z w o j u ludzkości zdobiono zwierzęta w róż­ n y c h celach; w w i e l u k r a j a c h aż do naszych czasów przetrwały te cele, a nieraz zachowały się pradawne rodzaje i sposoby d e k o r a c j i . P i e r w o t n y m sposobem zdobienia, który służył celom m a g i c z n y m , było zaopatrzenie zwierzęcia w ozdobne a m u l e t y , mające m u zapewnić zdrowie i cały zespół cech, • składających się na pomyślny rozwój b i e g u życia. Zwierzęta zdobiono także z p r z y c z y n e m oc jona lnyc h: d l a wyróż­ nienia ulubionego l u b wartościowego zwierzęcia upiększano je, wreszcie ozdoby na zwierzęciu miały podnosić i podkreślać rangę społeczną wła­ ściciela. To uświetnianie osoby właściciela przez piękny wygląd i ozdob­ n y „przyodziewek" zwierzęcia można obserwować w e w s z y s t k i c h p r a ­ wie k r a j a c h świata. Ozdobna uprząż, rzędy wysadzane s z l a c h e t n y m i m e ­ t a l a m i i k a m i e n i a m i oraz dekoracyjne czapraki stąd się wywodzą. Dziś jeszcze na pokazach zwierząt h o d o w l a n y c h w S i b i w Beludżystanie W s c h o d n i m w chłodnej porze r o k u кару-czapraki zarodowych byków zebu są t a k wspaniale zrobione, że zwracają powszechną uwagę i w y ­ wołują podziw. Pięknie w y s t r o j o n e zwierzę podnosi w t e n sposób i umacnia w oczach widzów rangę społeczną swego właściciela. S p e c j a l n y m rodzajem dekorowania zwierząt h o d o w l a n y c h , ważnym Materiały do poniższego s z k i c u zostały z e b r a n e w k w i e t n i u i m a j u 1961 r. podczas badań t e r e n o w y c h 'w S i n d z i e w P a k i s t a n i e Z a c h o d n i m . P r a g n ę n a t y m m i e j s c u wyrazić moją głęboką wdzięczność p a n u inż. Stanisławowi Radwańskiemu za ułatwienie m i b a d a ń w S i n d z i e Północnym i Środkowo-Wschodnim (w o k r ę ­ g a c h : S a k k a r , S z i k a r p u r , L a r k h a n a , K h a i r p u r i N a w a b s z a h ) o r a z państwu H a l i ­ n i e i J e r z e m u Wielogórskim z a umożliwienie m i p r z e p r o w a d z e n i a badań w o k r ę ­ gu T a t t a w S i n d z i e Południowym. 1 �DEKOROWANIE WIELBŁĄDÓW W PAKISTANIE 313 ze względów ekonomicznych, jest piętnowanie, mające na celu oznacze­ nie d a n y c h sztuk jako przynależnych do określonych stad l u b właścicieli. Piętna takie nie bywają specjalnie wymyślne w r y s u n k u ; cechują je proste f o r m y , ułatwiające sporządzenie cechownika i szybkie w y p a l e n i e piętna na skórze zwierzęcia. N a w e t z n a k i europejskich s t a d n i n k o n i n i e odznaczają się subtelnością r y s u n k u . Podobnie ubogie w r y s u n k u są l u ­ dowe z n a k i własnościowe wypalane k o n i o m na l e w y m udzie. U H u c u ­ łów n p . piętna te mają kształt l i t e r T, U l u b U graniastego . 2 D e k o r o w a n i e zwierząt h o d o w l a n y c h posiada sporą literaturę facho­ wą . Z polskich badaczy zajmował się t y m zagadnieniem E. F r a n k o w ­ ski , opierając się na m a t e r i a l e ze s w y c h badań przeprowadzanych na Półwyspie I b e r y j s k i m . E. F r a n k o w s k i wykazał, że znakowanie zwierząt h o d o w l a n y c h przez człowieka występowało już w bardzo odległych czasach, co stwierdzić można na podstawie zachowanego materiału ikonograficznego dla w i e l u krajów basenu Morza Śródziemnego. Z E g i p t u znamy z malowideł tebańskich scenę znakowania wołu żelazną cechą . N a wazach feriickich znajdowanych na terenach e t r u s k i c h i na Cyprze są poświadczone w y p a ­ lane na zwierzętach znaki własnościowe. 3 4 5 Z n a k o w a n i e zwierząt może mieć charakter magiczny. I t a k , na p o d ­ stawie bogatej l i t e r a t u r y p r z e d m i o t u , E. F r a n k o w s k i przytacza w i z e r u n ­ k i magicznych znakowań byków i wołów u Syngalezów. U Greków zna­ kowano konie wyobrażeniami węża, kaduceusza, a w czasach później­ szych inicjałem Chrystusa. Również z czasów r z y m s k i c h dochowały się przekazy ikonograficzne potwierdzające znakowanie k o n i . W H i s z p a n i i spotyka się konie i b y k i znakowane s p e c j a l n y m i pięt­ n a m i s t a d n y m i . W Polsce stosowano specjalne m a r k o w e piętnowanie k o n i w stadninach; przeważnie piętno miało kształt p o d k o w y l u b gwiaz­ d y pięcioramiennej (o podobnej gwieździe w s p o m i n a E. F r a n k o w s k i 6 7 R. H a r ä s y m c z u k , W. T a b o r , E t n o g r a f i a p o l o n i n h u c u l s k i c h , „ L u d " , t 35: 1937, s. 142. Żelazo do piętnowania k o n i n a z y w a się peczytlo. K r o w y na po­ łoninach z n a c z o n o d a w n i e j p r z e z w y p a l a n i e i m n a r o g a c h różnych k r e s e k . O w c o m i k o z o m n a c i n a się u s z y , k o l c z y k u j e się też j e b l a s z k a m i , a n a w e t c z a s a m i p r z y ­ c z e p i a się do d r u t u pęk włóczki l u b p a c i o r e k . 2 3 Duże z e s t a w i e n i e l i t e r a t u r y podaje H . F i e l d (patrz niżej). E . F r a n k o w s k i , L o s signos quemados y esquilados sobre los animales de Uro de la Peninsula Ibérica, ,.Memorias de l a R e a l S o c i e d a s Española de H i s t o r i a N a t u r a l " , t. 10, M a d r y t 1916, s. 267—310, r y c . 49. 4 5 temps 6 7 s 23. M . R i n g e l m a n n , Travaux et machines agricoles des égyptiens dans les anciens, „Journal d ' A g r i c u l t u r e P r a t i q u e " , 1905, s. 435 (za E . F r a n k o w s k i m ) . F r a n k o w s k i , L o s signos Z. G l o g e r , Encyklopedia quemados..., staropolska s. 277. ilustrowana, t. 4, W a r s z a w a 1958,. �314 KRZYSZTOF Ryc. 1. WOLSKI Pakistan Fot. K. Wolski z terenów zachodnio-śródziemnomorskich), często wykazywało podobień­ stwo do znaków h e r a l d y c z n y c h właścicieli stadnin. Polskie piętna palone w stadach były różnych kształtów; niektóre z n i c h k o n t y n u u j e się jesz­ cze obecnie w stadninach państwowych. Z n a k i te na ogół bywały proste, �D E K O R O W A N I E W I E L B Ł Ą D Ó W W 315 P A K I S T A N I E łatwe do w y p a l a n i a żelazem, trafiały się j e d n a k z n a k i bardziej s k o m ­ plikowane . Z n a k o w a n i e k o n i należało do reguły w średniowiecznej Persji, n a co istnieje dowód w poemacie Szah-Nameh, g d y R u s t e m zwraca uwagą na wyjątkowy w y p a d e k nie piętnowanego n a nodze k o n i a . Obok piętnowania j a k o z n a k u specjalnego oznaczającego przynależ­ ność własnościową zwierzęcia stosowano w G r e c j i w V w p.n.e. zdobie­ nie, prawdopodobnie przez w y p a l a n i e . Ozdoby u wołów na wazie grec­ k i e j przypominają kształtem tego rodzaju ozdoby e g i p s k i e . Jako osobny rodzaj zdobienia występuje na Półwyspie P i r e n e j s k i m w y s t r z y g a n i e sierści na zadach, a częściowo i na ogonach k o n i , mułów i osłów, pokrywające całe zady i krzyże zwierząt (Hiszpania) l u b mające kształt k l i n a idącego o d nasady ogona w k i e r u n k u s t a w u kolanowego t y l n e j nogi ( P o r t u g a l i a ) . W ostatnich latach własnościowym z n a k o w a n i e m zwierząt h o d o w l a ­ n y c h , a specjalnie wielbłądów w k r a j a c h arabskich, zajmował się H. Field wysuwając twierdzenie, iż z n a k i w y p a l a n e na skórze wielbłą­ dów są podobne do i n n y c h p l e m i e n n y c h znaków własnościowych, umieszczanych na k a m i e n i a c h l u b "ścianach s k a l n y c h . H . F i e l d opiera swe w y w o d y na materiałach ze s w y c h badań t e r e n o w y c h oraz na boga­ tej l i t e r a t u r z e n a u k o w e j , dochodząc do w n i o s k u , iż znaki własnościowe umieszczane na wielbłądach (na szyi l u b policzku, udach i nogach) p r z y ­ pominają niektóre l i t e r y d a w n y c h alfabetów z napisów t h a l m u d y c z n y c h , l y h y a n i c z n y c h i sahaistycznych z A r a b i i . W y w o d y te przeprowadził H . A . W i n k l e r . Chodzi m i a n o w i c i e o występujący wyraźnie cel pięt­ nowania zwierząt, to jest i c h ścisłe oznaczenie i wyodrębnienie. 8 9 10 11 1 2 l s N i e można j e d n a k mówić t u t y l k o o z n a k o w a n i u zwierząt wiedząc, j a k liczne są cele i sposoby i c h zdobienia, począwszy od o k u w a n i a rogów ozdobną blachą, b a r w i e n i a sierści i g r z y w , w y s t r z y g i w a n i a sierści, aż dc nakładania na zwierzęta przeróżnych ozdób, czapraków, kilimów, d y w a ­ nów, brzękadeł. 8 W. H o f m a n , Hipologia, Warszawa u m i e s z c z a n o u k o n i n a u d a c h , po l e w e j 1931, s. 82—84. Z n a k i s t a d n e w lub prawej j a c h . Z n a k i te to k o r o n y , inicjały z k o r o n a m i l u b bez, h e r b y , a n a w e t figury 9 1 0 charrue 1 1 12 Arabia, Polsce s t r o n i e p o d siodłem i n a s z y ­ stylizowane zwierząt. P o d o b n e były z n a k i s t a d n e północnoniemieckie i węgierskie. Gloger, A. I.e. G. H a u d r i c o u r t , ä travers le monde, E. F r a n k o w s k i , H . F i e l d , Camel Supplement M. J . B r u n h e s-D e l a m a r r e , L'Homme et la P a r y ż 1955, t a b l . V , r y c . 15. L o s signos brands quemados..., and graffiti r y c . 17—38. from Iraq, Syria, Jordan, Iran and to t h e J o u r n a l of t h e A m e r i c a n O r i e n t a l S o c i e t y , n r 15, 1952, Baltimore. 13 H . A . W i n к 1 e r, The origin and distribution dział w p r a c y F i e l d a c y t . powyżej), s. 26—35: of Arab camel brands (roz­ �KRZYSZTOF 316 WOLSKI W zależności od r o d z a j u , ozdób umieszczano je na poszczególnych p a r t i a c h ciała zwierząt. Przeważnie najbogaciej ozdabiano głowy i szyje zwierząt oraz i c h grzbiet, uda i łopatki; słabiej ogon i r o g i , wyjątkowo zaś t y l k o nogi i k o p y t a . II. Z D O B I E N I E Z W I E R Z Ą T HODOWLANYCH W PAKISTANIE Zdobienie zwierząt h o d o w l a n y c h w Pakistanie jest powszechnie s t o ­ sowane. Oczywiście w poszczególnych p r o w i n c j a c h tego k r a j u różnie b y ­ wają ozdabiane l u b znakowane poszczególne zwierzęta. Zdobienie stosuje się do w s z y s t k i c h dużych zwierząt h o d o w l a n y c h : do bydła rogatego (zebu), bawołów, owiec, kóz, k o n i , osłów i wielbłą­ dów. Zdobienie t o p r z y b i e r a rozmaite f o r m y w zależności o d wartości, znaczenia hodowlanego, stopnia użyteczności, a wreszcie i w i e k u poszcze­ gólnych zwierząt. Spora ilość młodych sztuk dostaje wstążeczki na szyje l u b też skręco­ ne pasemka k o l o r o w e j włóczki, z pięknym pomponem albo c h w a s t e m . Przeważnie ozdoby te wieszane są młodym zwierzętom przez dzieci, d l a których stanowią największą radość. Starsze sztuki, o i l e otrzymują jakieś ozdoby, to przeważnie z m a t e ­ riałów t r w a l s z y c h , n p . błękitnych paciorków szklanych, plecionek z w i e ­ l o k o l o r o w e j włóczki, czasem ozdobnych r z e m i e n i , na których wiesza się janczary l u b d z w o n k i . Ozdoby t a k ie otrzymują konie, bydło, rzadziej R y c . 2. O z d o b n y zaprząg koński spotykany na ulicach miasta Peszawar Fot. K. Wolski �DEKOROWANIE WIELBŁĄDÓW W PAKISTANIE osły, na szyję. Z d o b i się również głowy zwierząt. K o n i e noszą pióropu­ sze, b y k i ozdobne przepaski na czoła z m e t a l o w y m i k l a m r a m i , paciorka­ m i i m e t a l o w y m n a c z o l n y m w i s i o r e m . Ozdobne są również uprzęże k o n i i j a r z m a , w które zaprzęga się woły. Uprząż nabijana b y w a m e t a l o w y m i guzami, blaszkami, zaś poniżej uszu na kantarze otrzymują konie rozetę wykonaną z paciorków (miejscowości: K o h a t * K w e t t a , Sibi). Jarzma b y ­ wają dekorowane snycerką (Sind). Niektóre z ozdób m e t a l o w y c h , bardzo starannie i precyzyjnie w y k o ­ n a n y c h , oraz p l e c i o n k i z k o r a l i mają znaczną wartość. Oczywiście w d u - B y c . 3. O r n a m e n t wystrzyżony n a błąda. S a k k a r (Górny łopatkach Sind) wiel­ Fot. Wolski к. �KRZYSZTOF 318 WOLSKI- żo wyższej cenie są podobne ozdoby w y k o n a n e ze srebra l u b k a m i e n i półszlachetnych (z A f g a n i s t a n u ) . Zarówno ludność osiadła, j a k i koczownicy przystrajają swe zwierzę­ ta. Bogactwo ozdób zależy od stopnia zamożności właściciela trzód, j a k i wartości użytkowej danego zwierzęcia, jego przeznaczenia l u b związku emocjonalnego łączącego z -nim człowieka. Wspaniale przyozdobione b y ­ wają więc u l u b i o n e wierzchowce, j a k również zwierzęta używane do przewożenia kobiet wysoko p o s t a w i o n y c h w h i e r a r c h i i społecznej oraz do przewożenia pątników-pielgrzymów (hadżdżi) l u b kobiet — pątniczek (hadżuna), odbywających pielgrzymkę do M e k k i . Także wierzchowce dostojników, naczelników r o d o w y c h (sardar) l u b członków i c h r o d z i n y (mir), starszyzny rodowej l u b d r o b n y c h naczelników (malík) odznaczają się p r z y s t r o j e n i e m wyróżniającym je od reszty zwierząt. Ze zdobieniem poszczególnych zwierząt łączy się sprawa znakowania. Właściciele l u b pastuchy znakują owce oddawane do większych stad czerwoną farbą na głowach, grzbietach l u b nogach w zależności od maści danej s z t u k i i miejsca, w którym białe r u n o może przyjąć barwę. K o z y otrzymują k o l o r o w e wstążki l u b specjalne p l e c i o n k i z wełny na szyje jako cechę odróżniającą, kozy b o w i e m hodowane w Pakistanie są prze­ ważnie czarnego k o l o r u , który źle się nadaje do znakowania farbą. Po­ dobnie dla odróżnienia niektóre zwierzęta dostają d z w o n k i na szyję (Nuszki w p r o w i n c j i Czagaj w Beludżystanie). III. Z D O B I E N I E WIELBŁĄDÓW W PAKISTANIE Wielbłądy należą do najważniejszych zwierząt h o d o w l a n y c h na w i e l ­ k i c h obszarach półpustynnych stepów P a k i s t a n u . Obok kóz i owiec są to pod względem e k o n o m i c z n y m podstawowe zwierzęta Beludżystanu, p u ­ s t y n n y c h obszarów S i n d u i B a h a w a l p u r u . One też jako j e d y n e zwierzęta juczne grają poważną rolę w taborach patańskich (afgańskich) koczow­ ników, przechodzących corocznie ze s w y m i stadami z A f g a n i s t a n u na z i ­ mę do S i n d u . Najwspanialsze j e d n a k okazy i największą różnorodność ras t y c h zwierząt posiada p r o w i n c j a S i n d . 1 4 Ilość w i e l b ł ą d ó w w tej p r o w i n c j i , przedstawiała się następująco: 14 Nazwa Karaczi okręgu (Tatta) Larkhana Sakkar Ilość sztuk 16 948 5 173 Hajdarabad 6 009 21 556 Thar 35 476 Parkar według s p i s u i s z a c u n k u z r o k u 1940, Nazwa Dadu Górny S i n d Nawabszah Khairpur okręgu Ilość s z t u k 13 305 3 710 17 998 brak danych �DEKOROWANIE WIELBŁĄDÓW W PAKISTANIE 31» Wielbłądy-kolosy, dźwięcząc brzękadłami przywiązanymi na p r z e d n i c h nogach powyżej kolan, zaprzężone w szleje i d w a dyszle, ciągną w po­ jedynkę w i e l k i e p l a t f o r m y po ulicach K a r a c z i i przewożą t o w a r y na d r o - R y c . 4. O r n a m e n t wystrzyżony Sakkar (Górny na udach wielbłąda. Sind) . Fot. к. Wolski gach S i n d u . Obowiązuje te wielbłądy specjalnego rodzaju k o s m e t y k a . Są one b o w i e m golone do skóry, którą następnie smaruje się tłuszczem (dla o c h r o n y przed r o b a c t w e m ) . 1 5 is wielbłądy te n a d r o g a c h S i n d u konkurują z m n i e j wytrzymałymi w o ł a m i , a n a w e t j a k o t a n i choć p o w o l n i e j s z y środek t r a n s p o r t o w y wychodzą zwycięsko w konkurencyjnej walce z transportem samochodowym. �320 KRZYSZTOF WOLSKI W Sindzie, podobnie j a k i w i n n y c h p r o w i n c j a c h Pakistanu, specjal­ nie zdobi się wielbłądy osiodłane do przewozu osób, a zwłaszcza kobiet. W i e l k i e , płaskie siodła, zwane kadżiawa, są p o k r y t e k i l i m a m i l u b d y ­ w a n a m i . Po b o k a c h zwierzęcia zwisają u kadżiawy frędzle. Frędzle zdobią uzdę, a mohar, c z y l i sznur z koziej wełny, na którym p r o w a d z i się wielbłąda, obwieszony jest l i c z n y m i c h w a s t a m i z k o l o r o w e j włóczki. Patanie (Afganie) zawieszają wielbłądom na szyjach ozdoby z wełny i srebrnego d r u c i k a . Ozdoby te mają kształt dzwonka, a zwą się w języ­ k u Pasztu grandziaune. Szyje przewiązuje się też s z n u r k i e m p l e c i o n y m R y c . 5. O r n a m e n t wystrzyżony n a łopatkach błąda. G h o t k i (Górny S i n d ) Fot. K. wiel­ Wolski �DEKOROWANIE WIELBŁĄDÓW W PAKISTANIE 321 z k o l o r o w e j wełny. Poszczególne pasma z t e j zawiązki opadają luźno i oddzielnie spod przewiązania na p i e r s i zwierzęcia. Beludżowie zdobią nogi wielbłądów rodzajem bransolet z wełnianej plecionki, które się umieszcza na przednich nogach, poniżej k o l a n zwie­ rzęcia. Ozdoby t a k i e spotyka się też w Bahawalpurze, Pendżabie i Kasz­ mirze. Obok ozdób występuje w t y c h k r a j a c h piętnowanie wielbłądów dla oznaczenia przynależności zwierząt do poszczególnych właścicieli. Piętna te w y p a l a się przeważnie na pośladkach zwierząt. IV. DEKOROWANIE WIELBŁĄDÓW W PROWINCJI SIND W Sindzie, podobnie j a k i na i n n y c h terenach P a k i s t a n u , przyozdabia się wielbłądy. Obok zawieszek w postaci naszyjników wysoko umieszczo­ n y c h na szyjach zwierząt stosuje się charakterystyczne d l a tego k r a j u zdobienie przez w y s t r z y g i w a n i e w sierści wielbłądów różnych o r n a m e n ­ tów. Często wielbłąd posiada o b y d w a t y p y ozdób, a więc nosi naszyj­ n i k z paciorków szklanych (błękitnych l u b białych) albo z muszelek, na szyi m i e w a także jako najczęstszą ozdobę (przeważnie o charakterze t a ­ l i z m a n u ) : m i s t e r n i e spleciony czarny sznurek z koziej wełny, zaś oprócz tego m a na sobie wspaniałą dekorację wystrzyżoną w sierści. Ozdoby wystrzyżone nożyczkami noszą nazwę czitar w języku S i n d i . Zabieg w y s t r z y g a n i a sierści wielbłąda w e w z o r y dekoracyjne jest t r u d ­ n y i wykonują go specjalni postrzygacze wielbłądów. Czitar umieszcza się przeważnie na udach i łopatkach wielbłądów, n i e k i e d y zdobi się w t e n sposób także i c h szyje, b o k i , a nawet ogony. Miejsca p o d czitar na udach i łopatkach muszą być specjalnie przygotowane przed w y s t r z y żeniem w z o r u , gdyż na t y c h miejscach wielbłądy mają długą sierść, którą u s u w a się wraz z sierścią z grzbietów podczas strzyży wiosennej. O r n a ­ m e n t y k a czitar jest różnorodna, przeważnie m a c h a r a k t e r geometryczny. Czitar bywają p r y m i t y w n e (takie spotkałem n p . w Sakkar na wielbłądzie-ogierze); ale bywają też o r n a m e n t y w y s o k i e j klasy p o d względem a r t y s t y c z n y m , j a k n p . z B h i r i a w okręgu Nawabszah. Proste o r n a m e n t y geometryczne spotykałem również w Północnym Sindzie na pograniczu księstwa B a h a w a l p u r w miejscowości G h o t k i . O r n a m e n t y geometryczne w czitar przedstawiają pewne podobieństwo do o r n a m e n t y k i występują­ cej n a k i l i m a c h i d y w a n a c h . S p o t y k a się też w y s t r z y g i w a n i e w sierści na szyi l u b łopatce wielbłąda wersetów z K o r a n u , a także i m i e n i a i n a ­ zwiska właściciela wielbłąda. 8 k w i e t n i a 1961 r. w e Wsi P a r u Gangro, w p o w . K a n d i a r o w okręgu Nawabszah w Środkowym Sindzie, spotka­ łem wystrzyżoną na szyi wielbłąda „ w i z y t ó w k ę " właściciela zwierząt. Był to napis: „Adżiar A l i K h u s o " ze w s i P a r u Gangro. Czitar i napis 21 - E t n o g r a f i a P o l s k a , t. V I I I �KRZYSZTOF 322 WOLSKI г R y c . 6. O r n a m e n t y wystrzyżone n a pośladkach i ogo­ nie wielbłąda. Sakkar (Górny Sind) Fot. К. Wolski zostały w y k o n a n e w e w s i P a r u Gangro przez postrzygacza noszącego imię Nawab. Z n a k o w a n i e n a z w i s k i e m właściciela zwierzęcia stawia t e n rodzaj czitar tuż obok znaków własnościowych w y p a l a n y c h na zwierzętach. T e n specjalny zabieg kosmetyczny, j a k i m jest czitar, obowiązuje s z t u k i dorosłe. Źrebięta wielbłądzie i młodzież ( w i e k młodzieńczy t r w a u wielbłąda do 6 l a t ) n i e bywają zdobione w y s t r z y g a n i e m . W Sindzie, Beludżystanie i B a h a w a l p u r z e ozdobą sztuk młodych są różnego r o d z a j u zawieszki. �DEKOROWANIE WIELBŁĄDÓW W 323 PAKISTANIE Podczas m o i c h badań t e r e n o w y c h w Sindzie zetknąłem się z czitar t y l k o w Sindzie Środkowym i Północnym. W Sindzie Południowym, w okręgu Tatta, spotykałem j e d y n i e wielbłądy obwieszone ozdobami, lecz bez wystrzygań. R y c . 7. O r n a m e n t wystrzyźony na szyi wielbłąda. Bhiria (okr. Nawabszah) Fot. K. Wolski Podsumowując powyższe obserwacje w y p a d n i e oczywiście stwierdzić, że ozdoby t y p u czitar jako niezmiernie charakterystyczne i silnie wyróż­ niające udekorowane zwierzę od otoczenia są właściwie p e w n y m specjal­ n y m t y p e m oznaczenia własnościowego. Lecz czitar jako o b j a w k u l t u r o ­ w y stoją znacznie wyżej od p r y m i t y w n y c h znaków w y p a l a n y c h . Stoją wyżej dlatego, że i t e c h n i k a w y k o n a n i a (wystrzyganie) jest bardziej h u ­ m a n i t a r n a od w y p a l a n i a i t y p ozdoby formą jest dojrzalszy, w y k w i n t niejszy i znacznie bogatszy. Jedyną ujemną stroną czitar jest koniecz­ ność okresowego powtarzania w y s t r z y g a n i a sierści, aby wzór n i e znikł w s k u t e k zarastania sierścią. Kłopotu tego nie m a z w y p a l o n y m znakiem, który pozostawia trwałą bliznę na skórze zwierzęcia. Jakież jest pochodzenie czitar"! Początków zwyczaju tego d e k o r o w a ­ nia należy szukać w konieczności twórczego uzewnętrznienia poczucia piękna u ludności S i n d u , które jest najgłębszym źródłem potrzeby deko­ rowania zwierząt h o d o w l a n y c h . O d i n d y w i d u a l n y c h zaś zdolności a r t y - �KRZYSZTOF 324 WOLSKI stycznych poszczególnych postrzygaczy zależy poziom w y k o n a n i a i w a r ­ tość dekoracyjna i c h pracy. Interesujące zagadnienie stosowania czitar w y m a g a niewątpliwie d a l ­ szych badań. Krzysztof Wolski LA DECORATION PROVINCE DES DU DROMADAIRES PAKISTAN DANS L E SIND, OCCIDENTAL Résumé L e s d o c u m e n t s p r e s e n t e s i c i ont été r e c u e i l l i s p a r l ' a u t e u r e n a v r i l et m a i 1961 d a n s le S i n d , p r o v i n c e d u P a k i s t a n O c c i d e n t a l — p r i n c i p a l e m e n t d a n s l e s d i s t r i c t s de S u k k u r , L a r k h a n a , S h i k a r p u r , K h a i r p u r et N a w a b s h a h a i n s i q u e d a n s c e l u i de T a t t a . L a d e c o r a t i o n du bétail a suscité u n e a h o n d a n t e littérature. U n e m i n e n t c h e r c h e u r polonais E . F r a n k o w s k i a t r a i t e cette q u e s t i o n e n étudiant l a c u l t u r e p o p u l a i r e de l a péninsule ibérique. I I a constaté q u l e s betes sont m a r q u e e s p o u r i n d i q u e r l e u r a p p a r t e n a n c e á u n t r o u p e a u ou ä u n propriétaire. E n ce q u i c o n c e r n e les c h e v a u x , änes, m u l e t s , les m a r q u e s faites a u fer r o u g e ou taillées dans l e poil c o n s t i t u e n t u n phénomene tres répandu e n E s p a g n e et a u P o r t u g a l . Derniérement H . F i e l d , e n c o l l a b o r a t i o n a v e c H . A . W i n k l e r , a étudié l e s m a r q u e s de proprietě d a n s l e s p a y s árabes, spécialement d a n s l e c a s des d r o m a d a i r e s . A u M o y e n - O r i e n t nous r e n c o n t r o n s ä cote des m a r q u e s de proprietě faites a u fer rouge, des motifs décoratifs taillés dans le poil. C e d e r n i e r point jusqu'á p r e s e n t n ' a p a s attiré l ' a t t e n t i o n des c h e r c h e u r s . L e s sédentaires c o m m e l e s nómades o r n e n t l e u r s bétes. L a r i c h e s s e de l ' o r n e m e n t a t i o n d e p e n d d ' u n e p a r t de l ' a i s a n c e d u propriétaire, ď a u t r e p a r t de l a v a l e u r u t i l i t a i r e et de l a d e s t i n a t i o n de l a bete o u b i e n d u l i e n affectif q u i a t t a c h e l ' h o m m e ä l ' a n i m a l e n q u e s t i o n . A i n s i p a r e x e m p l e l e s m o n t u r e s préférées o u l e s plus beaux s p e c i m e n s d'élevage sont somptueusement ornes. Au Pakistan les d r o m a d a i r e s d e s t i n e s a u t r a n s p o r t des gens ont ce méme -privilege. D e d e u x cótés de l a selle t o m b e n t des franges de l a i n e de c o u l e u r , des houppes o r n e n t l a b r i d e et l a corde e n p o i l de chévre q u i sert ä c o n d u i r e l a béte. U n o r n e m e n t e n f o r m e de c l o c h e t t e e n l a i n e et f i l d'argent éntremeles p e n d a u c o u d u d r o m a d a i r e , le c o i est entouré d'une corde tressée e n l a i n e ou d ' u n c o l l i e r de p e r l e s de c o u l e u r . L e s Béloutchis f i x e n t a u - d e s s o u s du genou s u r les pattes de d e v a n t des sortes de b r a c e l e t s de l a i n e tressée. D a n s l e S i n d l ' o r n e m e n t a t i o n caractéristique consiste ä t a i l l e r l e p o i l d u d r o m a d a i r e de m a n i e r e ä f o r m e r d i v e r s motifs décoratifs. C e t y p e de d e c o r a t i o n se c o m b i n e s o u v e n t a v e c l e précédant. A i n s i le d r o m a d a i r e porte u n c o l l i e r de p e r l e s de v e r r e o u de coquillages, t r e s s o u v e n t a u s s i u n e cordelette n o i r e en p o i l de chěvre (en g e n e r a l c o m m e t a l i s m a n ) , et e n méme t e m p s i l est r e c o u v e r t d ' u n s o m p t u e u x décor taillé dans l e poil. L e décor t a i l l e dans le p o i l á l'aide de c i s e a u x porte dans l a l a n g u e S i n d i l e n o m de «tchitar»-.. L a t a i l l e est faite p a r des t o n d e u r s s p e c i a l i s e s . L e «tchitar»- a p p a r a i t s u r t o u t s u r l e s cuisses et l e s omoplates, p a r f o i s s u r le c o l et méme s u r l a queue. S u r les c u i s s e s et l e s omoplates l ' e m p l a c e m e n t d u -"tchitar» doit étre spécialement preparé a v a n t l a t a i l l e c a t �DEKOROWANIE á ces e n d r o i t s l e p o i l long «tchitar» WIELBŁĄDÓW est enlevé l o r s W PAKISTANIE de l a tonte 325 de p r i n t e m p s . L e est varié, e n general ä caractére géométrique. L e s motifs grossiers, mais parfois aussi ils sont ďune haute valeur sont décor parfois esthétique comme c'est l e cas p a r e x e m p l e a B h i r i a dans le d i s t r i c t de N a W a b s h a h . D e méme j e m e suis trouvé en presence d'un décor géométrique tres dépouillé dans le nord d u S i n d — ä G h o t k i localité située ä l a frontiére de l a principauté de B a h a w a l p u r . Parfois nom de proprietě pius dans le p o i l aussi faites parce infiniment de l a bete des v e r s e t s d u C o r a n d u propriétaire. P a r l a le «tchitar» a u f e r rouge. M a i s haut, non seulement mais et sont i n s c r i t s et prénom que plus de renouveler les effets de l a r e p o u s s e en tant que fait que l a t e c h n i q u e décor est riche. L e seul nécessité L'embellissement parce le faible périodiquement plus du décor pour ne c o n c e r n e le d i s t r i c t la combattre que les dromadaires recherches dans adultes. l e s bétes jeunes ä l ' e x c l u s i o n d u «tchitar». le Sind je n'ai rencontre la decoration «tchitar» que d a n s l e c e n t r e et le n o r d . J e n ' a i p a s retrouvé ce t y p e dans raffiné dans des poils. p a r l e «tchitar» portent toutes sortes d ' o r n e m e n t s mes barbare, plus se t r o u v e D a n s l e S i n d , l e Béloutchistan et l a principauté de B a h a l w a p u r Durant marques i l se situé est m o i n s évolué, d u «tchitar» l'exécution ou bien les des de c u l t u r e employee esthétiquement point se r a p p r o c h e de T a t t a situé d a n s l e s u d d u p a y s . L e probléme du par decoration «tchitar» e x i g e encore tres c e r t a i n e m e n t des r e c h e r c h e s systématiques s u r l e t e r r a i n . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f41f2c0b9a84edc0ca43f83c0a55e386.pdf 7038050b8b7f68231b565841abbe6128 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4040 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1955 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3777 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1955 t. 9 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1955 t.9 z.1 ; s.1 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA SZTUKA LUDOWA NR 1 P A Ń S T W O W Y ROK IX I N S T Y T U T 1955 S Z T U K I �DWUMIESIĘCZNIK WYDAWANY PRZEZ PAŃSTWOWY INSTYTUT SZTUKI j ZESPÓŁ R E D A K C Y J N Y D r M i e c z y s ł a w Gładysz, M g r Stanisław H i ż (zastępca redaktora naczelnego), M g r A l e k s a n d e r J a c k o w s k i (redaktor naczelny). D r Ksawery Piwocki, D r Roman Reinfuss, M g r J a n S a d o w n i k , M g r M a r i a n Sobieski, M g r B a r b a r a Suchodolska (redaktor techniczny). M g r Aleksander Wojciechowski. Adiustacja: Jerzy Na Jeleń Redykałka 'naśladująca ! / ; Bokiewicz. okładce: z wystawy pamiątkarstwa w Zakopanem serek owczy. 1953 r. Fotografował: wykonana Stefan z gliny p a l o n e j , Deptuszewski. ii REDAKCJA i ADMINISTRACJA PAŃSTWOWY INSTYTUT WARSZAWA. DŁUGA 26 SZTUKI �1 I \ -1 *•J J SZTUKA I / ^ Ł A D LUDOWA T.iHCORAFN u . R O K POLSKI 1955 w . T R E Ś Ć A r t y k u ł y Str. Leopold Roman Węgrzynowicz Reinffus 2 Z d o b i e n i e serków o w c z y c h Z badań n a d sztuką l u d o w a w Strój z J a m n a p o d K o s z a l i n e m R e c e n z j e Franciszek K o t u l a Rss. i I N . . 52 . w y s t a w y . . . . 60 w Muzeum w Tarnowie 63 twórczości m a l a r e k w i e j s k i c h Powiśla Dąbrowskiego P A Ń S T W O W Y . W y s t a w a s z t u k i l u d o w e j w Łańcucie Wystawa •IZ Radomskiem S T Y T U T S Z T U K I �Rye. 2. Huculska forma na serki. Muz. Etnograficzne w Krakowie. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/46762ab84d39dfa4c9a368eb2ea5fb75.pdf 7d4c9997643560686c170311541033e7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1327 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1226 Title A name given to the resource Kulturowe przejawy więzi w społecznościach wiejskich / ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.1, s.223-244 Creator An entity primarily responsible for making the resource Biernacka, Maria Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X X I I : 1988, z. 1 PL ISSN 0071-1861 Część III MARIA B I E R N A C K A (IHKM PAN, Warszawa) K U L T U R O W E P R Z E J A W Y WIĘZI W SPOŁECZNOŚCIACH W I E J S K I C H , I. U PODŁOŻA T R A D Y C J I Problematyka więzi społecznej przewija się poprzez różne kierunki badań naukowych, przede wszystkim jednak badania te prowadzone są w ramach nauk socjologicznych. Ale nie tylko — rolę i znaczenie więzi społecznych w zbiorowościach ludzkich śledzą przedstawiciele takich dyscyplin wiedzy, jak pedagogika, psychologia, a także psychiatria, które w ogromnym postę­ pie cywilizacyjnym współczesnego świata widzą zagrożenie dla coraz bardziej osamotnionego człowieka. Zagrożenie *o wypływa ze stanu ciągłych napięć nerwowo-psychicznych, niepowstrzymanego pośpiechu, zalewu informacji, a także depersonalizacji stosunków społecznych. Wprawdzie zjawiska te wystę­ pują najostrzej w wielkich aglomeracjach miejskoprzemysłowych, niemniej zaznaczają się coraz namacalniej w wiejskich i małomiasteczkowych środo­ wiskach, a więc w tych zbiorowościach, które na przełomie X I X i X X w. stanowiły jeszcze stosunkowo zwarte organizmy — korzeniami swymi tkwiące w tradycji. Jeśli przyjmiemy za socjologiem Janem Szczepańskim, że więź społeczna stanowi „zorganizowany system stosunków, instytucji, środków kontroli spo­ łecznej skupiający jednostki, podgrupy i inne elementy składowe zbiorowości w całość zdolną do trwania i rozwoju", to wieś polska z przełomu X L X i X X w. taką właśnie spójną zbiorowość stanowiła. Bo „każda zbiorowość — jak pisze dalej wspomniany autor — jeżeli ma trwać, istnieć i rozwijać się. musi posiadać więź powodującą jej wewnętrzną spójność, zapewniającą za­ spokajanie potrzeb indywidualnych i zbiorowych, lojalność członków wobec' całości, przeciw­ stawianie się innym zbiorowościom lub współpracę z nimi, słowem, każda zbiorowość musi być wewnętrznie zorganizowana i uporządkowana" (Szczepański, 1970, s. 238). Badając współczesną rzeczywistość społeczno-gospodarczą i kulturową pol­ skiej wsi stwierdzamy, że dokonywujący się od czasu I I wojny światowej przyspieszony proces przemian posiada różny przebieg i w związku z tym obraz dzisiejszych wiejskich społeczności — mimo pozornej jednolitości — wy- �224 MARIA BIERNACKA kazuje znaczne zróżnicowanie. Wśród wielu czynników decydujących o od­ mienności i zróżnicowaniu przebiegu procesu rozwojowego polskiej wsi pod­ stawowe znaczenie posiada własna tradycja historyczna, warunkująca wy­ odrębnienie się określonych regionów, specyficznych pod względem kulturo­ wym zespołów wiejskich, a nawet charakterystycznych miejscowości. Proble­ mowi temu poświęcił wiele uwagi Kazimierz Dobrowolski, który w swym studium pt. Teoria podłoża historycznego ukazywał proces współzależności zachodzącej pomiędzy aktualnym stanem społeczno-gospodarczym i kulturo­ wym danego obszaru a jego przeszłością historyczną. Jak wykazują badania, współzależność tę obserwować m o ż n a także w wa­ runkach współczesnej gospodarki planowej, w której pewne pożądane pro­ cesy natury społeczno-gospodarczej i kulturowej są sterowane przez odpo­ wiednie instytucje i ośrodki władzy państwowej. Okazuje się bowiem, że m i m ó ujednoliconych programów działania, zarządzeń oraz środków przezna­ czonych na ich realizację, w praktyce uzyskuje się bardzo nierówne efekty. Osiągnięcia te są bowiem w znacznym stopniu uzależnione od napędowych sił społecznych danego środowiska i uwarunkowane jakże często przez jego bliższą czy bardziej odległą przeszłość historyczną. Podtrzymywanie tradycji i czerpanie z własnego dziedzictwa kulturowego może być procesem bezwiednym, niejako automatycznym i naturalnym — bywa jednak, że stanowi ono działalność świadomą i celową, prowadzoną przez odpowiednie instytucje, ośrodki naukowe, a nawet wybitne jednostki, Z historii rozwoju nauk humanistycznych wynika, że polska etnografia i fol­ klorystyka należą do tych dyscyplin wiedzy, w których problem rejestracji i oceny wartości składających się na tzw. „dziedzictwo kulturowe" narodu należały do zadań naczelnych. Szczegółowa analiza historii rozwoju polskiej myśli etnograficznej pozwala również stwierdzić, że j u ż u samego zarania zainteresowań kulturą ludową, a następnie pełnego rozwoju etnografii tkwiła myśl obrony tych wszystkich wartości, które „odkrywano" w kulturze ma­ terialnej, społecznej i duchowej warstwy chłopskiej. N a znaczenie wartości tkwiących w kulturze ludowej zwracano szczególną uwagę w okresie niewoli politycznej naszego kraju. W warstwie chłopskiej i jego kulturze widziano bogate źródło odrodzenia narodowego i państwo­ wego. Nie mniejszą wagę przywiązywano do tych problemów po odzyskaniu w 1918 r. niepodległości Polski. Świadczą o tym liczne wypowiedzi badaczy polskiej kultury ludowej tej miary, co Jan Stanisław Bystroń, Kazimierz Mo­ szyński, Stanisław Poniatowski oraz Stefan Czarnowski. Ale właśnie wówczas ocen i określenia stosunku do wartości tkwiących w tradycyjnej kulturze lu­ dowej oczekiwano także ze strony przedstawicieli warstwy chłopskiej, a więc rzeczywistych twórców i nosicieli tejże kultury. Stefan Czarnowski analizując w szerokiej perspektywie historyczno-socjo­ logicznej i przestrzennej charakterystyczny dla końca X I X oraz pierwszej p o ł o w y X X w. proces tworzenia się chłopskiego ruchu społecznego, zwracał uwagę na ogromne trudności, na jakie natrafiają organizatorzy i działacze �K U L T U R O W E PRZEJAWY WIĘZI W SPOŁECZNOŚCIACH W I E J S K I C H 225 tego ruchu pochodzenia chłopskiego. Miał świadomość, że reformy społeczno-gospodarcze, których rzecznikami byli działacze ruchu chłopskiego, naruszą ó w ustabilizowany styl życia wiejskich społeczności lokalnych. Przypominał, że już w ciągu pierwszych kilkudziesięciu lat po uwłaszczeniu „chłop polski z dość lekkim sercem zrzucał z siebie cały ten balast przeszłości, skojarzony w jego wyobrażeniu z poniżaniem stanu włościańskiego w porównaniu z mieszczańskim i szlacheckim, a nawet z wolnym robotnikiem fabrycznym". Zdaniem Czarnowskiego zagrożona została wówczas cała kultura ludowa, w skład której wchodziły nie tylko „stroje i malowanki", ale bogaty folklor, obyczajowość, sposoby wykonywania pracy, tradycyjne poglądy i tradycyjne wierzenia. i Stan ten uległ zmianie zwłaszcza po odzyskaniu niepodległości. Dojrze­ wające wówczas pod względem świadomości narodowej i społecznej młode pokolenie c h ł o p ó w zaczęło zwracać się w sposób świadomy ku swojej prze­ szłości i wydobywać z niej wszystko to, co stanowi wartość, co winno być wykorzystane w nowych warunkach i co jednocześnie mogłoby przyczynić się do wzmocnienia chłopskiej odrębności. Czarnowski zwracał uwagę, że „praca ta olbrzymia — kto wie, czy nie ponad siły jednego pokolenia. Praca sortowania, wartościowania, przetwarzania. C o więcej praca w postępie swoim rozwijająca się pod znakiem sprzeczności zasadniczych". Chodziło tu oczywiście o sprzeczność wynikającą z faktu, że działacze ruchu chłopskiego zmuszeni byli zwracać się ku tej przeszłości, która pod wieloma względami była „w znacznej mierze przeszkodą na drodze przeobrażenia wsi polskiej z za­ bytku historycznego w organizm nowoczesny, zdolny żyć i prosperować w no­ woczesnych warunkach gospodarczych". Życie jednak wykazało — jak stwier­ dza Czarnowski — że działacze ci stali się „pionierami przyszłości", należeli do tych, którzy usiłowali wprowadzać „nowoczesne zasady gospodarki, no­ woczesne pojęcia, nowoczesną organizację życia produkcyjnego i politycznego" (Czarnowski, 1956, t. 2, s. 185). M o ż n a by przytoczyć wiele przykładów ilustrujących proces dojrzewania warstwy chłopskiej do zadań obywatelskich w skali własnych wsi, w społecz­ nościach typu ponadlokalnego, a także w skali całego kraju. M o ż n a by również powiedzieć, że pionierzy ruchu odrodzenia wsi, „uwikłani" w ochro­ nę swych tradycji i równocześnie propagujący na wsi postęp starali się swą działalność nasycać najlepszymi,, w ich mniemaniu — rodzimymi treściami kulturowymi i tym sposobem podnosić znaczenie kultury warstwy chłopskiej do rzędu wartości ogólnonarodowych. Zmiany, jakie się bowiem dokonywały na wsi polskiej w okresie międzywojennym, dotyczyły w największym stopniu tych sfer życia chłopskiego, które należy określić jako dążenie do pełnego uczestnictwa c h ł o p ó w w życiu społeczno-obywatelskim. A uczestnictwo to wią­ zało się jak najściślej z procesem kształtowania się wśród warstwy chłopskiej postaw narodowych i społecznych. Proces ten był z reguły niezależny od sytuacji materialnej ówczesnej wsi, wymagającej przecież, jak wiadomo za­ sadniczych reform. Uwidoczniło się to szczególnie podczas I I wojny świato- 15 - Etnografia Polska, t. X X X I I , z. 1 �226 MARIA B I E R N A C K A wej, w czasie której wieś polska brała odpowiedzialność za walkę o pełne odzyskanie wolności i niepodległości. W zmienionych gruntownie po I I wojnie światowej warunkach ustrojo­ wych i gospodarczo-społecznych wzmogło się znacznie zainteresowanie pań­ stwa i społeczeństwa sprawami pielęgnowania i rozwoju jak najszerzej po­ jętej kultury wiejskiej. Wypływa to z podstawowych założeń ustrojowych i wyraża się z jednej strony odpowiednim sterowaniem polityką kulturalną, z drugiej zaś roztaczaniem opieki nad inwentaryzacją i zabezpieczaniem za­ bytków kultury ludowej, a także na zapewnianiu odpowiednich warunków do prowadzenia badań naukowych w tej dziedzinie. We wszystkich tych badaniach wiele miejsca poświęca się tradycji i jej roli w kształtowaniu współ­ czesnej kultury wsi. Tradycyjne społeczności wiejskie z przełomu X I X i X X w. stanowią bowiem z reguły punkt wyjścia do analizy współczesności. W dzie­ jach kultury rejestrujemy bowiem — jak to pisała Kazimiera ZawistowiczAdamska — „różnorodne nawarstwianie, sięgające daleko w przeszłość, lecz równolegle m o ż e m y obserwować « n a g o r ą c o » , jak niektóre z nich dostoso­ wują się do dzisiejszej rzeczywistości, jak istotnej zmianie ulega ich funkcja, akceptowana częstokroć w szerokich kręgach naszego społeczeństwa" (Zawistowicz, 1976, s." 168). II. OBSZAR BADAŃ T E R E N O W Y C H Badania terenowe na temat więzi społecznych wsi prowadzone w ramach prac Zakładu Etnografii I H K M P A N w latach 1980-1986- skoncentrowane były głównie na obszarze środkowego i północno-wschodniego Mazowsza oraz Podlasia, a porównawczo także w niektórych miejscowościach połud­ niowej Polski. Największe skupienia badanych miejscowości na Mazowszu to wsie położone na północ od Warszawy w okolicach Puszczy Kampinoskiej oraz na obrzeżu stolicy od strony południowo-zachodniej, a ponadto wy­ brane osady w Płockiem, Ciechanowskiem, Ostrołęckiem i Łomżyńskiem. Podlasie jest reprezentowane przez wsie woj. siedleckiego, bialsko-podlaskiego i nieco w mniejszym stopniu pflzez wsie woj. białostockiego. Część materiałów pochodzi także z zi«mi mazurskiej i suwalskiej. Poza tym podczas prac korzystano z materiałów terenowych zgromadzonych w Zakładzie Etnografii I H K M P A N przy opracowywaniu innych zagadnień, jak rola oświaty w roz­ woju kulturowym polskiej wsi oraz przekazywanie tradycji kulturowych w ro­ dzinie i społeczności lokalnej. Te dodatkowe materiały pozwalają spojrzeć na problem funkcjonowania więzi w społecznościach wiejskich bardziej cało­ ściowo. Podstawę do badań terenowych na temat więzi społecznych stanowił kwe­ stionariusz obejmujący następujące grupy zagadnień: ogólna charakterystyka badanej miejscowości, rodzaje więzi społecznych i ich przejawy kulturowe �KULTUROWE PRZEJAWY WIĘZI W SPOŁECZNOŚCIACH WIEJSKICH 227 w przeszłości, współczesna rodzina a krąg krewniaczy, współczesna rodzina a krąg sąsiedzki, współczesna rodzina a społeczność ogólnowioskowa. Po­ przez sformułowane w kwestionariuszu pytania badawcze starano się uzyskać obraz przemian społecznych więzi w trzech warstwach chronologicznych: przełomu X I X i pierwszych lat X X w., okresu pomiędzy I i ÍI wojną świa­ tową oraz lat powojennych. Zakłada się ponadto, że obraz ten winien po­ siadać cechy dynamiczności i spójności wyrażanej w całościowym ujmowaniu badanych zjawisk. A więc nie tylko trendy rozwojowe, ale także czynniki sprzyjające lub opóźniające określone zmiany. W doborze terenu badań kierowano się myślą uchwycenia procesu prze­ mian więzi społecznej w możliwie zróżnicowanych środowiskach gospodar­ czych i społeczno-kulturowych. Tak więc najbliższe okolice Warszawy repre­ zentują dwa różne środowiska. W południowo-zachodniej części rozwija się i dominuje gospodarstwo specjalistyczne nastawione na zaopatrzenie wielkie­ go miasta, a ponadto przeważają zajęcia pozarolnicze w stolicy oraz przy­ ległych miasteczkach i zakładach przemysłowych. W tych miejscowościach obserwuje się znaczny postęp w zakresie modernizacji gospodarstwa rolnego, zwłaszcza specjalistycznego, a także zdecydowanie wyższy standard bytowy ich mieszkańców. Inaczej jest we wsiach położonych w okolicach Puszczy Kampinoskiej. Wsie te o lichej piaszczystej ziemi należały do wyjątkowo ubogich i zapóźnionych w rozwoju gospodarczym. Ponadto w ostatnich la­ tach „zawisła" nad mieszkańcami tych terenów „groźba" włączenia ich wsi do Kampinoskiego Parku Narodowego. W stosunku do niektórych miejsco­ wości plan ten już zrealizowano, inne oczekują na rozstrzygnięcie swojego losu. Jest rzeczą zrozumiałą, że przejściowość tej sytuacji nie może sprzyjać stabilizacji oraz modernizacji gospodarstwa rolnego. Miejscowa ludność, w tym zwłaszcza młodzież, szuka zajęć pozarolniczych i nie wykazuje za­ interesowania dla pracy związanej z ziemią. Należy jednakże stwierdzić, ze obydwu zespołów badanych wsi podwar­ szawskich nie można zaliczyć do typowo rolniczych i dlatego też mogą one stanowić jedynie punkt odniesienia do badań prowadzonych na obszarach czysto rolniczych. D o tego typu obszaru zaliczono wsie północno-wschod­ niego Mazowsza i Podlasia, gdzie dominują gospodarstwa rolne stanowiące dla ludności wiejskiej podstawowe źródło utrzymania. Kulturę tych wsi ce­ chowała jeszcze do niedawna znaczna zachowawczość, dzięki czemu istnieje obecnie możliwość bezpośredniej obserwacji tej kultury w jej warstwie tra­ dycyjnej, a także rejestracji wybranych faktów i zjawisk na podstawie relacji ludzi starszych, uzyskanych podczas etnograficznych badań terenowych. Jest to ponadto teren, który w przeszłości charakteryzował się dużym zróżnicowa­ niem społeczno-kulturowym, wyznaniowym oraz etnicznym. Wprawdzie róż­ nice te uległy i obecnie nadal ulegają stałemu zacieraniu, niemniej w wielu jeszcze dziedzinach współczesnego życia dają o sobie znać. Źródła i materiały terenowe pochodzące z innych obszarów Polski, w tym �228 MARIA B I E R N A C K A zwłaszcza z południowej, dostarczają wiedzy o kulturze tamtejszej ludności charakteryzującej się dynamicznością, gospodarnością, ruchliwością i zarazem tradycjami dużego uspołecznienia*. III. WSPÓŁDZIAŁANIE J A K O PRZEJAW WIĘZI SPOŁECZNEJ Współdziałanie należy do podstawowych przejawów życia kulturowego społeczeństw ludzkich i spełnia doniosłą rolę w kształtowaniu się kultur ca­ łego świata. Znane szeroko w kulturze wsi polskiej elementy współdziałania w wielu swych formach przetrwały do czasów współczesnych. Do takich form zaliczyć także należy tradycyjną pomoc wzajemną, zwaną inaczej p o m o c ą sąsiedzką. Kazimiera Zawistowicz-Adamska organizując po I I wojnie w K a ­ tedrze Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego badania nad problematyką trady­ cyjnego współdziałania — poprzez pomoc sąsiedzką rozumiała „ p o m o c oka­ zywaną sobie wzajem przez c z ł o n k ó w tej samej gromady wiejskiej, więc nie tylko przez bliskich sąsiadów, lecz przez sąsiadów w szerszym znaczeniu tego słowa — współmieszkańców wsi". Wyróżniała przy tym dwa podstawowe rodzaje pomocy: 1) pomoc i współpracę ludzi w warunkach zwykłych, mieszczących się w ramach, przeciętnie unormowanego życia wiejskiego, 2) pomoc okazywaną jednostkom w szczególnych sytuacjach życiowych lub zespołową czynność wykonywaną dla wspólnego dobra gromady, wykracza­ jącą poza utarty bieg zdarzeń. Zgodnie z tą zasadą pierwszy rodzaj po­ mocy sąsiedzkiej obejmuje prace polne i inwestycyjne, a ponadto wzajemne składanie sobie darów podczas świąt i ważniejszych uroczystości rodzinnych, jak np. wesela, chrzciny. Drugi rodzaj, to pomoc świadczona sobie wzajem w przypadkach nieszczęśliwych wydarzeń losowych oraz współdziałanie gro­ madzkie na rzecz całej zbiorowości wiejskiej. Podstawową zasadą pomocy sąsiedzkiej jest wzajemność świadczeń. O d ­ nosi się to przede wszystkim do pomocy okazywanej sobie wzajem w robo­ tach polnych. Przy pracach o charakterze dorywczym, jednorazowym, zasady tej nie przestrzega się j u ż tak ściśle, a korzystający z usług odwzajemnia się tylko poczęstunkiem, czasem połączonym z zabawą. Inaczej okazywano pomoc osobom czy rodzinom, które spotkało jakieś nieszczęście, jak np. pożar, p o w ó d ź , choroba, strata w dobytku lub inne jeszcze wydarzenia. Udzielanie w takim przypadku pomocy jest zawsze wyrazem zwykłej soli­ darności ludzkiej. Wprawdzie solidarność ta zawiera w sobie elementy pew­ nej asekuracji na wypadek własnego nieszczęścia, niemniej gotowość i bez­ interesowność jest istotą tego działania. Kręgi współuczestników tradycyjnej * Ogółem przeprowadzono badania w 37 wsiach, położonych w granicach 13 województw, uzyskując razem 104 wywiady, 'które znajdują się w archiwum Zakładu Etnografii I H K M PAN w Warszawie. Wszystkie informacje terenowe, wykorzystane w niniejszym tekście, po­ dawane są bez każdorazowego odwoływania się do źródła. Artykuł ten stanowi wstępne podsumowanie badań. �V KULTUROWE PRZEJAWY WIĘZI W SPOŁECZNOŚCIACH WIEJSKICH 229 pomocy sąsiedzkiej bywały różne, zazwyczaj wyznaczała je społeczna więź pokrewieństwa, sąsiedztwa, a także więź ogólnowioskowa. Zwykle powszech­ ny charakter miała pomoc sąsiedzka w tych wsiach, które cechował znaczny stopień samowystarczalności gospodarczej. Utrwaleniu tradycyjnych form po­ mocy sąsiedzkiej sprzyjała ponadto znaczna izolacja mieszkańców wsi od wpływów zewnętrznych, liczne powiązania i pokrewieństwa wewnątrzwioskowe, a także siła moralna opinii społecznej. We współdziałaniu gromadzkim na rzecz wspólnego dobra zasada indy­ widualnej wzajemności świadczeń nie obowiązuje, wszyscy bowiem pracują dla dobra całej określonej społeczności. Udział w tego typu działalności wy­ maga więc od inicjatorów i w y k o n a w c ó w nie tylko solidarności, ale także świadomości celów i nadrzędnych wartości owych społecznych poczynań. Są to z reguły wartości dotyczące szerszych zespołów ludzkich, a więc całej społeczności wiejskiej, regionu, własnej warstwy społecznej, czy nawet wspól­ noty ogólnonarodowej. Postawową cechą tego współdziałania jest inicjatywa, połączona z dobrowolnością wykonania podjętych zamierzeń. Współdziała­ nie to nie obejmuje zatem tych form działalności zbiorowej, które bywały narzucane wsi odgórnie w postaci szarwarków lub innych powinności. W peł­ ni natomiast uwzględnia wszystkie formy działań zespołowych, które zostały podjęte za zgodą danej społeczności. D o tego typu współpracy na rzecz ogółu należy zarówno budowa dróg, mostów, szkół, d o m ó w ludowych, boisk sportowych oraz innych jeszcze urządzeń społecznych, jak również troska o ich właściwe zabezpieczenie i racjonalne wykorzystywanie. Jak wykazują badania, współdziałanie nie jest zjawiskiem stałym i nie­ zmiennym. W trakcie rozwoju historycznego wsi zmieniały się zarówno for­ my, jak również zasady i kręgi współdziałania. Różne też były jego cele. Z tych też względów pomoc sąsiedzką należy analizować w ścisłym powią­ zaniu z tłem historycznym, strukturą gospodarczą i z a w o d o w ą oraz czynni­ kami natury społeczno-kulturowej. IV. WIĘŹ R O D Z I N N A I J E J P R Z E M I A N Y „Rodzina — jak pisze J. Szczepański — jest grupą osób połączonych stosunkiem małżeń­ skim i rodzicielskim, które to stosunki decydują o powstaniu i istnieniu rodziny. W rodzinie rodzą się nowi członkowie, którym rodzina przekazuje drogą dziedziczenia biologicznego ce­ chy swego gatunku. Obok podstawowego zadania utrzymania ciągłości biologicznej społeczeń­ stwa rodzina spełnia jeszcze drugie zadanie polegające na przekazywaniu dzieciom dziedzictwa kulturowego szerszych grup takich jak klasy społeczne i naród" (Elementarne..., 1975). Rodzina jako grupa społeczna dysponuje systemem określonych norm społeczno-obyczajowych, wzorów kulturowych, nawyków intelektualnych, za­ chowań symbolicznych, wytworów materialnych, które wywierają zasadniczy wpływ na proces wychowania jednostki, a także na kształtowanie się jej postaw w stosunku do całego systemu wartości przez tę rodzinę reprezento­ wanych. Nie są to jedyne czynniki wpływające na stopień natężenia powią- �230 MARIA B I E R N A C K A zań wewnątrzrodzinnych. Znaczny wpływ na kształtowanie się wewnętrznego życia rodziny wywierają także czynniki zewnętrzne, wyrażające się w całym splocie uwarunkowań społecznych, kulturowych i gospodarczych, w obrębie których określona rodzina funkcjonuje. W rodzinie jako podstawowej komórce życia społecznego funkcjonuje cały splot sił wiążących ze sobą wszystkich jej członków. Siły te określone jako więź rodzinna oparte są na podstawach emocjonalnych wynikających ze związku małżeńskiego oraz świadomości związków genetycznych i genealogicznych. Więź rodzinną cechuje duże zróżnicowanie. Intensywność jej zależna jest od stopnia natężenia i rozłożenia wewnątrz rodziny tych wszystkich czynni­ ków, które się składają na jej powstanie. Jest orla zjawiskiem dynamicznym, ulegającym stałym przeobrażeniom, odmienna w różnych fazach i okolicz­ nościach życia rodziny. Są więc rodziny charakteryzujące się dużym stopniem wewnętrznej zwartości i sile oddziaływania na zewnątrz, a są także inne prawie całkowicie tych cech pozbawione. Leon Dyczewski zmierzający w swych rozważaniach do generalizacji i systematyzacji różnorodnych stosunków panujących w rodzinach sprowadza je do trzech zasadniczych zespołów, które z kolei rzutują na główne rodzaje więzi rodzinnej. Pierwszy zespół dotyczy kształtowania się tych stosunków pomiędzy po­ koleniami w ramach poszczególnych pokoleń, które powstają w związku z pełnieniem określonych ról w rodzinie. Ich główną treścią jest wychowa­ nie dzieci, autorytet rodziców, udzielanie sobie wzajemnie pomocy. Więź ro­ dzinną powstałą w wyniku tych podstawowych działań skierowanych na pro­ wadzenie i rozwój gospodarstwa i równocześnie związaną ze strukturą ro­ dziny i współdziałaniem jej członków określa się jako więź strukturalnoprzedmiotową. Drugi zespół stosunków rodzinnych dotyczy sfery intelektualnej i emocjo­ nalnej. Treścią tych stosunków są myśli, uczucia, pragnienia, aspiracje i wza­ jemne postawy, jakie zajmują wobec siebie poszczególni członkowie rodziny. Ponieważ cechą charakterystyczną tego zespołu stosunków jest koncentro­ wanie się na konkretnej osobie — więź tę określa się jako więź osobową. Trzeci zespół stosunków wewnątrzrodzinnych dotyczy postaw zgodności lub niezgodności wobec tych samych wartości, norm, wzorów, zachowań, zdarzeń itp. Te czynniki tworzą więź kulturową. Każda z tych trzech rodzajów więzi rodzinnej (strukturalno-przedmiotowa, osobowa i kulturowa) wpływa na stopień zwartości c z ł o n k ó w rodziny, a wszystkie razem tworzą zjawisko tzw. spójności więzi rodzinnej. Stopień tej spójności zależy zaś od indywidualności poszczególnych rodzajów więzi i ich wzajemnych układów (Dyczewski, 1975, s. 310-313). Ukazanie zmian, jakie się dokonały na odcinku więzi międzypokolenio­ wej na przestrzeni ostatnich kilkudziesięciu lat, wymaga nawiązania do sy­ tuacji wiejskiej, w której funkcjonowała jeszcze tradycyjna rodzina chłopska. Studia przeprowadzane na ten temat przez wybitnych badaczy: Kazimierza �KULTUROWE PRZEJAWY WIĘZI W SPOŁECZNOŚCIACH WIEJSKICH 231 Dobrowolskiego oraz Kazimierę Zawistowicz-Adamską, potwierdzają, że w tra­ dycyjnej kulturze wsi polskiej z przełomu X I X i X X w., a także później funkcjonowały różne formy życia rodzinnego i krewniaczego. Były to trady­ cyjne rodziny wielopokoleniowe, rodziny małe, a także zredukowane formy wielkorodzinne o bardzo małym zasięgu terenowym, a ponadto rody drobnoszlacheckie na Mazowszu i Podlasiu czy też rody góralskie na Podhalu. Tradycyjna rodzina chłopska — jak pisał Kazimierz Dobrowolski — była podstawową instytucją zabezpieczającą ciągłość biologiczną ludności przez utrzymanie i zaopatrzenie potomstwa. Funkcje prokreatywne oraz najściślej z nią związane czynności produkcyjne w gospodarstwie rolnym stały się wyznacznikiem, któremu podporządkowane zostały wszystkie inne funkcje ro­ dziny. Problem przeobrażeń takiej właśnie tradycyjnej, wielopokoleniowej ro­ dziny chłopskiej przewija się przez wiele opracowań monograficznych okresu powojennego, gdzie ukazywano główne trendy ich współczesnego rozwoju. Obok wspomnianych już prac Dobrowolskiego i Zawistowicz-Adamskiej są to przede wszystkim opracowania Danuty Markowskiej, Zbigniewa Jasiewicza, Jana Turowskiego, Bogusława Gałęskiego, Zbigniewa Tyszki — oparte w więk­ szości na bogatym materiale terenowym i wykorzystujące doświadczenia ba­ dawcze dyscyplin pokrewnych, a ponadto zmierzające do szerszych uogólnień teoretycznych. Analiza wskaźników określających stan i natężenie więzi rodzinnej doko­ nane przez L . Dyczewskiego wykazuje, że na przestrzeni ostatnich kilku­ dziesięciu lat rozwijały się dwie zasadnicze tendencje ,w życiu rodzinnym. Jedna prowadziła do indywidualizacji pokoleń w zakresie mieszkania, spraw materialnych w wyborze drogi życiowej (typu wykształcenia, zawodu, ideo­ logii, religii), w wyborze współmałżonka, sposobie spędzania wolnego czasu, robienia zakupów itp. Druga tendencja zmierzała ku bardziej ścisłym związ­ kom osobowym, większej bezpośredniości w kontaktach oraz rozbudowie form wzajemnej pomocy (Dyczewski, 1975, s. 335). Badacze dzisiejszej rodziny, zarówno wiejskiej, jak i miejskiej, zgodnie stwierdzają, że nie stanowi ona j u ż tak zwartego systemu kulturowego, jak to miało miejsce w okresie międzywojennym i wcześniejszym. Ponieważ ^współżycie we współczesnej rodzinie opiera się przede wszystkim na czynni­ kach subiektywnych (wzajemnych uczuciach, poczuciu odpowiedzialności za innych c z ł o n k ó w rodziny, świadomości wspólnych celów) wykazuje ona czę­ sto mniejszą trwałość aniżeli dawniej, kiedy współżycie opierało się głównie na czynnikach obiektywnych. W tym kryją się zarówno słabość dzisiejszej rodziny, jak i siła, która wypływa z konieczności doskonalenia własnej oso­ bowości, by sprostać harmonijnemu współżyciu w szerszym zespole ro­ dzinnym. W badaniach terenowych na temat kształtowania się więzi we współ­ czesnych społeczeństwach wiejskich szukano również odpowiedzi na pytania dotyczące trwałości podstawowych elementów tradycyjnej więzi rodzinnej, jej obecnego kształtu, a także przejawów kulturowych powiązań rodzinno-krew- �232 MARIA BIERNACKA niaczych. W wyniku badań uzyskano obszerny materiał źródłowy pozwala­ jący podjąć próbę zrekonstruowania głównych kierunków dokonywających się w tym zakresie przemian. W świetle relacji terenowych, pochodzących głównie od mieszkańców wsi w wieku średnim i starszym, tradycyjną ro­ dzinę wiejską cechowała z reguły mocna, wewnętrzna spójność rodzinno-krewniacza, a równocześnie wielka „otwartość" na powiązania sąsiedzkie i ogólnowioskowe. Stopień tej spójności, jak również „otwartości", kształ­ tował się różnie i był uwarunkowany wieloma czynnikami natury gospo­ darczej, społeczno-kulturowej, obyczajowej, etycznej, a niekiedy także trady­ cjami regionalnymi. Tak np. badania przeprowadzane na obrzeżach dzisiej­ szej wielkiej Warszawy (regionu Puszczy Kampinoskiej oraz południowo-zachodnich terenów podmiejskich) nie potwierdzają istnienia takiej spójności rodzinno-krewniaczej, jak to miało miejsce na Kurpiach, Podlasiu czy na Podkarpaciu. M o ż n a przypuszczać, że przyczyna tego stanu rzeczy tkwi w bliskości Warszawy, a więc dużej aglomeracji miejskiej wpływającej na znaczną mobilność pozostających w jej zasięgu społeczności wiejskich. Nie bez znaczenia mogą tu być również tradycje środkowego Mazowsza. Jak wykazują badania A . Woźniaka dotyczące kultury mazowieckiej wsi pań­ szczyźnianej w końcu X V I I I i połowie X I X w. — osady wiejskie na ogół nie wykazywały cech długotrwałej ciągłości, a rodziny chłopskie jakże często ulegały z konieczności terytorialnym przemieszczeniom, rozbiciu i rozpro­ szeniu (Woźniak, 1987). Niemniej jednak przy odwoływaniu się do przeszłości sięgającej początków obecnego stulecia i okresów późniejszych zachowanych w pamięci ludzkiej z autopsji bądź z opowiadań ludzi starszych, wszyscy informatorzy na ogół stwierdzają, że więzi rodzinne i krewniacze były wów­ czas znacznie silniejsze aniżeli obecnie. Nawiązując do stwierdzenia, że stopień spójności rodziny był w badanych wsiach zależny od wielu czynników i wykazywał także regionalne zróżnico­ wanie, należy podkreślić, że zjawisko większego natężenia więzi rodzinnej w przeszłości i trwaniu do dziś jej podstawowych elementów, występuje znacznie wyraźniej na obszarze północno-wschodniego Mazowsza i Podlasia. Dotyczy to zwłaszcza wsi pochodzenia drobnoszlacheckiego, a także wsi chłopskich o charakterze długotrwałej zasiedziałości. Potwierdzają to bada­ nia w Ostrołęckiem, Łomżyńskiem, Siedleckiem oraz Bialsko-Podlaskiem. Wszystkie relacje z tego obszaru m ó w i ą o trwałości jeszcze do dziś tych elementów systemu rodzinnego, które w przeszłości stanowiły jego siłę wią­ żącą. Jest to poza tym obszar, który dopiero po I I wojnie światowej włą­ czony został w obręb rozwijających się ośrodków przemysłowych — jednakże nie na taką skalę, by zmienić przeważający, rolniczy charakter tych ziem. Wysoki stopień spójności rodziny występował również w badanych wsiach południowej Polski, gdzie do czasów międzywojennych utrzymywały się tra­ dycje r o d ó w kmiecych, wyróżniających się swoim pochodzeniem, większą za­ możnością oraz solidarnością. Powiązanie rodziny z własnym gospodarstwem rolnym oraz zależność losu �KULTUROWE PRZEJAWY WIĘZI W SPOŁECZNOŚCIACH WIEJSKICH 233 wszystkich c z ł o n k ó w rodziny od właściwego funkcjonowania tego gospodar­ stwa rzutowały na strukturę i funkcje rodzin oraz łączące ich więzi. Wyra­ żało się to przede wszystkim: w poszanowaniu rodziców, dziadków, a także stryjków, wujków i ciotek, w podporządkowywaniu się decyzjom głowy ro­ dziny zgodnie z wymogami wspólnie prowadzonego gospodarstwa, w prestiżu głowy rodziny, w pełnionych przez poszczególnych c z ł o n k ó w rolach gospo­ darczych i społecznych. Z uwagi na słabą sieć szkół podstawowych w tere­ nie, dawniej rodzinie wiejskiej przypadała główna rola w wychowywaniu mło­ dego pokolenia i przysposabianiu go do życia oraz zawodu rolniczego lub rzemieślniczego. Wychowanie to odbywało 'się z reguły poprzez przykład, a więc uczestnictwo w różnych zajęciach, jak np. opieka nad młodszym rodzeństwem, sprzątanie, wypasanie gęsi i bydła, pomoc w pracach ogrodo­ wych i następnie polnych. Zespół rodzinny scalały uroczyście obchodzone święta, w tym przede wszystkim święto B o ż e g o Narodzenia i Wielkanocy, które zawsze miały charakter uroczystości rodzinnych. Ponadto uroczystości, które były ważnymi wydarzeniami rodzinnymi, jak np. wesela czy chrzciny. Święta o charakterze religijnym, obchodzone również uroczyście przez Kościół, posiadały siłę oddziaływania wychowawczego na młode pokolenie, które wzrastało w atmosferze życia rodzinnego i wspólnej pracy. Więzi łączące zespół rodzinny miały charakter zarówno emocjonalny, jak instrumentalny — wypływający z faktu prowadzenia wspólnego gospodarstwa rolnego zapewnia­ jącego całej rodzinie podstawy egzystencji. Zmiany, jakie w zakresie stosunków rodzinnych dokonywały się w bada­ nych wsiach, w ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat mają swoje główne źródło w szerokim odpływie młodych ludzi do miast i ośrodków przemysłowych, a także w znacznych możliwościach zarobków pozarolniczych, dostępnych w miejscu zamieszkania. W związku z tyni obserwuje się zjawisko słabnię­ cia więzi rodzinnych i znacznie ostrzej zarysowującego się rozpadu więzi krewniaczych. Owo rozluźnienie więzi z krewnymi tłumaczą informatorzy tym, że teraz „każdy pilnuje swoich interesów, wszyscy chcą mieć jak najwięcej i nie mają czasu na spotkania, pogawędki. Teraz każdy stał się samowy­ starczalny pod względem prac w polu. Dzieci postępują według swojego zdania, nie patrzą na zdanie rodziców. Dalsza rodzina nigdy nie miała wpły­ wu na decyzje rodzinne, domowe" (w. Górki). Jeśli krewniacy mieszkają w tej samej miejscowości co rodzina, to częstotliwość ich wzajemnych kon­ taktów wpływa na ogół na podtrzymanie więzi pokrewieństwa — są to jednak obecnie coraz rzadsze przypadki. We wsiach podwarszawskich informatorzy zgodnie oceniają, że jedynie więź rodzinna, obejmująca swym zasięgiem po­ kolenia rodziców, dzieci i dziadków, utrzymuje się w sposób trwały lub nieco luźniejszy. Jak już zaznaczono, są to jednak obszary, na których zajęcia pozarolnicze stanowią dla ludności podstawowe źródło dochodów. Tam też praca zawodowa w zakładach przemysłowych sprzyja tworzeniu się więzi ko­ leżeńskich i przyjacielskich, zastępujących dawne powiązania krewniacze. Nieco inaczej jest pod tym względem na północno-wschodnim Mazowszu �234 MARIA BIERNACKA i Podlasiu, gdzie przywiązanie do tradycji rodzinno-krewniaczych utrzymuje się nadal, c h o ć w stopniu zmniejszonym. Przykładem tego może być zwy­ czaj wielkich spotkań odpustowych, na które zjeżdżają do swych rodzin najbliżsi, a także dalsi krewni. Odpusty są okazją do podtrzymywania więzi rodzinnych i krewniaczych głównie poprzez odwiedzanie się i wspólne goszcze­ nie. Podobny charakter rodzinno-krewniaczy mają spotkania rocznicowe po­ święcone pamięci zmarłych. W uroczystościach tych, organizowanych w więk­ szym stopniu w rodzinach pochodzenia drobnoszlacheckiego, uczestniczą obok najbliższej rodziny dalsi krewni. Jak z tego wynika, współczesna rodzina wiejska stanowi nadal najważniej­ szą i najbardziej spójną komórkę życia społecznego. Pomija się tu oczywiście rodzinne sytuacje konfliktowe o podłożu prestiżowym, światopoglądowym, gospodarczym czy charakterologicznym, wpływającym na rozkład rodziny, a niekiedy nawet na pełne jej rozbicie. N a ogół jednak rodziny wiejskie wykazują wiele troski o los swoich dzieci, ich wykształcenie, przygotowanie do zawodu, a także wyposażenie. W trosce tej uczestniczą także dziadko­ wie, pomagając swym dzieciom i wnukom nie tylko pracą i radą, ale rów­ nież materialnie. D o p ó k i więc trzypokoleniowa rodzina przebywa w jednym domu i prowadzi wspólne gospodarstwo, łączą ją silnie więzy rodzinne i uczu­ cia przyjaźni, mimo że ,'na ogół dziadkowie, a często także rodzice, nie akceptują zachowań i postaw dorastającej młodzieży. Zastrzeżenia te dotyczą przeważnie sfery podstawowych wartości uznawanych przez pokolenia starsze, a nie przestrzeganych przez młodzież wychowaną w innych warunkach. Kon­ flikty dotyczą zwykle stosunku młodych do ziemi i pracy w gospodarstwie — jako wartości nadrzędnych, do s p o s o b ó w spędzania wolnego czasu, do współ­ czesnej obyczajowości wzorowanej na kulturze miejskiej. Łatwość, z jaką mło­ dzież opuszcza gospodarstwo rodziców dla przeniesienia się do miasta lub przechodzi na miejscu do zajęć pozarolniczych, jest dla pokolenia starszego niezrozumiała i na ogół nie do wybaczenia — zwłaszcza, jeśli w gospodar­ stwie brak następców. A tymczasem dawniejsza, nie kończąca się praca fizycz­ na w gospodarstwie rolnym, bez większego odpoczynku czy też możliwości słuchania i oglądania audycji radiowo-telewizyjnych, jest przez młodych od­ rzucana. Nic więc dziwnego, że współczesna rodzina przeżywa swoisty kryzys, a więź międzypokoleniowa ulega niekiedy znacznemu rozluźnieniu. Główna przyczyna tego stanu leży w sferze niemożności porozumienia się pokoleń o tak różnych postawach życiowych. A jednak z badań wynika, że u większości rodzin kontakty z najbliż­ szą rodziną są na ogół żywe, nawet wówczas, jeśli dzieci wykształcone czy przyuczone do zawodu mieszkają w miastach lub osiedlach przemysłowych. Okazją do spotkań są święta, różne uroczystości rodzinne, wakacje, okres nasilonych prac polnych, a także wypadki losowe, kiedy odwoływanie się do najbliższej rodziny staje się nieuniknione. Starzy, opuszczeni przez dzieci ro­ dzice, a tych jest wielu wśród informatorów, pozornie akceptują istniejący stan rzeczy, cieszą się z odwiedzin, otrzymywanych listów, prezentów, le- �KULTUROWE PRZEJAWY WIĘZI W SPOŁECZNOŚCIACH WIEJSKICH 235 karstw — niemniej przeżywają ciężko swoje osamotnienie, zwłaszcza gdy są chorzy. Dzieci i wnuki, pozostający w tym samym miejscu zamieszkania co ro­ dzice i dziadkowie, stanowią na ogół najbardziej oddaną sobie grupę osób. Wyraża się to w stałych i częstych odwiedzinach, w świadczeniu sobie wza­ jemnych usług, w udzielaniu pomocy. Razem także spędzają ważniejsze świę­ ta i uroczystości rodzinne, które stwarzają między nimi więź bezinteresownej i serdecznej przyjaźni. V. WIĘŹ L O K A L N A I JEJ P R Z E M I A N Y W tradycyjnej społeczności lokalnej określanej umownie społecznością „zamkniętą" podstawy więzi społecznej — na co zwracała uwagę ZawistowiczAdamska — były z góry determinowane przede wszystkim przez pokrewień­ stwo bliższe i dalsze współmieszkańców oraz przez sąsiedztwo, czyli bezpo­ średnią terytorialną bliskość poszczególnych zagród, będącą istotnym ele­ mentem ekologii ludzkiej. D o takiego właśnie układu odniesienia dostoso­ wane były wszelkie normy współżycia rodzinnego i towarzyskiego, a także współpracy gospodarczej i współdziałania na rzecz dobra ogólnego. Owo współdziałanie gospodarcze dotyczyło z reguły tradycyjnie unormowanego życia oraz sytuacji szczególnych, przekraczających — jak to stwierdzała K a ­ zimiera Zawistowicz-Adamska — utarty bieg wydarzeń. Tradycyjna pomoc była w takich warunkach powszechnie obowiązującym „nakazem moralnym". Cechą charakterystyczną tego typu społeczności było również to, że życie osobiste jednostki podporządkowywano z reguły normom ogólnospołecznym. W grupach rówieśniczych — odgrywających tak ważną rolę w życiu młodzie­ ży — obowiązywał unormowany tradycją system zależności, przywilejów i zo­ bowiązań. Momentom przełomowym w życiu jednostki towarzyszyły obrzędy o charakterze recepcyjnym. D l a wieku dojrzałego były to akty wesela, które symbolizowały przejście panny młodej z grona dziewcząt do grupy kobiet zamężnych. Podobne znaczenie miały obrzędy zapustne, w których młode mężatki „wkupywały" się w karczmie do grupy kobiet zamężnych. P o d o b n ą rolę spełniały także tzw. „frycowiny", czyli obrzędy przejścia do wieku doj­ rzałego młodych chłopców „wyzwalanych" na kosiarzy czy flisaków (Zawi­ stowicz-Adamska, 1976a). Ważną rolę spełniały w społecznościach wiejskich grupy rówieśnicze. Ich uczestnictwo w życiu zbiorowości odbywało się także poprzez różnego ro­ dzaju obrzędy, obchody i zwyczaje, które w dawnej społeczności wiejskiej pełniły ściśle określone funkcje. Owe obrzędy, obchody i zwyczaje dodawały barwy i swoistego uroku życiu mieszkańców wsi. Zasięgiem swym obejmo­ wały one nie tylko krewnych czy najbliższych sąsiadów, ale całą społeczność wiejską, a niekiedy także między wioskową. W obrzędach rodzinnych bowiem, takich jak wesela, uczestniczyli nie t y l k o krewni i sąsiedzi, ale cała wieś. Wielkie znaczenie wychowawcze w życiu dawnych wsi miała opinia społecz- �236 MARIA BIERNACKA na, która przy wszystkich okazjach korygowała postępowanie młodych do obowiązujących w tejże społeczności norm. Wszelkie zaś normy współżycia wiejskiego opierały się w tych tradycyjnych społecznościach na trwałych pod­ stawach. W świetle współczesnych badań nad społecznością wiejską obserwuje się niepokojące zjawisko, występujące w skali całego kraju, rozpadu dawnych więzi łączących całą społeczność ogólnowioskowa. Proces ten występuje w róż­ nym nasileniu na całym obszarze badań terenowych, ale najostrzej zaznacza się we wsiach podwarszawskich. Zaznaczony wcześniej brak stabilności we wsiach, które w przyszłości mają być włączone do Kampinoskiego Parku Narodowego, wpływa w sposób zdecydowanie ujemny na życie ich mieszkań­ ców. M ó w i ą o tym wypowiedzi informatorów: „Część ludzi odeszła, inni oczekują odejścia — są rozgoryczeni. M o ż e dlatego coraz mniej angażują się w sprawy ogólne wsi" (w. Zamość). Albo: „Praca młodych w miastach, wyjazdy ludzi ze wsi rozbijają jedność wsi. Nie ma już takich przyjaźni między młodymi na wsi, tylko czasem się odwiedzą, pogadają, ale rzadko" (w. Stara Dąbrowa). W tradycyjnej kulturze wsi kampinoskich znane były w przeszłości liczne formy sąsiedzkiego i o g ó l n o w i o s k o w e g o współdziałania. Zdaniem wielu infor­ matorów najbardziej łączyło ludzi wspólne wykonywanie prac, które „utrwa­ lają stosunki z sąsiadami". Współdziałanie to występowało przy pracach żniwnych, koszeniu łąk, kopaniu ziemniaków, młócce. Okazją do spotkań towarzyskich przy pracy było np. wspólne darcie pierza, kończące się zabawą. Prócz tego istniało wiele innych możliwości spotkań, związanych z uro­ czystościami rodzinnymi i dorocznymi, w których uczestniczyli także krewni oraz bliscy lub dalsi sąsiedzi. Bo według informatorów we wsi dawniej było dużo młodych, którzy się nie uczyli, nie pracowali, „byli przy ojcu". Zgodnie z oceną mieszkańców wsi kampinoskich oprócz podstawowej więzi rodzinnej największą trwałość wykazuje tam obecnie więź sąsiedzka. Sąsiedzi pomagają sobie nadal przy różnego rodzaju pracach polnych, a po­ nadto przy reperacji maszyn rolniczych, które w coraz szerszym zakresie wchodzą w użycie. „Teraz we wsi przeważają stosunki dobrosąsiedzkie — mówią — nie kłócą się, wszyscy mają mniej czasu". Ale nie wykazują oni natomiast żadnych większych zainteresowań dla spraw ogólńowioskowych. W przeszłości wsie kampinoskie nie wykazywały się również większą działal­ nością na rzecz ogółu. Niektórzy pamiętają, że pracowali przy reperacji dróg w ramach o b o w i ą z k ó w „szarwarkowych". Pomagali również przy budowie kościoła parafialnego. D o prac tych zobowiązywał ich autorytet księdza, nauczyciela oraz sołtysa. Obecnie, choć brak motywacji do działań na rzecz ogólną, to jednak w wypowiedziach informatorów wyrażane jest wielkie przy­ wiązanie do wsi rodzinnej, do miejscowego „pięknego krajobrazu". Starsi z żalem wspominają czasy, w których wieś była ludna, wesoła, wzajemnie sobie życzliwa — pomimo bardzo ciężkich warunków bytowych. Młodzi żyją obecnie przeważnie sprawami własnych życiowych karier i tzw. dorabianiem �KULTUROWE PRZEJAWY WIĘZI W SPOŁECZNOŚCIACH WIEJSKICH 237 się. Organizacje i instytucje wiejskie, które powinny być motorem działań ogólnospołecznych, na ogół nie wykazują prawie żadnej aktywności. W tych warunkach nurt działań społecznych nastawionych na dobro ogólne całej wsi skazany jest na niepowodzenie. Podobnie, choć może z większą nadzieją na przyszłość, układają się sto­ sunki we wsiach południowo-zachodniego obrzeża Warszawy. T a m również sąsiedztwo znajduje swoje odbicie we współpracy i współżyciu mieszkańców wsi, którzy łączą pracę w zakładach przemysłowych i miastach — z pracą na swych mniejszych czy większych gospodarstwach rolnych. Mieszkańcy wsi położonych w większym oddaleniu od Warszawy wykazują pewne działania na rzecz ogólnowioskowa. Siłę pobudzającą do tych działań stanowi aktywne K o ł o G o s p o d y ń (w. Pęcice) oraz grono społeczników, którzy zaplanowali w swej wsi budowę szkoły (w. Sokołów). Reorganizacja szkolnictwa prowa­ dząca do gminnych szkół zbiorczych spowodowała zmianę planów. Zgroma­ dzone fundusze na szkołę przeznaczono na gazyfikację wsi. Należy jednak stwierdzić, że w kompleksie wsi pozostających w zasięgu wielkiej Warszawy zainteresowanie dla spraw ogólnospołecznych jest małe. Starsi tłumaczą to zjawisko ciążeniem młodych do miasta oraz z a w o d ó w pozarolniczych i roz­ wiązywaniem swoich życiowych problemów poprzez inne powiązania i działa­ nia. Sąsiedztwo, choć coraz bardziej ograniczane, jest potrzebne każdemu na co dzień, sprawy ogólnowioskowe natomiast nie leżą na linii zaintereso­ wań większości współczesnych rodzin. Wsie północno-wschodniego Mazowsza i Podlasia należą do tych regio­ nów, w których utrzymuje się do czasów ostatnich wiele tradycyjnych form kulturowych, mimo że wsie te również przechodzą procesy modernizacji, a kultura mieszkańców podlega wpływom urbanizacyjnym. Z badań tereno­ wych wynika, że więź sąsiedzka i o g ó l n o w i o s k o w a spełnia w społecznościach wiejskich nadal znaczną, choć również coraz bardziej ograniczaną rolę. W tradycji badanych wsi więzi te posiadały trwałe podstawy, zapewniające pełną identyfikację jednostki z całą społecznością wiejską. Wypowiedzi miesz­ kańców potwierdzają, że szachownica pól i trójpolowa uprawa ziemi stwa­ rzały system współzależności i współpracy dla całej wsi. Wspólnie rozpo­ czynano wówczas wiosenne prace polowe, wspólnie organizowano wypasy, równocześnie dokonywano zbiorów (w. Wolkowe). Sąsiedztwo miało w tych warunkach znaczenie podstawowe. Najczęściej pomagano sobie przy żniwach, kopaniu ziemniaków, sianokosach, także przy wypożyczaniu sprzętu i koni. Pomagano sobie także przy zwózce materiałów na budowę i samej budowie. Z a pomoc odwzajemniano się z reguły taką samą pomocą. Bo, jak twierdzą mieszkańcy, „wieś była wówczas silniej związana od wsi dzisiejszej", „nikt się nie wyróżniał", „ludzie żyli bliżej siebie, interesowali się swoimi kłopo­ tami, chętnie służyli p o m o c ą " (w. Łyse). Mieszkańcy wsi podlaskich krytycznie oceniają stan dzisiejszego współ­ życia sąsiedzkiego i przeciwstawiają go dawniejszym mocnym związkom są­ siedzkim i ogólnowioskowym. „We wsi było duże współżycie, rodziny często �238 MARIA B I E R N A C K A się odwiedzały. Z sąsiadami żyli dobrze, bo „do krewnego daleko, nie pój­ dziesz, a sąsiad zawsze może pomóc". Zdarzało się, że na sąsiadów spadał obowiązek opieki nad sierotami nie posiadającymi rodziny oraz krewnych. Obowiązane one były wówczas pomagać opiekunom w pracy, aż do czasu pełnego usamodzielnienia się. W tradycyjnej kulturze wsi podlaskich wszyst­ kie ważniejsze wydarzenia rodzinne były również okazją do potwierdzenia przyjaźni z sąsiadami. Bo zdaniem wielu „najcenniejsza we współżyciu była przyjaźń" iw. Kąkolewnica). Jak już wielokrotnie zaznaczono, integrującą rolę w społecznościach wiej­ skich spełniały różnego rodzaju uroczystości o charakterze ogólnowioskowym. Należały do nich uroczystości kościelne, jak np. procesje dla poświęcenia pól, święto Bożego Ciała oraz odpusty. Te ostatnie stanowiły okazję do „wielkich spotkań". Były również uroczystości organizowane przez szkoły, związki młodzieżowe, koła gospodyń, instytucje spółdzielcze. Organizowano przedstawienia, zabawy, dożynki, festyny — często z bardzo bogatą oprawą artystyczną. Niektóre wsie próbują obecnie nawiązywać do tych tradycji, lecz na ogół przychodzi im to bardzo trudno. W okresie międzywojennym oraz po wojnie, w wielu wsiach mazowieckich i podlaskich rozwinęło się życie społeczno-gospodarcze, oświatowo-kulturalne i polityczne, które mobilizowało zarówno młodych, jak i starszych do róż­ nego rodzaju działań społecznych. W myśl ogólnych założeń programowych tych organizacji podejmowano we wsiach różne prace zespołowe: budowę szkół, d o m ó w ludowych, świetlic, boisk sportowych. Upiększano drogi i place wiejskie sadzeniem drzew, w tym także owocowych. Budowano lub repero­ wano wiejskie drogi. Działalność tę w okresie międzywojennym w najwięk­ szym stopniu upowszechniał ruch ludowy, który zakładał przebudowę wsi własnymi siłami, poprzez krzewienie oświaty, kształtowanie świadomości naro­ dowej i społecznej oraz inicjowanie przeobrażeń modernizujących całą gospo­ darkę chłopską (w. Hruszew, Olszewnica, Kąkolewnica. Turów i inne). Po wojnie prace te kontynuowano na dużą skalę poprzez propagowanie i po­ dejmowanie tzw. „czynów społecznych", które wprowadzały do wsi atmosferę ożywienia i aktywności społecznej. W ostatnich latach zaznacza się niestety na tym odcinku wyraźny regres. Nie dotyczy on jednak rozległej działal­ ności Kościoła katolickiego w Polsce, który m. in. inicjuje i realizuje b u d o w ę licznych obiektów sakralnych. N a rzecz budowy tych obiektów świadczy ludność zarówno gotówką, jak i bezinteresowną pracą. Starsi uczestnicy różnych inicjatyw zbiorowych krytycznie oceniają obecny brak zainteresowań u młodych życiem ogólnospołecznym. Ujawniają przy tym swoje osobiste rozczarowania — nie spodziewali się bowiem takiego nie­ doceniania jednostek angażujących się w sprawy ogólne. Uważają przy tym, że brak jest odpowiedniego klimatu do działania społecznego. Wiąże się z tym m. in. sprawa autorytetów wiejskich. Stwierdzają, że nie ma we wsi ludzi cieszących się prawdziwym autorytetem, a starzy w ogóle nie mają „uważania" u młodych. D l a przeciętnego mieszkańca wsi ludzie cieszący się �KULTUROWE PRZEJAWY WIĘZI W SPOŁECZNOŚCIACH WIEJSKICH 239 autorytetem, to ksiądz, nauczyciel oraz sołtys, który sprawuje władzę. Zda­ niem jednostek o szerszych zainteresowaniach społecznych „najwyższym auto­ rytetem cieszyli się ludzie światlejsi, tacy, którzy umieli « w y m ó w i ć » na ze­ braniach, potrafili koło wszystkiego « z a b i e g a ć » , np. potrafili założyć we wsi sklep" (w. Kąkolewnica). D o najcenniejszych wartości w życiu dawnej wsi zaliczają informatorzy to, że ludzie potrafili się ze sobą porozumieć — nie „szkodzi, że tylko biedny z biednym, a bogaty z bogatym. Obecnie jest tak, że nie tylko nie potrafi porozumieć się bogaty z biednym, ale także bogaci między sobą i biedni między sobą". Wypowiedź ta, nie odosobniona, wyraża niewątpliwie potrzebę sprzyjającego klimatu, w którym mogłoby się rozwijać w pełni życie spo­ łeczne i kulturalne wsi. Bo obecnie „ludzie są ze sobą bardzo skłóceni na­ wet w sąsiedztwie". Przyczyna leży w niesprawiedliwym podziale reglamento­ wanych towarów, niewłaściwym rozliczaniu dostaw mleka lub mięsa, „a spraw­ dzić tego nie pozwalają" (w. Kąkolewnica). I nikt nie ma na to wpływu. Z a wyjątkowo ujemne zjawisko współczesnego życia uważają także „skłócenie wsi z miastem". W opinii wsi jest to tym boleśniejsze, że w wielu instytu­ cjach i urzędach miejskich pracują ludzie ze wsi. Przyjmując, że współczesne „zło" płynie na wieś z miasta twierdzą: „teraz to każdy na miasto patrzy i robić nie chce. Kiedyś to od mała był nauczany. Teraz wszystkie panny do miasta [...] W mieście lepsze życie mają, to dlatego uciekają. Starzy jak się skończą, to nie wiem co będzie [...], po 20 lat mają, do szkól chodzą, nic nie robią. Chyba to się skończy Polska, bo tak być długo nie może" (w. Turów). Jest to oczywiście bardzo pesymistyczna wizja 80-letniej kobiety, która za­ pewne zbyt jednostronnie ocenia pozytywne i negatywne skutki procesu prze­ mian i ich następstw. Wypowiedzi te powtarzają się: „Patrzą teraz w telewizory, kiedyś więcej wyszli na drogę porozmawiać. Z tego patrzenia nic nikomu nie przyjdzie. W tych telewizorach gadają, gadają, a ty człowieku pracuj. Młody taki ubierze się, wymądrza, a pracy nie zna. A młodzież na to patrzy. To marnowanie czasu. To nic dobrego z tego nie będzie" (w. Turów). VI. PODSTAWY N O W Y C H WIĘZI SPOŁECZNYCH Dotychczasowe badania potwierdzają, że w tzw. tradycyjnych społecz­ nościach „zamkniętych" podstawowe znaczenie miały powiązania rodzinno-krewniacze i więź terytorialno-sąsiedzka. Dotyczy to zwłaszcza wsi w znacz­ nym stopniu izolowanych od wpływów zewnętrznych,, w tym przede wszyst­ kim od miasta. Pozwalają one również stwierdzić, że nieomal od I I wojny światowej we wsiach tego obszaru funkcjonował odrębny i specyficzny sy­ stem społeczno-kulturowy mający swoje podstawy w obowiązujących ukła­ dach strukturalno-własnościowych, demograficznych, oświatowo-wychowaw­ czych, a także wyznaniowych i etnicznych. Cechą szczególną tego systemu była obowiązująca wszystkich c z ł o n k ó w danej społeczności kultura pracy, wielkie przywiązanie do ziemi, a także skromność wymagań i oszczędność. �240 MARIA B I E R N A C K A Kultowi ziemi i pracy towarzyszył głęboki szacunek dla ich o w o c ó w , w tym zwłaszcza dla chleba. Zależność ludzkiego losu od praw i sił przyrody ro­ dziły w człowieku wiejskim postawę swoistej „pokory" i mądrości. W kulturze tak funkcjonującej społeczności obowiązywały zasady sąsiedz­ kiego współżycia, wzajemnej życzliwości, bezinteresowności i solidarności. Powiązanie rodzin wiejskich z gospodarstwem jako warsztatem produkcyjnym zobowiązywało poszczególne rodziny do świadczenia sobie wzajem różnego rodzaju usług i udzielania często bezinteresownej pomocy. Nie znaczy to wcale, by w tak ukształtowanym środowisku nie miały miejsca cechy nega­ tywne. Trudne warunki materialne, w jakich żyła znaczna część mieszkańców ówczesnej wsi, rzutowały na kształtowanie się także cech negatywnych, ale nie były one dominujące. Dokonywujący się już od końca X I X stulecia proces modernizacji gospo­ darstwa chłopskiego nasilił się w okresie międzywojennym i prowadził do licznych usprawnień, jednakże nie naruszył zasadniczych podstaw całego sy­ stemu społeczno-obyczajowego i kulturowego. W dalszym ciągu d o m i n o w a ł o utrzymywanie się wartości tradycyjnych nad zjawiskami zmienności. Nadal utrzymywana była spójność grupowa — rodzinna, sąsiedzka i o g ó l n o w i o s k o ­ wa. Nadal gospodarstwo rolne było główną podstawą utrzymania rodzin z reguły wielodzietnych. Przeludniona wieś nie miała możliwości koniecznego odpływu nadwyżek sił roboczych ani do przemysłu, ani do miast. W tymże jednak czasie polska wieś stała się terenem oddziaływań licznych organizacji politycznych, gospodarczych i społeczno-oświatowych, w tym zwłaszcza orga­ nizacji młodzieżowych. ^Następowało coraz szersze upowszechnianie szkoły. Przez nauczycieli oraz innych działaczy kulturalnych prowadzona była na du­ żą skalę działalność oświatowo-wychowawczą wśród dorosłych. Tej wielo­ stronnej działalności patronował ruch ludowy, który zmierzał do pełnej eman­ cypacji i uobywatelnienia całej warstwy chłopskiej. Przemiany kulturowe do­ konywały się w tym czasie na zasadzie wrastania „nowości" w trwałe obsza­ ry dawnej kultury tradycyjnej. Prawdziwym i głębokim przełomem w życiu wsi jako społeczności o wielu jeszcze elementach kultury tradycyjnej stał się okres po I I wojnie światowej. Wśród licznych czynników składających się na proces przemian do najważ­ niejszych należy zaliczyć masowy odpływ ludności wiejskiej do miast oraz ośrodków przemysłowych, udostępnienie młodzieży dojścia do szkół, wielkie przemieszczenia demograficzne na odzyskane ziemie zachodnie i północne, a także szerokie możliwości zajęć pozarolniczych w przemyśle, budownictwie, administracji, handlu itp. W związku z tym zmieniała się w sposób zasadni­ czy struktura zawodowa wsi, powstawały warunki do usamodzielniania się postaw i dążeń jednostkowych, zwłaszcza wśród młodzieży. Po wzory kultu­ ry sięgano przede wszystkim do miast. Niezależność finansowa m ł o d e g o po­ kolenia, podatność na wpływy kultury masowej wprowadziły w wielu rodzi­ nach bardzo silny rozd^więk międzypokoleniowy. N a wielu obszarach Polski �K U L T U R O W E PRZEJAWY WIĘZI W SPOŁECZNOŚCIACH W I E J S K I C H 241 wieś zmieniła gruntownie swój jednorodny, rolniczy charakter i stała się wsią 0 bardzo zróżnicowanej strukturze zawodowej, rzutujący w sposób zasadniczy na tworzenie się nowych podstaw więzi społecznej. Obok tradycyjnych po­ wiązań rodzinnych i sąsiedzkich tworzą się nowe rodzaje więzi przyjaciel­ skich, zawodowych, szkolnych, wojskowych, ideologicznych. Pod wpływem różnych instytucji wkraczających na wieś z zewnątrz tworzyły się bowiem zespoły o jednakowych poglądach społecznych. N a przestrzeni omawianych lat występowały - szczególnie na wsiach południowej Polski, kręgi serdecznej przyjaźni wśród ludowców, działaczy organizacji rolniczych, młodzieżowych, spółdzielczych, a także miłośników książki. W okresie powojennym solidar­ ność działania wykazywali członkowie poszczególnych organizacji politycz­ nych, społecznych, a także zrzeszeń kombatanckich. Dominujące dawniej więzi społeczne — rodzinno-rodowe, sąsiedzkie, ogólnowioskowe w toku roz­ woju historycznego i społeczno-gospodarczego — ulegały znacznym zróżnico­ waniom i przekształceniom. Te nowe więzi bywają również zmienne, gdyż bardzo często są wypadkową jakiegoś tylko przejściowego układu stosunków społecznych. Wiele z nich nie mieści się w ramach społeczności lokalnych 1 przechodzi w powiązania ponadlokalne. Najbardziej zmienne i nawzajem krzyżujące się są podstawy więzi w wiej­ skich społecznościach lokalnych. W miarę jak nowe więzi zyskują na zna­ czeniu, stare automatycznie tracą na swej sile. Proces ten przebiega różno­ rodnie w skali całego kraju, gdyż jest pochodnym ścierania się różnych ten­ dencji, w tym zwłaszcza dwóch podstawowych — utrzymania kultury ludo­ wej w tradycyjnym, zintegrowanym kształcie lub poddania jej naporowi kul­ tury zurbanizowanej, która tak licznymi kanałami przenika do dzisiejszej wsi. Nasuwające się w tym zakresie wnioski są zgodne z wynikami badań nad więzią społeczną Pawła Rybickiego, który stwierdza: „szczególną skalę zmieszania różnych elementów więzi społecznej przedstawia więź lo­ kalna [...] W krajach, które jak Polska, podlegały procesowi industrializacji i urbanizacji, charakter wiejskich i małomiejskich społeczności lokalnych uległ lub ulega zmianie. Stają się one w swym składzie coraz bardziej heterogeniczne, wraz z tym różnicują się stosunki mię­ dzy ludźmi, słabnie lub zanika łącząca wszystkich więź społeczna dawnego typu. Więzi spo­ łeczne, które wykształcają się między poszczególnymi grupami w takiej zbiorowości, nie od­ powiadają już pojęciu więzi lokalnej, przynajmniej w nim się nie wyczerpują" (Rybicki, 1978. s. 88). Ową destabilizację spoleczno-kulturową współczesnej wsi najbardziej bo­ leśnie odczuwają ludzie starsi, którzy często nie znajdują zrozumienia wśród najbliższej rodziny, a do udziału w życiu sąsiedzkim czy o g ó l n o w i o s k o w y m nie mają już sił ani chęci. N a oczach tego pokolenia zanikają bowiem bar­ wy dawnego życia „rozgrywającego" się w rodzinie i sąsiedztwie. Bo cho­ ciaż najsilniejszą wydaje się być więź rodzinna, to jednak i ona coraz częściej przybiera kształt dostosowany do innego życia, a także do innych wymiarów etyczno-moralnych współczesnego człowieka. 16 - Etnografia Polska, t. X X X I I , z. I �242 MARIA B I E R N A C K A LITERATURA (pozycje wybrane) B i e r n a c k a M. 1962 Potakówka, wieś powiatu jasielskiego 1890-1960. Z badań nad współdziałaniem, War­ szawa. 1966 Wsie drobnoszlacheckie na Mazowszu i Podlasiu, Wrocław. B y s t r o ń J. S. 1947 Kultura ludowa, Warszawa. C z a r n o w s k i S. 1955 Podłoże ruchu chłopskiego, [w:] Dzieła, t. 2, Warszawa. D o b r o w o l s k i K. 1958 Chłopska kultura tradycyjna, „Etnografia Polska", t. 1, s. 15-56. 1966 Studia nad życiem społecznym i kulturą, Wrocław. Dyczewski L . 1975 Zmiany w spójności więzi międzypokoleniowej w rodzinie, [w:] Przemiany rodziny polskiej, Warszawa, s. 310-342. G r o d z k a D. 1984 Więź rodzinna na tle innych więzi społecznych (Zarys problematyki i stanu badań), „Studia Socjologiczne", nr 4, s. 103-122. Jagiełło-Łysiowa E. 1985 Spoleczno-kulturowa równowaga wsi a problemy wartości, [w:] Kultura wsi — kryzys wartości, Warszawa, s. 85-125. Jasiewicz Z. 1977 Rodzina wiejska na ziemi lubuskiej, Poznań. K ł o s k o w s k a A. 1965 Rodzina w Polsce Ludowej, [w:] Przemiany społeczne w Polsce Ludowej, Warszawa. M a r k o w s k a D. 1976 Rodzina w społeczności wiejskiej — ciągłość i zmiana, Warszawa. Ossowski S. 1966 Więź społeczna i dziedzictwo krwi, [w:] Dzieła, t. 2, Warszawa. „Prace i Materiały..." 1950/ /1951 „Prace i Materiały Etnograficzne", t. VIII-IX, Łódź—Warszawa. Przemiany... 1975 Przemiany rodziny polskiej, Warszawa. „Roczniki Socjologii..." 1964 „Roczniki Socjologii Wsi", t. 2 (poświęcony przemianom rodziny wiejskiej). R y b i c k i P. 1978 Więź społeczna i jej przemiany, „Kultura i Społeczeństwo", nr 1-2, s. 85-108. S z c z e p a ń s k i J. 1970 Elementarne pojęcia socjologii, Warszawa. T y s z k a Z. 1979 Socjologia rodziny, Warszawa. Z a m b r z y c k a - K u n a c h o w i c z A. 1980 Zwyczajowe formy współżycia społecznego, Kraków. Zawistowicz-Adamska K. 1971 Systemy krewniacze na Słowiańszczyźnie w ich historyczno-społecznym uwarunkowaniu, Wrocław. 1976a Granice i horyzonty badań kultury wsi w Polsce, Warszawa. 1976b Więź społeczna w różnych układach gospodarczo-społecznych polskiej wsi, [w:] Etno­ grafia Polski. Przemiany kultury ludowej, Wrocław, t. I, s. 503-520. Zmiany... 1971 Zmiany kultury chłopskiej, Wrocław. �KULTUROWE PRZEJAWY WIĘZI W SPOŁECZNOŚCIACH WIEJSKICH 243 Maria Biernacka C U L T U R A L MANIFESTATIONS O F T H E SOCIAL TIES IN R U R A L C O M M U N I T I E S Summary The studies on the present-time socio-economic and cultural spheres of rural life in Poland have proved, that the rapid process of transformations occuring after the Second World War reyeals various forms of its course and thus the image of rural communities is considerably differentiated although apparently it seems uniform all over the country. Among many determinants of the differentiation of the mechanism of development the most relevant is the local historical and cultural tradition which led to forming distinct cultural regions, groups of villages or even single specific villages. Referring to the above statement the author presents some problems concerning cultural manifestations of the social relations within rural communities in three chronological levels: at the turn of the 19 and 20 centuries, in the period between Two World Wars and after the Second World War. The study is based on literature as well as on field data from the Central and Eastern Poland (Mazowsze and Podlasie) and, for comparison, from other areas of the country. She took into account the essential social groupings of rural communities: kin groups, neighbourhood and the community as a whole, discussing the forms of social cooperation in which the social bonds are expressed. The recent field researches have confirmed that in the traditional, "closed" rural community basic social relations were constituted and determined by the kinship ties and by neighbourhood, i.e. by the territorial proximity of particular farmsteads. That was the system of reference for all the forms of social interaction and cooperation of the community members. A crucial moment in the history of such "closed" communities became the increasing contacts with the wider world outside them. Social bonds settled on a new basis then. Great was the role of the changes taking place after the Second World War, first of all the industrialization and urbanization of the country and then the influence of mass media. They started fundamental changes in the community life of Polish villages. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/00f146ff0589984d00621163f27d92de.pdf 86cfb8c0a42750369a9ad28e06e13b01 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4033 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3771 Title A name given to the resource Zagroda wydlużona typu bielsko-hajnowskiego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1961 t.15 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1961 t.15 z.3, s.153-164 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czajkowski, Jerzy Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jerzy Czajkowski ZAGRODA WYDŁUŻONA TYPU Badania terenowe nad budownictwem ludowym na obszarze województw lubelskiego i białostockiego wykazały, że na wschodnich rubieżach naszego kra­ ju, zamieszkały przez Polaków, a dawniej również częściowo przez Białorusinów i Ukraińców, istnieją różnorakie formy budynków mieszkalnych i zagród. Często spotyka się tu chałupę o planie symetryeznodwuizbowym (z sienią umieszczoną centralnie), którą znamy z innych terenów Polski, ale .powszechnie pa­ nującym typem jest zagroda wielobudynkowa z bu­ dynkiem mieszkalnym tzw. „trojakiem" lub „czwo­ rakiem" (sień i 2 izby z boku lub ezterownętrzowe mieszkanie z pomieszczeniami dokoła centralnie usy­ tuowanych urządzeń ogniowych); tein typ budownic­ twa szerokim pasem przechodzi przez całe Podlasie Północne i Wschodnie, a na południu obejmuje swyim zasięgiem północne obszary Lubelszczyzny. Zetkniemy się tu również z formami lokalnymi, jak np. dom z wnęką narożną w okolicach Włodawy, Parczewa i Radzynia Podlaskiego lub dom mający komorę wbudowaną w sień, która uzyskuje przez to kształt litery L (ok. Parczewa i Białej Podlaskiej). W czasie badań prowadzonych przez Sekcję Ba­ dania Sztuki Ludowej Instytutu Sztuki PAN w Kra­ kowie stwierdzono, że zwarty zasięg „trojaka" i „czworaka" jest w dwu powiatach poprzerywany zupełnie różnym od nich typem zagrody drewnianej, która w swym wzdłużnym wymiarze nie znajduje analogii na innych terenach Polski. Poza terenem powiatu bielskiego i hajnowskiego znajdujemy wpraw­ dzie zagrody mające pod jedną kalenicą część miesz­ kalną ze stajniami i chlewiami <Buksztele, pow. Bia­ łystok, Nowy Dwór, pow. Dąbrowa, Bogusza, pow. Sokółka), ale występują one tylko sporadycznie i są wynikiem ubóstwa, a nie odrębnym typem zabudowy. Spotykamy je również na Lubelszczyźnie w okoli­ cach Parczewa. Włodawy, Piszcząca, ale i tych rów­ nież nie można brać w rachubę, gdyż są wynikiem warunków lokalnych i zasięg ich nie ma połączenia z Podlasiem Wschodnim. Mają one zresztą inny pro­ gram wnętrza. B I E L S K O - H AJ N O W S K I E G O gwałtownie kilkanaście kilometrów za miastem, w sa­ mym środku powiatu. Linia zasięgu zgadza się tu dość dokładnie z wytyczoną przez B. Zaborskiego granicą wsi typu szeregówki «. W powiecie hajnowskim występowała interesująca nas zagroda na terenie całego powiatu. Tak więc północna i południowa granica zagrody wydłużonej zamyka się w granicach powiatów, a ściślej — między rzekami Narew i Nu­ rzec, w nielicznych tylko wypadkach przekraczając je. Granicy wschodniej nie można w tej chwili do­ kładnie ustalić. Nie ulega jednak wątpliwości, że teren, na którym ten rodzaj budownictwa występuje u nas, jest tylko częścią większego obszaru położo­ nego poza wschodnimi granicami Polski. Bielsko-hajnowska zagroda wydłużona tonie w mo­ rzu gospodarstw wielobudynkowych ze wspomnianym już „trojakiem" lub „czworakiem". Taka zabudowa jest jednak zjawiskiem nowszym we wsiach, w któ­ rych dawniej dominował typ zagrody wydłużonej. Czy znaczy to, że zagroda ta stanowiła jedyną tra­ dycyjną formę zabudowy w tych wsiach? Okazuje się, że nie. W tych samych wsiach (np. Hołody, pow. Bielsk Podl.) bywały również lub nawet pozostały gdzieniegdzie stare zagrody z okólnikiem, które w swoim charakterze są przecież różne od zagrody jedno- lub wielobudynkowej, luźnej. II. Ł Rozmieszczenie zagród wydłużonych na terenie pow. bielskiego i hajnowskiego. 1. Miejscowości podane dla orientacji. U. Budynek z różnymi pomieszczeniami po obu stro­ nach części mieszkalnej. III. Budynek, w którym pomieszczenia gospodarcze są SŁS V. Granica VI. Granica **** państwa. powiatu. Badania wykazały, że charakterystyczna, długa za­ groda występuje tylko na Białostocczyznie w dwu powiatach: Bielsk Podlaski i Hajnówka (il. 1, mapa). W powiecie bielskim jej zasięg zachodni urywa się \PLUTXCZEI Isft HiiSriKi UDUOBEKESOUO > B. Zaborski, O kształtach wsi w Polsce i ich rozmieszczeniu, Kraków 1926, mapa kolorowa. Jak wynika z danych terenowych, istoieje prawdopodo- KUIERUC* B/RtawEzn y' CV J / RnamEszczcwE zRERÓa unDtużamcH - u - • £W« J CZRJHDUSKt III - 'y / �-HM pr-f-f—f-f- 1—ft II. 2 O, b. Zagroda bud. ok. 1896 r. w Białowieży, przewieziona w 1900 r. do Plulycz, pow. Bielsk Zagroda z okólnikiem nie jest wcale na Podlasiu rzadkością i występuje w trzech wariantach: a) okól­ nik gospodarczy, zamknięty, usytuowany za domem, który stoi wzdłuż drogi (do tego wariantu należy okólnik z Holodów budowany w 1861 r.), b) okólnik gospodarczy, zamknięty, oddzielony od budynku miesz­ kalnego drogą (np. Wy nalew. pow. Parczew) lub c) Okólnik w kształcie czworoboku, którego jeden bok stanowi budynek mieszkalny (nip. Lisiowólka, pow. Radzyń Podl.). Trudno w tej chwili definitywnie mzstrzygnąć, czy między zagrodą wydłużoną a okólnrikową zachodzi różnica chronologiczna. Istnienie do dziś zagród wydłużonych typu bielsko-hajwowskiego, datowanych na rok ok. 1830 {Grabowiec), ok. 1835 (Wiercień), ok. 1855 (Trześcianka). 1859 (Krzywa) i ok. 1865 (Nowoberezowo) — każe uważać ten typ za dawny. Starzy informatorzy wielokrotnie podkre­ ślają, że właśnie takie zagrody były powszechne za czasów pańszczyzny. Jest więc prawdopodobne, że zarówno typ .zagrody z okólnikiem, jak i zagroda wydłużona są formami dawnymi, a typ pierwszy należy traktować jako wyraz szczególnego bogactwa, jeszcze przed uwłaszczeniem chłopów. Świadczy o tym m. im. przykład wsi Pdbikry <pow. Bielsk Podl.), w której tylko kilku najzamożniejszych gospodarzy posiadało okólniki. Sądząc z powyższego, trzeba uznać okólnik na Podlasiu —^ zwłaszcza wschodnim — za typ dość dawny, ale nie powszechny, a przy tym zapożyczony z terenów sąsiednich, zachodnich, czy południowo-zachodnich. gdzie występuje o wiele częiciej. Zagroda wydłużona jest ściśle związana z sied­ liskiem, które było długie i wąskie. Szerokość jego rzadko dochodziła 30 m, a częsito wahała się w gra­ Podl. nicach 8—20 m. Liczby te dotyczą siedlisk poukazowych. a więc tych. które nie uległy jeszcze roz­ drobnieniu. Ponieważ często okna w szczycie domu musiały wychodzić na ulicę, więc przy rodzinnych podziałach siedlisko cięto prostopadle do drogi. W tych warunkach (przed i po uwłaszczeniu) zagro­ da nie mogła w żaden sposób rozwijać się równo­ legle do ulicy. Co najwyżej, gdy siedlisko było jeszcze dość szerokie, stodoła stojąca osobno była czasami ustawiana na końcu siedliska, w poprzek. Z reguły jednak — również przed uwłaszczeniem — stała ona na jednej linii z budynkiem igłównym, będąc od niego oddalona o kilkadziesiąt metrów. Niewielka szero­ kość siedliska jest niewątpliwie ważnym powodem, ale chyba nie jedynym, który by mógł wpłynąć na wykształcenie się tego rodzaju zagrody na omawia­ nym terenie. Nie może wchodzić w grę również fak­ tyczna oszczędność drzewa przy dostawianiu do sie­ bie budynków gospodarczych, gdyż dawniej Podlasie Wschodnie nie było w nie zbyt ubogie. Zresztą wsie sąsiednie, mające odmienną zabudowę, są tego po­ twierdzeniem. Zanim przystąpimy do omówienia tego budownic­ twa na szerszym tle — zajmiemy się uprzednio ana­ lizą typologiczną i konstrukcyjną. W obrębie zagród wydłużonych można wyróżnić kilka wariantów, w zależności od sposobu rozplano­ wania wnętrz w budynku głównym. Są to: 1) budy­ nek, w którym pomieszczenia gospodarcze są tylko po jednej stronie części mieszkalnej (taibl. I ) ; 2) bu­ dynek z różnymi pomieszczeniami po obu stronach części mieszkalnej (tabl. I I . 1—9); 3) budynek z „pristienkiem" (tabl. III). - • S£ Tft£l& Nowoberezowo, Hajnówka. pow. �Wariant drugi zagrody wydłużonej rozprzestrze­ niony jest na całym terenie d prawdopodobnie w tej formie .przechodzi granicę wschodnią. Najprostszą formę tego budynku znajdujemy we wsiach: Nowoberezowo (tabl. I I , 6), Dasze (tabl. I I , 9) i Jelonka (tabl. I I , 8). W Nowóberezowie plan taki miały domy pastucha i kościelnego; należały więc do biedoty wiejskiej. Do tejże klasy należy zaliczyć również plany ze wsi Dasze i Jelonka. Jeśli chodzi o Dasze jest to pewne, gdyż znane są tu domy z programem wnętrz bardziej rozwiniętym (tabl. I , 2 i 5) lub po­ dobnym do dawnego typu zagrody z Rybolów (tabl. I I . 7). Kontynuacją tego prostego planu są: zagroda Marii Gregorula z Trześcianki z ok. 1885 r., należąca niegdyś do bogatego niewątpliwie gospodarza (tabl. I I . 3), oraz zagroda Marii Horydiuk ze wsi Ogrodniki, pochodząca z 1894 r. (tabl. I I , 4). O zamożności pier­ wotnych właścicieli świadczą tu dwie komory i kilka chlewów. Charakterystyczne dla tych domów są tylko sień i komora po jednej stronie „chaty" (izby) i długi sznur pomieszczeń gospodarczych po drugiej. Jako następne ogniwo w łańcuchu rozwojowym można by wskazać domy: Michała Firsa z Nowoberezowa z ok. 1865 r. (tabl. I I , 1), Stefanii Jakoniuk z Holodów z 1885 r. (tabl. I I . 2) i Jana Iwaniuka z Plutycz z 1900 r, (tabl. I I , 11). Dalszy rozwój ich .polega na wydłużeniu budynku po obu stronach izby. Trzecim wariantem zagrody wydłużonej jest r jak już zaznaczono — budynek z „pristienkiem", który spełnia rolę komory, składu itp., przy czym z zasady posiada wejście wiodące z zewnątrz (tabl. I I I , 1—5). „Pristienetk" jest to nazwa ukraińska, z którą spotykamy się również w ptn.-wsch. Lubelszczyźnie. Tam jednak „pristienek" nie jest dobudówką ze­ wnętrzną, lecz ciemną, wąską komorą w obrębie budynku o planie półtora traktowym. Na Podlasiu Wschodnim, w okolicach Bielska Podlaskiego i Haj­ nówki, nazwa ta oznacza pomieszczenie magazynowe przy ścianie „chaty", do którego z reguły nic nie dostawiano (tabl. I I I , 1—2, 4—5). Tylko w Nowóbe­ rezowie znaleziono zagrodę (tabl. I I I . 3), w której „pristienek" oddzielony jest od „chaty" pomieszcze­ niem zwanym „kładówką" lub „składówką" (rosyj­ skie: fcładowaja = komora). Wszystkie znane zagrody z „pristienkiem" posiadały jedną lub dwie komory 1 po kilka chlewów, co pozwala sądzić, że zagroda z „pristienkiem" cechowała gospodarstwa bogate. Zwróćmy jeszcze uwagę na tablicę IV, gdzie przed­ stawione są plany następujących obiektów z Augu­ stowa: dwóch zagród niezbyt bogatych (tabl. IV, 2 i 3) i dwóch gospodarstw zamożnych (tabl. IV, 1 i 4). Niestety, są to plany rysowane według infor­ macji ustnej, gdyż ani jeden stary dom tego rodzaju do dziś się już nie zachował. Zasadą w tych planach jest stawianie „pristienka" od ulicy (podobnie jak w innych wsiach) i zwężenie go, względnie chlewów, w stosunku do szerokości ściany szczytowej izby. Przyczyną zwężenia pomieszczeń gospodarczych jest chęć uzyskania miejsca na dodatkowe okno (w celu lepszego oświetlenia izby i uzyskania widoku na drogę). Plany powyższe, jakkolwiek nie posiadają po­ twierdzenia w materiale zabytkowym, wydają się zupełnie wiarygodne, tym bardziej że budynki z cof­ niętymi chlewami są znane na tym terenie (Łuka, Grabowiec), a na północnej Lubelszczyźnie występuje dom z wnęką narożną, powstałą przez skrócenie ko­ mory, i z oknami w izbie umieszczonymi podobnie jak to przedstawiono na planach z Augustowa. K. Pietkiewicz, Polesie łęczyckie, cz I Kra­ ków 1928, s. 226; K. Moszyński, Polesie Wschodnie, Warszawa 1928, s. 116 i 119. « Wytłumaczenie to podaje w swych materiałach terenowych mgr Z. Cieśla-Reinfussowa (Arch. IS PAN w Krakowie. Teka CLXXX a, 301). Typ pierwszy oparty jest na planie jednotraktowym: „chata" czyli izba, sień, dalej komora i kilka Chlewów (tabl. I , 5) lub, częściej, na planie półtoratraktowym, gdzie z „chaty" wydzielona jest w kie­ runku wzdłużnym mniejsza izdebka, zwana „wałkierzem", a część sieni jest oddzielona trwałą ścianką i zamieniona na komorę, zwaną czasami „sieńcy". Nazwę tę stosuje się również na Polesiu, ale w odnie­ sieniu do właściwej sieni*. Zasadą jest, że z sieni naprzeciwko wejścia do „chaty" (izby) są drzwi do komory ułożonej poprzecznie w stosunku do linii budynku, a za nią szereg „chlewów". W starej za­ grodzie z Wiercienia brak jest komory ułożonej w po­ przek budynku, natomiast w tym samym miejscu znajduje się stodoła (tabl. I . 6). Układ taki na tym terenie jest czymś wyjątkowym, z tego więc względu nie będziemy się nim szerzej zajmowali, podobnie zresztą jak przypadkowym występowaniem, wnęki gospodarczej (tabl. I . 4), która powstała przez zabu­ dowanie małymi chlewikami wolnej przestrzeni mię­ dzy cofniętą na tym odcinku ścianą pomieszczeń gospodarczych — a krawędzią strzechy. Szukając genezy opisanego wyżej wariantu pierw­ szego można wysunąć dwie możliwości: albo forma ta powstała drogą rozwoju części mieszkalnej w obrę­ bie pierwotnego budynku o jednej izbie, albo przez skrzyżowanie powszechnego na Podlasiu „trojaka" i „czworaka" z wydłużoną zagrodą jedmotraktową, o której będzie mowa niżej. Za przyjęciem drugiej możliwości przemawia zasięg występowania intere­ sującego tu nas wariantu, który spotyka się głównie w zachodniej części objętego tą pracą obszaru, a więc tam, gdzie jednotraktowa zagroda wydłużona ze­ tknęła się bezpośrednio z chałupami typu „trojaków" lub „czworaków". Jak wskazują na to daty najstar­ szych budynków należących do tej odmiany (1830, 1835), proces zmieszania się obu typów musiał odbyć się wcześniej, z czego z kolei wypływa wniosek, że jednotraktowa zagroda wydłużona, w formie w pełni wykształconej, istnieć tu musiała już znacznie daw­ niej. • Inne plany domów ,na omawianym terenie należą do drugiego wariantu: budynek z różnymi pomiesz­ czeniami po obu stronach części mieszkalnej. Ze względu jednak na istnienie w niektórych wsiach charakterystycznego „pristienka", plany posiadają­ cych go budynków omówimy osobno. 3 155 �Zasięg „pristienka" na mapie jest dość zwarty, jednak zbyt mała ilość punktów, w których wystę­ puje, i brak wiadomości z obszarów położonych na wschód od granicy — nie pozwala na snucie żadnych wniosków na temat jego genezy. Przypadek indywidualny, nie mający analogii w zebranym dotychczas materiale, stanowi chałupa zinwentaryzowana w Plutyczach (pow. Bielsk Podl. il. 2 a, b). Zbudowana w 1896 r. w Białowieży, po256 siadała ona pierwotnie plan, którego rekonstrukcja podana jest na tabl. I I , 10. Uderzające tu jest, zu­ pełnie dla tego terenu nietypowe, usytuowanie dwu izb mieszkalnych w amfiladzie po jednej stronie sieni umieszczonej pośrodku budynku. Po przenie­ sieniu chałupy do Plutycz w 1900 r. okazało się, że dla nowego nabywcy, który posiadał 16 ha ziemi i kilka sztuk bydła, chałupa ta była za mała. Dobu­ dował on więc trzy chlewy i szopę. Dalsza przeróbka �budynku nastąpiła w związku z podziałem własności między dwóch spadkobierców. Ażeby uzyskać drugie mieszkanie, przerobiono wówczas pierwotną komorę na izbę, „pristienek" na sień — i w ten sposób powstał budynek o planie przedstawionym na tabl. I I , 11. Ogólną cechą zagrody wydłużonej typu bielskohajnowskiego we Wszystkich jej wariantach, z wy­ jątkiem budynków biedniackich, jest jej nieproporcjo­ nalna długość w stosunku do szerokości. Przeciętna długość osi całego budynku waha się w granicach 25-30 m, przy szerokości ok. 5 m. Zagroda Zofii Kućko w Nowoberezowie ma obecnie 26,8 m, ale dawniej była dłuższa o kilka chlewów, a więc miała przypuszczalnie ok. 35 ,m. Rekord długości bije za­ groda Jana Iwaniuka w Plutyczach, mierząca 42 m, informacje zaś z Nowoberezowa mówią o budynkach 45-metrowych. Trzeba dodać, że długość zagrody za­ leżała w dużej mierze od ilości sztuk bydła, gdyż było podobno zasadą, aby każda krowa miała własny „chlew" *. Ta okoliczność jeszcze raz wskazuje na zależność tego rodzaju budownictwa od stanu ma­ jątkowego właścicieli. Jak już wspomniano — ze względu na wąski kształt siedliska budynki sytuowano zawsze szczytem do drogi. Ona więc, a nie strony świata, wyznaczała zagrodzie kierunek. Budynek główny stawiano z za­ sady tuż przy drodze, co najwyżej kilka metrów od niej. Między ulicą a domem ogródków dawniej nie było. Dokonana .powyżej analiza dotyczy w rzeczywi­ stości jednego budynku z całego obejścia, na które składa się również stodoła, zwana „kłonią", mająca u bardzo zamożnych 2 „roki" i 3 „storony", czyli sąsieki (il. 3). Stodołę lokowano z reguły na osi głównego budynku, w dość znacznej od niego odleg­ łości. Pomiędzy „kłonią" a głównym budynkiem bywały (ale nie zawsze) stawiane osobno spichlerze. Szczególna długość głównego budynku, jak również całość zabudowań ustawionych wzdłuż jednej linii, usprawiedliwia stosowany tu termin: zagroda wy­ dłużona. Przechodząc dó opisu konstrukcji zacznijmy od podwalin. Pierwszy wieniec zrębu leżał na dużych kamieniach narożnych, między którymi ułożone były mniejsze kamienie. Układano je bez zaprawy na ziemi lub osadzano na glinie, ale z zasady obsypywano je od wewnątrz gliną, która stanowiła jednocześnie podłogę domu . Zwózka kamieni, gliny i drzewa była pracą ciężką i pochłaniającą dużo czasu. Dla­ tego przy czynności tej stosowano do niedawna .,!!<>kę", tj. pomoc sąsiedzką (Augustowo). Bale pierw5 i Według informacji ustnych, w Nowoberezowie 1 Husakach obornik wyrzucano z „chlewów" tylko 2 razv do roku: na wiosnę i w jesieni. W między­ czasie gromadził się on w chlewie, który w tym R S U a S i T S K 0> ^ r o w a S db dołu po deskach. Jakkolwiek sposób to niehigie- II. 8. Piec w izbie Mikołaja Moroza, wyk. ok. 1885 r. Nowoberezowo. pow. Hajnówka. szego wieńca, zwane tu „podrubami", były z reguły sosnowe, grube na 8—10 cali. Bardzo rzadko używano dębiny, gdyż, jak powiadają, „trzyma ona wilgoć". Podwaliny (podruby) zawsze wiązano odmiennie od pozostałych wieńców ściany. Łączono je bądź „na palec" (il. 7), bądź też ma .pojedynczy skos z teblem W środku. W czasie wiązania podwalin — w jeden z jej węgłów wkładano na szczęście drobne monety HO—20 kopiejek) i trochę święconego ziela (Augustowo, Trześcianka), a pop po odprawieniu specjal­ nego nabożeństwa święcił budowę. Według infor­ macji z Nowoberezowa, pieniądze obiegowe nie były konieczne, wystarczały jakieś stare, bezwartościowe monety. Ściany budowano z „deli", czyli bierwion sosno­ wych, dawniej łupanych klinami, szpary zaś utykano mchem. Grubość belek ściany wynosiła 4—6 cali, przy wysokości bala dochodzącej nieraz do 13 cali. Mieszkalna część budynku z sienią i komorą była z reguły wiązana na węgieł, ciągnące się zaś sznurem chlewy (il, 5) — najczęściej w słupy. Dzięki kon­ strukcji słupowej, którą często stosowano dla gospo­ darczej części budynku, mógł on być wydłużony tak daleko jak na to pozwalały warunki lokalne, a wymagały cele gospodarcze. We wsiach z zabudową ciepłą temperaturę, co było ważne zwłaszcza w zimie. Kto wie, czy Wkopane chlewy nie są reliktami po­ dobnych mieszkań, które Kraszewski oglądał na piń­ skim Polesiu jeszcze w połowie X I X w. (K. Moszyń­ ski. Polesie Wschodnie, cyt. wyd., s. 113, przyp. 4). * Drewniane podłogi były w końcu X I X w. rzad­ kością, częściej tylko spotykało się je w komorach, w których przechowywano produkty podatne na pleś­ nienie. Masowo zaczęto podłogi układać po 1918 r., po powrocie z Rosji. Jednak i dziś jeszcze polepa bardzo często występuje we wszystkich izbach. 157 ��typu bielsko-hajnowskiego występuje wyłącznie wę­ gieł „na rybi ogon", przy czym „rybi ogon" z zam­ kiem, zwany tu węgłem „francuskim", znajdujemy w domach budowanych dopiero po I wojnie świa­ towej. Ani razu nie stwierdzono tu w czasie badań istnienia węgła „na obłap", choć prawdopodobnie dawniej był znany. Zaginął jednak tak dawno, że nawet znaleziony w Nowoberezowie spichlerz z epoki napoleońskiej posiada już zrąb wiązany „na rybi ogon". Dodajmy, że na sąsiednich terenach Grodzieńszczyzny i płd.-zach. Białorusi węgieł „na obłap" powszechny jest do dziś. z czego możemy wniosko­ wać, że zmiana w sposobie wiązania belek musiała na Podlasiu Wschodnim nastąpić pod wpływem wzo­ rów idących z Zachodu, ściślej z Mazowsza. Na podstawie bardzo niejasnych wypowiedzi można przypuszczać, że mógł tu być również znany węgiel nakładkowy. Niestety, żadnych na to dowodów nie posiadamy. Między poszczególne wieńce zrębu oraz w same węgły wbijano drewniane kołki, tzw. „teble", które wzmacniały zrąb i przeciwstawiały się wyginaniu bali na boki. Cieśle rozbierający stare zagrody stwier­ dzali czasem, że zamiast drewnianych tebli w otwo­ rach między belkami tkwią kamienne, podlugowate otoczaki (Nowoberezowo. Luka). Fakt ten dlatego zadziwia, że na omawianym terenie znalezienie od­ powiednich otoczaków na pewno nie przychodziło z łatwością. Otwory okienne wycinano w zrębie na wysokość 2, a najwyżej 3 bali, kryjąc często lico przeciętych drzew przybitą deską. Okienka starych domów osa­ dzano w przybitej do ściany ramie. Z trzech okien, które z reguły posiadała „chata", do otwierania słu­ żyło ewentualnie jedno. Otwór okienny był zwykle bardzo mały. Najmniejsze, z 4 szybkami, posiadały światło ok. 40 X 40 cm, częściej jednak były nieco większe (60 X 40 cm lub 65 X 50 cm) i miały 4 db B szybek. W starym domu Nikifora Iwaniuka z Plutycz zachowały się do dziś okienka, których wymiar łącznie z ramami wynosi 43 X 53 om (il. 4). Przy­ kładem trzymania się tradycji może też być dom Onikieja. Bustowicza w Augustowie. Właściciel sta­ wiał go w 1918 r. na starą modę (w miejsce podob­ nego, spalonego w 1918 r.). z pozostawieniem malut­ kich, nie otwieranych okienek. Większe wymiary okien zaczęto stosować jeszcze przed I wojną świato­ wą. Były one jednak wciąż 6-szybkowe. Tzw. okna „weneckie", t j . 3-szybowe, z ramą środkową w kształ­ cie litery T, sporadycznie spotykane na początku bieżącego stulecia, rozpowszechniają się dopiero w okresie międzywojennym. Są to już naturalnie okna na zawiasach, można je w każdej chwili otworzyć, co nie przeszkadza, że i dziś jeszcze okna te naj­ częściej pozostają przez cały rok zamknięte. W pomieszczeniach gospodarczych okno reduko­ wało się do niewielkiego „śparowatego" świetlika, wyciętego na styku dwu belek zrębu. Najczęściej były to wycięcia w kształcie prostokąta, trójkąta lub dwóch przylegających do siebie trójkątów, zrobione w górnej lub dolnej partii jednej z belek. Rzadziej II. 13. Dom nr 125 bud. w latach w międzywojennych. Plutycze. pow. Bielsk Podl. II. 14. Zagroda J. Poplaw- zdarzały się okienka złożone z dwóch wycięć, wyko­ nanych w obu stykających się ze sobą belkach; po­ siadały one np. kształt dwu rombów, złożonych każ­ dy z dwu trójkątów <il. 6). Konstrukcja odrzwi starych domów występuje w postaci dwojakiej. W jednej tzw. „uszaki", czyli słupy drzwiowe, wpuszczone są całą szerokością w podwalinę i ocap, w drugiej zaś wpuszczone są czopem w próg, a całą szerokością w ocap. Te dwie formy występują najczęściej. Raczej rzadko spotyka się stare domy, w których „uszaki" i ocap byłyby ścinane skośnie. Wewnętrzne wymiary odrzwi starych domów były o wiele niniejsze od dzisiejszych. Często wysokość ich nie przekraczała 150 cm, przy szero­ kości 85—95 cm. Odrzwia do chlewów bywały jeszcze mniejsze. Należy zwrócić uwagę, że w starym bu­ downictwie omawianych tu okolic niczym nie pod159 �K O |— S — | T CH Tabl. / KO CHL KO CH CHL CHL CHL CHL CHL S KO CHL 1. Augustów (Bielsk), plan zagr. Onikieja Busiowicza, 1_ J L . ^ . j u. r CM W KO KO KO ST SD CHL sz SD CHL É i s | 1 . J1 Tabl. I zffssasr/s tzsutanz za.gr. bud. ok. 1835 r. Legenda: Ch = „chata" (izba), W = wałkierz, S = sień, _ Y = sieńcy, Ko = komora, St = stajnia, Skl - składówka, Chi = chlew, Sd - stodoła, Sz = szopa, A = ..świetnik". S Tabl. U 1. Nowoberezowo (Hajnówka), plan zagr. Michała Firsa, bud. ok. 1865 r., przewiezionej z sąsiedniej wsi Tabl. II i CH s .1 tJS U: ,r*f i no M r S " T" KO CH L 1 CHL KO CHL Ł _ CHI. 5 5 ::i [ iO i CH T3 "1 „1 CH S CH CHL I KO m ,_L I KO 5 plan zagr. bud. Tabl. III (Bielsk), plan zagr. bud. 1859 r. 2. Hółody I. Krzywa s S U "W CH ] j Tabl. I I I L1.-.1 i (Hajnówka), L . r <^s plan starej zagrody. 6. Nowo- Legenda: Ch = „chata" (izba), I = izdebka, S = sień, Ko = komora, St = stajnia, CM = Chlew, D = dre­ wutnia, S = szopa, A - „śmietnik", Pr = „pristienek". KO lJ...ll_.l.j CM a » ¿ra* Ü. Ogrodniki (Bielsk), 1914 r. 10. Białowieża i CHL msvrsgsst l KO CHI CHL CHL ¡s* . T S J S L ^ M i s S i r ? ł íer?, Chi = chleto, = seopa, A => „śtinetmk". Tab!. ÍV í. 4. A « o ÍBfclsfcj, plany dawnych zagród gospo­ darzy zamożnych. 2, .?. Augustowa (Bielsk), plany daw­ nych zagród gospodarzy uboższych. Legenda: Ch = „chata" (izba). W = wałkierz. Sw = świetliczka, S = sień, S-Y = sieńcy, Pr „pristie­ nek", Ko = komora, Chi - chlew. O W CHL ! Tabl. I V w'" PR c - . s , l _ 11< O CHL l CHL CHL CHL PR CH ,_BL , _ ^ KO ŚP CHL CHL CHL CHL CHL CHL KO CH ,11111 U J CHL CHL 5Z CH ^ s. Í60 KO £ 1 t í ' 5 1 SW L ±,_,J_ ± .1 �fi. 25. Siara zagroda P. Aleksiejczuka. Ryboły, pow. Bielsk Podl. kreśUmo ważności drzwi zewnętrznych prowadzących do części mieszkalnej. Stąd też w zagrodzie bielskohajnowskiej rzadko można spotkać drzwi o ozdobnie rozwiązanej powierzchni. Z reguły tafle drzwiowe były zbijane z 2 lub 3 desek i zawieszone na prostych zawiasach żelaznych, kowalskiej roboty. Ciekawy jest fakt, że mimo ogólnego konserwatyzmu, który cechuje omawiane tu budownictwo, nie natrafiono ani razu na drzwi do sieni, iaby lub komory, które by obra­ cały się na biegunach lub posiadały drewniane zamki kłodowe. W niektórych tylko wioskach osiemdzie­ sięcioletni starcy przypominają sobie ich istnienie. W Luce — wg ustnej relacji — dolny koniec bieguna drzwi wykonany był w postaci żelaznego trzpienia obracającego się na podłożonym kamieniu. TV Starym budownictwie „połap" (Husaki), Czyli powałę, posiadają wszystkie .pomieszczenia budynku, prócz sieni. Oparcie dla powały stanowią „balki", tj. tragarze (zwykle 3), biegnące w poprzek budynku. Końcami są one wpuszczone między „oszwę" , czyli najwyższą, a przedostatnią belkę zrębu. W izbie po­ wszechnie występował sosrąb zwany tu „tramem" (tram). Nawet w starych obiektach, liczących ponad sto lat. występuje on w postaci jak gdyby zrege­ nerowanej. Zamiast potężnej belki — jest to tylko deska gruba nu 8 cm. W starych domach, ze względu na wrastanie kamieni podwalinowych w ziemię, a tym samym i obniżanie się poziomu powały, „tram" bywał nieraz usuwany. Np. w Nowoberezowie, w do­ mu Zofii Kućko, budowanym przed 1875 r., „tram" usunięto w 1932 r. Na konieczność tego zabiegu wskazuje wysokość izby, wynosząca dziś 193 cm. Jeśli odejmiemy od tego ok. 20 om grubości tragarzy 8 6 Przy okazji zwróćmy uwagę, że zarówno tu używana nazwa „oszew", jak i na Polesiu nazwa „zwiaź" (K. Moszyński, Polesie Wschodnie, cyt. wyd., s. 117) oznaczają to samo: coś zszywającego, wiążą­ cego. I w istocie, ostatni wieniec zrębu spięty jest zazwyczaj na węgłach mocniej, p r z e z całą ścianę. Nazwa „oszew" używana jest często na figlJL i 8 cm grubości ..tramu" — łatwo stwierdzimy prak­ tyczną stronę operacji. W nowych budynkach oma­ wianego typu tramów już nie stosowano. W starych domach sień nie posiadała powały, co wiązało się z tym, że były to chaty kurne. Jeśli w momencie budowy domu Dostawiono piec z ko­ minem wyprowadzonym nad dach, wówczas w sieni od razu kładziono powałę. Dość trudno jest już obecnie ustalić, kiedy na tym terenie rozpoczął eię zanik chat dymnych. W Łuce tradycja chat kurnych jest żywa i domy dymne były tam jeszcze prawdo­ podobnie na początku bieżącego stulecia. W Kolo­ diach pamiętają je jeszcze najstarsi ludzie, w Ogrod­ nikach zaś najstarsze pokolenie zna je tylko z opo­ wiadań rodziców. W innych wsiach, np. w Trzciance, nikt nie słyszał już o kurnych piecach, mimo iż widywano je we wsiach sąsiednich. Niewątpliwy jest fakt, że chaty kurne zachowały się najdłużej u właścicieli uboższych (Husaki). Z informacji tere­ nowych można wywnioskować, że likwidację kurnych pieców rozpoczęto w wieku X I X , ale jeszcze przed uwłaszczeniem chłopów. Trudno w tej chwili wy­ jaśnić przyczyny tak wczesnego zaniku kurnych do¬ mów na tym terenie. Być może. jest to wpływ oko­ licznych zaścianków szlacheckich lub też skutek jakichś nieznanych nam na razie iprzepisów adiministracyjnych. Dym w kurnych chatach uchodził otworem w po­ wale; w razie potrzeby otwór zatykano szmatami, czyli tzw. „bafbą" (Hołody) lub „onuczką" (Ogrodniki). Część dymu uchodziła również przez otwarte drzwi do sieni, a stąd na strych. Mimo że w czasie badań nie natrafiono na wiadomość, by dym uchoPodlasiu Wsch.. a jednak nie została zanotowana ani w słowniku Karłowicza, ani też u Brucknera czy Glogera. Tylko Linde pod hasłem szyć podaje: „na statkach szycie, bale poboczne, z których się boki statku składają", oraz „szycie u statków rzecznych bywa dębowe,, sosnowe". 161 �dzii tylko przez sień lub otworem w ścianie do sieni, to jednak można przypuszczać, że i tak by­ wało. Wskazuje na to jeden ze sposobów budowy kanałów dymnych, których kierunek jest nie piono­ wy, lecz poziomy — do sieni, w której ma połączenie z kominem. Sam komin był wypleciony z chrustu, a nawet korzeni (Augustowo), na oże-browaniu z kilku grubych żerdzi. Całość z obu stron' wylepiano gliną. Rzadziej stosowało się ©żebrowanie z poprzecznymi drążkami okręconymi kalaną słomą. Taki komin za­ chował się w Plutyczach, w chacie Nikifora Iwanduka. kominy zaś z chrustu można spotkać równie często jak stare piece. Dawne, do dziś zachowane kominy są umiejscawiane bądź nad kapą pieca i wówczas ich drewniana konstrukcja wspiera się na powale, bądź też w sieni aa podłodze, W tym wypadku kanai dymny ma początkowo kierunek poziomy (przez ścianę), a następnie pod kątem prostym przechodzi w pion kominowy; podstawa komina, oblepiona gru­ bo gliną, posiada na wysokości powały otwór, przez który widać niebo. Tak konstruowane kominy, jak również z tradycyjnego materiału, budowano w do­ mach jeszcze po I wojnie światowej. Ze zrozumiałych powodów nie zachował się na omawianym terenie ani jeden piec kumy. Łatwo jednak (można je sobie wyobrazić, gdy się obejrzy szereg istniejących i używanych do dziś pieców bu­ dowanych przed 70, 80 laty (ii. 8). Poza istnieniem „kapelusza" (Trześcianka), czyli kapy, którą dym odprowadzany jest do komina, nie różnią się one znacznie od kurnych pieców z terenu Karpat czy Pogórza. Wykonane z bitej gliny na ramie z bierwion, posiadają nalepę, olbrzymi piec chlebowy, na którym się sypia i szeroki przypiecek. Nalepa jest zazwy­ czaj nisko osadzona. Bywały nalepy oparte na 4 drew­ nianych nogach. Piece z kuchnią posiadającą blachy są nabytkiem stosunkowo późnym. Po I wojnie świa­ towej były jeszcze rzadkością. Stare przyzwyczajenie gotowania w piecu chlebowym jest jeszcze dziś 'bar­ dzo silne. Często, mając kuchnię, gotują w piecu chlebowym, zostawiając w nim strawę przez cały dzień. Powszechnie zetknąć £ię z tym można w Nowoberezowic. Według informacji uzyskanych w Grabowcu, Plutyczach i Hołodach, w starych domach oprócz głów­ nego pieca była często .w rogu przy drzwiach nalepa z kapą, zwana „świetnikiem" (Hołody) i służąca do oświetlania izby płonącym na niej łuczywem oraz do małego gotowania, czy odgrzewania uprzednio ugotowanego pożywienia. Dym ze „świetnika" od­ prowadzany był kapą do sieni, skąd swobodnie prze­ dostawał się na strych (brak powały w sieni), „Swietnik" nie miał połączenia z kominem, „Swietnik" w formie nalepy jest rozwiniętą formą powszechnego dawniej w Polsce, na Białorusi, Litwie, Polesiu etc. tzw. „świecaka", który w miejsce kapy „świetnika" miał rurę płócienną, oblepioną z obu stron gliną; łuczywo płonęło na zawieszonej na łańcuszkach że­ laznej kracie, czy blasze.. Sprzęt ten zawieszony był w tym samym miejscu, w którym w izbie naszej zagrody stał „świetnik" (tabl. I , 4, I I , 2, I I I , 5), Stare zagrody typu bielsko-najnowskiego kryto wyłącznie dachami czterospadowymi. Bryła takiego dachu, który rzadko już można spotkać na starych zabudowaniach {% wyjątkiem stodół), dominuje nad całym budynkiem. Stosunek jego do widocznej części zrębu ma się mniej więcej tak, jak 1,5:1, a nawet 2 : 1 . Naturalną jednak koleją rzeczy w rozwoju budownictwa ludowego jest obniżanie dachu, a pod­ wyższanie zrębu, co na omawianym terenie zaczyna następować już w końcu X I X wieku. Proces ten łączy się ze zmianami dotyczącymi formy dachu. Niełatwo jest, nawet dla tych kilkunastu wsi, podać jakąś jedną datę wiążącą się ze stosowaniem nowych form dachów. Daje się zaobserwować, że stosunkowo rzadko spotykane dachy .przyczółkowe wyprzedziły w niektórych wsiach dość znacznie dachy dwuspa­ dowe. Jest prawdopodobne, że pojawienie się dachu przyczółkowego nastąpiło miedfcy rokiem 1890 a 1900, a w każdym razie nie wcześniej. Natomiast dachy dwuspadowe, które najczęściej dziś spotykamy, znaj­ dują zastosowanie w różnych okrasach czasu. Bardzo wcześnie, bo już ok. 1900 r. pojawiają się w Husakach, nieco później w Nowoberezowie i Trześciancc, a np. w Daszach dopięto po I wojnie światowej i w tym okresie rozpowszechniają się na całym te­ renie. Wiąże się to z odbudową spalonych W czasie wojny zagród. Wysokość i kąt spadu dachu zależne są od pokry­ cia. Cieśle wiejscy biorą to pod uwagę, a sposób, w jaki obliczają odpowiednie dane, ilustruje wypo­ wiedź starego cieśli z Łuki — Tymoteusza Charkiewicza: „stawiając krokwie na domu szerokim 10 ar­ szynów, odrzucamy \U z szerokości domu; długość krokwi wyniesie więc 7,5 ansz.; to pod pokrycie sło­ miane. Jeśli kryjemy blachą, wówczas odrzucamy Vs szerokości, długość krokwi wyniesie więc 6,7 arsz.; gdy zaś pokrywamy dachówką, wtedy dodajemy do ostatniego ok. Vs artte. więcej, gdyż dachówka na­ siąka wodą". Tradycyjną konstrukcją dachu była w zagrodzie wydłużonej konstrukcja krokwiowb-bantowa i .pozo­ stała ona niezmieniona do dziś. (Nie bierzemy pod uwagę pomocniczej konstrukcji stolcowej, któiia bywa stosowana w związku z innym pokryciem w nowych domach.) Nastąpiła natomiast zmiana w sposobie umocowania krokwi u dołu. Dawniej krokiew opie­ rała się wyciętą Stopką w gnieździe „oszwy", tj. naj­ wyższej belki zrębu, która leżała w linii całej ściany i pełniła funkcję płaitwi. Końce krokwi spływały poza ,„os!wę", tworząc „kapiera" (Augustowo) czyli okap. Już przed I wojną światową zaczęto stosować ' Różne typy świecaków omawia E. Frankowski, Jak lud nasz oświetlał chaty, „Ziemia", 1913, IV, 165. Między innymi podaje, że we wsi SnodowiCze, pcw. owrucki, sprzęt ten nazywano „świetaczem". W po­ wiecie mołoryckim k/Brześcia znane były świecaki przenośne w postaci drewnianej podstawka oblepio­ nej gliną (L, A. Mołczanowa K woprosu o razwM bielormkogo krestjamkogo żiliszcza, . 556, art, za­ mieszczony w pracy zbiorowej Waprosy etniczeskoj istorii narodów pribaltiki, Moskwa 1959). ! 162 7 s �„murłatę" (Augustowo), leżącą na wypuszczonych końcach tragarzy. Sposób umieszczenia na niej krokwi byi teki sam jak na „Osawi". W związku z „murłatą" daje się zaobserwować ciekawe zja­ wisko, z którym można się było spotkać również po I Wojnie światowej. Otóż „murlata" jest na swoim miejscu, ale krokwie nadal opierają się na „oszwi". Robi się to — jak mówią — „dla lepszego zachowania ciepła" (Augustowo). W okresie między­ wojennym zaczęto stawiać krokwie wprost na koń­ cach tragarzy. Właściciele narzekają jednak, gdyż końce tragarzy szybko gniją i łamią się, co pociąga za sobą niszczenie dachu. Jednym ze sposobów ochro­ ny zrębu przed deszczem jest przedłużanie okapu za pomocą przypustnic. Jednak ma omawianym tere­ nie stosowania tego sposobu nie stwierdzono. Wszystkie budynki kryte były dawniej wyłącznie słomą. Bardzo rzadko zdarzało się, ażeby chałupa pokryta była gontem; na to mogli sobie pozwolić wyjątkowi bogacze (Trześcian.ka). Wraz z nowymi formami dachu, a przede wszystkim z formą dwu­ spadową, wchodzi w użycie — zreslztą sporadycz­ nie — dachówka (Augustowo — 1895 r., Husaki — ok. 1900 r„ Nowoberezowo — 1908 r.). Krycie słomą było wszędzie jednolite. Oały dach pokrywano gład­ ko „ławczaikami" .(Augustowo), „kulikami" (Plutycze), a naroża terasowato „ostryszancami" *. Z tych ostatnich wykonywano też krawędź okapową dachu. Na kalenicy — na „kuliki" kładziono warstwę „ostrySEanców", a na .nie „pokot" (Plutycze), t j . targaną słomę, którą przyciskano kocami lub kozłami i „opowsinami" (Nowoberezowo), czyli drągami leżą­ cymi n.a kozłach i wspierającymi się na wbitych w nie kołkach. Po każdej stronie dachu są po dwie „opowsiny". W Dasizach i Grabowcu do dziś stosują leż rodzaj ramy (mie jarzma) przyciskającej kozły. J. • WEŁNO ; / / 'S ' »W>0DK0 / / / 4 8 Warto zwrócić uwagę, że na Polesiu Wschodnim te same snopki zwane są „kuli" (K. Moszyńska, Po­ lesie Wschodnie, cyt. wyd., s. 108). • MOHYLEW .'•NOWOGRÓDEK /> s' /> Ś ' - •80B»UJ<>K U. 16. Powiązania kulturowe Podlasia Wsch. z Biało­ rusią i Polesiem. Opr. J. Czajkowski. 1. Kierunki wy­ stępowania nazwy „kłonią", ,Mlurua". 2. Kierunki wy­ stępowania nazwy ..tok". 3. Kierunki występowania zagrody wydłużonej. 4. Granica państwa. 5. Obszar występowania zagrody wydłużonej w Polsce. 8 W starej zagrodzie typu bielsko-hajnowskiego zręby były z zasady nie zdobione. Co najwyżej, część mieszkalna była pobielana białą glinką (Trze­ ścianka, Nowoberezowo). Niebielenie ścian budynku lub pobielanie tylko małej części wynika z ich dużej powierzchni. Tylko odnośnie do wsi Daslze stwier­ dzono, że chałupy były dawniej .pobielane, ale tu właśnie są one o wiele mniejsze niż w innych wsiach. Czasami w zagrodach z końca X I X w. tra­ fiały się, czy też trafiają do dziś, podokienniiki w formie deski z wycinanymi na jej powierzchni trój­ kątnymi lub prostokątnymi zębami, albo w postaci profilowanej w przekroju beleczki (Grabowiec, Plu­ tycze). Podokienniki, choćby w najprostszej swej formie, .pojawiają się jednak późno, dopiero z no­ wymi, o większych rozmiarach oknami. Równie rzad­ ko jak podokienniki stosowane było dawniej ozda­ bianie węgłów za .pomocą kożuchowania. Zanoto­ wane stare formy należą do bardzo prostych (il. 9), czasami jednak zdarzało się, że były nawet malo- #WITE8SK wane. Prosta pierwotnie forma kożuchowania świad­ czy, że początkowo nie było ono wynikiem dbałości 0 .estetykę, lecz po prostu zabezpieczeniem lica węgła przed działaniem szkodliwych warunków atmosfe­ rycznych (słońce, woda, mróz). Pojawienie się na zagrodzie wydłużonej innych dachów niż czterospa­ dowe pozwala na ozdobne traktowanie szczytów. Znajdują wówczas zastosowanie koronkowe wiatrowmice (ii. 10), sterczyny dachowe, szparogi, wzorzyste układanie deseczek szczytowych itp. Przykładem pięknego i wcale nie przeładowanego szczytu może być przyczółkowy dach na zagrodzie Jana Iwaniuka w Plutyczach (ii, 11). Aczkolwiek niewielki, lecz dość mocno grawitujący do ziemi słomiany przyczółek odciąża wzorzysty fragment szczytu i pięknie roz­ winięte szparogi. Ozdobny charakter mają również zanotowane m. in. w Hołodach okienka szczytowe w formie doniczki z drzewkiem lub doniczki z krzy­ żem (il. 12). Wiąże się to z ogólną tendencją dekorowania budynków, która następuje po I wojnie światowej 1 szybko się rozpowszechnia. Ludność Podlasia reemigrująca z Rosji przynosa stamtąd bogate wzory omamentacyjnego zdobienia domów. Stąd też budow­ nictwo z okresu międzywojennego cechuje kolor i snycerka, stosowane często do przesady. Kożucho­ wania, ściany, okiennice, nawet szczyty maluje się różnymi kolorami, wprowadza się ażurowe nad­ okienniki, wiatrownice itp. (il. 13), Przesada — jak » Terasowate pokrywanie naroży ma niewątpliwie na celu upiększenie biyły dachowej, ale z punktu widzenia technicznego chodzi o mocniejsze zabezpie­ czenie naroży, które bardziej od' połaci dachowych są narażone na zniszczenie. 163 �we wszystkim — podraża niezmiernie koszta budo­ wy. Łatwo więc odróżnić domy .gospodarzy zamoż­ niejszych od uboższych (il. 14). Sami właściciele stwierdzają, że od strony praktycznej jest ono nie­ konieczne. Ten pogląd, utrwalający się zwłaszcza po I I wojnie światowej, jest powodem zamierania zdobnictwa, a szczególnie — przeładowanego. Do rzadkości należą także budynki stawiane po 1945 r., które w zdobnictwie kontynuowałyby tradycje wy­ rosłe po I wojnie światowej. Wyjątkiem jest tu jed­ nak wieś Plutycze, gdzie zanotowano niezmiernie bogate zdobnictwo na domach budowanych w ostat­ nich już latach. Przejdźmy temz do omówientia zagrody wydłużo­ nej typu bielBko-hajnowsIkiego — na szerszym tle. Występowała ona na terenie zamieszkiwanym przez ludność ukraińską wykazującą silne wpływy biało­ ruskie. Stąd też nie spotykamy jej właściwie, a przy­ najmniej w tej charakterystycznej, bardzo wydłu­ żonej formie, we wsiach polskich. Trzeba jednak zaznaczyć, że w pewnych wsiach ukraińskich na tym terenie typowe były obejścia o zabudowie luźnej, z budynkiem mieszkalnym tzw. „trojakiem" lub czwo­ rakiem, które rozpowszechnione są w okolicznych wsiach polskich; należy to tłumaczyć wpływem z na­ szych terenów. Zagroda wydłużona na terenie polskim wiąże się terytorialnie z większym obszarem Białorusi i Po­ lesia, pod względem zaś kulturowym .powiaty Bielsk Podl. i Hajnówka wykazują pokrewieństwo (gdy nie bierzemy pod uwagę strony zachodniej) — z Wileńskiem, Witebskiem, Mohylewskiem, Mozyrskiem oraz Ukrainą (v.mapa —s. 163). Interesujące nas tu związki w zakresie budownictwa najszerzej prze­ jawiają się w nazwaniu „kłonią", „Mumią" — budyn­ ku gospodarczego służącego do młócenia i przechowywanda zboża , nazwa zaś „tok", pospolita na Podlasiu Wschodnim i oznaczająca tu boisko w sto­ dole, znana jest w okolicach WHeńszczyzny, Witebsaczyzny i w Mińskiem, jak również w dawnym .po­ wiecie brzeskim . Wspomniana już wyżej nazwa „kulik" — snopek do gładkiego .pokrywania dachu na Polesiu brzmi: „kuli". Powszechne też dla całej Białorusi i Polesia jest nazwanie izby mieszkalnej „chatą" «. a na Polesiu Zahoryriskim — jak podaje Moszyński » — wszystkie pomieszczenia dla zwierząt noszą wspólną nazwę „chlewów", podobnie jak u nas. Przytoczone podobieństwa nazw są tylko jednym z wielu dowodów więzi kulturowych wszyst­ kich tych terenów. Sama zagroda wydłużona ma jednak zasięg mniejszy. K. Moszyński podaje, że nie­ znaczną odmianę zagród bielskich [bielsko-hajnowskich • J. C] spotyka się w Prużańskiem, a i na Polesiu Słonimskim stoją one pod jednym dachem . Z badań przeprowadzonych w latach 1935 i 1936 przez Zakład Architektury Polskiej i Historii Sztuki Politechniki Warszawskiej wiemy, że na Polesiu — w powiatach .Pińsk, Łuniniee i Stołki — typowa jest zagroda budowana poprzecznie w stosunku do drogi, a wszystkie budynki gospodarcze — oprócz sto­ doły — stoją wraz z domem w jednej linii. Stodoła natomiast zamyka siedlisko w poprfcek i jest o kil­ kadziesiąt metrów oddalona od zagrody . Najdal­ szymi punktami zasięgu .podobnej zagrody mają być okolice Rzeczycy i Mozyra Rosyjska etnografka L. A. Mołczanowa w artykule „K woprosu o razwitii biełoruskogo krestjanskogo żilisizcza" podaje plany, fotografie i rysunki zagród z rejonu Brześcia i Grod­ na które można by wprawdzie zaklasyfikować do omówionego typu zagrody, ale które bardziej przy­ pominają mało rozwiniętą formę ze wsi Dasze i Ryboły (il. 15), aniżeli np. zabudowę z Flutycz (ii. 2). Zresztą są ono Już formą późniejszą, wyrosłą z Chaty jednoizbowej, która dominowała dawniej zarówno na Polesiu iak i na całej Białorusi Sadzać z .przedplanów oraz wie­ lokrotnych podkreśleń K. Moszyńskiego o dającym s ę aktualnie zaobserwować na Polesiu zrastaniu chaty z kl€cU| ™~ można wnioskować, że wydłużona zagroda poleska jest tworem późnym, najprawdopo­ dobniej z drugiej Dołowy X I X stulecia W orzeciwieństfwie <Jb hielsko-hajnowskiej zagrody wydłu- « Por. K. Moszyński, O kulturze ludowej poludniowo-środkowego Polesia, s. 120 (odb. bez daty). » K. Moszyński, O kulturze ludowej południowośrodkowego Polesia, cyt. wyd., s. 129 i 130. Obok tej nazwy, szeroko na Polesiu znany jest termin „odryny" 10 11 u » Por. K. Moszyński, Polesie Wschodnie, cyt. wyd., s. 106 i 107, przyp. 2, 12 Jw. I5 16 18 19 f 15 K. Moszyński, Polesie Wschodnie, cyt. wyd. " Z. Dmochowski. Ze studiów nad poleskim bu­ downictwem drzewnym, „Biul. Hist. Szłt. i Kult.", 1937, nr 2, s. 165 i nast. mmmmm w I r ^ J ^ e f i o Z r ^ e Ż s ^ i a u h m : S Ł ' S £ ass że chata z klecią stoi osobno, a inne zabudowania Na terenie polskim zaobserwować już tego nie można, ale na Białorusi i Polesiu do niedawna były jeszcze małe jednownętrzowe chałupki, zwane ..chatami''. 164 Polesiu Rzeczyckim K. Pietkiewicz, który daje jego obraz z lat 1SB3—-1880. » L. A. Mołczanowa, op. cit. 1» Jw., s. 552: por. K. Moszyński, Polesie Wschod­ nie, cyt, wyd., s. 116, prżyp. 3. Z. Dmochowski, op. cit. �żonej, poleskie zabudowania mają często bieg ścian nierówny i różne poziomy kalenic kilkunastu dasz­ ków (dwuspadowych), nakrywających — każdy osob­ no - stojące pod nimi budynki. Zarówno omówiona zagroda podlaska, jak i wspomniana poleska (z pow. Pińsk, Łuniniec i Stolin) budowane są na długim i wąskiim siedlisku. W jednym i w drugim wypadku stoją one szczytem do ulicy, ale gdy na Podlasiu okna są, lecz nie zawsze od ulicy, to na Polesiu jest to regułą, albowiem zagroda rozbudowuje się od ulicy w głąb siedliska, pozostawiając „chatę" zawsze przy drodze. Jak daleko na wschód sięga zagroda bielsko-hajnowska — tego dokładnie nie wiemy. Najprawdo­ podobniej jednak — nie dalej niż do wspomnianych przez K. Moszyńskiego okolic Prużany i Słonima '. 2 21 K. Moszyński. Polesie Wschodnie, cyt. s. 122, przyp. 2. wyd., Taka lokalizacja opisanego obejścia pozwalałaby na postawienie hipotezy, że przypuszczalnie Podlasie między Narwią i Nurcem wytworzyło własny typ budownictwa, którego odbiciem byłaby rozwijająca się i zrastająca od niedawna zagroda znad prypeckiego Polesia. W niej właśnie trzeba by się dopatry­ wać .pierwotnego obrazu zagrody wydłużonej bielskohajnowskiej. której kondensacja musiała nastąpić o wiele wcześniej, tym bardziej że tereny te w X V I wieku były już gęsto zaludnione , a co za tym idzie — wyżej stojące pod względem kultural­ nym od zachodnich terenów Białorusi i Polesia, na których — jak wspomniano r— do końca X V I I I w. powszechne były jednoizbowe chaty pozbawione na­ wet sieni. 22 U j . Topolski i J. Wiśniewski, Lustracje woje­ wództwa podlaskiego 1570 i 1576, Wrocław—Warsza­ wa 1959, Mapa Królewszczyzn oprać, przez J. Humickiego. Fot Jan Swiderski — il. 3—5, 9—11, 13—15. Rys.: Jerzy Czajkowski — il. 1, 6, 7, 16 (ze szkiców Zofii Rein¬ fuss). tabl. I—IV; Maria Czarnecka — il. 2 a, b (wg inwent. wyk. przez M. Pawlickiego), 8, 12 (wg inwent. <vyk. przez L . Nowosielskiego). 1 Ewa Fryś-Pietraszkowa M A Z E R O W A N E K U F R Y Dekoracja malarska ludowych kufrów nie rozwi­ nęła się na terenie Polski tak bogato jak dekoracja skrzyń na ubranie. Za przyczynę tego trzeba praw­ dopodobnie uznać okoliczność, że kufry zaczęto wyra­ biać znacznie później niż skrzynie , dostosowane więc były do zmienionych potrzeb estetycznych od­ biorców. Najczęściej kufry malowano gładko na jeden kolor, zwykle zielony lub brązowy w różnych odcie­ niach. Do wyjątków należą kufry malowane wielo­ barwnie, jak np. kufer z Kawęczyna, pow. Zamość, który ozdobiono na licu i wieku kwiatową dekoracją, typową dla skrzyń z tego terenu, kufer pyrzycki z Muzeum w Szczecinie, datowany na rok 1858 , 1 J 1 R. Reinfuss. Ludowe skrzynie malowane, War­ szawa 1954, s. 15; E. Fryś, Ludowe kufry okuwane, „Polska Sztuka Ludowa", 1959, nr 1—2, s. 46. P O D L A S K I E czy kuferek z Nowoberezowa, pow. Hajnówka, o skromnej, dwupolowej malaturze roślinnej. Wiado­ mości o wykonywaniu z początkiem X X wieku kuf­ rów wielobarwnych zanotowano m. in. w miejsco­ wościach Kamionka, pow. Starogard Gdański, Sejny, pow. Suwałki, Braniewo. Specyficzną grupę stanowią spotylkane we wschodniej części Białostockiego kufry malowane techniką stempelkową, które wyrabiano w Sokółce. Zasięg ich graniczy z zasięgiem kufrów wileńskich i .poleskich'. Dość dużą grupę w obrębie kufrów zdobionych tworzą kufry tzw. „mazerowane", względnie k a d r o ­ wane". Technika mazerowania uważana jest przez * A. Dobrowolska, Meble ludowe zachodnio­ pomorskie. „Pol. Sat. Lud", 1950, nr 1-6, s. 58. 3 W. Dynowski, Barwne kufry chłopskie z okolic Wileńszczyzny i Polesia, Wilno 1934. 165 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/892cee1e3e0fe7ba5bb624fc129e0026.pdf c7753849a6f6212497ad0c55a79b80f9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1328 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1227 Title A name given to the resource Przekaz kulturowy w rodzinie i społeczności wiejskiej w świetle badań terenowych / ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.1, s.245-262 Creator An entity primarily responsible for making the resource Paprocka, Wanda Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X X I I : 1988, z. 1 PL ISSN 0071-1861 WANDA PAPROCKA (IHKM PAN, Warszawa) PRZEKAZ KULTUROWY W R O D Z I N I E I SPOŁECZNOŚCI W I E J S K I E J W ŚWIETLE B A D A Ń T E R E N O W Y C H W analizie zjawisk społecznych i kulturowych posługujemy się często po­ jęciami przeciwstawnymi traktując je jako opozycyjne i antynomiczne. Istnie­ ją jednak układy przeciwstawne, których nie można rozpatrywać jako antagonistyczne. Występują one między innymi w procesach związanych z prze­ kazem kulturowym, realizowanym przede wszystkim w szeroko pojmowanym wychowaniu, w którym „jednostkowy" i „społeczny" nie stanowią pojęć opo­ zycyjnych, a wręcz przeciwnie — punktem odniesienia do działania jednostki jest społeczeństwo i ono decyduje o ocenie jej wartości zgodnie z obowią­ zującymi normami i zasadami współżycia społecznego. Już w samej etymo­ logii słów „przekaz kulturowy" — „transmisja kulturowa" zawarta jest su­ gestia kontaktów między ludźmi oraz dążenie do wzajemnych między nimi związków, zarówno w układzie diachronicznym, jak i synchronicznym. Bez­ pośrednie środowisko społeczne jednostki kształtuje warunki, w których na­ stępuje jej socjalizacja oraz z którymi pozostaje ona w codziennej interakcji. Poprzez procesy adaptacyjne jednostki w kulturze rozumiemy nie wyraz jej zdolności przystosowania się wynikający z cech biologicznych, ale zdol­ ności adaptacji do wspólnego zespołu reguł, które posiada każda grupa kul­ turowa, do zapoznania się z normami życia grupowego oraz przyswojenia sobie określonej, jak nazywa to J . Kmita, „kompetencji kulturowej" (1971, s. 37). Termin „przystosowanie" dotyczy przede wszystkim wyników socjalizacji dokonującej się w środowisku określanym przez wielu badaczy terminem ..środowiskapierwotnego" (Berger, 1970; Dubos, 1970; Sowa, 1971; Ratajczak, 1980). Terminem tym przyjęto określać najbliższe otoczenie wchodzącego w życie człowieka, zamykające się w granicach domu rodzinnego, powiększa­ ne odpowiednio do wieku o sąsiedztwo, grupę rówieśniczą, społeczność lo­ kalną, szkołę. Wejście w wiek dojrzały, usamodzielnienie się, odrywa niejako jednostkę od dotychczasowego, przypisanego człowiekowi środowiska pierwot­ nego, pozwala d o k o n y w a ć wyboru i tworzyć sobie własne środowisko na miarę obiektywnych warunków zgodnych z jego potrzebami i zainteresowa- �246 WANDA PAPROCKA niami, które określono w literaturze jako „wtórne". Środowisko pierwotne było ściśle związane z pewnym terytorium, natomiast środowisko wtórne po­ siada cechy „ponadterytorialności". Ostre rozgraniczenie obu środowisk jest trudne, w rzeczywistości zakresy ich zachodzą na siebie. Stopień ich wza­ jemnych powiązań uzależniony jest od wieku jednostki i typu społeczności terytorialnej, w której ona żyje. Wpływ środowiska pierwotnego dominuje bez wątpienia w przypadku dzieci i młodzieży oraz ludzi starych, a środowisko wtórne determinuje za­ chowania ludzi w wieku aktywności zawodowej. Wpływ środowiska pier­ wotnego dominuje nad środowiskiem wtórnym w społeczności wiejskiej, szcze­ gólnie tradycyjnej, zachowawczej. Badania terenowe prowadzone w latach 1981-1985 miały za zadanie określić podstawowy zakres treści kulturowych przekazywanych z pokolenia na pokolenie w rodzinie i społeczności lokalnej, związanych przede wszyst­ kim ze specyficznymi warunkami chłopskiego życia i pracy . Funkcja wy­ chowawcza rodziny jest konsekwencją jej funkcji prokreacyjnych i w świetle dotychczasowych analiz dokonywanych w tym zakresie truizmem jest już twierdzenie o znaczeniu tej funkcji nie tylko dla rodziny jako grupy spo­ łecznej, ale również dla społeczeństwa globalnego, od właściwego spełnienia jej w znacznej mierze zależy bowiem kształt osobowości i postępowanie jednostek. 1 Analizując przemiany funkcji rodziny w tym zakresie należy za punkt wyjścia przyjąć tradycyjny system wychowania dziecka wiejskiego rekon­ struowany na podstawie wypowiedzi i opinii starszej generacji informato­ rów, jak również literatury przedmiotu. Pozwoli to określić różnice, jakie w procesie przemian społecznego życia wsi zachodzą w zakresie wychowania, jak również pewną trwałość i ciągłość niektórych treści przekazywanych w międzygeneracyjnym przekazie kulturowym. Gospodarstwo wiejskie wykazuje i zawsze wykazywało cechy wyjątkowej trwałości, stanowiło ono wraz z rodziną jedność produkcyjną i społeczną utrzymującą ciągłość wzorów kulturowych w długotrwałym procesie histo­ rycznym. W jego międzypokoleniowych związkach z rodziną należy szukać dużej żywotności tradycyjnych p o g l ą d ó w i przekonań nawet w młodej gene­ racji rodziców. W naukach społecznych wychowanie określa się zwykle jako intencjonal­ ne kształtowanie osobowości według przyjętego w grupie ideału wychowaw­ czego (Kłoskowska, 1965; Tyszka, 1974; Kowalski, 1972; i inni). Ideał wychowawczy to zespół cech osobowościowych i ról społecznych, 1 Materiały z badań terenowych prowadzonych w latach 1981-1985 we wsiach województw białostockiego, bialsko-podlaskiego, ciechanowskiego, łomżyńskiego, płockiego i warszawskiego znajdują się w Archiwum Zakładu Etnografii I H K M P A N w Warszawie i zarejestrowane są w Księdze inwentarzowej Archiwum pod nr. nr: 1843-1847, 1853, 1856, 1859, 1884, 1895-1898, 1914-1916, 1917-1933, 1936-1941, 1945-1947. �PRZEKAZ KULTUROWY W RODZINIE I SPOŁECZNOŚCI WIEJSKIEJ 247 które dana jednostka powinna posiadać i pełnić. 'W rodzinie chłopskiej ideał ten określony był całkowicie związkami łączącymi ją z gospodarstwem oraz życiem społeczności lokalnej w sposób jednoznaczny i konsekwentny. Wyzna­ czały one pozycję społeczno-ekonomiczną oraz perspektywy życiowe wiej­ skiego dziecka. Również realizacja ideału wychowawczego przebiegała w spo­ sób konsekwentny i ujednolicony choć, jak zostanie przedstawione w dalszej części artykułu, nie w sposób jednoznacznie zwerbalizowany czy stanowiący określoną, wydzieloną sferę działań. Wychowanie nie wyodrębniło się jako dziedzina zadań szczegółowych. Rodzina wychowywała w trybie swego nor­ malnego funkcjonowania. Praktycznie obejmowało ono przygotowanie do pod­ jęcia roli gospodarza oraz roli członka społeczności wioskowej w pełni akceptującego zastany system wartości, norm postępowania i ocen moralno-społecznych. „Jakkolwiek pojmowalibyśmy wychowanie — pisał Bohdan Su­ chodolski — jest ono zawsze przygotowaniem ludzi do życia, które mają prowadzić, rodzaj tego życia wyznacza przeto nieuchronnie charakter i zakres wychowawczych zadań" (1963, s. 11). Znajduje to wyraźnie potwierdzenie w materiale empirycznym. N a sumę treści, które stanowiły przedmiot przekazu kulturowego w ro­ dzinie, składały się te mądrości życia, które ukazują realia chłopskiego by­ towania i zasady organizacji „wspólnoty rodzinno-gospodarczej. W nauce zawodu rolnika chodziło nie tylko o zdobycie podstawowej wiedzy fachowej, ale także o wyrobienie właściwego stosunku do pracy, stałej do niej goto­ wości, pewnej rezygnacji z indywidualnych dążeń, stosunku do przyrody i znajomość jej praw oraz szeregu czynności będących udziałem innych grup zawodowych. Utrwalony i przekazywany w ciągu pokoleń sposób postępowania pro­ wadził do rytualizacji zarówno czynności produkcyjnych i stosunków we­ wnątrz rodzinnych, jak też sposobu wychowania. Rytualizacja czynności wy­ chowawczych utwierdzała funkcjonowanie szeregu praktycznych, a zarazem podstawowych zasad przekazywanych z pokolenia na pokolenie. Ich daleko posunięta jednolitość wiązała się ściśle z brakiem autonomicznych, zróżni­ cowanych zadań. W środowisku rodzinnyfn w toku obsługi rodzinnego war­ sztatu kształtowała się o s o b o w o ś ć każdego wchodzącego w życie członka społeczności wiejskiej. Wzory kulturowe regulujące podział pracy i kompe­ tencji w rodzinie były zarazem wzorami wychowawczymi. Wzorzec osobowy każdego członka rodziny związany z jego funkcjami gospodarczymi (wyni­ kającymi z podziału zadań produkcyjnych) był zarazem wzorcem wychowaw­ czym realizowanym, tak jak w zadaniach produkcyjnych, według płci i wieku. Zakres środowiska wychowawczego młodego pokolenia pokrywał się całko­ wicie z zakresem jego świata, w którym po osiągnięciu dojrzałości społecz­ nej dane mu było uczestniczyć. Pokrywał się on nie tylko w sensie terytorial­ nym, ale przede wszystkim w znaczeniu społecznokulturowym. Oznaczało to, że treści kulturowe, które zastawał dorastający człowiek w swym środowisku pierwotnym, w postaci niezmiennej spotykał jako człowiek dorosły. Ułatwiało �248 WANDA PAPROCKA to proces przystosowania, gdyż wszystkie czynności „wyuczone" znajdowały zawsze zastosowanie w tej samej postaci w życiu człowieka dojrzałego. Wy­ chowanie polegało więc na wrastaniu w życie społeczne i kulturę dokonu­ jące się w toku innych czynności. Zdobyta wiedza czy też umiejętność były efektem wtórnym, efektem wdrażania do określonej czynności. Stąd brak ostrego kryterium wyznaczania okresu dzieciństwa jako czasu dającego się wyodrębnić w życiu człowieka, w którym następował proces „przygotowania do życia" czy też „urabiania na członka grupy". Proces ten dokonywał się równolegle z rzeczywistym uczestnictwem w życiu tej grupy. Nie było tu więc wyraźnie wyodrębnionego okresu w życiu dziecka, w którym było ono przygotowywane do przyszłych zadań, do uczestnictwa w świecie człowieka dorosłego. Uczestniczyło ono w tym świecie od najmłodszych lat. Przyjęcie roli gospodarza czy gospodyni dające status członka grupy lokalnej nie było uzależnione od kryteriów edukacyjnych, stopnia przygotowania do tej roli, lecz od sytuacji ekonomiczno-rodzinnej i realizowane było z chwilą przejęcia gospodarstwa. T a równoległość wychowania z rzeczywistym uczestnictwem w życiu spo­ łeczności i jej kulturze stanowiła podstawę, jak stwierdza wielu badaczy, harmonii procesu wychowawczego, która polegała na adekwatności przyjmo­ wania treści oraz wykształconych umiejętności i nawyków do zastanych w życiu sytuacji czekających na rozwiązanie przez daną jednostkę. Harmo­ nię tę określa się jako pionową, mając na uwadze przechodzenie jednostek na wyższe szczeble statusu społecznego w grupie lokalnej z racji nabywania dojrzałości. Ujednolicony system wartości i norm społecznych, w których ziemia — żywicielka stanowiła wartość nadrzędną, a odwzorowywanie zacho­ wań pokolenia rodziców było podstawą oceny „dobrego wychowania" mło­ dego pokolenia, decydował o zwartości systemu wychowania w środowisku. Rodzice, starsze rodzeństwo, krewni, sąsiedzi, kościół, cała wreszcie społecz­ ność lokalna oddziaływały zgodnie, oceniając człowieka według tegoż ujedno­ liconego systemu wartości i norm. Każdy z członków społeczności poddawa­ ny był niezwykle czujnemu systemowi kontroli lokalnej, pełniącemu przede wszystkim funkcje wychowawcze o charakterze adaptacyjno-korektywnym (Wincławski, 1971), który dysponował całym zestawem nierzadko drastycz­ nych sankcji społecznych. Tę zgodność oddziaływań wychowawczych wszyst­ kich instytucji funkcjonujących w środowisku określa się jako harmonię poziomą. Z chwilą, kiedy dziecko podejmowało pierwsze prace na rzecz gospo­ darstwa domowego i rolnego, kończył się okres jego krótkiego dzieciństwa, a rozpoczynał proces wdrażania do o b o w i ą z k ó w członka załogi produkcyjnej gospodarstwa, w czasie którego następowało gromadzenie przekazywanych przez starszą generację doświadczeń. Jak już wspomniałam, wzory kulturowe regulujące podział pracy i kompetencji w rodzinie były zarazem wzorami wychowawczymi. Dlatego w badaniach terenowych zwrócono znaczną uwagę na ten fakt, szczególnie ważny dla analizy treści i sposobów przekazywania �PRZEKAZ KULTUROWY W RODZINIE I SPOŁECZNOŚCI WIEJSKIEJ 249 wiedzy zawodowej w rodzinach chłopskich. W okresie, który obejmuje pa­ mięć najstarszych informatorów, nie można już jednak mówić o sztywnym schemacie podziału ról gospodarczych w rodzinie. Pomimo jednak, że dawny wzorzec podziału czynności przypisywanych do płci, wieku i miejsca w strukturze rodzinnej był j u ż na początku X X w. modelem urzeczywistnianym w pełni, głównie w gospodarstwach zamożnych i liczebnie dużych zespołach domowych, to właśnie w zakresie posiadanych uprawnień do przekazywania różnych rodzajów wiedzy taki tradycyjny po­ dział ról istniał znacznie dłużej, jak równie długo zachowane zostały upraw­ nienia (wyrażane często tylko w symbolicznym geście) niektórych członków rodzin do wykonywania określonych zadań. Jak stwierdza jeden ze starszych informatorów, siew był czynnością wyłącznie gospodarza. Rozpoczynał go rol­ nik znakiem krzyża, następnie kropił ziarno święconą wodą. Powszechne by­ ło przekonanie, że ziemia poddana jest przede wszystkim władzy gospodarza, dlatego też najlepiej obrodzi, jak on sam ją obsieje. Przywilej rozpoczyna­ nia siewu zachował często nie pracujący j u ż czynnie w gospodarstwie ojciec lub dziadek rzucając pierwszą garść zboża. Również rozpoczynanie żniw dokonywane było zgodnie z tradycją przez głowę gospodarstwa. „Szczególnie lubiłam — pisze autorka wspomnień zamie­ szczonych w Młodym pokoleniu chłopów — gdy ojciec rozpoczynał ciąć kosą chlebne łany żyta. Przy tej pracy wyglądał on zawsze godnie i dostojnie [...] Ojciec kosę naostrzył, przeżegnał się i puszczał ostrze żelaza w stojące zboże" (Chałasiński, 1938, t. 1, s. 199). D o zadań gospodarza należało także przygotowywanie ziemi pod sadzenie ziemniaków, prace związane z hodowlą koni i krów, reperacja narzędzi, maszyn rolniczych, utrzymanie porządku na podwórzu. D o podstawowych zajęć kobiet należała troska o dom, sprzątanie, goto­ wanie, pranie, pomoc w pracach rolnych, m. in. udział w żniwach, sadzenie i kopanie ziemniaków, okopywanie, pielenie, c h ó w nierogacizny i ptactwa domowego, przetwórstwo i inne. Dziadkowie brali udział w wielu pracach stanowiących dawniej ich główne zajęcie. Zależało to od ich sił i możliwości fizycznych. W zasadzie jednak uczestniczyli głównie w pracach pomocniczych. Babka opiekowała się dziećmi w czasie nieobecności matki, pomagała w go­ spodarstwie domowym, dziadek w pracach dokonywanych w ramach obej­ ścia. Jak już wspomniano, często zachowywali pewne symboliczne czynności świadczące o ich dawnej pozycji w rodzinie, jak rozpoczynanie przez dziadka pierwszego siewu na wiosnę lub wsadzanie przez babkę kołaczy wielkanoc­ nych do pieca. Na podstawie wypowiedzi starszych informatorów (powyżej 60 roku życia) można określić zakres czynności, jakie były udziałem dzieci i młodzieży w gospodarstwach rolnych w pierwszym 20-leciu X X w. Należy przy tym podkreślić, że we wszystkich relacjach informatorów tej kategorii wieku, nie­ zależnie od miejsca ich pochodzenia i wielkości posiadanego gospodarstwa, podstawowy schemat zajęć młodocianych był bardzo zbliżony. Stanowił z jed- �250 WANDA P A P R O C K A nej strony określoną efektywną pracę na rzecz gospodarstwa, z drugiej me­ todę wdrażania do zawodu rolnika, przekaz między generacyjny niezbędny w przyszłym samodzielnym życiu. „Potrzeba uczyła dziecko — stwierdza je­ den z informatorów — praca dzieci to nie tylko obowiązek był, to koniecz­ ność. Gospodarstwo tego wymagało. Nikt się nie zastanawiał, czy chce robić, czy nie [...] Musiał się przyzwyczaić, żeby potem, jak dorośnie, dał radę". Podstawowy schemat zajęć wykonywanych przez dzieci, jak wynika z wy­ powiedzi informatorów, był ściśle określony. Najmłodsze dzieci przeważnie od 5-6 roku życia zajmowały się pasieniem najpierw gęsi, potem bydła, następnie koni, opieką nad młodszym rodzeństwem, drobnymi pracami w do­ mu i gospodarstwie. 10-11-letnie pomagały w polu, 14-15-letnie pracowały już jak dorośli, biorąc udział we wszystkich pracach polowych oraz hodowla­ nych. „Dzieci pracowały w zagrodzie i w polu na zasadzie obowiązku, nauka była na drugim miejscu". Określone sytuacje rodzinno-gospodarcze mogły w wielu przypadkach zmienić ten podstawowy układ. „ U nas, jak ojciec umarł, to brat miał 11 lat i już musiał matce we wszystkim p o m a g a ć i za­ stąpić ojca w polu". Z opisu zajęć dzieci i młodzieży wynika, że szeroki zakres czynności wykonywanych przez dzieci i związane z tym przejmowanie wiedzy zawodo­ wej w pokoleniu dziadków ograniczone zostają w generacji rodziców przez szkołę i realizowane głównie w chwilach wolnych od nauki. W pokoleniu w n u k ó w dawna forma międzygeneracyjnego przekazu wiedzy zawodowej zo­ staje zredukowana do minimum i, jak stwierdza jeden z informatorów, po­ kolenie to „pędzi beztrosko dzieciństwo, a wnuki to prawie pola nie znają". Współuczestniczenie w pracach gospodarczych stanowiło bezpośrednią for­ mę przejmowania wiedzy zawodowej i pewnych zachowań kulturowych zwią­ zanych z określonym typem zajęć. „Często ojciec pokazywał [jak orać — przyp. W.P.] później w bruździe z papierosem sta­ nął i pilnował, jak robota idzie. Jak pierwszy raz zostawił mnie samego i kazał zaorać ka­ wałek pola, to już był duży zaszczyt". „Prac gospodarskich dzieci uczyły się z patrzenia. Widziałam jak mama to robiła, to i ja robiłam. Od kiedy rodzice uznali, że dziecko ma dość sil do wykonywania danego zajęcia — gdy była potrzeba, dziecko wykonywało tę pracę". Dążenie do jak najwcześniejszego podejmowania „dorosłych" prac gospo­ darskich pozwalających uzyskać prestiż społeczny było wśród młodzieży pow­ szechne. Jedna z autorek wspomnień zamieszczonych w Młodym pokoleniu chłopów pisze: * „W tym czasie rwałam się do każdej ciężkiej pracy pragnąc uchodzić za dorosłą już pannę. Razu jednego ojciec wyklepał w południe kosę i oświadczył, że pójdziemy kosić żyto oboje z bratem. Dumni byliśmy wtedy bardzo, że ojciec traktuje nas jako dorosłych i sa­ mych do żniw posyła, kosiliśmy wtedy żyto obok szosy. To bardzo dogadzało naszym ambi­ cjom, bo przejeżdżający tędy ludzie ze wsi podziwiali nas i pracę naszą, niby że ledwo od ziemi odrośliśmy, a już dajemy sobie radę z tak ciężką pracą" (Chałasiński, 1938, t. 1, s. 199). Specyfika gospodarstwa wiejskiego rzutowała w sposób zasadniczy na for­ my i sposób realizacji działań wychowawczych. Uczestniczenie dziecka w za- �P R Z E K A Z K U L T U R O W Y W R O D Z I N I E I SPOŁECZNOŚCI W I E J S K I E J 251 jęciach związanych z rytmicznym cyklem produkcyjnym gospodarstwa oraz z życiem rodzinnym początkowo jako biernego świadka, a następnie jako uczestnika jakkolwiek odbywało się często w sposób przygodny i okoliczno­ ściowy bez określonego czasu nauki dla poszczególnych czynności, posiadało cechy wychowania planowego i celowego. Tak wspomina jedna z informátorek swoje pierwsze prace w polu wy­ konywane pod kierunkiem babki: „ N a początku pieliłam z babcią ten sam rządek, później jak szło mi to sprawniej i było wiadomo, że nie powyry­ wam np. marchwi, to pieliłyśmy na zawody, każda swój rządek, a babcia tylko od czasu do czasu patrzyła w bruzdy czy nie wyrywam za dużo". Każdy rodzaj działalności rodziny mógł mieć wpływ wychowawczy, cho­ ciaż sama czynność często miała inny charakter. Rodzice mieli jedną głębo­ ką świadomość swoich zadań wychowawczych. Jeden z informatorów określił to bardzo trafnym i obrazowym stwierdzeniem: „Wtedy się drzewko przygi­ na, gdy jest młode". Sposób przekazywania informacji był przede wszystkim przykładowo-naśladowczy i werbalny. Czas rozpoczynania nauki zależał od rozwoju sił fizycznych dziecka, a szybkość wdrażania do pracy od indywidualnych jego zdolności, jakkolwiek były zajęcia, które wymagały dłuższego czasu nauki zarówno ze względu na znaczny stopień trudności tych prac, jak i ich od­ powiedzialności, np. dojenie krów czy sianie zbóż. Te ostatnie umiejętności przyszły rolnik najczęściej opanowywał około 20 roku życia. O dużym udziale naśladownictwa w przekazywaniu wiedzy gospodarczej w procesie wychowawczym świadczy fakt, że realizowało się ono w najwcześ­ niejszym okresie dzieciństwa przede wszystkim w formie zabawy. Prymitywna zabawka wykonana przez dziecko lub osoby starsze wzorowana była na na­ rzędziach rolniczych lub sprzętach gospodarskich i służyła do zabaw naśla­ dujących zajęcia dorosłych. Przekazywanie określonych treści kulturowych z zakresu zasad współżycia społecznego w rodzinie, posłuszeństwa i szacunku w stosunku do osób star­ szych, podstawowych zasad religijnych, obowiązującego w danej społeczności konwenansu, elementarnych zasad higieny itp. odbywało się drogą słownych pouczeń nakazów, zakazów i kontroli wyuczonych czynności. System sankcji w tradycyjnym układzie stosunków rodzinnych operował perswazją, napom­ nieniem, tłumaczeniem, różnymi formami karcenia, a w przypadku młodzieży starszej — groźbą wydziedziczenia. Jak stwierdza jeden z informatorów — dzieci straszono często „diabłem, piekłem, Cyganami". Te groźby stosowały najczęściej kobiety. Ojciec karał biciem. „Nie stawiano do kąta, bo nie miał kto pilnować, czy stoją". Obok prac związanych z rolnictwem wszędzie w gospodarstwach, gdzie liczba c z ł o n k ó w rodzin przekraczała zapotrzebowanie na siłę roboczą potrzeb­ ną do jego obsługi, uczono dzieci z a w o d ó w rzemieślniczych, które w warun­ kach wsi polskiej były często zajęciami dodatkowymi, uzupełniającymi budże­ ty rodzin rolniczych. N a u k ę zawodu podejmowało najczęściej to dziecko, �252 WANDA PAPROCKA które posiadało największe zdolności i chęci do pracy w tej dziedzinie. Je­ żeli rzemieślnik brał kogoś obcego spoza kręgu rodziny na naukę, to często traktował go gorzej niż własne dziecko. Stwierdza to obrazowo jeden z in­ formatorów: „Obce dziecko u kowala młota nie weźmie do ręki", co zna­ czyło, że nie będzie dopuszczone do samodzielnej pracy. W warunkach, w których działali na wsi głównie tzw. „partacze" nie zrzeszeni w organiza­ cjach rzemieślniczych, a proces szkolenia nie podlegał żadnej kontroli, taka sytuacja mogła mieć miejsce. Osobną uwagę należy poświęcić roli, jaką w procesie przekazu treści kul­ turowych odgrywały grupy rówieśnicze, w tym przede wszystkim społeczność pasterska różniąca się swym charakterem od innych środowisk rówieśniczych. Józef Chałasiński określa pastwisko jako instytucję społeczną tradycyjnej spo­ łeczności wiejskiej, która łącząc w sobie obowiązki użytecznej pracy z samo­ dzielnością zbiorowego życia młodzieży, jak również z różnymi formami za­ baw była charakterystyczna tylko dla rolniczo-wiejskich społeczności i nie występowała poza tym środowiskiem (Chałasiński, 1938, t. 1, s. 213). Pastwisko realizowało najpełniej w warunkach tradycyjnej społeczności lokalnej wychowanie w grupie rówieśniczej, ale prawie wyłącznie w sferze psychologicznej, a nie kulturowej (por. Parsons, s. 183), uczestnictwo to bo­ wiem nie wiązało się z przejmowaniem nowych wzorów kulturowych od­ miennych od tych, które narzucały dom i społeczność lokalna. Pastwisko­ wa grupa rówieśnicza pozostawała bowiem w sferze obyczajów wiejskich pod­ porządkowując się i odwzorowując zasady i normy współżycia społeczności wiejskiej. Środowisko pasterskie tworzyło szczególną organizację społeczną, której zasady działania były adaptacją wzorów organizacji wewnątrzwioskowej. Wyrażało się to m. in. w tworzeniu odpowiednich form władzy w ra­ mach mikrospołeczności. Pełnili ją najstarsi lub najbardziej przedsiębiorczy członkowie grupy wraz z pomocnikami posiadającymi dość szeroki zakres uprawnień i możliwości stosowania sankcji karnych. Również na pastwisku dokonywała się ocena przez szerszą pozarodzinną zbiorowość wykonywanych przez jednostkę zadań. W tych warunkach młodzież w sposób bezpośredni stykała się z podstawowymi zasadami działania kontroli i kształtowania się opinii społecznej. W warunkach konfliktów między pasterzami pochodzącymi z różnych wsi urealniało się pojęcie „swojego" i „obcego", rodziła się solidarność z własną grupą. Rosła również świadomość potrzeby posłuszeństwa (zaszcze­ pione już w kręgu rodzinnym) i konieczność podporządkowania się nie tylko starszym, ale również silniejszym we własnej grupie rówieśniczej. W jednym z fragmentów biografii zamieszczonej w Młodym pokoleniu chłopów autor tak opisuje swoje przeżycia w społeczności pasterskiej: „Mieliśmy 6 krów, a 7 sąsiedzkich matka przyjęła, to miałem wszystkich 13, ale już teraz byłem mądrzejszy niż poprzedniego lata. już wziąłem gonić do starszych pasterzy, których było d u ż o . ale i tacy paśli, co mieli po 15 lat, ;i nawet i więcej. A c ó ż ja, kiedy miałem dopiero 7 lat. to j a musiałem być im wszystkim posłuszny, co mi kazali, to musiałem robić. �PRZEKAZ KULTUROWY W RODZINIE I SPOŁECZNOŚCI WIEJSKIEJ 253 Jak trzeba było krowy zawrócić, to ja musiałem iść, bo starszy nie poszedł, a jakbyś się nie posłuchał, to kazali krowy wyłączyć i paść osobno, co mi się bardzo samemu przykrzyło. toja robiłem, co mi kazali, aby być w kompanii..." (Chałasiński 1938. t. 1. s. 188). Z inną sferą życia społeczno-kulturalnego związane były gry i zabawy uprawiane na pastwisku. Następowało upowszechnienie i niejednokrotnie wzbogacenie przekazywanego ustnie folkloru słownego i muzycznego. Rozwi­ jała się znajomość konwenansu wiejskiego i s p o s o b ó w zachowania poprzez organizowane zabawy. Z otaczającego środowiska przyrodniczego, nawet tak ograniczonego jak pastwisko, czerpano praktyczną wiedzę o zwierzętach, roślinach, zjawiskach meteorologicznych. W toku prac na pastwisku nabywano szereg umiejętności technicznych przy produkcji drobnych przedmiotów z drewna, korzeni, sło­ my, służących zarówno do wspólnych zabaw, jak i przeznaczonych na sprzedaż. Uczestniczenie dzieci w życiu zbiorowości pasterskiej, przejmowanie okreś­ lonych treści związanych z życiem grupy uczyło pewnych zasad współżycia społecznego niezbędnych w dorosłym życiu członka społeczności wiejskiej. Wielodzietność i wielopokoleniowość rodzin wiejskich w pokoleniu naj­ starszych informatorów powodowały, że dziecko gromadziło wiedzę od wszyst­ kich członków rodziny. Jak wynika z relacji informatorów, głową rodziny w gospodarstwach wyłącznie rolniczych był mężczyzna. Pozarolniczą praca zarobkowa ojca przenosiła podstawowe funkcje zarządzania gospodarstwem na matkę lub babkę, jeżeli ziemia pozostawała jeszcze w rękach najstar­ szego pokolenia. Autorytet ojca był największy, ale prawo do wychowywania dzieci i egzekwowania posłuszeństwa było przywilejem wszystkich starszych członków rodziny, w tym i rodzeństwa. O ile udział mężczyzn w przekazywaniu wiedzy zawodowej był dominu­ jący, to wychowaniem domowym zajmowały się kobiety. Zakres wychowaw­ czych o b o w i ą z k ó w babki był większy, jeżeli gospodarstwo rolne wymagało znacznego udziału kobiety (matki) w pracach rolnych. W zasadzie jednak rola wychowawcza babki sprowadzała się do nauki podstawowych zasad re­ ligii (jakkolwiek pierwszej czynności religijnej — żegnania się krzyżem świę­ tym uczyła zazwyczaj matka) nauki pacierza, podstawowych wiadomości w za­ kresie katechizmu, zasad dobra i zła na przykładzie grzechu i dobrego uczynku. Dziadkowie uczyli starsze dzieci także przysłów, porzekadeł, legend itp. Matka przekazywała zasady współżycia nie tylko w rodzinie, ale także w społeczności wiejskiej. Naśladownictwo zachowań ludzi dorosłych wspiera­ ne było wielokrotnie słownymi upomnieniami stosowanymi w konkretnych sytuacjach. G ł ó w n a uwaga skoncentrowana była na wpajaniu zasad właści­ wego zachowania się w określonej sytuacji, szacunku dla starszych, posłu­ szeństwa, uczynności, konwenansu wiejskiego obowiązującego w kontaktach międzyludzkich. Przestrzeganie właściwych zachowań wyrażanych w zewnętrz­ nych formach, takich jak słowa, gesty, czynności, było szczególnie ważne. Istniał bowiem bardzo wyraźnie określony wzór zachowania obyczajnego �254 WANDA P A P R O C K A sankcjonowany przez opinię społeczną, którego lekceważenie było surowo potępione i podawało w wątpliwość metody wychowawcze rodziny. Wpływ rodzinny na wychowanie młodzieży był — według większości in­ formatorów starszego i średniego pokolenia — bardzo duży, a charakter tego wychowania oceniany szczególnie pozytywnie. Specjalną uwagę zwracają in­ formatorzy na rolę wychowawczą pracy w kształtowaniu się osobowości dziecka. Wspólnota interesów, tak jak wspólne zamieszkanie integrowały ro­ dzinę. Charakterystyczne są wypowiedzi na ten temat: „Jak wszyscy mieszkali pod jednym dachem, to musieli się słuchać i pracować razem i pomagać sobie, nie tak jak teraz, że ojciec idzie w pole, a syn sobie leży i nic nie robi, bo mu się nie chce. Wszyscy pracowali i wszyscy świętowali razem". „Dom uczył szacunku do pracy, do chleba, jak chleb upadł na ziemię to trzeba było go pocałować, pieczenie chleba było wielkim wydarzeniem. Na każdym bochnie stawiano znak krzyża". „Każdy w do­ mu umiał spełniać swoje obowiązki i nikt się nie zastanawiał, czy mu z tym dobrze, czy źle, tylko robil" [...]. Jednostka osiągała samodzielność znacznie później. „Dawniej dziecko szło na swoje, kiedy zakładało rodzinę, teraz, kiedy idzie do pracy". Szczególnie wyraźnie podkreślana jest przez informatorów zmiana, a właś­ ciwie ograniczenie roli domu rodzinnego w kształtowaniu się postaw i za­ chowań społeczno-kulturowych jego członków: „Młodzi mało czasu spędzają w domu — kiedyś przęd wojną, jak pamiętam, w domu spędzało się większość czasu. Rozmawiano wspólnie, coś robiono. Teraz młodzi cały czas spędzają poza domem — to kino, to zabawa, w domu właściwie tylko jedzą i śpią [...]. To prawda, że było ciasno i niewygodnie, ale uczyło to tolerancji, zrozumienia i ustępo­ wania w sytuacjach konfliktowych. W dawnych czasach młodzież zbierała się na polach, łą­ kach, bawiła się, często młodzi śpiewali i przysłuchiwali się opowieściom starych. W tamtych latach młodzież więcej zajmowała się śpiewaniem, zabawami, organizowała koła taneczne i śpiewacze. Obecnie młodzież spędza czas w klubie rolnika, w domu przy telewizorze lub w knajpie w Gnieżdzewie". Świadomość konfliktów, jakie wynikały z faktu wspólnego zamieszkiwa­ nia, nie wydaje się z perspektywy czasu zjawiskiem niwelującym pozytywne wartości wychowania w warunkach wspólnego bytowania rodziny. „Rodzina była rzeczywiście rodziną. Były też konflikty, ale one zawsze są. Ludzie nawet jak się kłócili, to zawsze wiedzieli, że są rodziną, a teraz jak się pokłócą, to w ogóle o sobie zapominają i udają czasem, że się nie znają". Również w odczuciu młodej generacji różnice między formami współ­ życia rodzinnego dawnego i współczesnego są ogromne, jakkolwiek zmiany, jakie nastąpiły w tym zakresie, ocenia ona na ogół pozytywnie. „Kiedyś dużo więcej czasu spędzano w domu. Nie bylo gdzie pójść. Teraz do domu wraca się po pracy, potem często znów wychodzi ,się, czasem do kina lub na zabawę. W domu spędza się dużo mniej czasu, kiedyś wszyscy byli w domu, był czas na porozma­ wianie czy wspólną pracę. Teraz dom jest zupełnie inny. Chyba ma wpływ na to, co kto robi. Więcej bierze się z pracy, telewizji czy kina. Kiedy było lepiej, nie wiem. Teraz nie jest źle. Mnie to odpowiada". W społeczności lokalnej, podobnie jak w rodzinie, przekazywanie treści kulturowych w procesie socjalizacji jednostki nie wyodrębniało się jako �P R Z E K A Z K U L T U R O W Y W R O D Z I N I E I SPOŁECZNOŚCI W I E J S K I E J 255 osobne działanie podejmowane wyłącznie dla celów wychowawczych. Przyszli gospodarze stawali się przedmiotem obserwacji, a ich cechy charakterolo­ giczne podlegały ocenie zgodnej z obowiązującym w danej społeczności sy­ stemem wartości. W tradycyjnej społeczności wiejskiej podporządkowanie osobistego „ja" młodzieży — rodzinie i grupie sąsiedzkiej p o w o d o w a ł o , że zmiana statusu społecznego jednostki nie była jej sprawą indywidualną, ale wiązała się z jej rolą społeczną w grupie. Znaczenie, jakie społeczność przypisywała przejściu do nowego układu praw i obowiązków, podkreślały obrzędy recepcyjne, których forma w tradycyjnej społeczności wiejskiej była szczególnie rozbudowana. W przypadku młodzieży męskiej wykazanie się umiejętnościami zawodowymi pozwalało przejść do grupy kosiarzy, czemu towarzyszył mniej lub bardziej rozbudowany obrzęd polegający na sprawdze­ niu umiejętności i wytrzymałości dorosłych mężczyzn. N o s i ł on nazwy „frycówki", „frycowin" lub „wilka". Znaczenie prawnospołeczne tego obrzędu jeszcze w końcu X I X i na początku X X w. było duże, gdyż wiązało się z uzyskaniem prawa do samodzielnej pracy, do udziału w życiu towarzyskim oraz do zawarcia małżeństwa (Wieruszewska, 1966, s. 30). Wspólny udział wszystkich generacji w pracy oraz możliwość obserwacji przez starszych s p o s o b ó w rekreacji młodzieży, co wynikało z jawności życia społecznego wsi, dawały możliwość bezpośredniego naśladownictwa przyję­ tych w społeczności wzorów obyczajowych, jak również pozwalały na kon­ trolę i korektę w ich przejmowaniu. Już w akcie wyzwolin ujawniała się tak charakterystyczna dla społeczności wiejskiej zależność wszystkich sfer działania ludzkiego od pracy i ustawiczne podporządkowywanie się każdego członka rodziny i grupy sąsiedzkiej ustalonej tradycją roli społecznej. Udział członków społeczności wiejskiej w wychowaniu dzieci, a ściślej w korygowa­ niu ich zachowań, był dużo większy. „Kiedyś to na dzieci mógł krzyknąć sąsiad, jak coś zrobiły. Dzisiaj dziecko jest nie­ tykalne przez cudzych. Dawniej było duże przywiązanie chrzestnych do dzieci, oni kiedyś wraz z ojcem decydowali o wychowaniu". „Chrześni mieli obowiązek opiekowania się. wy­ chowaniem religijnym. Interesowali się, żeby dobrze wyszło za mąż, swatali, wyszukiwali kan­ dydatów. Dzisiaj spotykają się tylko z okazji 1-szej komunii". Wychowawcze działanie społeczności lokalnej często wiązało się z obrzę­ dem czy zabawą. Z samego grupowego charakteru zabawy wynikało jej zna­ czenie w procesie uspołeczniania jednostki. R ó w n i e ż zwyczaj i obrzęd wraz z ich konsekwencjami sakralnymi lub magicznymi były elementami systemu kontroli społecznej, poprzez którą grupa realizowała określony wzór kultu­ rowy. Przekaz oraz kształtowanie się treści kulturowych w społeczności wiej­ skiej dokonywały się również poprzez liczne kontakty codzienne i świąteczne. N a pierwszym miejscu należy wymienić styczności związane z wymianą świad­ czeń i wspólną pracą. Przyczyniały się one zarówno do ujednolicenia obo­ wiązujących zachowań, jak i wykształcenia swoistego obiegu nowych infor­ macji, zwłaszcza dotyczących innowacji technicznych (Burszta 1976, s. 458-462). �256 WANDA P A P R O C K A Szczególnie silnie w wypowiedziach informatorów podkreślane jest zna­ czenie więzi społecznych łączących mieszkańców wsi. Od stopnia integracji wsi zależała jednolitość wzorów zachowań i zasobów przekazywanych treści kulturowych. „Przed wojną ludzie byli inni, interesowało ich to, co się działo we wsi. Widać było, że wieś to całość. Ludzie chętni byli do pomocy — mogli liczyć na siebie". „Dawniej ludzie sobie pomagali, starzy i młodzi razem pracowali, przy kopaniu kartofli, przy młócce, przy sianie, chodzili jeden do drugiego. Pieniędzy od siebie nie brali. Dawniej ludzie byli uczciwsi". Potrzeba wzajemnych kontaktów dających świadomość wspólnoty społecz­ ności wiejskiej jest szczególnie silna w pokoleniu najstarszym, ale również występuje w generacji średniej i młodszej. Jest charakterystyczne, że więk­ szość informatorów widzi zależność stopnia zintegrowania środowiska miej­ skiego od warunków społeczno-ekonomicznych na wsi. Istniejący bowiem układ wzajemnych zależności w zróżnicowanej pod względem struktury spo­ łeczno-gospodarczej społeczności wiejskiej rodził potrzebę określonych kon­ taktów realizowanych m. in. w pomocy wzajemnej, różnych formach odrob­ ku, wspólnych pracach domowych itp. „Teraz ludzie mają lepiej i mniej są sobie potrzebni. Teraz wszyscy są równi, ale teraz ludzie mniej się sza­ nują". W tych wypowiedziach streszczają się poglądy wielu informatorów, dla których wspólnota realizowana w pracy i zabawie gwarantowała mimo form zależności bezpieczeństwo egzystencji. Społeczność wiejska często chro­ niła jednostkę przed drastycznymi przypadkami niedopełnienia funkcji za­ bezpieczających przez rodziny. „Jak było źle staremu przy dzieciach, brał laskę i szedł po wsi [...] trzeba go było przyjąć i pomóc". Codzienne kontakty sąsiedzkie dostarczały obserwacji dotyczących sposo­ bu życia poszczególnych mieszkańców wsi, pomagały w kształtowaniu opinii publicznej stojącej na straży obowiązujących społecznie zachowań. R ó w n o ­ cześnie istniała pewna tolerancja w przyjętych zwyczajowo formach zacho­ wań, szczególnie w sferze działań ludycznych świadcząca o bliskich związ­ kach mieszkańców wsi: „Dawniej za żarty ludzie się nie gniewali, teraz by zaraz na kolegium lecieli". Powstawanie sytuacji konfliktowych w warunkach rozluźnienia więzi wewnątrzwioskowej jest, jak stwierdzają informatorzy, znacznie częstsze niż to miało miejsce dawniej. Kontakty świąteczne odgrywały szczególną rolę w kształtowaniu folklorystycznych, opowiadań, pieśni czy tańców: treści „Na Boże Narodzenie chodziło się z gwiazdą, z szopką, śpiewało kolędy, kiedy miało się te osiemnaście, dziewiętnaście lat młodzież organizowała zabawy uczyła się piosenek, grania na instrumentach. Byłe? wesoło, nie to co dziś". „Dawniej ludzie, mimo że byli bied­ niejsi, byli weselsi. Wieczorami w zimie schodziły się kobiety przy różnych zajęciach, żarto­ wały, opowiadały, śpiewały. Teraz tego nie ma, w każdym domu jest telewizor i każdy siedzi u siebie". Te wypowiedzi informatorów średniego pokolenia świadczą, że życie kul­ turalne jeszcze po I I wojnie w wielu wsiach było znacznie bogatsze. Każda �P R Z E K A Z K U L T U R O W Y W R O D Z I N I E I SPOŁECZNOŚCI W I E J S K I E J 257 wieś reprezentowała własne indywidualne formy zachowań ludycznych roz­ wijające się do czasu upowszechnienia środków masowego przekazu, przede wszystkim telewizji, kina, dezintegrujących życie społeczne i kulturalne wsi. W kształtowaniu się określonych wzorców osobowych dużą rolę odgry­ wali ludzie, którzy z racji pełnienia określonych funkcji wymagających więk­ szej wiedzy posiadali w środowisku wiejskim znaczny autorytet. Reprezento­ wali oni zazwyczaj instytucje wiążące społeczność wiejską z układami ponadlokalnymi. Instytucje te pełniły funkcje pośredników systemu komunikacji i przekazu treści kulturowych, przyczyniały się do przepływu informacji z centrów ponadlokalnych, wiązały społeczność lokalną z szerszym układem kulturowym. Wśród instytucji działających na wsi wymienić należy Kościół, ze względu zaś na ważkie konsekwencje dla zakresu wiedzy ludności — przede wszystkim szkołę. Kościół wzmacniał akceptowany przez społeczność lokalną system war­ tości związany z produkcyjnymi zadaniami mieszkańców wsi oraz z podzia­ łem ich ról społecznych. Treści moralno-religijne przekazywane za pośred­ nictwem ambony, konfesjonału lub w bezpośrednich nakazach i pouczeniach księży służyły zabezpieczeniu rodziny sankcjonując jej tradycyjną strukturę, egzekwując przypadające na każdego członka obowiązki i akceptując przyzna­ ne mu przywileje. O ile w przypadku nauczyciela od jego cech osobowych zależała często ocena szkoły przez społeczność wiejską i wiedzy dzięki niej uzyskiwanej, to autorytet księdza jako reprezentanta Kościoła nie wymagał dodatkowego wsparcia zaletami osobistymi dla uzyskania najwyższego miej­ sca w hierarchii społecznej. „Najważniejszy był ksiądz, jego s ł o w o było święte, bo ludzie byli bogobojni. Nauczyciel też cieszył się dużym szacunkiem, ale ludzie mieli do niego pretensje, że zabiera dzieci do szkoły i nie ma kto paść krów, gęsi, że nie ma kto pracować". „Najważniejszy we wsi był ksiądz, ludzie go słuchali, przychodzili do niego po radę". „Zawsze pokazywano na księdza, bo to we wsi był najbardziej uczony człowiek. Nauczyciela szanowano, ale nikt we wsi go nie lubił, bo bił dzieci i wywyższał się ponad innych". Szczególnie podkreślana jest rola Kościoła jako głosiciela i egzekutora zasad moralnych i obyczajowych obowiązujących członka społeczności wiej­ skiej. Prawo przedstawicieli Kościoła do ingerowania w prywatne życie wier­ nych p o w o d o w a ł o , że Kościół odgrywał dużą rolę w ocenie moralnej każ­ dego z nich. Z opinią publiczną wspartą autorytetem Kościoła bardziej się dawniej liczono, jak stwierdza jeden z informatorów, niż obecnie „kiedy [...] każdy żyje, jak chce, i nikogo nie obchodzi, jak postępuje, [...] nie boją się gniewu bożego i nie słuchają tego, co mówi ksiądz". Jakkolwiek ingerencja Kościoła w życie c z ł o n k ó w społeczności wiejskiej uległa ograniczeniu, co wiąże się z procesami dezintegracji środowiska i zmniej­ szeniem jawności życia osobistego, to właśnie obrzędy religijne (nabożeństwa, różaniec, wędrowanie świętych obrazów) stanowią często główną formę kon­ taktów między mieszkańcami wsi. W szeroko pojętym procesie wychowawczym szkoła odgrywa znaczną 17 - Etnografia Polska, t. X X X I I , z. 1 �258 WANDA P A P R O C K A rolę, pomimo że zadania ,jakie spełnia obecnie, są różne w opinii informa­ torów od tych, które pełniła dawniej. Szkoła nie przygotowywała wprawdzie młodzieży do zadań produkcyjnych na wsi, do uczestnictwa w życiu grupy, ale jej znaczenie (z nielicznymi wyjątkami) doceniane jest przez wszystkich. Często jednak podlega krytycznej ocenie w zestawieniu z przeszłością sku­ teczność metod wychowawczych i wartość uzyskanych rezultatów. Treści bowiem, jakie dawniej zawierano w pojęciu nauka, były w świadomości starszych informatorów znacznie szersze niż realizuje szkoła obecnie. Obej­ mowały one nie tylko wiedzę przewidzianą programem nauczania, ale także określone zasady i sposoby postępowania niezbędne w dalszym życiu. For­ mułuje to w krótkim stwierdzeniu jeden ż informatorów: „ W szkole teraz się nie uczy, a przerabia materiał". Przyczyn tego stanu rzeczy szuka się zarówno w zmianie stosunku między nauczycielem a uczniem, jak i charak­ terystycznej dla dawniejszego okresu relacji między pracą a nauką. Szczególnie wyraźnie akcentowane jest pozytywne znaczenie wychowawcze trudnych warunków bytu, które nakładały obowiązek pracy często ciężkiej na wszystkich członków rodziny nie wyłączając dzieci. D l a wielu z nich nau­ ka była w stosunku do obowiązującej ich pracy w domu i gospodarstwie zajęciem łatwiejszym, a nabycie podstawowej wiedzy — czytania i pisania — otwierało możliwości poznania znacznie ciekawszego świata. „Dzieci dawniej chętniej chodziły do szkoły, bo jeśli nie poszły, to musiały pracować. Były od małego przyzwyczajone do pracy. Nic nie było « l e z a n e g o » " . W wypowiedziach na temat roli szkoły, jej wpływu wychowawczego i treści przez nią przekazywanych, uwidacznia się emocjonalny stosunek in­ formatorów do tego problemu. Zawarte są w nich głębsze refleksje odno­ szące się do zmian, jakie nastąpiły w rodzinie, przede wszystkim w sto­ sunku do pracy i nauki, do pojęcia honoru, uczciwości. „Dawniej nauczyciel cieszył się większym szacunkiem, dzieci się go bały, słuchały każ­ dego jego słowa. Nauczyciel uczył dzieci szacunku dla starszych, wychowywał je, uczył tego, czego nie mogły nauczyć się w domu [...] Dzisiaj nauczyciel nie ma żadnej władzy nad dzieckiem, dzieci o tym wiedzą i nie boją się. Szkoła nie wychowuje. Dawniej nie było od­ wołania od słów nauczyciela, dzisiaj dzieci wiedzą, że nic im się nie stanie, jak nie wykonają polecenia [...]". Instytucjonalne znaczenie szkoły budziło respekt zarówno u młodzieży, jak i pokolenia ich rodziców, niezależnie od stosunku do osoby nauczyciela, często krytycznie ocenianego przez opinię wiejską. „ M i m o że nauczyciel straszył kijem, a nie dwóją, rodzice za dziecko nie przychodzili się kłócić". To stwierdzenie wskazuje na istnienie obecnie również i na wsi zjawiska ingerowania rodziców w sprawy nauczania, w sprawy wzajemnych stosunków między uczniem a nauczycielem, między uczniami itp. Znacznie wyżej od wychowawczej oceniana jest rola szkoły w procesie nauczania i przekazywania wiedzy. Jest to niewątpliwie związane ze zmiana­ mi systemu szkolnictwa i znacznym podniesieniem zakresu wiedzy objętej obowiązkowym nauczaniem. �P R Z E K A Z K U L T U R O W Y W R O D Z I N I E I SPOŁECZNOŚCI W I E J S K I E J 259 Fakt ten pozytywnie przyjmowany jest przez rodziców, natomiast pokole­ nie dziadków odczuwa świadomość utraty autorytetu wobec posiadających znacznie większy zasób wiedzy wnuków. „Zdarza się, że dziecko uważa dziadków za głupich, bo nie mają żadnej szkoły, lekceważy ich". Często również odnosi się to do rodziców. Zmiany w stosunkach międzyludzkich i utrata wzajemnego zaufania, któ­ rego nie wspierają i nie ochraniają określone i sprawdzone autorytety, bu­ dzi niepokój szczególnie starszej generacji. „Teraz przyszła moda z miasta, każdy sobie [...] Dawniej ludzie lepiej się znali i bar­ dziej szanowali i nawzajem. Więcej o sobie wiedzieli i pomagali sobie. Teraz każdy żyje so­ bie, nie obchodzą nikogo sąsiedzi. Teraz nie wiadomo, kto jest uczciwy i dobry, do kogo można zwrócić się o pomoc, a kto zły". „Teraz nie ma na wsi autorytetów. Chyba są nie­ potrzebne, nikt we wsi o tym nie mówi, to chyba ich nie ma. Teraz ludzie sami chcą decy­ dować i nie chcą nikogo słuchać. Myślą, że ktoś inny na pewno źle poradzi, bo chce zaszko­ dzić albo zazdrości czegoś. W rodzinie też każdy robi tak, jak mu potrzeba, i nie musi pytać o to kogoś starszego" — oto dość charakterystyczna wypowiedź przedstawiciela młodego po­ kolenia. Podkreślanie braku autorytetów, do których dawniej odwoływano się w określonych sytuacjach życiowych, nie świadczy o zmniejszonej roli insty­ tucji, które te osoby reprezentują, lub o braku szacunku dla pozycji, jaką one posiadają. Aktywne uczestniczenie w życiu religijnym świadczy 0 wysokiej pozycji Kościoła w życiu społeczności wiejskiej. Nie zmienia to jednak faktu, że większa anonimowość życia rodzin wynikająca z wielu po­ wodów, jak m. in. pracy poza wsią, zwiększonego udziału szkoły w wycho­ waniu dziecka, braku wspólnych prac, a co się z tym wiąże — wspólnych rozrywek, nie pozwala księżom na branie udziału w życiu rodzinnym para­ fian w takim stopniu, jak czynili to dawniej. Jak stwierdza jeden z księży: „Przychodzili [dawniej — przyp. W. P.] chętnie do kościoła — nie tylko na mszę, widać było, że szanują księdza. A teraz też niby przychodzą, ale to nie jest to, co kiedyś". Podobne odczucia są udziałem niektórych wiernych należących do starszej generacji: „Ksiądz był bardziej « u w a ż a n y » , teraz ludzie chodzą do kościoła, ale wcale nie słuchają tego, co mówi". Stwierdzenie to odnosi się do nie­ przestrzegania w życiu codziennym głoszonych z ambony zasad moralnych 1 zachowań etycznych. O obecnej roli autorytetów na wsi tak mówi przewodniczący Gromadz­ kiej Rady Narodowej: „Autorytety we wsi teraz już nie istnieją, bo po co komu. Przed wojną autorytetem dla ludzi był ksiądz, nauczyciel czy ktoś z władz. Czasami potrzeba było się poradzić czy zapytać, to do nich przychodzono. To byli ludzie wykształceni, to ich pytano i słuchano. Teraz każdy jest mądry i ludzie sami sobie radzą". Sołtys przestając być doradcą czy powiernikiem zachowuje znaczną po­ zycję jako reprezentant urzędu, od decyzji którego zależy wiele ważnych spraw. Nie jest już jednak autorytetem niezależnie od pełnionych funkcji, ale właśnie dzięki niej. „Teraz najważniejszą osobą jest sołtys. On sprawuje �260 WANDA PAPROCKA funkcje administracyjną, zebrania organizuje, można u niego wszystko za­ łatwić". Analizując wypowiedzi przedstawicieli młodszej generacji mieszkańców wsi można stwierdzić, że uzyskanie autorytetu jest w dużym stopniu zależne od osiągniętego przez jednostkę sukcesu osobistego, przy czym sposób doj­ ścia do niego nie jest najważniejszy. Osoba mająca autorytet nie musi obecnie budzić respektu czy poszanowania w takim stopniu, jak to było dawniej, ale imponować efektami swojego działania. Przedstawione w artykule wyniki badań terenowych nad zmianami w pro­ cesie między generacyjnej transmisji kulturowej oparte są przede wszystkim na wywiadach przeprowadzonych z przedstawicielami najstarszych grup lud­ ności wiejskiej. Pozwala to podjąć próbę odtworzenia pewnych form prze­ kazywania wiedzy w rodzinie w okresie międzywojennym. Z drugiej jednak strony grupa ta, reprezentująca inne normy obyczajowe i inne kryteria w ocenie zasad postępowania jednostki, widzi obraz współczesnej rzeczywi­ stości kulturowej w konfrontacji z okresem minionym w sposób szczególnie ostry i kontrastowy. Posłużę się więc na koniec opinią przedstawicielki młod­ szej generacji wsi, w której znajduje odbicie wiecznie aktualny problem re­ lacji między czasem dawnym a dniem dzisiejszym: „Rodzice często mówią jak łatwiej i spokojniej można było żyć dawniej. Woleliby chyba tak, jak było. Mnie podoba się tak, jak jest teraz. Wydaje się, że kiedyś wcale nie było lepiej. Inne są warunki, to i ludzie musieli się zmienić i dorośli też nie są tacy, jak kiedyś, i we wsi jest inaczej". LITERATURA Berger P. 1970 Identify as a Problem in the Sociology of Knowledge, [w:] The Sociology of Knowledge, Curtis James L . Petran I. W. (ed), London. Burszta J. 1976 Społeczności lokalne. Iw.] Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 1, Wrocław. C h a ł a s i ń s k i J. 1938 Młode pokolenie chłopów, t. I, Warszawa. Dubos R. 1970 Człowiek, środowisko, adaptacja, Warszawa. F o r m i c k i J. 1977 Rodzina wiejska jako środowisko wychowawcze, Wrocław. K a w u l a S. 1973 Rodzina wiejska a wychowanie, Warszawa. K ł o s k o w s k a A. 1965 Rodzina wiejska w Polsce Ludowej, [w:] Przemiany społeczne w Polsce Ludowej, Warszawa. K m i t a J. 1971 Z metodologicznych problemów interpretacji humanistycznej, Warszawa. K o w a l s k i S. 1972 Rola rodziny w jednolitym systemie wychowania, „Studia Socjologiczne", nr 1. �PRZEKAZ KULTUROWY W RODZINIE I SPOŁECZNOŚCI WIEJSKIEJ 261 Parsons Т. 1969 Struktura społeczna a osobowość. Warszawa. Pietraszek E . 1976 Władza i autorytety w społeczności lokalnej, [w:] Etnografia Polski. Przemiany kul­ tury ludowej, t. 1, Wrocław. R a t a j c z a k Z. 1980 Człowiek w sytuacji innowacyjnej. Warszawa. Sowa K. 1971 Środowisko społeczne mieszkańca wielkiego miasta, „Studia Socjologiczne", nr 1. Suchodolski B. 1963 Szkoła podstawowa w społeczeństwie socjalistycznym, Wrocław. T y s z k a Z. 1974 Socjologia rodziny, Warszawa. W i n c ł a w s k i W. 1971 Przemiany środowiska wychowawczego wsi peryferyjnej. Studium wioski Ciche Górne powiatu nowotarskiego, Wrocław. W i e r u s z e w s k a - A d a m c z y к M. 1966 Obrzędy recepcyjne wieku dojrzałego w Belchatowskiem, „Łódzkie Studia Etnograficz­ ne", t. 8, s. 25-82. 1969 Sankcje opinii publicznej w polskich obrzędach i zwyczajach ludowych, „Etnografia Polska", t. 13, z. 1, s. 63-72. Wanda Paprocka C U L T U R A L TRANSMISSION IN POLISH R U R A L F A M I L Y AND L O C A L C O M M U N I T Y Summary In the social sciences we often use oppesed concepts conceiving them as antithetic. In the analysis of the cultural transmission there is no antithesis between the concepts "special" and "individual". Every individual action and behaviour refers to the social group and is appreciated by it. In the very etymology of the term "communication" having cultural transmission, i.e. contact and exchange within its scope of meaning there is a suggestion of the interpersonal contacts and mutual relations in the diachronic as well as synchronic order. The individual's closest social environment forms the conditions, in which his socialization takes place as well as all his everyday interactions. My article presents some results of the researches over the adaptive processes taking place in the, so-called "primary groups". The term refers to the closest social environment of the growing-up person. It encloses his family home and next, according to age, the neighborhood, peer group, local community and school. The researches were carried on in the years 1981-1985 in the Polish countryside. The subject of the more particular analysis is the attitude of the villagers, especially the older ones, towards all the changes occuring in the traditional model of cultural transmission, the educational patterns of the rural family. The culture traits that were once transmitted within the family comprised all the knowledge concerning the peasant way of life and the rules of organization of the rural household and community. In the training in farmer's job not only technical skills were taught bur also the proper attitude towards labour, the constant readiness to work and the ability of giving up one's �262 WANDA PAPROCKA personal aspirations, the knowledge of nature and the attitudes towards it and, at last, many non-agricultural skills too (handicraft for example). My main interest concentrated on the changing ways of transmitting the occupational skills and the education through labour, as well as the role of the Church and school in cultural transmission. The trend of changes leading towards the individual's autonomization and separating his aspirations from the interests and necessities of the family reduces the role of the family and local community, in the education. The rural people's attitudes towards these transformations is the main subject of my study. Translated by Anna Kuczyńska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0ed8ddefea1b19f944453cb111af6e67.pdf 6d5ce93dbb0473fae0418a1d931a62ea Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4292 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1949 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - teoria Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3996 Title A name given to the resource Historycyzm w sztuce ludowej cz.VI /Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1949 t.3 z.7-8 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1949 t.3 z.7-8 ; s.195-199 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dynowski, Witold Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludowej Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text HISTORYCYZM W S Z T U C E (] v LUDOWEJ V I WITOLD 1. Skrzenia zc wsi Haszów okolice Odmienny typ dłuta bądź piły (np. do tarcia drzewa wzdłuż), umiejętność pławienia, kucia i hartowania metali (przede wszystkim żelaza), lub inny podstawowy sposób ich obróbki, czy też udo­ skonalenie warsztatu tkackiego przez wprowadze­ nie większej ilości nicielnic, kołowrotek oraz inne narzędzia pracy i nowe techniki, pojawiające się w różnym czasie na horyzoncie wynalazczości technicznej, posiadały łatwiejszy dostęp do samo­ wystarczalnej ekonomiki chłopskiej niż gotowe wytwory przemysłowe. Powyższe twierdzenie być może da się interpretować znacznie szerzej. To zna­ czy, że po bardziej wszechstronnym oświetleniu procesów prowadzących do dekompozycji kulturo­ wej i do utworzenia się odmiennych poziomów kulturowych wewnątrz grupy, być może da się ustalić że pierwsze znamiona formowania się pa­ Krakowa. Polska. Fot. St. DYNO WSKI Deptuszewski. raleli cywilizacyjnych i co za tym idzie — pierw­ sze drgnięcia wskaźnika dla ludowej twórczości artystycznej, poprzedzającej jego wznoszenie się na skali chronologicznej (zob. przykład cyt. cz. I I zesz. listopad-grudzień 1948), będą związane nie tyle z infiltracją gotowych dóbr przemysłowych i goto­ wych wzorów do naśladownictwa co z upowszech­ nieniem się dotychczas nieznanych narzędzi i z po­ znawaniem podstaw nowych technik obróbki su­ rowców. W żadnym jednak wypadku nie popełni­ my błędu jeżeli w kręgu zjawisk nas interesujących uznamy wszelkie inowacje techniczne za kataliza­ tor dla większości przeobrażeń kulturowych i za jeden z najistotniejszych czynników w kształtowa­ niu się paraleli cywilizacyjnych. O tym, jak wyglądały początki formowania się paraleli cywilizacyjnych w zasięgu geograficz- �nym nie wiele co da się powiedzieć. Być może prze­ błyski postępu technicznego przenikały i zyskiwa­ ły na sile w miarę jak rozpędzone koło historii obrotami swymi chwytało pozostające w luźnym kontakcie grupy plemienne. Kolejność jednak jak i początki sprzęgania się z kierunkiem przeobrażeń zakreślonym przez rozwój historyczny na ogół są nam mało znane i posiadają wiele stron niejas­ nych. Dla nas rzecz prosta największe zaintereso­ wanie budzi obraz stosunków kulturowych, jakie się ułożyły pomiędzy zachodem i wschodem czy też północnym-wschodem Europy. Najczęściej obraz ten widziany jest przez pryzmat więzów ustalonych, na przykład w świetle danych etno­ graficznych w postaci szlaku emigracyjnego, utar­ tego przez w p ł y w y zachodnie. Szerzące się z za­ chodu w p ł y w y w swych falach i nawarstwieniach jednak nie obejmowały całej przestrzeni jednoli­ cie. W grę wchodził tu zarówno moment odległo­ ści, jak i występujące przeszkody terenowe w dzi­ siejszym pojęciu nawet mało istotne, niemnie; on­ giś decydujące o zakłóceniach ekspans i i o krót­ szej bądź dłuższej izolacji kulturowej. Oczywiście w tych warunkach nie mogło być mowy ani o jed­ noczesnym tworzeniu się paraleli cywilizacyjnych ani też o występowaniu jednakowej ilości współ­ rzędnych. Toteż ze sposobu rozprzestrzeniania się wartości kulturowych dadzą się wysnuć analogicz­ ne wnioski do tych, jakie wypływały z obserwacji sposobów ich uwarstwiania. Chodzi mianowicie o to, że „uhistorycznienie", czy też mówiąc inaczej tworzenie się podstaw do dekompozycji kulturo­ wej i w następnym etapie do narastania paraleli Яус. 2. Skrzynia dębowa, wiek XVII. Holandia cywilizacyjnych będzie zawsze nosiło indywidual­ ne piętno dziejów środowiska, w którym się doko­ nywało. Dla tego też słusznym będzie raz jeszcze podkreślić, że nie mamy żadnych podstaw po te­ mu żeby kulturę i sztukę łącznie z ich wytworami traktować poza środowiskiem, w którym one pow­ stawały. Nic więc nas nie upoważnia do tego, żeby nawet w stosunkowo wąskim kręgu, zakreślonym przez ludową twórczość artystyczną, wybrawszy sobie dowolnie jeden punkt wyrokować poprzez pryzmat najbliższego otoczenia o całości. Zespół zjawisk występujących w nieusystematyzowanej twórczości artystycznej nie da się potraktować, że tak powiemy w czambuł, to jest nie dadzą się one wpasować i umieścić na jednej skali chronologicz­ nej ani też oznaczyć jednym wskaźnikiem,. Wiado­ mości o początkach ludowej twórczości artystycz­ nej, o występujących tu paralelach i o jej historycyzmie zawsze będziemy czerpać w każdym środo­ wisku z osobna. Jeżeli powyższe procesy oznaczy­ my w sposób już przyjęty, to ze wszystkich stron otoczą nas szeregi wskaźników, każdy oznaczając odrębne dzieje rozwoju twórczości ludowej. Oczy­ wiście im głębiej sięgniemy do przeszłości, kierując się ku punktom zwrotnym w dziele budowania kultury i sztuki, tym trudniej będzie odnaleźć w tych szeregach większą ilość elementów sobie współrzędnych. Z dotychczasowych bowiem wy­ wodów wynika, że sprzęganie się z obrotami koła historii i ustawianie się na równoległych torach dla przetwarzania wartości kulturowych nie prze­ biegało w jednym czasie i w sposób nie jednako­ wy. Czy pod tym względem zachodzą zmiany istot- wg. Bosserta �niejsze, niejako w połowie drogi odmierzonej w czasie, tj. mniej więcej w końcowej fazie śred­ niowiecza. Otóż, wiele przemawia za tym, że w ów­ czesnej Europie kulturę najszerszych warstw ludo­ wych da się już podzielić na zespoły, gdzie proces uhistorycznienia poczynił postępy i na zespoły jak gdyby jeszcze nie tknięte. Mówiąc inaczej, jakkol­ wiek ekonomiczno-społeczna struktura średnio­ wiecza zwłaszcza w jego fazie końcowej nie sprzy­ jała żywszej wymianie treści kulturowych między zespołami o odmiennej dynamice rozwojowej, nie­ mniej tam gdzie proces uhistorycznienia kultury ludowej poczynił już postępy, krzepnący ustrój feudalny nie zdołał go zahamować. Narastające przegrody stanowe nie mogły zniweczyć skompli­ kowanego systemu połączeń, jakie zdołały się już uformować i ułożyć pomiędzy wszystkim tym, co było wytworzone i co tworzyło się nadal w pła­ szczyźnie życia historycznego a kompleksami wy­ tworów kulturowych, przetwarzanych bez jakiej­ kolwiek bądź dążności do systematyzacji. Stosunki kulturowe średniowiecza widziane od strony selek­ cji składników kulturowych na poszczególnych szczeblach drabiny społecznej niewątpliwie stano­ wią zagadnienie pasjonujące i temat do specjal­ nych dociekań. Jest to jednak zagadnienie złożone i wykracza poza ramy niniejszego artykułu. Dla dalszych rozważań wystarczy jeżeli uwypuklimy jeden z podstawowych elementów tego zagadnie­ nia, mianowicie tworzenie się klasy rzemieślniczej i werbunek do rzemiosła. Wprawdzie inaczej wy­ glądało to w Niemczech, inaczej we Francji i Ni­ derlandach, inaczej znów we Włoszech, Austrii, Czechach czy na Węgrzech. Niemniej utartym zwy­ czajem, wspólnym, dla wszystkich było sięganie po siły robocze do najszerszych warstw ludowych. W tej chwili nie interesuje nas strona socjologicz­ na podstawy rekrutacyjnej rzemiosła zachodnio i środkowo europejskiego w średniowieczu. Nato­ miast ważnym jest to, że przez zetknięcie się z rze­ miosłem a raczej z ,.peryferiami" rzemiosła szeroki ogół ludności z jego trzonem klasą chłopską zaw­ sze miał możność rejestrowania silniejszych wstrząsów wynikających z przeobrażeń w kultu­ rze organizowanej planowo. Ważnym jest również i to, że pomimo pogłębiania się różnić klasowych, właśnie dzięki kontaktom z rzemiosłem i jego pe­ ryferiami szeroki ogół ludności był także w jakimś sensie konsumentem dóbr wytwarzanych poza krę­ giem t. zw. kultury ludowej. W pierwszym rzędzie wypadnie tu wskazać na cały szereg umiejętności technicznych na narzędzia pracy a także na gotowe wyroby przemysłowe. Dalsze dociekania na temat w jakim stopniu kontakty z rzemiosłem i jego „peryferiami" wpły­ wały na kształtowanie się ludowej twórczości Я $ с . 3, Ornament N i e m с у, Bawaria na drzwiach wg sza/j. Bosserla. artystycznej przedstawiają duże ryzyko. Wobec niezmiernie skąpych wiadomości, odnoszących się do omawianego okresu, każde bardziej szczegółowe wywody będą tu w gruncie rzeczy odzwierciedlały subiektywny punkt widzenia. Niemniej przy zacho­ waniu największej ostrożności, tam gdzie jesteśmy skazani na błądzenie po omacku, jednocześnie opie­ rając się na przesłankach, zaczerpniętych z kręgu wiadomości bardziej ugruntowanych ) możemy jednak wnosić, że w okresie średniowiecza, zwłaszcza na tle jego fazy końcowej nie" tylko da się przeprowadzić linię podziału w kulturze lu­ dowej, rozgraniczającą dziedziny i środowiska uhistorycznione od tych, które jeszcze nie weszły na tę drogę, lecz również, za pośrednictwem ele­ mentów sobie współrzędnych ustalić zarysy więzi już zespalającej większość środowisk kulturowych w Europie. 1 �P R Z Y ') R e k o n s t r u u j ą c szeregi r o z w o j o w e w y t w o r ó w w y ­ wodzących się z zespołów kulturowych środkowej i zachodniej E u r o p y stwierdzamy, że w i ę k s z o ś ć z nich r o z w i j a ł a s i ę stopniowo z z a c h o w a n i e m n a s t ę p c z o ś c i p r z e m i a n bez w i ę k s z y c h p r z e s k o k ó w z jednego po­ z i o m u n a drugi. P e w n a i c h i l o ś ć w o k r e s i e ś r e d n i o ­ P I S Y wiecza uległa kolejnym przeobrażeniom, d a j ą c y m się u m i e j s c o w i ć w czasie ze w z g l ę d n ą d o k ł a d n o ś c i ą . P r z y k o m p l e t n y c h m r o k a c h o t a c z a j ą c y c h procesy kultu­ rowe w ś r e d n i o w i e c z u w wielu w y p a d k a c h p o w y ż s z e dane b ę d ą s ł u ż y ł y za j e d y n y drogowskaz. Я i; с. 4. K r z e s ł o we­ s e l n e p a n n y m ł o ­ dej. Muzeum Górnej Hesji w i' Bos s e r i a L ' H I S T O R I C I S M E DANS L ' A R T P O P U L A I R E . it 9 о Nous ne s a v o n s pas grand'chose s u r les c o m m e n c e m e n t s de la f o r m a t i o n des p a r a l l e l e s de c i v i l i s a t i o n g ć o g r a p h i q u e m e n t p a r l a n t . I I est probable qu'ils se f o r m a i e n t a m e s u r e que l a roue a c c ć l e r e e de 1'histoire e n t r a i n a i t le reste des groupes de p e u p l a d e s en contact r e l a c h ć entre eux. D ' a p r e s les clonnees e t h n o g r a p h i q u e s les i n f l u e n c e s v e n a n t de l ' O c c i d e n t n'agissaient pas s u r toute u n e etendue u n i f o r m i m e n t . I I e n t r a i t ici e n ligne de compte 1 ' ć l ć m e n t de distance a i n s i que les obstacles de t e r r a i n de nos j o u r s n ć g l i g e a b l e s , m a i s q u i p o u r t a n t e n t r a v a i e n t n a g u e r e l ' e x p a n s i o n et d e c i d a i e n t de la d u r e e de 1'isolement de c u l t u r e . D ' a p r e s l a m a n i e r ę de l'extension des v a l e u r s de c u l t u r e on peut a r r i v e r p a r analogie a des conclusions s e m b l a b l e s a celles qui r e sultent de l'observation die l e u r mode de se superposer. I I s'agiit n o t a m m e n t de r e c o n n a i t r e que ,,1'historisation" ou l a f o r m a t i o n des bases pour l a decomposition de c u l t u r e , et a l'etape s u i v a n t e l a f o r m a t i o n de p a r a l l e l e s de c u l t u r e , porteront t o u j o u r s l a m a r q u e i n d i v i d u e l l e de l'histoire d u m i l i e u ou elles s'accomplissent. L e s i n d i ­ cations -sur les c o m m e n c e m e n t s de l a c r e a t i o n artistique p o p u l a i r e , s u r 1'apparition des paralleles et sur l e u r h i s t o r i s a t i o n sont a e x a m i n e r dans c h a q u e m i l i e u s ć p a r ó m e n t . E x a m i n o n s p a r e x e m p l e une des ć t a p e s de developpement q u i nous interesse; a i n s i l a d e r n i e r e phase d u m o y e n - a g e . L e s r e l a t i o n s de c u l t u r e d u m o y e n - a g e a u point de v u e de l a selection des composants de c u l t u r e s u r les differents echelons de l'ec h e l l e sociale, presentent un s u j e t pour des r e c h e r c h e s speciales. N o t r e i n t e r e t est eveille p o u r u n des elements de base f o n d a m e n t a u x de cette r e l a t i o n , l a f o r m a t i o n d'une classe m a n u f a c t u r i e r e ct l a r e c r u t a t i o n a l a m a ­ nufacture. E n E u r o p e occidentale et c e n t r a l e ces proces l a a v a i e n t u n c o u r s different Toutefois, l'usage g e n e r a l adopts p a r tous etait de c h e r c h e r l a m a i n d'oeuvre d a n s les p l u s larges couches p o p u l a i r e s . S a n s s'arreter a u c ó t ć sociologique de ce phenomene, i l nous i m p o r t e d'ofoserver que p a r le contact a v e c le m e t i e r , ou p l u t ó t a v e c sa p ć r i i p h e r i e , l a g r a n d e m a j o r i t e de l a p o p u l a t i o n a v e c son point d'appui, c'est a d i r e l a classe p a y s a n n e , a v a i t t o u j o u r s l a possibiliti- d'enregistrer les p l u s fortes secousses p r o v e n a n t des t r a n s ­ f o r m a t i o n s d' l a c u l t u r e organisee d'apres u n p l a n p r e a l a b l e . 1 �ИСТОРИЧНОСТЬ О началах формирования вестно не много. НАРОДНОГО циЕИлизационных параллелей В е р о я т н о они ф о р м и р о в а л и с ь ИСКУССТВА. в географическом о б ' е м е по м е р е того, как р а з о г н а в ш е е с я истории захватывало своими о б о р о т а м и находящиеся в слабом ные группы. В освещении этнографических охватывали всей территории о д и н а к о в о . графические препятствия, в нынешнем данных, нам из­ колесо взаимном контакте племен­ проникающие с запада влияния не З д е с ь имели з н а ч е н и е как расстояние, так и гео­ понимании даже мало существенные, но тем не м е н е е являющиеся некогда р е ш а ю щ и м и в з а д е р ж к е экспансии и для б о л е е или м е н е е про­ должительной культурной ценностей можно сделать с о б а их наслоения. изоляции. Поэтому, из выводы аналогичные Важно именно появление с е н о в культурной способа то, что их включение в историю декомпозиции, а на с л е д у ю щ е м ния цивилизационных параллелей, Есегда б у д е т носить той с р е д ы , в которой творчества, о оно происходило. выступающих пать из каждой с р е д ы нас этапов вековья, в отдельности. со Сведения или, иначе говоря, этапе — о с н о в для нароста- о истоках н а р о д н о г о Для примера художественного мы всегда будем чер­ рассмотрим один из и н т е р е с у ю щ и х средневековья. стороны селекции культурных индивидуальный отпечаток истории з д е с ь параллелях и о их историчности развития — п о с л е д н ю ю ф а з у наблюдаемые распространения тем, какие вытекали из наблюдения с п о ­ Культурные отношения средне­ составных культурных э л е м е н т о в на разных ступенях о б щ е с т в е н н о й лестницы, составляют тему для специальных исследований. Нас ин­ т е р е с у е т один из основных и п р и в л е ч е н и е к ремеслу. э л е м е н т о в этих о т н о ш е н и й — появление р е м е с л е н н о г о о д и н а к о в о . Тем не м е н е е , по укоренившемуся р а щ е н и е за р а б о ч е й силой класса В з а п а д н о й и центральной Е в р о п е эти п р о ц е с с ы не проходили к наиболее п о в с е м е с т н о м у обычаю, в с е о б щ и м было о б ­ широким народным слоям. Не касаясь социологи­ г ческой с т о р о н ы этого явления, д я нас в а ж н о то, что благодаря соприкосновению с реме­ слом, а в е р н е е с е г о „перифериями" широкие массы населения с е г о ядром — крестьянским классом — всегда имели в о з м о ж н о с т ь испытывать б о л е е сильные потрясения, вытекающие из п р е о б р а з о в а н и й в культуре, организуемой по плану. H I S T O R I C I S M I N P O P U L A R A R T . W e k n o w but little about the f o r m a t i o n of p a r a l l e l s of c i v i l i s a t i o n i n the g e o g r a p h i c a l scope. They were p r o b a b l y f o r m e d w h e n the a c c e l e r a t e d w h e e l of h i s t o r y d r e w in its orb the s t r a g g l i n g t r i b e - g r o u p s in loose contact w i t h one another. E t h n o g r a p h i c a l r e s e a r c h e s e n l i g h t e n us h a t the influences s p r e a d i n g f r o m the W e s t d i d not c o m p r i s e the w h o l e a r e a u n i f o r m l y . T h e m o m a n t of d i s t a n c e h a d to be r e c k o n e d w i t h a n d also the g r o u n d - o b s t a c l e s u n i m p o r t a n t n o w a d a y s but d e c i s i v e in the past as r e g a r d s the i m p e d i n g of e x p a n ­ sion a n d the longer or s h o r t e r stage of c u l t u r a l isolation. T h e m a n n e r of s p r e a d i n g of c u l t u r a l v a l u e s h e l p s us to d r a w i n f e r e n c e s a n a l o g i c a l to these w h i c h w e r e the outcome of the study of the m a n n e r of t h e i r l a y e r s . T h e point is that the: ,historization", or in other w o r d s the f o r m a t i o n of the basis for c u l t u r a l d e c o m ­ position a n d in the next stage the g r o w t h of p a r a l l e l s of c i v i l i s a t i o n w i l l a l w a y s b e a r the m a r k of the h i s t o r y of the c e n t r e i n w h i c h they occur. K n o w l e d g e of the beginnings of the a r t i s t i c f o l k - c r e a t i o n of p a r a l l e l s a p p e a r i n g h e r e a n d of its h i s t o r i c i s m w i l l a l w a y s be sought for i n e a c h centre s e p a r a t e l y . L e t us for e x a m p l e , consider a n interesting stage of developement, the e n d - p h a s e of the M i d d l e - a g e s . R e l a t i o n s of m e ­ d i a e v a l c u l t u r e seen f r o m the point of v i e w of the selection of c u l t u r a l components on s e p a r a t e r u n g s of the s o c i a l ladder, a r e a s u b j e c t for a s e p a r a t e i n q u i r e . W e a r e interested in one of the b a s i c e l e m e n t s of this r e l a t i o n ; the f o r m a t i o n of a h a n d i - c r a f t class a n d the r e c r u i t i n g to this craft. I n W e s t e r n a n d C e n t r a l E u r o p e those processes differed i n t h e i r course. T h e c u s t o m c o m m o n for a l l w a s to look for w o r k m e n i n the largest l a y e r of the population. S e t t i n g aside the sociological f e a t u r e of this p h e n o m e n o n it is of i m p o r t a n c e to observe that t h r o u g h contact w i t h h a n d i c r a f t , or r a t h e r w i t h its „ p e r i p h e r i e s " , the great m a j o r i t y of the po­ p u l a t i o n w i t h its b a c k - b o n e the peasant class, a l w a y s h a d the possibility of r e g i s t e r i n g greater shocks w h i c h w e r e the outcome of t r a n s f o r m a t i o n s o c c u r i n g i n the p l a n n e d o r g a n i s a t i o n of c u l t u r e . Reprodukcje wykonał Stefan Deptuszewski 199 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/43e51c25504193b18a1b7b835725c690.pdf ef54956ee442318202f010e62019048b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4293 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1949 Subject The topic of the resource zdobnictwo ludowe budownictwo ludowe - zdobnictwo domów Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3997 Title A name given to the resource Malowane zręby chałup wiejskich / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1949 t.3 z.7-8 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1949 t.3 z.7-8 ; s.200-219 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludowej Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MALOWANE CHAŁUP W I E J S K I C H M alaturami wykonywanymi na zewnętrznych ścianach wiejskich budynków zajmowano się u nas dotychczas bardzo mało. Garść rozproszonych in­ formacji, kilka fotografii i rysunków rozrzuco­ nych w różnych pracach stanowi cały nasz doro­ bek na tym odcinku, a szkoda, gdyż zaniedbany ten dział ludowej twórczości plastycznej bynaj­ mniej nie ustępuje innym, które więcej na sobie skupiały uwagi. Pierwociny malarskiego zdobnictwa zewnętrz­ nych ścian domów wiejskich sięgać mogą czasów odległych. Na terenach niemieckich zdobienie nie­ których części budynku malaturami wykonanymi przy pomocy gliny występowało już w czasach Tacyta. ) Czy i u nas ozdoby tego rodzaju sięgają w przeszłość odległą trzeba byłoby dopiero zbadać przeszukując źródła historyczne. Na razie można tylko ogólnie powiedzieć, że tak częste w Polsce jednolite bielenie zrębów poprzedzane bywa przez bielenie wzorzyste. Na terenach, gdzie dopiero dziś obserwo­ wać można pierwsze początki bielenia zrę­ bów wapnem jak np. w niektórych wsiach Be­ skidu Zachodniego (Żywieckie, okolice Babiej Gó­ ry, Ruś Szlachtowska, Zachodnia Łemkowszczyzna etc.) bielenie ścian rozpoczyna się od malowania 3 ZRĘBY na biało szpar między belkami (ryc. 7), znaczenia zrębu szeregami pionowo, czy poziomo biegnących kropek (ryc. 8) ), lub wykonywaniem otoków koło okien. Na Orawie często widuje się bielenie samych zakończeń węgłów. 2 Z tych niepozornych zaczątków rozwija się na­ stępnie linia falista (ryc. 3), lub łamana, krata, prosta (ryc. 4) czy ukośna ). Powstają układy pa­ sowe składające się z dwu lub więcej elementów jak np. linii falistej i kropek (ryc. 5), czy trójką­ tów, które niekiedy mimo swej prostoty sprawiają wrażenie dużego bogactwa (ryc. 17 Tabl. V, 1). 3 Fakt, że na terenach całkowicie dziś opanowa­ nych przez zręby jednolicie bielone (np. Krakow­ skie lub Opoczyńskie) występują jeszcze owe pry­ mitywne zupełnie malatury (ryc. 2), wskazuje na to, że kiedyś wzorzysty sposób malowania zrębów mu­ siał być w Polsce bardzo rozpowszechniony. Obok ściśle geometrycznych pojawiają się też na zrębach motywy roślinne (ryc. 1) najczęściej w formie jodełki (tabl. I I I , 1, 10), lub kwiatu wy­ rastającego z doniczki (Tabl. I I 2, Tabl. I V 2, Tabl. V 5, 7). Motywy roślinne występują bądź samodziel­ nie, bądź (co zdarza się częściej) w połączeniu z geo­ metrycznymi (ryc. 10, Tabl. V 7). �Ryc. I. Motyw Ryc. 2. Malowane malowany zręby wapnem budynków na drzwiach chałupy. gospodarczych. Opisywane tu malatury, wykonywane wapnem w kolorze białym lub niebieskim występują prze­ ważnie na tle surowego spatynowanego zrębu. Wyjątkowo tylko bywa on wcześniej pokrywany inną farbą w kolorze kontrastującym. I tak np. na środkowej Łemkowszczyźnie w powiecie krośnień­ skim (wieś Ropianka i sąsiednie) zapuszczają zrąb chałupy odpadkami ropy naftowej na kolor czar­ ny ), w Krakowskim (w Kleszczowie, Burowie i kilku innych wsiach leżących koło Zabierzowa), przed „bieleniem na siwo" szpar między belkami, malują cały zrąb farbą jasno brązową. Na pogra­ niczu łemkowsko-bojkowskim w dorzeczu Osławy i Solinki zręby chałup pomalowane są od zewnątrz farbą koloru terakota, powstałą z utartej palonej glinki, na którym to dopiero tle występują ostro białe pasy biegnące między belkami zrębu i inne zdobienia wykonane wapnem ). Drzwi i wrota boisk malowane tam są glinką naturalną na kolor jasno żółty, podobnie jak w bielonych chałupach Dolinian z okolicy Sanoka, Tyrawy Wołoskiej czy Mrzygłodu. Na Powiślu Dąbrowskim (Pilcza Żeli­ chowska, Zalipie) ściany malowanych w kwiaty budynków gospodarczych (chlewy, stajnie) założo­ ne są poprzednio jednolitym tłem w kolorze kre­ mowym, jasno-brązowym lub różowym (ryc. 9). 4 5 Zatoka Solinka powiat pow Lesko. Bochnia. Fot R. Reinfuss 1937. Fol, . fl, Reinfuss 1939. Wzory wykonywane wapnem na zrębie ustępują z czasem malowaniu całych ścian wapnem na ko­ lor biały lub „siwy" o ile w danej okolicy jest zwyczaj (jak w Krakowskim) dodawania do bielidła farby nebieskiej. Zdarza się, że jednolicie bielą tylko jedną część budynku np. mieszkalną, podczas gdy sień i część gospodarcza pomalowana jest po staremu w pa­ sy (ryc. 5). Często starszy, wzorzysty sposób malo­ wania znika z licowej ściany budynku ale utrzy­ muje s'ę na ścianie szczytowej (ryc. 11) lub na budynkach gospodarczych ). Niekiedy na biało malowanym zrębie chałupy pojawiają się z powrotem kolorowe zdobiny. W ro­ ku 1937 spotkałem w Wetlinie (pow. Lesko) cha­ łupę o ścianach jednolicie wybielonych, która szpary między belkami wymalowane miała czerwo­ ną farbą z palonej gliny. Tym samym kolorem wykonane też były jodełkowate motywy zdobiące węgły i ściany budynku (Tabl. I I I , 5). Podobne od­ wrócenie kolorów powszechnie w danej okolicy stosowanych zdarza się jednakowoż zupełnie wy­ jątkowo. Zwykle na bielonych ścianach chałup za­ czyna rozwijać się zdobnictwo odmienne od pier­ wotnego. Spotykamy tu bowiem motywy o prze­ wadze elementów roślinnych, wykonanych jedno 6 201 �ft^r. 3. Chałupa imitowana wapnem w linie faliste. lub wielobarwnie, które skupiają się dookoła okien i drzwi, rzadziej zaś pokrywają całe ściany burynku. Malatury takie bardzo prymitywne, wykonane jednobarwnie kolorem niebieskim („lakmuso­ wym"), zanotowano w Radomskim (Tabl. I) ), na zachodniej Łemkowszczyźnie ) i koło Opoczna. Wielobarwne ozdoby roślinne malowano jeszcze przed I wojną światową w Bronowicach kolo K r a ­ kowa (ryc. 22)"), dziś spotyka się je na Powiślu Dąbrowskim (ryc. 9). 7 s 202 Rgc. 4. Chałupa malowana wapnem w kratę. O "ono w ice pow. Opoczno lot. II. Hzinfuss /949. Ostatnio, w związku z badaniami terenowymi prowadzonymi przez Sekcję Zdobnictwa i Budow­ nictwa P.I.B.Sz.L., odkryty został w okolicy Me­ dyki i Poździacza (na północ od Przemyśla) intere­ sujący ośrodek ludowego malarstwa, w którym, na tle wybielonych ścian chałup, rozwinęła się poli­ chromia o przewadze motywów geometrycznych, częściowo zaś roślinnych, ujmowanych stosunkowo dosyć naturalistycznie. Problem kompozycji w malarskim zdobnictwie zrębów przedstawia obraz skomplikowany. Rusinów pow. Opoczno Fot. R. Reinfuss 1949. �Д у г . 5. Chałupa bielona w części mieszkalnej jednolicie, Kigdy prawie nie zdarza się, ażeby budynek trak­ towany był jako blok jednolity, w którym wszyst­ kie cztery ściany zewnętrzne są jednakowo rozwią­ zane pod względem zdobniczym. Zwykle ozdobnie malowana jest tylko ściana licowa i jedna ze szczytowych ścian budynku. Na wschodniej Łemkowszczyźnie a czasem też i w Opoczyńskim (np. chałupa z Ogonowic ryc. 3) ściana szczytowa i frontowa bywają malowane jed­ nakowo. Na Powiślu Dąbrowskim w domach miesz­ kalnych dawne wzorzyste malowanie zrębów spo­ w cz. gospodarczej iv deseń. Badzice. Duże pow. Opoczno. fot. R. Reinfuss. 1949. tyka się raczej na ścianach szczytowych, podczas gdy ściany licowe bywają gładko bielone. W zagrodach jednobudynkowych, gdzie część mieszkalna i gospodarcza znajdują się pod wspól­ nym dachem, zewnętrzne ściany izby bywają bie­ lone, podczas gdy ściany stajen, czy stodoły posia­ dają tylko malowane szpary lub inne ozdoby jak np. szeregi kropek, zygzaki itp. Na pograniczu łemkowsko-bojkowskim w dorze­ czu Solinki część mieszkalna budynku z frontu i u szczytu pomalowana jest paloną cegłą na ko- �Rye. 7. Chałupa Hyc. 8. Chałupa malowana malowana wapnem wapnem w w poziome pionowe pasy. szeregi Pielgrzymka kropek. Leluchów pow. pow. Jasło, fot. A'. Suez. jol. R. Reinfuss 1933. R. Reinfuss 1936. �аз lor terakota, podczas gdy w części gospodarczej pozostawiony jest zrąb w stanie surowym. W do­ rzeczu Osławy część gospodarcza bywa pokryta, w odróżnieniu od mieszkalnej, nie paloną, lecz żółtą g l i n k ą ) . 10 Ozdoby malowane na ścianie mogą bądź jedno­ licie wypełniać całą powierzchnię, bądź skupiać się tylko w pewnych jej partiach. Do pierwszej grupy należy przede wszystkim szeroko w Polsce południowej i środkowej rozpowszechnione malo­ wanie zrębów wzdłuż szpar między belkami, a tak­ że malowanie w pionowe, czy poziome szeregi kropek (występujące dość często, zwłaszcza u Wengrinów z Leluchowa i Dubnego koło Muszyny, ryc. 8), krat prostych, czy skośnych, równolegle po­ ziomo biegnących linii falistych, czy nawet jak np. w Łowickim (ryc. 6) i na Powiślu Dąbrowskim (ryc. 9) motywów roślinnych. W przypadku, gdy ściana bielona jest w szpa­ rach między belkami (ryc. 7), lub też gdy motywy pasowe biegną wzdłuż belek zrębu (ryc. 17), zacho­ dzi pełna zgodność między ornamentem a struk­ turą architektoniczną podłoża. Zgodność ta bynaj­ mniej nie stanowi jednak ogólnie obowiązującej zasady, świadczą o tym zręby, w których zdobiny jak np. szeregi kropek (ryc. 8. 11), lub kwiatony (ryc. 6, Tabl. V 5, 7) malowane są pionowo w po­ przek belek. W budynkach gospodarczych na Po­ wiślu Dąbrowskim zdarzają się przypadki, że po­ wierzchnia ściany zostaje całkowicie zamalowana rozrzuconymi nieregularnie motywami roślinnymi (ryc. 15). Tam gdzie malowane zdobiny nie wypełniają jednolicie całej płaszczyzny, lecz skupiają się T A B Ozdoby zrębów 1. Ozdoba L I w Radomskim drzwi 2, 5, 6 malowidła sem modrym" 'i. Ozdoby drzwi 4. O z d o b a okna C A według w Rogowej okien we wsi w w Jastrzębi I. M. Wawrzenieckiegr: nad wy konane Mąkow Jastrzębi. Radomhq. sy „lakmu­ Stare. nadRadomhą. �w poszczególnych jej częściach, widoczna jest w kompozycji chęć podkreślenia bryły budynku przez rozmieszczenie zdobin na jego narożnikach (ryc. 13), lub wzdłuż linii poziomych zamykaj ącycli ścianę u góry i dołu (okolice Medyki i Poździacza koło Przemyśla, a czasem także i w Sądeczyźnie) ). Często, występujące przed zrąb końce belek prze­ kreśla się dwoma przekątniami w formie litery ,.X" (Bystra koło Jordanowa), lub maluje na nich jodełkowate motywy roślinne (dorzecze Osławy, Solinki ryc. 21). Ozdobione malaturą zakończenia belek uwypuk­ lają znakomicie rytmikę architektonicznego po­ działu wnętrza budynku. W Opoczyńskim, w domach nakrytych dachem dwuspadowym o ścianach szczytowych szalowa­ nych deskami, podstawa trójkąta szczytowego za­ znaczona bywa przez szereg dużych białych kro­ pek, nad którymi w pośrodku wznosi się również wapnem nakreślony krzyż (tabl. V, 4). Podobny motyw zanotował S. Udziela na ściance ganku w spichlerzu ze Ctarego Sącza (tabl. V, 6) ). 11 i2 W wielu przypadkach zdobnictwo zewnętrznych ścian budynku skupia się dookoła okien i drzwi. W formie najprymitywniejszej ozdoba ta redukuje A' <•• e 9. Polichromowana w s i Woli ściana s zez Z e I i с h o w s li i e i się do białego otoku wymalowanego dookoła fra­ mugi, jak to widzimy w niektórych wsiach za­ chodniej Łemkowszczyzny (np. we wsi Florynka ryc. 12), lub w Sądeczyźnie (wieś Przysietnica). Na wschodniej Łemkowszczyźnie (Smolnik koło Baligrodu) okna obwiedzone bywają wapnem, sa­ me zaś ramy pomalowane są na kolor zielony lub niebieski co w połączeniu z brązowym zrębem da­ je wrażenie dużej barwności. Na framudze, po bo­ kach malują wapnem jodełki lub gwiazdki (ryc. 20 tabl. I I I , 6, 7). Na terenach gdzie zręby w całości bywają malowane wapnem często dookoła okien zaczyna rozwijać się jak to już wyżej wspomnia­ łem zdobnictwo kolorowe. Wawrzeniecki w cyto­ wanej już poprzednio notatce podaje rysunki kil­ ku tego rodzaju okien z Radomskiego (tabl. I, 2, 4, 5, 6). Ornamenty okalające okna składają się z bar­ dzo prymitywnie zrobionych elementów roślin­ nych i geometrycznych, wykonane są przy pomocy niebieskiej farbki czyli tzw. w Radomskim „lak­ musu". Ornament kolorowy można sporadycznie spotkać również na zachodniej Łemkowszczyźnie. Jako przykład posłużyć może zdobienie okna w Bednarce (p. Gorlice), gdzie na białym tle wyko­ nana została ramka z niebieskiej linii łamanej, \; town .s tajni, malowana p o iv i a t D ą b r o w a. t F o l. przez R. Marię Jan Rei n f u s s с с z ho 1 9 4 li �z dwoma czerwonymi kropkami przy każdym ze­ wnętrznym załamaniu. Po bokach rozmieszczone były kwiatki koloru czerwonego z niebieską łody­ gą i listkiem ). 4 Od wyżej opisanych odbiegają swą dojrzałą for­ mą ozdoby nadokienne malowane przez Felicję Kosieniakową w Zalipiu koło Dąbrowy, wykonane kilku kolorami w formie bukietu, składającego się z trzech dużych kwiatów z dwoma spiralnie po­ wyginanymi gałązkami. Całość komponowana jest w formie niskiego trójkąta równoramiennego (ryc. 24 i 25). Jeszcze inna forma zdobienia okien rozwinęła się w kilku wsiach położonych na północ od Przemy­ śla (Poździacz, Medyka), gdzie okno obiega wielo­ barwny szlak złożony najczęściaj z motywów geo­ metrycznych (ryc. 16). Tam gdzie w oknach przyjęły się okiennice spo­ tyka się czasem na ich powierzchni malatury. Zjawisko to występuje raczej w południowozachodniej Polsce na stokach Sudetów (okolice Je­ leniej Góry, Karpacza, Kłodzka). W Polsce środ­ kowej, gdzig okiennice w budynkach wiejskich w ogóle występują rzadko, malatury na nich po­ jawiają się sporadycznie (np. w Łowickiem lub Ryc. iv ana 11. Ściana była w szczytowa, domu szeregi pionowych Д у с . 10. Szcsglowa ściana domu 1948 przez Leokadię Kosieniah przedstawionego kropek. Zalipie na ryc. 10 przed pow. Dąbrowa. malowana w Zalipiu konkursem Fot. R. na konkurs w r. pow. Dąbroipa. Fol. R. Reinfuss. m a I oReinfuss. �w Woli Prymusowej w Opoczyńskim). Na Śląsku motywami spotykanymi na okiennicach bywają naturalistycznie traktowane bukiety kwiatów. SE 1 - 2 . Wapienne, 'J. Krywe. 4. Rozdzielę pow. gorlicki. Malowane ozdoby drzwi wystąpić mogą bądź na futrynie, bądź też zewnątrz, na zrębie z czym spo­ tykamy się np. w Radomskim (tabl. I, 1, 2), czy Krakowskim (ryc. 22), a także na samej tafli. Czę­ sto obydwa sposoby zdobienia występują obok sie­ bie (ryc. 14). Motywami tych zdobin są przeważ­ nie gałązki i kwiaty, rzucone luźno (tabl. I I I , 10), lub wyrastające z doniczek. Z tymi ostatnimi spo­ tykamy się na drzwiach chlewów na Powiślu Dą­ browskim (ryc. 14) w chałupach u Łemków za­ chodnich (tabl. I I , 1, 2) i wschodnich (ryc. 21), a także u sanockich Dolinian (tabl. IV, 2, 6). Obok roślinnych trafiają się na drzwiach rów­ nież motywy geometryczne (tabl. I I , 3 tabl. IV, 1). Bardzo ciekawie przedstawiają się malatury na wrotach stodół. P г z e g o n i na II a p i e n n e p o w i a ł g o r l i c k i po g o r l i c k i w i al 1 111 11 e g o n i n a p o w i a ł g о г I i с h i Na Łemikowszczyźnie zachodniej (w pow. gor­ lickim) ozdoby te wykonywane bywały wprost na surowych deskach wrót. W dorzeczu Osławy podobnie jak i u Dolinian sanockich koło Birczy, Tyrawy Wołoskiej, a także w okolicach Przemyśla, najpierw powierzchnie wrót pokry­ wano jasno żółtym kolorem naturalnej glinki, a do­ piero na tym podkładzie malowano wapnem róż­ ne motywy. Pięknie zdobione wrota stodoły wi­ dzimy na fotografii (ryc. 18) przedstawiającej cha­ łupę w Smolniku koło Baligrodu (Łemkowszczyzna wschodnia). Powierzchnia wrót pomalowana tam jest glinką naturalną na kolor jasno żółty. Wzdłuż górnej i dolnej krawędzi oraz środkiem biegną szerokie pasy barwy terakota (wykonane paloną glinką), na nich zaś zdobiny malowane cienkim pędzlem przy użyciu wapna. Pas górny i dolny po­ siada na brzegach po jednym szeregu białych kro­ pek w środku zaś biegnie linia falista złożona z kreski ciągłej między dwoma kropkowanymi. W pasie wewnętrznym przy brzegach widzimy linię zygzakowatą z kropkami w załamaniach, w pośrodku zaś szlak z ułożonych na zmianę ukośnych krzyżyków i promienistych kółek z za­ znaczonym środkiem. ) 14 P r z e g o n i n a 208 T A B L I C A I I. p o w i a t Malatury g o r l i c k i na wrotach Wolne przestrzenie zrębu między węgłami a ok­ nami i drzwiami wypełniają niekiedy pojedyncze lub rytmicznie powtarzające się zdobiny roślinne (jodełka lub kwiatoń), czy geometryczne. Ze zja­ wiskiem tym spotykamy się zarówno na wschod­ niej Łemkowszczyźnie (tabl. I I I . 5) jak i w Prze­ myskim czy Ł o w i c k i m ) . Motyw powtarzających stodół 15 i drzwiach na Łemkowszczyźnie zachodniej. �Ryc. Ryc. I. Fragment malowanego 5. Chałupa dełkowe zrębu chałupy bielona, pasy w szparach wykonane czerwoną farbą między z palonej T A B L I C A z dorzecza Osławy. bielonym belkami i motywy glinki, Wetlina p. chałupy w Zubraczem pow. jo- Lesko. fil Ilustracje: 1, 6, 7, .9, 10 wyjęte są z pracy J. Tarnowycza pt. Łemhiwszczyna reszta zaś pochodzi ze zbiorów autora. 1 zrębie Ryc. 6, 7. Sposób okien z dorzecza Ry c. 8. na drzwiach, li n k a po w. Malowidło So­ Lesko. Ryc. 9. na drzwiach r z e c z a Malowidło z do­ Osławy. zdobienia Osławy. * ** Sanok. �się rytmicznie kwiatonów znany jest też z Opo­ czyńskiego' ) (tabl. V, 5, 7). 6 Zbyt szczupły materiał jaki w tej chwili posia­ damy nie pozwala na razie na wyznaczenie dokład­ niejszego zasięgu, w jakim na terenie Polski wy­ stępują zdobione zręby i jakie jest rozprzestrze­ nienie poszczególnych motywów, czy układów kompozycyjnych. Ogólnie tylko powiedzieć można, że ozdobna malarstwo na ścianach chałup trafia się w Pol­ sce południowej: na stokach Sudetów i w całej Ma­ łopolsce. Na terenach centralnych Polski z wzorzy­ 210 Ryc. 12. Zrąb Ryc. 13. Chałupa bielony z. Białej tylko dookoła Wody powiat okien. Nowy Dla każdego z wymienionych ośrodków znaleźć można pewną sumę cech, która charakteryzuje je­ go zdobnictwo i wyróżnia od innych. Zarysowu­ jące się jednakowoż między poszczególnymi ośrod­ kami różnice odnoszą się raczej do nabytków now­ szych jak np. polichromia ścian, lub zdobnictwo wprawdzie czysto wapienne ale bardzo rozwinięte. Proste elemanty zdobnicze jak np. kropki, linie proste, łamane, jodełki itp. występują jak widzi­ my z załączonego materiału ilustracyjnego w znacz­ nych od siebie odległościach na terenach Polski a także wychodzą poza jej granice. stym malowaniem zrębów spotykamy się w R a ­ domskim, Opoczyńskim, Łowickim, oraz spora­ dycznie w okolicach Iłży. Na tle tego szkicowego potraktowania zasięgu wyróżnia się kilka ważniejszych ośrodków, gdzie zdobnictwo ścian występuje w formie szczególnie rozwiniętej. Na południu do ośrodków takich na­ leży wschodnia Łemkówszczyzna, Powiśle Dąbrow­ skie i świeżo odkryte przez pracowników Sekcji Zdobnictwa centrum koło Przemyśla. W Polsce centralnej na pierwszym planie wymienić należy Łowickie. Florynka Tarą pow. malowana 1\. Sącz. Fot. w kropki Fot R. Reinfuss 1933. na narożnikach. II. Reinfuss 1933. Z terenów poza polskich, bogatym zdobnictwem zrębów wyróżnia się przede wszystkim chałupa słowacka. W. Cziczmanach na południe od Turczańskiego Sw. Marcina piętrowe domy posiadają ściany pokryte bogatą ornamentyką o motywach geometrycznych wykonanych wapnem na surowym drzewie (ryc. 26)"). Na pograniczu Słowacko Morawskim koło Breclavy na bielonych ścianach chałup występują pięk­ ne wielokolorowe ozdoby kwiatowe koło okien i drzwi ) . W Czechach częste są domy drewniane bielone tylko w szparach między belkami. 1s ��T A B L I C A IV a ( М '° "' i M (Wszystkie a a " wrota miejscowości сh stodół i drzwiach u D olinian położone na północny wschód sanockie h od Sanoka) Na terytorium niemieckim malatury na białym tle wyprawionej ściany występują przede wszyst­ kim w części południowej, w Bawarii i Tyrolu, gdzie na ścianie szczytowej spotyka się nieraz bo­ gatą polichromię. Często bywają to mało ze sztuką ludową związane kompozycje figuralne jak np. po­ stacie świętych w okolicy Ober i Unterammergau ) trafiają się też jednakowoż, jak widać z ryciny 19 malatury roślinne o charakterze cał­ kowicie ludowym ). Kwiaty na ścianach domów spotyka się też w Szwarcwaldzie. Na terenie ca­ łych prawie Niemiec, gdzie występuje konstrukcja ryglowa, czy pruski mur, belki stanowiące szkielet budynku bywają podkreślone kolorem innym niż tło reszty ściany. Czasem w poszczególnych kwa­ terach, belkowania pojawiają się też malowane zdobiny geometryczne lub roślinne (np. w Górnej Hessji). Prymitywne malatury wykonane wapnem na surowym zrębie znane mi są w tej chwili tylko Z Dolnej Saksonii, gdzie w okolicy Nienburga wy­ stępują na ścianach budynków gospodarczych ma­ lowane wapnem kwiaty w doniczkach (ryc. 27). 19 Rye. I. Wieś Si cmiii szowa Ryc. 2. Rakowa 20 Ryc. 212 3. Wieś Sieminszowa Rvc. 4. Bircza Rvc. .5. Wieś Sieminszowa Ryc li. ]\'ieś Ryc. 7. Wieś Sieminszowa Rvc. II. ]Vie'ś Stara Sicmiuszowa Sieminszowa Na południowym wschodzie interesujące malatu­ ry spotyka się na fasadach domów włościańskich w Rumunii na południe od Bukaresztu (Copaciu) gdzie na tle białej ściany wykonane są farbą czer­ woną i niebieską bardzo staranne pod względem rysunkowym motywy geometryczne, roślinne i zoomorficzne, a mianowicie ptaki (ryc. 23)-'). Zarówno w Polsce jak i na wymienionych wy­ żej terenach pozapolskich (Czechosłowacja, Niem­ cy) w zdobnictwie zrębów dają się zaobserwować dwa występujące obok siebie sposoby malowania. Jeden niewątpliwie młodszy, polega na wielo­ barwnym zdobieniu fasady, zwłaszcza koło okien i drzwi, motywami roślinnymi lub nawet figural­ nymi (południowe Niemcy) tą czy inną drogą czerpanymi z inwentarza malarstwa stylowego, głównie kościelnego. Drugim sposobem jest malowanie, przeważnie na surowym zrębie chałupy, ozdób wykonanych wap­ nem, czy jasną glinką. Zespół stosowanych tu mo­ tywów jest nadzwyczaj prymitywny. Ogranicza się on do najprostszych elementów geometrycz­ nych i zupełnie schematycznie traktowanych form roślinnych. Duży zasięg geograficzny tych zdobin, jak i ich bliskie pokrewieństwo z ornamentyką wczesnohistoryczną występującą np. na ceramice, pozwala przypuszczać iż w tym typie zdobnictwa zrębów można mieć do czynienia z tradycjami bardzo odległymi. Zbieżność geometrycznych mo­ tywów występujących dziś na zrębach chałup wiej- �T A B L I C A ! V. JŁ1111Ł1IT) /. Malalura pod oknem. now. Oooczno. 4. Sposób malowania Kruszewiec рои:. Libiszów niu. szczytowych Opoczno ścian Bukowie 2 — 3. Malalura pod oknem. wica pow. Opoczno. na ganku od spiciu za, fotografii publikowanej u> X l. Ludu). dachów. Stary Sącz przez S. skich z motywami spotykanymi na przykład na ceramice z okresu pierwszych Piastów nie jest być może z u p e ł n e przypadkowa. Wiemy o tym, że zdobnictwo malarskie zrębów, wywodzące się ze zwykłego polepienia ścian gli­ ną- ), było i jest czynnością kobiet, te zaś według przypuszczeń profesora Kostrzewskiego- ), uzasad­ nionych współczesnym materiałem etnograficz­ nym, zarówno słowiańskim ), jak i egzotycznym, trudniły się w czasach wczesnohistorycznych rów­ nież wyrobem garnków glinianych. 2 s 24 1 gm. Drze­ Malatura na ścianie szczytowej domu w Libiszowie pow. Opoczno, szpary między bel­ kami malowane wapnem, „lachmusowym" (wapno z. dodatkiem farby niebieskiej). 7 6. Malalura (według Udzielę Zakościele , Malalura na ścianie frontowej domu w l.ibiszowie, szpary między belkami malowane wapnem, dwa hwiatony i wzór geometryczny poniżej okna wykonane kolorem „lachmu­ sowym", O ile w polichromiach roślinnych stanowiących główny trzon grupy pierwszej, jako cel podstawo­ wy i jedyny uważać należy efekt dekoracyjny, o tyle w zespole motywów grupy drugiej spotyka się cały szereg takich, które nasuwają przypuszcze­ nie, że u genezy ich kryją się też jakieś momenty pozaestetyczne. Widoczne to jest zwłaszcza w ukła­ dach o charakterze asymetrycznym, składających się z elementów geometrycznych i schematycznie traktowanych motywów roślinnych. Wiele z nich przypomina raczej znaki własnościowe ), czy ma25 213 �giczne (tabl. I I , 5, tabl. I V , 6) niż zdobiny w sensie ścisłym. Sposoby wyjaśnienia tych malatur są różne. A. Fischer wspomina, iż malaturami wykonanymi wapnem na niebielonym zrąbie oznaczano niekie­ dy front chałupy, w której były dziewczęta na wydaniu ). Tłumaczenie to ma sporą dozę praw­ dopodobieństwa, gdyż gdzieniegdzie i w związku z samym obrzędem weselnym występuje czasem malowanie, względnie rysowanie różnych mo­ tywów ). 20 27 Ryc. 16. Fragment polichromii dziacz pow. Przemyśl z Niemcy, widząc w ludowym zdobnictwie przede wszystkim mowę znaków symbolicznych, stworzyli od początku X I X wieku całą bardzo bogatą lite­ raturę, gdzie systematyzują występujące w zdob­ nictwie elementy, wiążąc z nimi w sposób do­ wolny ich rzekome znaczenie lub pojęcia, które mają w y r a ż a ć ) . ściennej, wieś Pożkopii akwarelowej Fol. R. Reinfuss. 28 Unikając przesady z jaką nauka niemiecka do­ szukuje się w zdobnictwie ludowym wyrazu sym­ bolicznego przypuszczać można, że poza niektóry­ mi znakami malowanymi na zrębach, mogło istotnie ukrywać się dawniej znaczenie magiczne, a mianowicie apotropeiczne. Moszyński wspomina o istnieniu znaków magicznych w ludowej kulturze Słowian (pentagram, gwiazda sześcioramienna, /WV\AAAAAA/V\AAA/4/V/VW • I г АУЛУ \/Л/\/\У^>\Л/>ЛЛЛЛ/\^ i • 214 Ryc. 17. Malowana wzorzyście Ryc. białe. 17. Malowana chałupa, Smolnik k. Baligrodu ściana zrąb w w pow. szczytowa kolorze Lesko. c. terakota, Fot. R. :upy w zalipiu pow. wrota jasno żółte, Reinfuss 1935. Dąbrowa. framugi Fot. okien R. Reinfuss zielone, 194(1. zdobiny �sześciolistna rozeta wpisana w koło, czy tak zwa­ ny „czarny krzyż" powstający z przecięcia się pod kątem prostych dwóch równoległych linii ). 29 Być może, że liczba ich dałaby się pomnożyć niektórymi znakami występującymi w malaturach zrębów, a zwłaszcza drzwi i wrót budynków wiej­ skich, gdzie najczęściej umieszcza się znaki ma­ jące w wierze ludowej własności ochronne. W miejsce dawnych rysunków apotropeicznych wchodzi z czasem chrześcijański krzyż, który dla­ tego właśnie spotykamy tak często po wsiach na drzwiach budynków gospodarczj'ch głównie zaś stodół. Występowanie na wrotach krzyża obok in­ nych znaków (tabl. IV, 7, 8) wzmaga podejrzenie, że w tych ostatnich widzieć należy starsze rysunki apotropeiczne mające na celu ochronę plonów gro­ madzonych w stodole. Za innym, niż wyłącznie zdobniczym, charakterem tych malatur przemawiać może też fakt, malowania na wrotach stodół faz księżyca i słońc, które pod ręką malarki nieświa­ domej już dziś właściwego znaczenia motywów zmieniają się łatwo w pięciolistne kwiatki, (tabl. I I , 8). Ryc. 19. Malatury na ścianie domu bawarskiego. Nie jest całkowicie wykluczone, że magiczne znaczenie mogły też mieć pierwotnie antropomorficzne rysunki w Opoczyńskim tak zwane „kozaki" malowane wapnem lub czarną farbą na stodołach i domach mieszkalnych podczas Wielkanocy i w środopościu. Dziś te obrzędowe malowanki zeszły juz do poziomu psot wykonywanych sąsiadom przez wiejskich chłopców. W krakowskim z rysun­ ków tych rozwinął się interesujący dział ludowej karykatury (rycina na okładce). Wyrażone powyżej przypuszczenie o apotropeicznym znaczeniu pewnych motywów malowanych na zrębach, należałoby oczywiście sprawdzić przez zbieranie wypowiedzi samego ludu. Jak dotychczas wywiady zmierzające do wyjaśnienia sensu zna­ ków malowanych na wrotach prowadzone przeze mnie na terenie Łemkowszczyzny i Dołów Sanoc­ kich nie dały pozytywnego rezultatu. Dziś wobec szeroko rozpowszechnionego w Pol­ sce jednolitego bielenia ścian wapnem, dawne wzorzyste malatury wykonywane na surowym zrębie znajdują się w stanie postępującego zaniku. Wobec tego, że istnieją u nas instytucje zajmujące się z urzędu opieką nad ludową twórczością pla­ styczną, należałoby wysunąć niezupełnie jeszcze spóźnioną myśl, ażeby w którymś z bardziej inte­ resujących ośrodków jak np. w Łowickim lub Opoczyńskim wskrzesić przez zorganizowanie od­ powiedniego konkursu, dawny wzorzysty sposób malowania surowych zrębów, a następnie utrzy­ mać go przez stałą opiekę konserwatorską. Ryc. 20. Fragment malowanej ściany, zrąb terakota, zdo­ biny białe. Solinha pow. Lesko, Fol. R. Reinfuss 'Q37 r. Ryc. 21. Malowana chałupa. Solinha pow. Fot. R. Reinfuss Lesko. 1936. �Ryc. Tl. Odrzwia z kopii wykonanej chałupa z Bronowie dla Muzeum Ziemi w pow. krakowskim, Krakowskiej. Fot. R. zdjęcie Reinfuss. P R Z Y P I S Y 1. К. T. Runen und 2. nia Weigel: „Germanisches Glaubensgut S i n n b i l d e r n ' ' , M i i n c h e n 1939, P o d o b n y przebieg m i a ł a następnie browskim. Jak wadzonych z polichromii wynika z ramienia str. badań Sekcji na Z. Szewczyka Sz. L . w Z a l i p i u i okolicy z d o b n i c t w o ś c i a n się z kolistych b i a ł y c h konanych czoną przy gliną „pacek" pomocy u m i e s z c z a n o dla nej chałupy (Z. Szewczyk: to lub ..Konkurs szmaty na wy­ takie ciemnego w n ę t r z a malowanki dąbrowskie" str. 44. niecki w X V I I 4. R. chodniej kratę publikuje tomie W i s ł y str. Reinfuss: O M. Wawrze- 697. ludowe (Odb. z na za­ XXXIII a) J . F a l k o w s k i , zrębach B. w Sztuka zdobni­ ludowe na za­ IV Kra­ 27. Stosowana zeszyt nr J . Falkowski, 11. B. Pasznycki: b o j k o w s k i m " str. Z. Szewczyk dostarczył „Na pograniczu 60. mi, nienadające niestety do r e p r o d u k c j i , z d j ę c i e p r z e d s t a w i a j ą c e dorzeczu „Łemkowie' Osławy t y n k o w a n e g o i bielonego. W z d ł u ż górnej krawę­ dzi ś c i a n y biegnie poziomo p o d w ó j n y szereg c i e m n y c h k o l i s t y c h k r o p e k , boczne z a ś ozdobione s ą n a barwnymi kwadratami zmianę i gwiazdami sze- ściopromiennymi. 12. S. c) H . S c h r a m ó w n a : str. Udziela: „Kilka słów o strojach, budow­ „Na Lwów odb. 310. 13. pograniczu 1935 str. z X I V t. chodniej 60. Wier­ c h ó w 1936 str. 4. 14. R. Reinfuss: Mówiąc ludowa i jej znacze­ o malarstwie szczyźnie i sąsiednim zawsze na m y ś l i „Sztuka ..Budownictwo ludowe na za­ Łemkowszczyźnie". przesiedlenia stan z roku ludności zrębów pograniczu ruskiej 1939. na na Łemkow­ bojkowskim mam Czy dziś wobec inne t e r e n y dawny nie d l a k u l t u r y a r t y s t y c z n e j " W i l n o 1939, str. 13 s p o s ó b m a l o w a n i a c h a ł u p jest p r z e z o s i a d ł ą t a m i ność następne, z d) J . T a r n o w y c z : dwoma ilustracjami „Łemkiwszczyna" barwnymi. Kłaków 1941 str. 70 i nast. We wsi się ścia­ n ę s z c z y t o w ą b u d y n k u z wsi Ochotnicy, drewnianego, pracach: Pasznycki: Łemkowsko-bojkowskim" 6. „Budownictwo str. i —697. 1904. 10. tomu 27). i Solinki znajdziemy wzmianki w 216 Polska str. 694 l a c h , s p r z ę t a c h i n a c z y n i a c h w S ą d e c c z y ź n i e " L u d t. X , malowanych b) R . R e i n f u s s : Reinfuss: ułożonymi „Budownictwo Łemkowszczyźnie" Lud4i 1934 str. 5. ukośną „Budownictwo Łemkowszczyźnie" Łemkowsko — ale R y s u n e k c h a ł u p y z W o l i Z a ł ę ź n e j (p. Opoczno) malowanej w 9. kur­ powale Krakowskim. Wawrzeniecki: R. ków rozpusz­ „Packi" n r . 11/12, 1948 8. chodniej rozwinęło jest p l a c k ó w z popiołem. rozjaśnienia I. B. M. ctwo ludowe", W i s ł a t. X V I I pro­ P. n a p o w i e r z c h n i pieca, ś c i a n i n a Polska Sztuka Ludowa 3. pędzla wymieszaną Dą­ czasem w 7. biele­ Powiślu Zdobnictwa ziomo szeregi d u ż y c h b i a ł y c h k r o p e k , to s a m o s p o t y k a się również rozwój wnętrz in 4. Buków 15. str. p. Opoczno fotografowałem stodołę, której ściany zdobiły z zewnątrz biegnące po­ polską A. dalej kontynuowany Chmielińska: nie ..Księżacy" lud­ wiem. (Ziemia, 1913 257). H. Griesebach: B e r l i n 1917 str. 85 — „Das 87. polnische Bauernhaus", �16. wiona W czyńskim, nym Muzeum Etnograficznym w jest w fotografia z Zakościela przedstawiająca poziome b i a ł e w chałupę Łodzi o zrębie pasy, p r z y c z y m opo­ malowa­ na jednym z r o g ó w w i d n i e j ą trzy kwiatony wysokie mniej w i ę c e j n a j e d e n metr, rozdzielone l e ż ą c y m i w pośrodku B. 18. Jak 19. testen Z. 20. Wirth: „Dedina", 329, 330, 335, T . W e i g e l . S. 28. znaczeniu 25. mieszkających Lehmann: „Sinnbilder in ..Kultura ludowa tabl. 59. Słowian" „Sinnbilder elementów dem używanych rozpowszechniony. przesady w tym Buch „Kultura prapolska" Poznań Bayern. w o symbolicznym zdobnictwie Klasycznym jest przykła­ W. Bla- (Berlin 1941), gdzie d o s ł o w n i e k a ż d y m o ż l i w y z n a k r y s u n k o w y począwszy od k r o p k i posiada k o m e n t a r z wyjaśniający W praktyce podejście t a k i e do zjawisk z zakresu p l a s t y k i z n a j d z i e m y w c a ł y m szeregu p r a c n i e m i e c k i c h 257. K . Moszyński: ..Kultura ludowa Słowian" j a k np. E . O. T h i l e g o , ( S i n n b i l d u n d B r a u c h t u m ) , К . E . Weigla 343. P o r ó w n a j np. z n a m i o n a b a r t n e u Kurpiów (Germanisches Glaubensgut Sinnbildern in Bayern), S i n n b i l d e r ais ry­ j a k K . Spiess, J . S t r z y g o w s k i . ..Kurpie", b a k ó w p o m o r s k i c h " R o c z n i k H e r a l d y c z n y tom V I I ) A. Fischer: , . L u d polski," L w ó w w kolorze czerwonym 1926 str. i niebieskim 29. 35. na ścianie Hofgiebel K. Moszyński: tom I I str, domu in A. A u g u s t i n n a rok 23. Malowidła in deutschen Sinnzeichen" Biblioteka warszawska, Ryc. się kwiatowe w z g l ę d z i e jest k s i ą ż k a der 1892), g m e r k i K a s z u b ó w ( B . N a m y s ł o w s k i : . , M e r k i 26. Czech jego z n a c z e n i e j a k o s y m b o l u . 799. (L. K r z y w i c k i : na pograniczu W nauce niemieckiej p o g l ą d chetty. D a s J . Kostrzewski: 1 str. rysun­ 32). Frankfurt 1938. że męż­ objaśniają. wesele malowano jako zaproszenie m o t y w y interesan- K. Moszyński: 24. Niemców die K . H i e l s c h e r : „ R u m a n i e n " L i p s k 1933 23. U Suddeutschlands" „Dorfwanderungen, 21. tiir. I I str. ki, które n a s t ę p n i e ś p i e w a j ą c niesłychanie Berlin tytułem c z y ź n i r y s u j ą (zwykle na drzwiach) dziwaczne str. 338. 1904. К. s w e j p r a c y pod podczas w e s e l a a t a k ż e i p r z y i n n y c h z a b a w a c h ( К . T . Weigel, S. L e h m a n n : rycina 22. 1947 str. Praha 422. wyżej R. K e m p ę : Bayern" tom. i Bauernhaustypen am M. w w s p o m i n a n a stronie 112, i B a w a r i i n a d r z w i a c h gospody w k t ó r e j o d b y w a ł o Vavrousek 1925 r y c . 405 — J . G u l g o w s k i np. „ K a s z u b i " ( K r a k ó w 1924) bia­ łymi kropkami. 17. 27. wysta­ powiecie — Zeichen) Runen und (Germanische i wielu innych Strobel. „Kultura ludowa Słowian" na pol. od Bukaresztu. ś c i a n i e Fot. R. Reinfuss chałupy 1947. 333. u iejskiego w Copaciu Яви t Na o k ł a d c e . w Opatkowicach Malowidło pow. w i e l k a n o c n e P r o s z o w i c e (fragment). na �Ryc. 24. Malatura przez Felicję wielobarwna Kosieniakową, КРАШЕНЫЕ wykonana nad Zalipie pow. Fot. R. Reinfuss oknem Dąbrowa. 1948 СРУБЫ. На территории ю ж н о й и с р е д н е й Польши и з в е с т е н обычай, ныне, впрочем, замирающий, раскрашивать н а р у ж н ы е стены д е р е в е н с к и х строений разными узорами. В этой Ж И Е О П И С И м о ж н о отличить д в е группы: младшую, в которой многоцветный у з о р , п р е и м у щ е с т в е н н о с растительными мотивами, представлен на п о б е л е н н о й с т е н е строения (Рис. 10, 12, 13, 15, 20, 21) и „старшую", в которых орнамент, сделанный известью на сыром ф о н е сруба, состоит из н а и б о л е е простых геометрических э л е м е н т о в (Рис. 22, рис. 1 — 8, 14) или схематически представленных растительных мотивов. Иногда рисунками бывают покрыты в с е стены строения, а иногда украшения концентрируются на углах, окнах и две­ рях. Весьма и н т е р е с н ы украшения, п о м е щ а е м ы е на воротах, ведущих на овин, и на дверях д о м о в (Табл. II, III IV"). Среди этих рисунков часто встречаются знаки или комбинации зна­ ков, к о т о р ы е могуть иметь н е столько д е к о р а т и в н о е , сколько, с к о р е е , а п о т р о п е и ч е с к о е з н а ч е н и е (напр. Табл. II 3, 8, Табл. I V 5, 7). Б о л е е старые формы украшения хат (известью по сырому срубу) д о недавнего времени на­ блюдались в с р е д н е й П о л ь ш е в р а й о н е Ловича (Рис. 14), О п о ч н о (Рис. 3—5) и Радома, а в Ю ж н о й П о л ь ш е — в р а й о н е Кракова, Бохни (Рис. 7) и с е в е р н е е Тарнова (Рис. б). Ю ж н е е Санока, на так называемой Лемковщине, стены деревянных д о м о в п е р в о н а ч а л ь н о красят ж ж е н о й глиной в о д н о р о д н ы й б р о н з о в ы й цвет и чуть на этом ф о н е рисуют изве­ стию р а з н ы е украшения (Рис. 8, 17, 19, 23, Табл. 111). Многоцветная ж и в о п и с ь с цветочны­ ми котивами встречается на стенах жилых д о м о в и д а ж е на стенах к о н ю ш е н и коровни­ ков в р а й о н е местечка Д о м б р о в а , р а с п о л о ж е н н о г о с е в е р н е е Тарнова (Рис. 10, 15, 10, 21), а п р е ж д е она н а б л ю д а л а с ь т а к ж е в деревнях, находящихся в окресностях Кракова (Рис. 12) Ryc. 25. Malatura przez Felicję wielobarwna Kosieniakową, wykonana nad Zalipie pow. Fot. R. Reinfuss oknem Dąbrowa. 1948 �PEINTURE DE CHARPENTE 1 D a n s le sud et d a n s le c e n t r e de l a Pologne on a v a i t l'habitude b i e n connue, m a i s a u j o u r d ' h u i p r e s que t o m b ć e e n desuetude, de m e t t r e des p e i n t u r c s d i v e r s e s s u r les rrrars e x t e r i e u r s des m a i s o n s . O n peut d i v i s e r с е genre de p e i n t u r e s e n deux groupes: L e s unes plus recentes, aux motifs p o l y c h r o m e s de p l a n tes s u r les m u r s passes a u lait de c h a u x (tabl. 10, 12, 13, 15, 20. 21) les a u t r e s p l u s a n c i e n n e s . avec unp o r n e m e n t a t i o n e x e c u t e e a v e c de l a c h a u x s u r le fond c r u d u m u r et c o m p o s ć e s des elements g e o m ś t r i n u ^ s les p l u s simples, ou b i e n de motifs de p l a n t e s s c h e m a t i q u e s . C e s p e i n t u r e s c o u v r e n t entie.rement les m u r s des c o n s t r u c t i o n s ou b i e n 1'ornamentation se borne aux angles, aux portes et a u x f e n ć t r e s . L a p l u s i n t^ressante est Г о г п а т - n t a t i o n peinte s u 'es n o r t ° s des granges et des m a i s o n s (tabl. I I . I I I et I V ) . P a r m i ces p e i n t u r e s on voit souvent des signes ou des c o m b i n a i s o n s de signes, dont l ' i m p o r t a n c e est p l u s a p o tropeique que decorative (exemple: Т э Ы е I I 3, 8, T a b l e I V 5, 7). r L e s formes plus a n c i e n n e s de l a d e c o r a t i o n des m u r s (la c h a u x s u r le m u r brut) a p p a r a i s s a i e n t e n ­ core a une eponue p e u r e c u l e e d a n s le c e n t r e de l a Pologne, pres de Ł o w i c z , ( t a b l e a u 14), O p o c z n o (tableau 3, 5) et R a d o m , dans le c e n t r e de l a Pologne pres de C r a covie, B o c h n i a ( t a b l e a u 7), a i n s i q u ' a u n o r d de T a r ­ n ó w . A u s u d de S a n o k , a u pays des Ł e m k i , on c o m ­ m e n c e p a r p e i n d r e les m u r s des m a i s o n s e n bois a v e c une c o u l e u r b r u n e m o n o c h r o m e d'argile cuite et e n suite on peint sur ce fond a v e c de l a c h a u x toute sorte d'ornaments v a r i e s ( t a b l e a u 8, 17, 19, 23, t a ­ bleau I I I ) . L a p e i n t u r e p o l y c h r o m e a v e c motifs de p l a n t e s s'est etendue s u r les m u r s des habitations et m e m e des ć c u r i e s et des p o r c h e r i e s , et dans les e n v i r o n s de l a petite bourg&de de D ą b r o w a situee a u n o r d de T a r n ó w ( t a b l e a u 10, 15, 20, 2 i ) . O n l a v o y a i t encore autrefois d a n x les v i l l a g e s des a l e n t o u r s de C r a c o v i e . Ryc. 20. Fragment malalur wapnem P A I N T E D na surowym H O U S E 1 27. Malatury n a ś c i a n i e we - F R O N T S I n the S o u t h a n d i n the c e n t r e of P o l a n d it w a s n c u s t o m — n o w i n its decline — to p a i n t v a r i o u s designes on the e x t e r i o r w a l l s of buildings. T h i s p a i n ­ ting presents t w o groups; a m o r e r e c e n t one using p o l y c h r o m e , m o s t l y p l a n t motifs on white-washed w a l l s of b u i l d i n g s (see p i c t u r e s 10. 12, 13, 14, 15, 20, 21) a n d an older one, w h e r e the o r n a m e n t is composed of g e o m e t r i c a l designs e x e c u t e d w i t h l i m e on the r o u g h b a c k - g r o u n d of the f r a m e - w o r k , (picture 22 d r a w i n g I , 8, 14), o r of s c h e m a t i c a l l y t r e a t e d p l a n t - m o t i f s . T h i s p a i n t i n g e i t h e r c o v e r s w h o l e w a l l s of b u i l d i n g s or only p a r t of t h e m . T h e o r n a m e n t a l designs a s ­ semble at the angles, doors a n d w i n d o w s . Most i n ­ teresting a r e the o r n a m e n t s p a i n t e d on the gates l e a ­ d i n g to b a r n s a n d on the doors of houses (picture II, I I I , IV). A m o n ą those p a i n t i n g s one often finds sign= w h i c h m a y h a v e a m o r e apotropeic t h a n o r n a m e n t a l i m p o r t a n c e (e. g. p i c t u r e I I 3, 8, p i c t u r e I V 5, 7). T h e older f o r m s of o r n a m e n t used for cottages (lime on r a w f r a m e - w o r k ) c o u l d be oeen not so long ago in c e n t r a l P o l a n d n e a r Ł o w i c z (picture 14) O p o c z n o (picture 3, 5,) R a d o m , a n d i n the south of P o l a n d n e a r C r a c o w , B o c h n i a (picture 7) a n d N o r t h of T a r n ó w (picture 6). Ryc. zrębie wsi Cziczmany na Slowaczyżnie S U M M A R Y S o u t h of P o l a n d i n the s o - c a l l e d L e m k o s h i r e , the w a l l s of w o o d e n houses w e r e p a i n t e d first w i t h a u n i ­ f o r m l y b r o w n p a i n t of b u r n e d c l a y a n d on this b a c k ­ g r o u n d w e r e t h e n p a i n t e d v a r i o u s o r n a m e n t a l designs (see p i c t u r e s 8, 17, 19, 23). T a b l e I I I . T h e p o l y c h r o ­ me floral p a i n t i n g developed on the w a l l s of houses a n d e v e n of stables a n d pig-sties i n the n e i g h b o u r ­ hood of the s m a l l t o w n of D ą b r o w a l y i n g south of T a r n ó w (picture 10, 15, 20, 21). I t a p p e a r e d p r e v i o u s l y also i n the v i l l a g e s n e a r C r a c o w . d o l n o s ą s h i e g o b u d у n h u gospodarczego. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/163d814bf713b38fa415286d7fe127e4.pdf 725057adc5cf4fda09bcb4d1f5110e19 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5238 Rights Information about rights held in and over the resource PIA Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Subject The topic of the resource mniejszości etniczne i narodowe Litwa - mniejszości narodowe Litwa - czasopisma polskie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4862 Title A name given to the resource Kowieńskie pisma polskojęzyczne "Nowiny" i "Chata rodzinna" - dwie narracje o relacjach polsko-litewskich / ETNOGRAFIA POLSKA 2006 t.50 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2006 t.50, s.133-156 Creator An entity primarily responsible for making the resource Demski, Dagnosław Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. L: 2006, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 DAGNOSŁAW DEMSKI Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa KOWIEŃSKIE PISMA POLSKOJĘZYCZNE „NOWINY" I „CHATA RODZINNA" - DWIE NARRACJE O RELACJACH POLSKO-LITEWSKICH Po raz, że który przypominam sobie z dzieciństwa Kowieńszczyznę - ziemię ucisku (Melchior Wańkowicz 1958, s. 232) Kontakty Polaków z Litwinami oficjalnie są poprawne, jednak w praktyce nie przebiegają bezkonfliktowo. Zdarza się, że media litewskie (telewizja, prasa) przedstawiają Polskę w niepochlebnym świetle, natomiast osobiste kontakty z Litwinami są o wiele lepsze, szczególnie z młodszym pokoleniem, które nie czuje się obciążone przeszłością . Starsze pokolenie ciągle chyba nie umie uwol­ nić się od trudnych wspomnień, w jakie obfituje historia obu narodów. Stosunki Litwinów z Polakami pochodzącymi z Polski mieszczą się w pewnych ogólnych ramach poprawności. Natomiast relacje Litwinów z miejscowymi Polakami - obywatelami Litwy wydają się obarczone przedziwną mieszanką emocji, nie¬ ufności, agresji, braku życzliwości i chęci wzajemnego zrozumienia. Nie można powiedzieć, że reakcje ich są jednorodne, każda z tych grup składa się bogatej mozaiki różnorodnych typów i charakterów. Odnosi się wrażenie, że czasem w interakcje zachodzące między nimi nieoczekiwanie włącza się pewien cha¬ rakterystyczny zestaw gestów i zachowań, który szybko doprowadza do zerwania relacji, wykluczenia lub nawet wyrazu pewnej agresji. 1 Posługując się językiem Ervinga Goffmana można powiedzieć, że we wzajem¬ nych interakcjach Litwinów i miejscowych Polaków dochodzi do odgrywania ry¬ tuału interakcyjnego, polegającego na wzajemnym wykluczaniu się. W jego rozu¬ mieniu ważne były związki między działaniami osób pozostających w interakcji, a postaci te traktował bardziej jako role, niż niezależne jednostki (Goffman 2005, s. 46). Toteż bezpośrednia relacja mogła przebiegać raz jako relacja dwóch znajo¬ mych, albo mogła osunąć się w sekwencję zachowań zachodzących między dwo¬ ma rolami. Przyjąłem to drugie podejście, gdyż dzięki temu, na podstawie zacho¬ wań i gestów, można zrekonstruować szerszy kontekst zasad rządzących relacjami. We wzajemnej interakcji liczą się przede wszystkim okazywanie szacunku innym i możliwość prezentacji siebie. Wynikają z tego określone reguły postępowania, 1 Takie przekonanie autora wynika z licznych, bardzo dobrych lub dobrych kontaktów z Litwi­ nami, szczególnie średniego i młodszego pokolenia. �134 DAGNOSŁAW DEMSKI z jednej strony obowiązki określające moralną powinność zachowania się wobec innych w taki, a nie inny sposób, a z drugiej - nasze oczekiwania wobec zacho¬ wań innych wobec nas. Wymiana wzajemnego uznania, sposobu prezentacji, jest podstawą integracji społecznej. Jak pisał Goffman, nieotrzymanie spodziewa¬ nych wyrazów poważania oznacza rytuały profanacji, świadczące o podważaniu stanu rzeczy, próbie zmiany ról społecznych, układu sił i zakresu posiadanej wła¬ dzy (Goffman 2005, s. 48). Pomieszane reakcje Litwinów i Polaków zaskakują, gdyż oba kraje mają po¬ dobne interesy w tej części Europy. W obliczu zagrożenia ze strony wielkich sąsiadów, mogą odczuwać konieczność bliższej współpracy. Niewidoczny kon¬ flikt i wzajemne urazy odzywają się w zupełnie nieoczekiwanych momentach, wskazując na stare rany, które są jeszcze niezabliźnione. Skoro stosunek Polaków i Ukraińców zmienił się w ostatnich latach pomimo trudnej wspólnej przeszłości, to dlaczego podobne transformacje nie miałyby zajść we wzajemnej percepcji Litwinów i Polaków. Zdając sobie sprawę na jak delikatnym gruncie poruszam się - wzajemnego poczucia krzywdy, lęków, uprzedzeń i kompleksów - jedno¬ cześnie mam nadzieję, że dialog między Litwinami i Polakami jest możliwy. Uważam, że zdolność do mówienia z pewnym dystansem o sprawach trudnych jest już dużym krokiem do wzajemnego zrozumienia. Cechą wspomnianych konfliktów jest ich nagłość, gwałtowność, często koń¬ cząca się napaściami nie tylko słownymi, ale i fizycznymi, na jakie narażona jest najczęściej słabsza strona. Wydaje się, że miejscem konfrontacji jest przestrzeń publiczna, o zawładnięcie której toczyła się gra. Polega ona na pozbawianiu dru¬ giej strony prawa do ekspresji w sferze publicznej. Skąd wzięły się takie relacje, o czym one świadczą, co za nimi stoi i w jakim kontekście się one pojawiają? Początki takich interakcji pochodzą z okresu powstawania państwa litewskiego i ugruntowały się w Litwie kowieńskiej. To najgorszy okres w dziejach stosunków polsko-litewskich. Po I I wojnie światowej pozornie zniknęły, jednak, co jakiś czas ponownie wychodziły na wierzch. Wzorzec interakcji Litwinów z Polakami jest przedmiotem analizy, a w tym artykule prześledzę go na przykładzie prasy międzywojennej. Nie będę rozpa¬ trywał bezpośrednio przypadków wzajemnych konfrontacji, ale śledzę je przez pryzmat narracji, zawartych w prasie polskojęzycznej, wydawanej w okresie międzywojennym w Kownie w latach 1922-1940 („Nowiny" i „Chata Rodzin¬ na"). Wybrałem ten okres celowo, ze względu na zwiększoną ilość sytuacji konfliktowych zaistniałych w procesie tworzenia nowego państwa. Wydaje się, że wzorzec stał się jednym z filarów ówczesnej nowej rzeczywistości i wpłynął na późniejsze relacje litewsko-polskie. Był to burzliwy okres formowania się państwa litewskiego i krystalizowania się nowej władzy zachodzący na tle cha¬ rakterystycznej dla takich przełomów dezorientacji wielu warstw społeczeństwa, jak również otwartych konfliktów zbrojnych (przyłączenie Wilna do Polski w 1920-1922). To były istotne czynniki wpływające na sytuację polityczną, eko¬ nomiczną i społeczną Kowieńszczyzny. �KOWIEŃSKIE PISMA POLSKOJĘZYCZNE „NOWINY" I „CHATA RODZINNA" 135 Z uwagi na brak miejsca ograniczam się do analizy kilku wybranych roczników „Nowin", z lat 1921-1925 i 1928-1931, oraz „Chaty Rodzinnej", z lat 1928-1930. Większa część prezentowanego materiału pochodzi z „Nowin", ponieważ uzna­ łem, że litewska wersja rzeczywistości jest mniej znana polskiemu czytelnikowi, a przez to bardziej interesująca . Obie gazety przeznaczone były dla ludności wiejskiej posługującej się wy¬ łącznie lub głównie językiem polskim. Początkowo oceniano liczbę potencjal¬ nych czytelników na około 80 000, a zatem stanowili oni pokaźną grupę ludności czekającej na swojego „przewodnika". Pierwszym pismem skierowanym do ludu były „Nowiny" - prezentujące litewski punkt widzenia, zmierzające do włącze¬ nia czytelników w krąg interesów nowego państwa i dostarczające argumentów za „litewskością" czytelników. W tym samym czasie wychodziły inne pisma w języku polskim. Wydawano już „Dzień Kowieński", skierowany do czytel¬ nika z miasta. Pojawienie się na rynku „Nowin" zwróciło uwagę wydawców „Dnia Kowieńskiego" na konieczność stworzenia pisma podobnego typu. Szyb¬ ką reakcją na pojawienie się „Nowin" było pismo „Strzecha Rodzinna", wyda¬ wane od 1922 do 1923 r. Redaktorem „Nowin" był Piotr Rusiecki (Rusieckas) - poseł na sejm, re¬ prezentujący środowisko, jak sam nazywał, „ludności mówiącej po polsku" lub „Litwinów mówiących po polsku", a jego pismo głosiło litewski, pro-państwowy punkt widzenia na powojenną rzeczywistość. Artykuły w piśmie najczęściej zamieszczał Rusiecki, rzadziej pojawiały się felietony pisane przez innych (M. Piotrowski, Koszko, Stawicz, P. Mich, Wład. Petru, P.G.). Mogły to być pseudonimy, pod którymi kryli się inni autorzy. W kręgu redakcji i współ¬ pracowników pojawiali się Bronisława Dauknisowa, Andrzej Rondomański, raz wymieniono nazwisko Sleżewicza. Pierwsze numery „Nowin" od pierwszego, do podwójnego 4/5, ukazały się jeszcze w grudniu 1921 r. Fakt ten redaktorzy często podkreślali później, chlu¬ biąc się mianem pierwszego „polskojęzycznego" pisma dla ludu na Litwie. Ostatni numer ukazał się w 1939 r. Prawdopodobnie wówczas uznano, że pismo spełniło swoją misję prezentowania litewskiego punktu widzenia wśród ludności mówią¬ cej po polsku. Wprowadzenie obowiązku posyłania dzieci do szkół, w praktyce do państwowych szkół litewskich, z czasem wyeliminowało problem pisma dla ludności nie znającej języka litewskiego. Liczebność tej kategorii ludności malała z roku na rok. Jak wynika z listów do redakcji „Nowin", ale również z listów pisanych do „Chaty Rodzinnej", do ludności wiejskiej i do małych miasteczek docierały i zyskiwały coraz większą popularność również pisma litewskie, np. „Musu Rytojas". Ze względu na bardziej popularne treści stawały się powoli konkurencją dla „Chaty Rodzinnej" i „Nowin". W artykułach wstępnych „Nowin" poruszano aktualne problemy polityczne, ekonomiczne i społeczne, postrzegane z perspektywy lojalnych obywateli Litwy. 2 2 Pełniejszy obraz relacji litewsko-polskich przedstawiam w przygotowywanej książce. �136 DAGNOSŁAW DEMSKI Początkowo tłumaczono sytuację powstałą w nowym państwie, definiowano na nowo i wprowadzano nowe kategorie (np. ludność mówiąca po polsku, Litwini mówiący po polsku, a nie Polacy, czy mniejszość polska na Litwie), ukazywano sukcesy i dokonania młodego państwa (wiele uwagi poświęcono reformie rol­ nej), pisano o represjach wobec Litwinów oraz o trudnościach gospodarczych na Wileńszczyźnie. Niejednokrotnie udowadniano wyższość Litwy nad państwem polskim, pojawiały się informacje o Litwinach w USA, Brazylii i Argentynie, a niemal w każdym numerze publikowano opowiadania i legendy litewskie, nawiązujące do czasów pogańskich lub panowania Witolda. Autorami opowia¬ dań i legend byli Litwini (Vincas Kreve , J. Pożerski, A. Wienualis, J. Biliunas, K. Jasiukajtis, Marja Reutt, Ł. Peleda, Szaruna Ragana). Pojawiały się również fragmenty poezji Adama Mickiewicza, Władysława Syrokomli, Jonasa Maironisa , podkreślające związki tych poetów z Litwą, jak również tłumaczenia na polski utworów autorów litewskich. Były też zamieszczane opowiadania Bolesława Prusa, np. „Michałko", wiersze Marii Konopnickiej. Na łamach pisma umiesz¬ czano liczne porady prawne i rolnicze. Pojawiały się także felietony lub listy podpisywane prawdopodobnie pseudonimami, np. listy Broniuka Kulwiańczuka. 3 4 Tygodnik „Strzecha Rodzinna" został założony przez środowisko Polskiej Frakcji Poselskiej, które już wydawało dziennik „Dzień Kowieński". Celem tego pisma było dotarcie do czytelników mieszkających na wsi, a należących do drob¬ nej szlachty i chłopów, identyfikujących się z polskością. Pierwszy numer ukazał się 16 marca 1922 r., a redaktorem był ks. Bronisław Laus. Artykuły pisali: Eugeniusz Roemer, Bronisław Laus, Konstanty Okulicz, Bolesław Lutyk, Nora Wolińska, Zofia Kaczyńska, Karolina Widerakówna, Józef Siemieński. Część osób posługiwała się prawdopodobnie pseudonimami, np.: Józefat Rodwicz, Stanisław Trójświęrk, Roman Liwa itd. Jak podaje Mieczysław Jackiewicz, za Roemerem, artykuły pisali przeważnie Roemer i Konstanty Okulicz (Jackiewicz 2003, s. 121). W przeciwieństwie do „Nowin", a wzorując się na „Dniu Kowieńskim", miało to być pismo z ducha polskie, aspirujące do objaśniania ciężkiej materialnie dla wielu tamtejszych zdezorientowanych Polaków rzeczywistości zaistniałej po I wojnie światowej. Pismo w niezmienionej formie przetrwało do sierpnia 1923 r. Później wydawcy zmienili tytuł na „Chata Rodzinna". Zaczęła ona wychodzić 23 września 1923 r., a jej cele i zadania pozostały te same. Nakład wynosił 8 tys., a drukowano je w kowieńskiej drukarni „Prima". Początkowo redakcja otrzymywała środki pie¬ niężne z Polski, później pismo stało się samowystarczalne (Jackiewicz 2003, s. 128). Przeważały artykuły polemiczne, komentarze, opowiadania, poza tym po¬ czątkowo dużo było informacji z Polski i ze świata, w mniejszym stopniu z Litwy, częściej były to historie wzięte z życia Polaków litewskich, przede wszystkim do¬ tyczące pracy Towarzystwa Oświatowego „Pochodnia", działalności szkół gimna¬ zjalnych w Kownie i Poniewieżu. W każdym niemal numerze publikowano także 3 4 Inaczej Vincas Kreve-Mickevicius. Właściwie Jonas Maciulis. �KOWIEŃSKIE PISMA POLSKOJĘZYCZNE „NOWINY" I „CHATA RODZINNA" 137 listy od czytelników. Później coraz więcej było artykułów o tematyce rolniczej, pojawiały się także porady prawne, gawędy, relacje z podróży, fragmenty przedru¬ kowane z literatury polskiej (np. Zygmunta Krasińskiego, Władysława Reymonta, itd.), również współczesnych autorów z Wileńszczyzny (Heleny Romer) oraz wier¬ sze poetów polskich (Marii Konopnickiej, Władysława Syrokomli, Wincentego Pola). Sporadycznie zdarzały się utwory pisane przez czytelników pisma. Z jednej strony odbiorcami byli potomkowie rodów ze szlacheckich zaścianków, a z drugiej dużą część stanowili ludzie nie mający na co dzień kontaktu z kulturą polską. Według Jackiewicza „Chata Rodzinna" do końca istnienia miała większy wpływ na polską opinię publiczną niż „Dzień Kowieński", czy jego kontynuator „Dzień Polski", ponieważ obejmowała swym zasięgiem rzesze wiejskich czytel¬ ników we wszystkich zakątkach Litwy (Jackiewicz 2003, s. 129). Oba pisma, „Chata Rodzinna" i „Nowiny", komentowały rzeczywistość na różne sposoby i często polemizowały ze sobą do końca swej edycji. Oba wydawane były przez różne środowiska - litewskie z kręgu Rusieckiego i partii „Związku Ludzi Pracy", której udostępniano łamy pisma na agitację wy¬ borczą. „Nowiny" nie miały dużej popularności, ale realizowały model budowy jednolitego państwa narodowego. Były wyrazicielem dominujących w państwie poglądów litewskich głoszonych w języku polskim. „Chata Rodzinna" reprezentowała polskie środowisko skupione wokół inteli¬ gencji miejskiej i byłych właścicieli ziemskich, coraz bardziej marginalizowaną część społeczeństwa litewskiego stopniowo przekształcającą się w kategorię pol¬ skiej mniejszości narodowej. Wielu ludzi z tego środowiska wyemigrowało póź¬ niej za granicę. Odbiorcą obu pism natomiast był ten sam krąg - ludność miesz¬ kająca na wsi, czyli drobna szlachta i lud posługujący się językiem polskim. Treść, retoryka, sposób narracji obu pism różniły się bardzo i właśnie te różnice są przedmiotem moich analiz. Materiał z kolejnych kilku lat przedstawiony jest w taki sposób, aby pokazać ewolucję w sposobie prezentacji i w podejmowanej tematyce, odzwierciedlającą postawę obu pism wobec zmieniającej się sytuacji w państwie litewskim - poli¬ tycznej (nowe państwo, zajęcie Wilna przez Polskę), ekonomicznej i społecznej (skutki reformy rolnej, rozbudowywanie Kowna, budowa nowych fabryk). Poja¬ wienie się nowych wątków było częścią strumienia narracji skierowanego do odbiorców, a w samej narracji przeważały funkcje światopoglądowe (dostarcza¬ jące argumentów w debacie na temat tożsamości zbiorowej) i pragmatyczne (pro¬ wadzące do rozwiązywania konkretnych problemów). Śledzenie roczników obu tytułów do wybuchu I I wojny światowej jest bardzo interesującym spojrzeniem na zachodzące na Litwie przemiany. Jak już wspom¬ niałem, w tym artykule koncentruję się tylko na publikacjach z wybranych lat, jak również na kilku najbardziej istotnych problemach, wokół których skupia się debata obu pism. Prezentowaną w artykule prasę traktuję jako przykład narracji służących kon¬ struowaniu zbiorowych tożsamości na dwa odmienne, często wzajemnie wyklu¬ czające się sposoby. To specyficzny typ narracji, którego ogólnym celem były �138 DAGNOSŁAW DEMSKI mobilizacja społeczna i konsolidacja czytelników wokół pewnych wartości i przekonań, wzmocnienie tożsamości zbiorowej, zarówno Litwinów, jak i Pola¬ ków, ale przede wszystkim motywowanie ich do konkretnych działań i reakcji na to, co wychodziło z instytucji państwa litewskiego. W istocie wypowiedzi zamieszczane w artykułach były odbiciem konfrontacji litewsko-polskiej zacho¬ dzącej w tle, przybierającej na sile po 1926 roku. W związku z tym środki, jakie stosowano w publikacjach, takie jak perswazja, ekspresyjność, można zaliczyć do narzędzi aktywistów społecznych. W większym stopniu dotyczyło to „Nowin" niż „Chaty Rodzinnej". Prasa była tylko jednym z elementów działań społecznych prowadzących do specyficznej konfrontacji litewsko-polskiej, o której wspomniałem na wstę¬ pie. Traktowana była jako narzędzie w rękach działaczy realizujących pewne zamierzone cele polityczne i społeczne. W związku z tym prezentowane arty¬ kuły i argumenty w litewskiej i polskiej narracji dają możliwość zaobserwowania jak widziały siebie obie strony - jak przedstawiały siebie i jakie miały oczeki¬ wania. Możemy się przekonać, czy spotykały się one z ceremonialnym zrozu¬ mieniem i akceptacją oraz czy przestrzeń, o którą się dopominały, została im przyznana, czy też nie. Badanie specyfiki relacji litewsko-polskich zależy od przedmiotu analiz, za pośrednictwem którego je rozpatrujemy. Mogą to być rytuały, interakcje, nar¬ racje itp. W przypadku narracji materiałem, dającym informacje na temat rodza¬ j u konfrontacji zachodzących między obu grupami będzie zarówno ich treść, jak i zastosowana forma wyrazu. W dziedzinie antropologii społecznej warto odnieść się do podejścia Nigela Rapporta do narracji, który postrzegał j ą jako podstawową formę ucieleśnienia naszego rozumienia świata, doświadczenia i na¬ szego „ja" (Rapport 2002, s. 75). Sposób, w jaki doświadczamy rzeczywistość zawsze zostaje ujęty w pewne ramy i uporządkowane struktury, a czyniąc te ramy narracyjne przedmiotem naszej uwagi, poznamy specyfikę rozumienia i inter¬ pretacji świata ich autorów. Ze względu na ograniczone miejsce, analizy narracji oraz specyfikę narracji prasowej sprowadzam do dwóch aspektów. Treść ułożona w określony porządek tematyczny, będący odbiciem sposobu interpretacji ówczesnej rzeczywistości, zostanie poddana analizie w pierwszej kolejności. W porządkowaniu treści widzę wartościujący aspekt narracji, czyli funkcję nadawania sensu. Formę wyrazu, czyli odkrycie związków między rodzajem tekstu, a funkcją, jaką ma on spełniać u odbiorcy, omawiam dalej. Ze względu na specyfikę publikacji nastawionych na mobilizację ludzi, wręcz rekrutowania zwolenników dla pewnej idei, zakres moich rozważań sprowadzam do kilku bardziej konkretnych kwestii - odpowiedź na pytanie kim jestem, defi¬ niowanie nowych kategorii, np. inteligencja wiejska, czy kwestii zawłaszczania przestrzeni publicznej. Mając możliwość śledzenia ewolucji publikacji w obu pismach, często prezentujących odmienne reakcje i postawy wobec tych samych problemów i zdarzeń, znalazłem się w sytuacji dogodnej dla przeprowadzenia porównania postaw prezentowanych w obu tytułach. �KOWIEŃSKIE PISMA POLSKOJĘZYCZNE „NOWINY" I „CHATA RODZINNA" 139 WARTOŚCIUJĄCY ASPEKT NARRACJI, C Z Y L I NADAWANIE SENSU POPRZEZ PORZĄDEK TEMATYCZNY Porządek tematyczny oznacza przetworzenie opisywanej rzeczywistości, do¬ konane w mniej lub bardziej spójny sposób, akceptowany następnie lub nie przez odbiorców. W tym rozumieniu narracja to nie tylko opowiadanie na jakiś temat. Poza konkretną treścią kryje się specyficzny dyskurs, na który składają się wątki, postacie, dynamika przekazu. Poszczególne elementy opowiadania mogą wy¬ stępować w odmiennych narracjach. Decydujące znaczenie ma jednak dopiero sposób ich zestawienia, logika wewnętrzna opowiadania, która służy nadawaniu sensu całości. Porządek tematyczny prezentacji wyznacza czasowe i przyczy¬ nowe powiązania elementów wydarzenia. Nie dziwią więc odmienne przedsta¬ wienia rzeczywistości w publikacjach pochodzących z obu pism. Określeniem „nadawanie sensu" będę się posługiwał w dalszej części artykułu. Publikacje w prasie mają swoją specyfikę objaśniania i perswazji. Składają się one na funkcję nadawania sensu, na którą z jednej strony wpływa dynamika zachodzących w rzeczywistości opisywanych wydarzeń, a z drugiej zawsze będzie ona odbiciem aktualnych okoliczności, w jakich znajdują się autorzy publikacji (społecznych, politycznych, kulturowych). Stosowane środki wyrazu służą wyjaśnianiu czytelnikom zachodzących zmian, jak również mają pomóc im odnaleźć swoje miejsce w rzeczywistości poprzez dostarczanie wzorów do identyfikacji i argumentów do ich obrony. Jeśli prześledzimy treść publikacji, zaobserwujemy dominację funkcji nadawa¬ nia sensu, wyodrębniając główne tematy charakterystyczne dla każdego z oma¬ wianych tu pism. Pojawiały się tu kwestie szczególnie ważne w owym czasie. Każdy czytelnik, przyjmując jedną z możliwych wizji rzeczywistości (prezen¬ towanych przez „Nowiny" lub „Chatę Rodzinną") określał też m.in. swój stosunek do znaczących postaci, takich jak książę Witold czy król Jagiełło, oraz lokalni bohaterowie: Kudirka, Piotr Wilejszyc albo ks. Krikszczian. Często konsekwen¬ cją wyboru między tymi postaciami było branie udziału w innych cyklach świąt i rytuałach państwowych. Projekt budowy państwa narodowego spowodował uznanie wagi przestrzeni publicznej, o którą zaczęto toczyć boje. W rezultacie miejsce początkowego kon¬ fliktu zajął asymetryczny układ relacji etnicznych na Litwie. Te kwestie znalazły również swój wyraz w narracjach. ZDEFINIOWANIE „KIM JESTEŚMY?" Najważniejszą kwestią poruszaną przez oba pisma było określenie, kim jest odbiorca każdej z gazet. Pod takim tytułem pojawiały się artykuły na pierwszych stronach obu pism. W sytuacji przemian politycznych, ekonomicznych i społecz¬ nych nacisk aktywistów był położony na mobilizację publiczności. Ustalenie i nazwanie rzeczywistości w nowy sposób miało rozsadzić dawne struktury, przez �140 DAGNOSŁAW DEMSKI to zmienić ład społeczny, a przede wszystkim przekonać ludzi, że dotychcza­ sowe sposoby zabiegania o własne korzyści i interesy straciły dotychczasową skuteczność i znaczenie. Wraz z powstaniem nowej rzeczywistości politycznej, społecznej i ekonomicznej zaczynały obowiązywać nowe reguły, których zwo¬ lennikiem było pismo „Nowiny"; bardziej sceptyczne nastawienie prezentowała „Chata Rodzinna". Zmiana oczekiwań była głównym i ostatecznym celem działań, podjętych przez „Nowiny". Przekonujące nakreślenie obrazu rzeczywistości w nowej sytuacji politycznej miało przynieść przekształcające konsekwencje dla relacji polskolitewskich. Zdefiniowanie, kim jest czytelnik posługujący się językiem polskim na Litwie kowieńskiej zajmuje dużo miejsca. Dobrze ilustrują to fragmenty pu¬ blikacji z obu pism. „Nowiny" początkowo używają określenia „mówiący po polsku" i tak to tłumaczą: Dlaczego piszemy „mówiący po polsku"; zwracając się do nas listownie lub ustnie wielu czytel­ ników powiadało: ja jestem lub my jesteśmy Litwinami, chociaż zupełnie nie umiemy lub nawet nie rozumiemy po litewsku i dalej, że rodzice i dziadowie mówili po litewsku i byli prawdziwymi Litwinami, bo u nas nikt po litewsku nie mówi (Nowiny, nr 47, 1922, s. 410); Ojciec z matką nauczyli swego syna czytać, pisać i chwalić Boga po litewsku [...] Jan z młodych lat słuchał i szanował rodziców, a oni kochali swego syna [...] miasteczko Kiejdany i cała okolica była spolszczona i zbałamucona przez obszarników [...] Janek chodził na różne zebrania; szlachta mówiła „nasz Janek", Janek nigdzie więcej nie był jak tylko w Kiejdanach; wiedział on i słyszał, że gdzie tylko bogatszy lub światlejszy człowiek - rozmawia po polsku i siebie nazywa Polakiem [...] Janek coraz mniej rozmawiał po litewsku używając rdzennego języka tylko w domu i modląc się. [...] Po pewnym czasie Janek już z matką i ojcem nie chciał i w domu rozmawiać po litewsku [...] często sprzeczał się z rodzicami że teraz moda rozmawiać po polsku, że po litewsku rozma¬ wiają tylko chłopi i ciemni ludzie; rodzice niezadowoleni, że namówiony, zbałamucony przez kiejdańska szlachtę, chce być Polakiem, że jest przeciwnikiem litewskiej mowy, swej Ojczyzny (Nowiny, nr 4, 1924, s. 30). Ludzi nie podzielających ich zdania widzieli jako swoich przeciwników, zdraj¬ ców albo jako: Zbłąkane dzieci Litwy, nazywające siebie litewskimi Polakami, wysyłane z Wileńszczyzny do Polski, właśnie dają niezbite dowody, kim są właściwie (Nowiny, nr 32, 1924, s. 265). Rozwiązaniu kwestii tożsamości miały pomóc argumenty odwołujące się do przeszłości, jak również do sposobu interpretacji rzeczywistości. W wersji „No¬ win" miały one wzbudzać poczucie niesprawiedliwości, pokazywać, że aktualna sytuacja, spowodowana wpływami kultury polskiej jest zła dla „mówiących po polsku". „Chata Rodzinna" znalazła się na pozycji broniącej wspólnej przeszłości litewsko-polskiej, a przez to w opozycji do wielu zachodzących zmian. Dwie koncepcje wspólnoty wykluczały się wzajemnie, a inne interpretacje uznano za zdradę interesów narodu i państwa litewskiego. Istnieje u nas przekonanie, mianowicie pomiędzy mniej oświeconą ludnością, że kto mówi po polsku, ten już i Polak; takie przekonanie jest bardzo błędne [...] Czuję, że ten i ów chciał by �KOWIEŃSKIE PISMA POLSKOJĘZYCZNE „NOWINY" I „CHATA RODZINNA" 141 mnie zapytać, a skądże ci Polacy w Litwie znaleźli się w tak znacznej ilości; rzecz bardzo prosta. W r. 1387 litewski Książe Jagiełło pojął za żonę królewnę polską Jadwigę i przyjął chrzest obie¬ cując ochrzcić całą Litwę [...] Naturalnie wówczas nie mogło być księży Litwinów więc dla na¬ uczenia zasad religii katolickiej przysyłani byli księża Polacy; nauczając lud po polsku, wynosili pod niebiosa polską mowę, nazywając j ą chrześcijańską, mówiąc że tylko modlący się po polsku będą wysłuchani, litewską mowę nazywali pogańską [...] Taki był początek krzewienia polskiej 'kultury' w Litwie (Nowiny, nr 10, 1924, s. 78); „Kim jesteśmy?" - ubiegłe wybory były tajne; tzn. nikt nie wiedział za kogo ja sam głosowałem [...] Bywało, że uchodzący za prawdziwych i wiernych Litwinów urzędnicy, robotnicy, służący - w ostatniej chwili namówieni lub zastraszeni albo wprost starym, zgniłym nałogiem pociągnięci oddali swój głos za panów lub za ich lokajów; postępując tak sądzili, że spełniają czyn szlachetny, jednocześnie i sami nie narażając się wcale jednakże jak się oni wszyscy mylili! Już w nich płynie z litewskiego chleba wyrobiona krew litewska; tymczasem zaś co widzimy? szlachta rdzenna, szlachta i bojarstwo litewskie: Giedrojciowie, Narbuttowie, Wojniłlowie, Strumilłowie, Strawińscy (od rzeczki w Trockim pow. Strewa), Gintowtowie, Towginowie, Gerdwiłłowie i inni z krwi i kości Litwinów uparcie nazywają się Polakami i to jeszcze jakimi! (Nowiny, nr 36, 1923, s. 319); Czas już zerwać z zastarzałemi i spróchniałemi tradycjami, czas pójść po własny rozum do głowy i nie zważając na żadne wymówki niemądrych sąsiadów z chociażby i najbliższej rodziny, należy mówić wszędzie jasno i otwarcie, tak jak jest w istocie: rozmawiamy po polsku, bo tak nas matki nauczyły, ale jesteśmy Litwinami, bo to jest narodowość naszych dziadów, pradziadów; a wkrótce potem niechybnie poprawią się i nasze stosunki z władzami i znów wrócimy do minionej świet¬ ności rodów naszych, a przynajmniej przestaną na nas patrzeć jak na wilków czy obieżyświatów (Nowiny, nr 36, 1923, s. 320); Powszechny spis ludności wykazał, że są ludzie ani słowa nie umiejący po litewsku, mówiący tylko po polsku, którzy jednak uważają się za Litwinów; jestem głęboko przekonany, że przy następnych wyborach, mniejszość polska jeszcze mniej otrzyma głosów; równie święcie wierzę, że uświadomienie ciemnych mas mówiących po polsku pójdzie nadal o wiele prędzej niż dotąd; masy te były nieuświadomione, były zwodzone i ogłupiane przez spolszczonych ziemian (Nowiny, nr 23, 1924, s. 190). W nowej sytuacji politycznej konieczne było określenie nowych kategorii, takich jak obywatel Litwy. Na niej opierała się stabilność zbiorowości. Nowa kategoria spowodowała podział na ludzi identyfikujących się z nowym po¬ rządkiem oraz zwolenników dawnej tradycji. „Nowiny" stały się orędownikiem nowej rzeczywistości, a jej zwolenników nazywano 'nowiniarzami'; „Chata Rodzinna" stanęła na straży wspólnej litewsko-polskiej tradycji. W naszem pańskim środowisku są ludzie dwóch rodzajów - jedni z nich całą duszą stają za Warszawę, za państwo polskie i jego interesy, dowodząc, że Polacy a szczególniej ziemianie (obszarnicy) w Litwie są tylko gośćmi, obcymi, że ich Ojczyzna Polska, więc oni zupełnie nie powinni troszczyć się o dobro Litwy i jej ludności; drudzy dowodzą, że Litwę trzeba uważać za swoją prawdziwą Ojczyznę, a siebie za jej dzieci, więc trzeba i pracować na dobro Litwy i jej ludności; górę biorą zwolennicy polsko-warszawskiego patriotyzmu [... ] Naszym panom nikt oby¬ watelstwa nie odmawia i nie zazdrości; mogą być obywatelami, ponieważ i prawa mają równe z innymi mieszkańcami kraju; ale właściwie co znaczy być obywatelem tej ziemi, w której się mieszka? Żeby być prawdziwym obywatelem, trzeba głęboko w swej duszy to obywatelstwo czuć, czyli trzeba ten kraj kochać takim, jakim on jest w rzeczywistości (Nowiny, nr 6, 1923, s. 49); Pogardziwszy nową modą, Ojców idźmy torem (Chata Rodzinna, nr 13, 1929, s. 2). �142 DAGNOSŁAW DEMSKI Jak widzimy, kształtujący się ład normatywny w państwie doprowadził do specyficznej sytuacji, w której sposób prezentacji Polaków nie był uznawany przez większość litewską. Odmowa uznania tożsamości grupy przez sąsiednią prowadzi albo do konfliktu, albo do podporządkowania zbiorowości narzuconemu definiowaniu rzeczywistości, w którym przeznaczono dla niej rolę pośledniejszą. Kształtujący się stopniowo niesymetryczny układ w relacjach litewsko-polskich polegał na tym, że Polacy byli zmuszeni inaczej traktować Litwinów, niż oni ich. W państwie budującym jednolity naród walka była nierówna i skazana na porażkę. W związku z tym, określenie kim jestem było aktem fundamentalnym dla obu stron, ponieważ wykluczało inny sposób myślenia. W takiej sytuacji było ono bardziej walką, niż ustalaniem nowego status quo między stronami. „INTELIGENCJA CHŁOPSKA" KONTRA „INTELIGENCJA PAŃSKA" Konsekwencją przyjęcia zasady równości przez nowe państwo, a przede wszyst¬ kim skutkiem budowania państwa opartego na założeniach, że o jego sile i zwar­ tości decyduje jednolitość narodu, było przedefiniowywanie dotychczasowych relacji etnicznych i społecznych. Nowe elity skupiały się wokół haseł budowania narodu i narodowej kultury, a zadanie to miały podjąć wszystkie grupy obywateli. Okazało się, że najtrudniej mogło w nim znaleźć dla siebie miejsce dawne ziemiaństwo, nie tylko ze względu na reformę rolną, prowadzącą do degradacji jego pozycji, ale przede wszystkim ze względu na wartości, które prezentowało. W sytuacji forsowania modelu państwa narodowego dawne ziemiaństwo, kulty¬ wujące kulturę i język polski, stało się obrońcą wartości, które można by nazwać chrześcijańskim uniwersalizmem. Kierunek budowy państwa narodowego w spo¬ sób naturalny znalazł wroga w ziemiaństwie i jego wartościach ponadnaro¬ dowych. W związku z tym litewska kultura narodowa zaczęła kształtować się w opozycji do kultury polskiej, widząc w niej głównego wroga, odwróconego od ideałów budowy jednolitego narodu, a przez to osłabiającego ducha narodowego obywateli i zwartość nowego państwa litewskiego. W państwie nastawionym na konsolidację wszystkich części społeczeństwa, Polacy reprezentowani przez war¬ stwy ziemiańskie stanowili główną siłę odśrodkową. Nowa interpretacja musiała nadać nowy sens starym podziałom, jak również wskazać wartości nowej kategorii ludności po I wojnie światowej. Łączył on elementy walki klasowej z myśleniem narodowym. Dużo miejsca tym kwestiom poświęcają „Nowiny". Szczególnie rzucają się w oczy kategorie stosowane w retoryce - pan, panek, szlachetny kontra włościanin, ale także cham, ciemnota i niewolnik, w stosunku do tego pierwszego. „Kto jest szlachetnym a kto chamem?" (odczyt w Kurmanach); - Cham i Sem - odtąd poszło pojęcie na świecie o lepszym gatunku ludzi „wolnych" i gorszym czyli niewolników; prawo nie­ woli ciągnęło się całe wieki starożytne i średniowieczne na całym świecie; Oświata narodu stała się jedynym sprawiedliwym sędzią i prawo barbarzyńskie, jako niesprawiedliwe i sprzeczne z duchem chrześcijańskim, upadło [...] Podobnem prawem w obecnych czasach jest podział spo- �KOWIEŃSKIE PISMA POLSKOJĘZYCZNE „NOWINY" I „CHATA RODZINNA" 143 łeczeństwa na stany: szlachecki i włościański, które powstały w ten sposób; Narody, chcąc zachęcić swój lud do dobrego, które, jak uważali, przynosi sławę i honor im, zaczęły nagradzać zasłużo¬ nych znakami honorowymi, czyli szlachetnymi za ich dobre postępki, czy to w walce z wrogiem, czy za służbę staranną i uczciwą państwową w czasie pokoju; wszyscy tacy zasłużeni wraz ze świtą królewską przy dworze króla nazywali się dworzanami [...] Dworzanie wówczas tem od­ różniali się od włościan, że posiadali większe prawa i większą swobodę [...] nie byłoby w tem nic złego, owszem tak odznaczając zasłużonych, zachęcało się ich ku temu [...] Ale niestety! Nasi przodkowie popełnili grubą omyłkę, dając podobne znaki zasłużonemu a zarazem jego potom¬ stwu - chybili celu [... ] Następstwem błędu tego było to, że potomkowie owych zasłużonych starali się jedynie o dokumenty, a nie o czyny, wierząc przytem, dzięki ciemnocie, że tylko owe dokumenty (papiery dowodzące pochodzenia od minionej szlachetności) uszlachetniają i zaczęli nabywać takowe nieprawną drogą, kupując i handlując itp. Inni wierzą w urodzenie, czyli krew szlachetną bez osobistych zasług, zapominając o przodkach, którzy uszlachetnieni zostali za czyny (duch) a nie za urodę (krew); zaślepienie doszło do tego stopnia, że w ich oczach największe grzechy popełnione przez szlachetnych szlachetności nie szkodzą i honorowi nie uwłaczają, tacy, zwani szlachtą tylko z dokumentów, gardzą prawdziwie szlachetnym człekiem z uczynków do¬ brych, lecz nie posiadającym papierów szlachetności, przezywając go chamem. Takiemu szlach¬ cicowi dyplom szlachecki to samo, co bydlęciu rogi. Otóż właśnie, ci przezwani chami, lecz z dobrymi postępkami, są prawdziwą szlachtą, a owa szlachta tylko z dokumentów a nie z uczyn¬ ków, są prawdziwymi chamami (Nowiny, nr 15, 1923, s. 138); Dziś ziemiaństwo schodzi do skromnej roli zagonowego szlachcica przedwojennego; materialnie - zupełnie tak, duchowo i kulturalnie - dziś stoi jeszcze daleko wyżej, lecz czy w przyszłości ta różnica długo się jeszcze utrzymać da -to wielkie pytanie [... ] gdy jednak dziś przoduje jeszcze swą inteligencją, kulturą, gładszym obyczajem i szerszem doświadczeniem życiowem, to nie po¬ winno chować światła pod korcem, ni zakopywać do ziemi talentów, lecz dzielić się niemi z młodszą szarą bracią swoją [... ] dobry skutek reformy, że upadło owo kastowe odgrodzenie się ziemiaństwa od uboższej szarej braci naszej, od tej niższej warstwy społecznej. Zbliżenie się warstw stało się możliwem; bo już nie ma przegród, które dawniej istniały, a które dzieliły, odda¬ lały od siebie i mocno różniczkowały ziemiaństwo i niższy stan rolniczy polski. Snadź jeszcze trwają dawne przesądy stanowe i uprzedzenia, dawne nałogi i zwyczaje i tradycje odrębności, przedziałów, oddalenia stanowego. [... ] toby znowu nie wskazywało na poreformowe zbliżenie się warstw polskich do siebie [... ] dziś oczekujemy od warstwy ziemiańskiej, by tracąc zamoż¬ ność świeciło nam latarnią nie dającej się wywłaszczyć kultury i oświaty narodowej. Niech to słowo o rozgrodzeniu płotów kastowych, o zbliżeniu się polskich warstw społecznych, o konso¬ lidacji naszego organizmu społecznego i narodowego [...] stanie się ciałem (Chata Rodzinna, nr 27, 1929, s. 2). Sprawy polityczne miały największe znaczenie. Aktywność wzrastała przed wyborami lub spisami ludności. Publikacje były ważną częścią zmagań o reorga¬ nizację przestrzeni publicznej. W tych momentach na plan pierwszy narracji wy¬ chodziły ostre polemiki, apele, czy wręcz ataki na przeciwników politycznych. Wybory pokazały ciemnotę i swoich spraw niepojmowanie nie tylko większości mówiących po polsku, ale też i i wielu mówiących po litewsku; także wielu mówiących po litewsku dało się na pańską wędkę złapać i głosować na pańskie numera [... ] wmówiono, że jedynie te numera są prawdziwie katolickimi [...] słuchali ładnie gadającego panka (Nowiny, nr 23, 1923, s. 209); Szczególnie dużo ludzi połapali wśród tych, którzy zależą od swoich sług, robotników itp. Polacy niczem nie przyczyniają się do podniesienia dobra w kraju, oni tylko korzystają z gotowego. Polacy nawet nie powinni korzystać z ogólnych praw dlatego, ze nie robią nic na korzyść kraju, ale tylko wąchają się z panami z Warszawy (Nowiny, nr 23, 1923, s. 210); �144 DAGNOSŁAW DEMSKI Nie należy się ukrywać, na wszystkie pytania odpowiadać dokładnie i wyraźnie; gdyż dane tego spisu zależą od prawdziwości odpowiedzi; wszystkie osoby bez wyjątku, w pytaniach 6 i 7 należy odróżnić narodowość od przynależności państwowej [... ] różne przypadki, np. Litwinka, która wyszła za mąż za obywatela rosyjskiego nie stała się przez to Rosjanką, chociaż i obywatelką rosyjską; tak samo nie należy mieszać używanego w domu języka z narodowością; Żyd który rozmawia w domu po rosyjsku nie nazwie siebie Rosjaninem [...] Tak samo w większości wypad¬ ków i rozmawiający po polsku, zapiszą się jako Litwini, gdyż Litwin, który używa języka pol¬ skiego od urodzenia nie przestał przez to być Litwinem [...] na pytanie 6 trzeba zwrócić szczegól­ ną uwagę, gdyż jest to jedno z najważniejszych pytań. [...] Kto waha się dotychczas jak nazwać siebie czy Litwinem, czy Polakiem, powinien ostatecznie postanowić kim jest; nie należy słuchać podszeptów różnych panków, którzy będą starali się wmówić Litwinom, iż są Polakami; słuchaj¬ my głosu własnego sumienia, a nie ich (Nowiny, nr 36, 1923, s. 325). Jeszcze w roku 1923 roku w „Nowinach" pojawiał się ton niezadowolenia z wyborów lub spisów ludności. Państwo litewskie podchodziło pragmatycznie do sytuacji ludności posługującej się językiem polskim. Konsekwencją względnie dobrych wyników spisu dla mniejszości i wyborów były kroki, które ostatecznie zmniejszyły liczbę ludności polskiej. Niektóre publikacje miały wzbudzić prze¬ konanie, że można z taką sytuacją walczyć i zmienić takie położenie. 5 Jeszcze raz udało się złowić setki głosów nieuświadomionych obywateli [...] rzekome prześlado­ wanie Polaków na Litwie [...] postanowiono podzielić większe majątki ziemskie, które w olbrzy­ miej części należały do Polaków czy do spolonizowanych Litwinów [...] dla wielu mówiących po polsku pańskie słowo było świętem (Nowiny, nr 25, 1923, s. 225); Kto używa języka polskiego w domu, temu nie można go wydrzeć, gdyż język jest świętością; tak zapatrują się Nowiny, lecz koniecznie jednocześnie musimy poznać język litewski; Litwa jest naszą Ojczyzną, żyjemy wśród Litwinów, chleb litewski spożywamy [...] jako wdzięczni syno¬ wie kraju powinniśmy starać się nauczyć języka praojców naszych, a wówczas nikt nie będzie robił wyrzutów, że mówimy tylko po polsku (Nowiny, nr 25, 1923, s. 226); Nie ukrywajmy swojego oblicza. Są osobistości, które wyrzekając się swej prawdziwej narodo¬ wości, przyłączają się do innej, takich ludzi zwiemy pospolicie wyrodkami, zaprzańcami; najczꜬ ciej tacy odstępcy znajdują się wśród narodów uciśnionych, gdy chcą się przypodobać panują¬ cym lub łatwiej przeżyć; tacy wyrzekają się swego języka, wiary, a nawet rodziny; są jeszcze inni, którzy prawie nieświadomie, zmuszeni przez trudne okoliczności powoli tracą łączność ze swym narodem (Nowiny, nr 35, 1923, s. 309); Oprócz Litwinów rozmawiających po polsku, są na Litwie i prawdziwi Polacy; którzy sami lub ich ojcowie, praojcowie pochodzą z Polski; ci nadal pozostaną Polakami, takich jednak nie ma u nas wielu (Nowiny, nr 35, 1923, s. 310); [...] we wrzeszczącym tłumie tych ciemnych od wieków ogłupianych pańskich lokai [...] panowie szlachta, co to nic prócz swego skwaśniałego szlachectwa i siermięgi nie ma [...] ludzie, czy wy myślicie, że w Łopiach mieć będziecie swego osobnego króla? Tego nie będzie [...] Opamiętajcie się. To nie głosowanie, kto do Polski chce, a kto do L i t w y " (Nowiny, nr 42, 1922, s. 360); 5 Wyniki powszechnego spisu ludności Republiki Litewskiej z 16 września 1923 r.: ogółem 2,011,174 (Litwinów 84,4%), Żydów (7,6%), Polaków (3,2%), Rosjan (2,4%), Niemców (1,2%), Łotyszów (0,7%), innych narodowości (0,2%) (Nowiny, nr 49, 1923, s. 432). �KOWIEŃSKIE PISMA POLSKOJĘZYCZNE „NOWINY" I „CHATA RODZINNA" 145 Póki duch niewolnictwa wśród ludu nie zgaśnie, dotąd będą mieli na niego wpływ obszarnicy. Nowiny postawiły za zadanie i walkę z niewolniczością wśród naszego ludu; zaczęły wychodzić po polsku dlatego, że lud mówiący po polsku, był pozbawionym pisma, które mogło go oświecać [...] szerzyć wśród niego uświadomienie, ukazywać mu drogi do wyzwolenia się z obcej zależno¬ ści, ukazywać należne mu prawa i zarazem być organem, w którym każdy mógłby wyłożyć swe potrzeby. [...] Nowiny wychodząc z tego punktu widzenia, że większość ludności polskiej na Litwie jest pochodzenia litewskiego, wśród innych celów obrały sobie krzewienie wśród swych czytelników uświadomienia narodowego, opartego nie na wzajemnej nienawiści z innemi narodo¬ wościami, lecz na poszanowaniu praw tych narodowości; myśmy dążyli nie do wynarodowienia, lecz do pogłębienia wśród ludu litewskiego mówiącego po polsku uczuć narodowych; innych wprost trzeba było uświadomić, kim są, gdyż byli tacy (i teraz jeszcze są), którzy nie rozróżniali narodowości; a teraz są takie czasy, że trzeba iść albo z tymi, albo z tamtymi, pośrednia droga nie istnieje (Nowiny, nr 47, 1924, s. 390); „Myślmy o przyszłości" - rozumni rodzice starają się, aby ich dzieci nie różniły się od innych i nie mniej, ale więcej od innych dzieci umiały [... ] główną przyczyną naszych niepowodzeń i małego liczenia się z nami w tym kraju, a nawet mówienia przez gorętszych nam w oczy i za oczami rozmaitych przykrości, że to niby my wszyscy zdrajcy, że tacy, że owacy - główną przy¬ czyną tego jest różnica języków, że my nie możemy dokładnie rozmówić się ani zrozumieć się z najbliższymi sąsiadami, już nie mówiąc o urzędnikach [... ] no i było długi czas nam z polskim językiem lepiej, łatwiej żyć [... ] ale teraz to „lepiej" skończyło się i zaczyna się „gorzej" - cóż robić? język nie jest to taka rzecz, bez której żyć nie można; dziś mówię tak, jutro nauczę się innej mowy; a najlepiej wygrywa ten, kto posiada kilka języków; ten nie da się kupić ani sprze¬ dać, taki z najgorszej kabały, wykpi się i wypłynie (Nowiny, nr 8, 1924, s. 61). PRZESTRZEŃ PUBLICZNA O wadze konfrontacji będącej rezultatem kształtowania się tożsamości zbioro¬ wych, szczególnie w latach 1921-1923, świadczą konflikty na szczeblu lokalnym. Jeśli celem było rozsadzenie dawnych struktur społecznych, znalazło to odbicie w próbach reorganizacji przestrzeni publicznej. Przyjęcie jednej z perspektyw przekładało się na spory wokół języka, kościoła, szkoły. Wszystkie dotyczyły prze¬ strzeni publicznej, gdzie ścierały się poglądy, postawy i zachowania. W warun¬ kach odmawiania drugiemu uznania jego tożsamości możliwe było tylko mniej lub bardziej konsekwentne eliminowanie odmienności ze wszystkich publicznych sfer życia nowego państwa. Więcej na ten temat znajdziemy w „Chacie Rodzinnej". Pismo „Strzecha Rodzinna" pisze, że dzieci Polaków nie mają Szkoły w Żejmach. Nic dziwnego, gdyż Polaków tam prawie, a może i zupełnie, nie ma, są natomiast ludzie, którzy sami siebie nazywają przeważnie „Litwini mówiący po polsku", a to że oni się wzięli, to trzeba zawdzięczać okolicznym obszarnikom, którzy tę dogodność w ciągu wielu lat uczynili [...] w ostatnich cza¬ sach rosyjskich zatroszczyli się oni mianowicie w swoich majątkach po kryjomu pozakładać szkółki, które nie tylko uczyły w polskim języku, ale wpajały dzieciom polskość [...] zohydzały wszystko, co miejscowe, a tem bardziej litewskie, więc nic dziwnego, że tacy Liszkonis i Jankunas dzisiaj są zajadli Polacy i walczą o polską szkołę, a w ich liczbie jeszcze kilka rodzin przybyszów Białorusinów; miejscowego wyrobu Polak, wymagający polskiej szkoły, przekonywał na zebra¬ niu, że jak będzie polska szkoła, to zmniejszy się liczba litewskich dzieci; wmówić, że litew¬ skich dzieci zupełnie mało; chyba jeszcze nie wszystkich zastraszyły, bo nie brak u nas dzielnych �146 DAGNOSŁAW DEMSKI działaczy na korzyść Warszawy, a nawet byli i konfidenci naznaczeni Polskiej Organizacji Woj¬ skowej (Nowiny, nr 9, 1923, s. 81); W Szyrwintach ludność miejscowa mieszana, jedni rozmawiają po polsku, drudzy po litewsku, w miasteczku umieli po litewsku, lecz rozmawiali między sobą po polsku; w czasie polskiej oku¬ pacji obszarnicy próbowali ich opolaczyć (Nowiny, nr 13, 1923, s. 121). Miejscem walki o język stał się Kościół. Msze odprawiane po polsku, dopusz¬ czanie śpiewów polskich oraz czytanie Ewangelii po polsku, nauki religijne przed I komunią świętą, spowiedź po polsku - to kolejne etapy w walce o możliwość po¬ sługiwania się językiem polskich w przestrzeni publicznej, jaką stanowił Kościół. Wobec rozgoryczenia społeczeństwa litewskiego, nie poskromiono swoich uczuć „patriotycz¬ nych" i do wyrażenia ich nie obrano dogodniejszego czasu. Mam tu na myśli awantury urządzane w kościołach kowieńskich [... ] nadzwyczaj wielkim nietaktem i nieostrożnością było przeszłoroczne zachowanie się jednostek ze społeczeństwa polskiego w kościele karmelickim; jakieś kobiety ni z tego ni z owego zaczęły czepiać się do modlących się po litewsku w kościele kar¬ melickim, zaczęły przedrażniać mowę litewską, wybijać z rąk litewskie książki do nabożeństwa i w inny sposób dokuczać Litwinom (Nowiny, nr 6, 1924, s. 45); Zastraszony temi pogróżkami polski naród zląkł się i zamarł - i postanowił raczej nie iść do kościoła, aby nie dostać nahajki i więzienia [... ] Doczekaliśmy niedzieli i mszy litewskiej. W kościele cicho i głucho [... ] organista odśpiewał godzinki po litewsku i znów cicho i głucho w kościele [...] różańca nie śpiewają po polsku, bo się lękają, a po litewsku nie ma komu, zresztą nie umieją; już się zaczyna suma [... ] na chórze organista zaśpiewał „padnijmy na twarz" po litewsku, pomagali mu dwaj dawniej niewidziani jacyś przybysze i pani gospodyni naszego wielowładnego proboszcza. Chór śpiewał doskonale, nie można było odsłuchać się tak przyjemnego śpiewu, rozmaitymi głosami wydzierano się, każdy po swojemu, każdy na swoją nutę, jak wilki z Gaudaliszkach. [... ] a polski naród klęcząc i modląc się ocierał łzy, które spadały z twarzy na polskie książeczki, a do dlatego, że mu boleśnie było patrzeć, że proboszcz którego obowiązkiem jest uczyć i nawracać do wiary Chrystusowej w tym języku, jakim naród mówi i chce mówić, a nie odstraszać od wiary nahajkami i więzieniem, obowiązkom swoim grubo się sprzeniewierzył (Chata Rodzinna, nr 47, 1929, s. 7). „Chata Rodzinna" widziała ratunek w oficjalnych umowach prawnych i pod¬ kreślała znaczenie konkordatu podpisanego przez państwo litewskie z Watykanem, który gwarantował prawnie obecność języka polskiego w Kościele. W praktyce często omijano te zapisy, powodując wzrost poczucia presji między wiernymi. Podpisanie konkordatu Litwy z Watykanem [... ] Punkty omawiają stosunki obu państw; między innymi przewidziane jest odmawianie w święta i niedzielę w kościołach modłów za pomyślność Republiki i Prezydenta, nietykalność kościołów, kaplic i cmentarzy, sposób wyznaczania przez Papieża nowych biskupów, obowiązek składania przez biskupów przysięgi na wierność Republi¬ ce, obowiązkowe nauczanie religii katolickiej w szkołach rządowych i popieranych przez rząd, sposób opodatkowania własności duchowieństwa. [... ] Dla nas Polaków najważniejszy jest punkt 21 konkordatu, który głosi: „Biskupi będą czuwali nad tem, aby wszyscy wierni mogli otrzymać pociechy religijne w swoim języku ojczystym według przepisów kościoła. [... ] Znaczenia [... ] dla ludności polskiej na Litwie nikomu z nas tłumaczyć nie trzeba [... ] zbyt bowiem dotkliwie od¬ czuwamy brak nabożeństw i kazań polskich, zbyt często odchodzimy od konfesjonału, odpędzeni przez nie chcącego słuchać po polsku spowiedzi kunigasa' (Chata Rodzinna, nr 3, 1928, s. 1). �KOWIEŃSKIE PISMA POLSKOJĘZYCZNE „NOWINY" I „CHATA RODZINNA" 147 OD K O N F L I K T U DO ASYMETRYCZNOŚCI W LITEWSKO-POLSKICH RELACJACH ( Z M I A N Y PO GRUDNIU 1926 R.) Zmiana rządów na Litwie w grudniu 1926 roku oznaczała zwrot kierunku działań w polityce państwa i z czasem przyniosła bardziej widoczne konsekwen¬ cje. W obu pismach dostrzec można pewne zmiany w treści i tonie wypowiedzi, świadczące o dokonanych przemianach społecznych. „Nowiny" prezentowały punkt widzenia dominującej części społeczeństwa, a „Chata Rodzinna" przeszła na pozycje obrony mniejszości polskiej na Litwie. Pismo zawsze chce obsłużyć część społeczeństwa naszego kraju, która nie będąc wrogo wzglę¬ dem naszego państwa usposobiona, żadnej inne mowy albo nie umie lub wybrała sobie polską mowę, jako dla niej dostępniejszą [...]. „Nowiny" jasno i otwarcie wykazują swoją państwowość, nie krępują się wskazać wszystkim, [... ] co jest szkodliwe dla naszego kraju i co [... ] jest szkodliwem i dla nas samych. [... ] Chociaż wiemy, że jest sąsiednie państwo używające tej samej mowy, co „Nowiny" i czytelnicy „Nowin", ale nie zapominajmy, że stanowiska mówiących po polsku na Litwie, pod względem państwowości, musi być inne niż to, jakie mają mówiący nie w naszego państwa granicach. [... ] Obywatel mieszkający na Litwie, według naszego najgłębszego przeko¬ nania, musi być przede wszystkim wiernym swemu krajowi i państwu; wszystko to, czem żyje nasze państwo, jakie ono ma radości, lub jakich doświadcza nieszczęść, wszystko to powinno być jego troską. Nie mamy też wcale chęci siłą, lub wmawianiem zmuszać obywateli do porzuce¬ nia mowy, którą oni używają i zaczynania mówienia w innym języku [... ] Życie samo, interes własny ludzi, nauczy ich jak mają postępować w tym, lub owym razie (Nowiny, nr 1, 1929, s. 1). Postulat zachowania własnej odrębności wysunął się na czoło - głoszono ideę jedności, jednolitości narodu i jego kultury, wręcz czystości, bez jakichkolwiek odmienności, w tym również mniejszości. „Nowiny pisały o tym wprost: Jeżeli jeszcze pozostali tacy, którzy dotąd chcą zaznaczyć swoją odrębność od wspólnego pnia naszego narodu, to szukać ich trzeba tylko pomiędzy wrogami naszego państwa, naszej z takim trudem odwojowanej niepodległości. Dlaczego on jest przekonany (czy ktoś go przekonał), że on powinien zaznaczyć swoją odrębność od wspólnego pnia naszego narodu? Czyżby on czuł, że jest wrogiem naszego państwa? Dziwne jest także, że tu u nas w Kownie wychodzące pismo „Chata Rodzinna" przygarnia takiego człowieka [... ] Czyżby naprawdę miało zamiar splątać się z wrogami naszego państwa? (Nowiny, nr 17, 1931, s. 1). Zachowanie litewskości stało się wówczas jedną z najważniejszych idei i od¬ grywa pewną rolę do dziś. Budowa państwa i kultury narodowej stawała się najważniejszym zadaniem obywateli. Ten motyw bardziej wyraźnie pojawił się w związku z cyklem obchodów 500 rocznicy śmierci księcia Witolda, obchodzo¬ nej w 1930 r. Przewidziano szereg uroczystości w ciągu całego roku, a wizeru¬ nek Wielkiego Księcia Litewskiego krążył po Litwie. Obchodom towarzyszyła budowa nowych ulic (otwarto prospekt Giedymina w Kownie), stawianie pomni¬ ków itp. Gazety publikowały szczegółowy program uroczystości. Dnia 17 bm. wszystkie domy przystrojone flagami, rano nabożeństwo żałobne w Bazylice. Kata¬ falk będzie otoczony sztandarami strzelców, skautów, studentów oraz innych organizacji [... ] na chórach soliści opery państwowej. Organizacje innych wyznań udadzą się ze swemi sztandarami do swoich domów modlitwy. Po nabożeństwie oddziały załogi wojskowej, szaulisi, pracownicy �148 DAGNOSŁAW DEMSKI uniwersytetu, organizacje oraz urzędnicy zbiorą się w dzielnicy Karo Muzeum (Muzeum Wojny), gdzie odbędą się uroczystości jubileuszowe pięćsetlecia śmierci Wielkiego Księcia Witolda. Wie¬ czorem w uniwersytecie oraz w inny salach i szkołach odbędą się bezpłatne odczyty (Nowiny, nr 42, 1930, s. 333). Miało to, jak się okazuje, negatywne skutki dla ludności polskiej. Prezes Towa¬ rzystwa Oświaty „Pochodnia" został nieoczekiwanie aresztowany. W tych dniach kryminalna policja aresztowała prezesa Towarzystwa Pochodnia Budzyńskiego. [... ] był on posądzony o podtrzymywanie stosunków z obcem państwem. [... ] Teraz prowadzi się badanie [... ] sprawa będzie oddana organom sądowym (Nowiny, nr 37, 1930, s. 289). Niespodziewanych wydarzeń w tym okresie było więcej, co świadczyło o narastającej histerii, świadczącej o zmianie klimatu społecznego w ówczesnej Litwie. Niżej przedstawiam duże fragmenty listu do redakcji „Nowin" i komen¬ tarz od redakcji. Ilustrują one te zmiany, a równocześnie pozwalają uchwycić specyficzną atmosferę owych lat na Kowieńszczyźnie. Była w naszym kraju wielka uroczystość, święcili niedawno jubileusz Witolda Wielkiego. [... ] nie mnie opowiadać kim był dla naszej ojczyzny Witold. [... ] ale zdaje rozumieją Jego zasługi nawet i moje sąsiady, takie same ludzie, jak i ja, co to wielkich nauk nie kosztowali. [... ] Kiedy ja dawniej mało co słyszałem o Witoldzie, to już teraz, czytając pisma, dobrze wiem, że Witold zrobił w tamtych czasach Litwę potężną i że samego Witolda wszystkich krajów królowie i ksią¬ żęta bardzo szanowali [... ] A u sąsiada zobaczyłem pismo „Chata Rodzinna" nr 34 i bardzo zdzi¬ wiłem się i zagniewałem [... ] Tam na drugiej stronie, obok Króla Jagiełły stoi jakieści straszydło, a pod spodem napisane jest: Wielki Książę Witold. To tylko wystawianie na śmiech, tylko kpiny z naszego tak wywyższanego Witolda [... ] Na co potrzeba było „Chacie" dawać w piśmie stra¬ szydło, to ja tego nie rozumiem. [...] Może oni chcieli wyśmiać całą Litwę, że to ona teraz z takim szacunkiem wspomina imię Witolda? Jak oni śmieją kpić z tego, co dla nas drogie? Ja sam wi¬ działem dużo portretów Witolda Wielkiego, gdzie ten, co naszym krajem władał, tak jak trzeba jest przedstawiony. [... ] Te panowie nie wzięli pięknego wizerunku Witolda, który łatwo można dostać za pół lita, ale umyślnie, tylko na kpiny, żeby jego sponiewierać skądści wyrwali jakiegoś 'stracha na wróble'. [... ] przeciwko temu trzeba protestować [... ] i z takiemi panami nie warto mieć nic wspólnego [... ] bo to tylko wstyd wychodzi. Z szacunkiem Nowiniarz z Bobt. Przypisek redakcji. Dajemy ten list Nowiniarza z Bobt jedynie dlatego, aby wskazać, jaki obecnie nastrój panuje w gronie obywateli [... ] Co do nas to ten postępek „Chaty" ani trochę nas nie dziwi [...] my od tego pisemka nic innego i nie oczekujemy [...] Prawdę powiedział Nowiniarz z Bobt, że trzeba też było i umieć wyszukać takiego „stracha na wróble", aby nie zamieścić przyzwoitego wizerunku Witolda, kiedy powiedzmy, taki utalentowany polski artysta malarza Jan Matejko, podobiznę Witolda wymalował naprawdę majestatycznie (Nowiny, nr 37, 1930, s. 295); „Chata" postąpiła wcale nieprzyzwoicie w tym Witolda wielkiego roku, dając zamiast W.Ks.L. Witolda jakieś straszydło. Nasz stały prenumerator z Bobt oburzył się na to. Ponieważ zarzut był sprawiedliwy i ten większe miał znaczenie, że go zrobił zwykły obywatel, więc teraz starając się to wytłumaczyć „Dzień Kowieński" i przedrukowując ten sam pana Perkowskiego artykuł „Chata Rodzinna" nie mogą usprawiedliwić swego niewłaściwego postępowania [... ] przecież doprawdy, gdybyście panowie rzeczywiście szanowali pamięć Witolda Wielkiego nie zamierzali naigrawać się z uczuć naszego szerokiego społeczeństwa, to też bez wątpienia znaleźlibyście naprawdę piękny portret Witolda [... ] nawet i kliszy nie trzeba byłoby przygotowywać, każde pismo kowieńskie chętnie by wam pożyczyło kliszę jednego z najlepszych wizerunków W. Ks. L. Witolda [... ] trzeba było tylko mieć dobre chęci (Nowiny, nr 42, 1930, s. 332). �KOWIEŃSKIE PISMA POLSKOJĘZYCZNE „NOWINY" I „CHATA RODZINNA" 149 Kowno z owych lat, widziane przez niektórych przybyszów z zewnątrz, po¬ twierdza specyficzny klimat społeczny. Świadectwem są wrażenia dziennikarza łotewskiego z pobytu w Kownie, zachwyconego panującymi stosunkami w Litwie, oznakami jedności i uznawania litewskości za priorytet państwowy. Dokumento¬ wały one zarówno dokonania w przekształcaniu rzeczywistości, jak i rejestrowa¬ ły specyficzną aurę budowania jednorodności i eliminowania odrębności z życia publicznego. Nastawienie na tworzenie narodowej kultury pozostało tylko marze¬ niem na Łotwie ze względu na dużą liczbę mniejszości etnicznych. Każdy, kto walczył za swoją ziemię, za łotewską Łotwę, zrozumie, co się robi w prawdziwego Łotysza sercu, kiedy tylko przed kilku godzinami wyjechał z wieży Babel morza bałtyckiego Rygi i ocknął się w jednej narodowej ziemi, narodowej stolicy [...] Wyłania się pytanie, dlaczego tak nie jest u nas? Jako rażący kontrast międzynarodowej, rosyjsko-żydowsko-niemieckiej stolicy, chcę przeciwstawić litewską stolicę Litwy - Kowno. A n i jeden, nawet najniższy urzędnik, nie zaczepi cię w innej, tylko w litewskiej mowie, ani jednego napisu w obcym języku [...] na wszyst¬ kich sklepach rosyjskich, niemieckich albo żydowskich imiona i nazwiska z końcówkami takiemi, jak litewskie nazwiska, na 'is' lub 'as'. Nasz duch łotewski, choć my szczycimy się swemi wielkiemi powodzeniami, łotewsko-państwowem uświadomieniem, smutno wygląda w porównaniu z narodowym duchem synów Litwy; i tak naprawdę duch, tylko, gdyż Litwin osiągnął to wszystko nie drakońskimi rozkazami o jedy¬ nie litewskie nadpisy i mowę [...] Ta narodowa moc, którą widziałem w ziemi narodowej naszych braci, wzbudziła we mnie święte uczucie. Artykuł swój Lasis kończy temi znamiennymi słowami: „synowie Wielkiej Litwy odwojowali swoją wolność i w dniu 17 grudnia 1926 roku w mocne ręce wzięli ster państwa; przed Łotyszami to jeszcze stoi w przyszłości" (Nowiny, nr 20, 1931, s. 5). W „Nowinach" pisano wprost, że próby opierania się idei jedności społeczeń¬ stwa litewskiego rozumiano na Litwie jako osłabianie i rozszczepianie siły pań¬ stwa i narodu. Nic dziwnego, że takie postawy były zdecydowanie potępiane i zwalczane. Ma się rozumieć, że ci co zajmują odrębne stanowisko, przeciwne stanowisku całego naszego społeczeństwa, którzy i sami siebie zaliczają do tak zwanej mniejszości [... ] i innych starają się przyciągnąć, nie mogą rozliczać na sympatię ze strony obywateli naszego kraj. Wszyscy bowiem czujemy, że oni, kierunkiem swojej polityki rujnując jedność naszego społeczeństwa, osłabiają nasze siły, gdyż je rozszczepiają [... ] i m nigdy dość wolności nie będzie, nim nie usiądą wszyst¬ kim na karkach [... ] z żalem trzeba przyznać, że ten ruch w naszem społeczeństwie daje się za¬ uważyć [...] wszyscy państwowo usposobieni ludzie, dbający o interesy naszej ojczyzny nie mogą zgadzać się z polityką tych panów. Cóż się dzieje z tym, którzy się tej agitacji poddają i zaczyna¬ j ą uważać siebie za mniejszość? Oni oddzielają się od naszego społeczeństwa; a to społeczeństwo teraz łoży wielkie starania, aby jak najprędzej uporządkować swoje kulturalne, materialne i na¬ ukowe sprawy [...] chcą utworzyć 'mniejszość' z tych naukowych i kulturalnych instytucji ko¬ rzystać nie chcą (Nowiny, nr 36, 1931, s. 1); Któż nie rozumie, że i to, w dziedzinie ekonomicznej, sprawa agitacji „Chaty" jest nie tylko niekorzystna, lecz wprost szkodliwa [...] więc każdy z nas powinien rozstrzygnąć pytanie: czy należeć do podnoszącego się w naszym kraju postępu, czy pozostać na miejscu łącząc się z tak zwaną „mniejszością"? (Nowiny, r 36, 1931, s. 2). Z pozycji mniejszości polskiej rzeczywistość była postrzegana inaczej. W reak¬ cji na realizację planu budowy państwa narodowego oraz na presję asymilacyjną, �150 DAGNOSŁAW DEMSKI wyłonił się nowy nurt publikacji w „Chacie rodzinnej" podejmujący kwestię ko¬ nieczności odpowiedniego wychowania dzieci. Rosło pokolenie dzieci, którym rodzice nie mówili jasno kim są. Ten typ treści wypowiedzi oznaczał identyfi¬ kowanie się autorów z kategorią mniejszości narodowej, a treść wskazywała na narrację nastawioną na utrzymanie wartości wewnątrz wspólnoty. Świadczyło to już wyraźnie o zdominowanej pozycji Polaków, skupionej tylko na obronie stanu posiadania. Weźmy nas - Polaków na Litwie, ileż to razy słowo polskie, pieśń polska zanucona u kolebki dziecka, odbijała się w późniejszych latach dźwiękiem, jak uderzenie potężnego dzwonu i to wówczas, kiedy dziecko stawało na rozdrożu [... ] ta pieśń rodzinna, usłyszana przy kolebce w najmłodszem dzieciństwie sprawi, że obudzi się poczucie przynależności do własnego narodu. Wtenczas często dopiero dorastająca panna lub młodzieniec uprzytomnią sobie, że większość ich otaczająca - to coś obcego, nieswojskiego [... ] wiele takiej młodzieży mówi bardzo niepoprawnie po polsku, nieraz dopiero się tego języka uczy, ale dusza jest, mimo wszystko, polska; nawet imiona obce nie mogą utrzymać rozbujałego dzwonu lat dziecinnych, pieśni polskiej, słyszanej od matki lub ojca [... ] „Konrad Wallenrod" - imię było niemieckie - ale dusza litewska została. W tym wierszu potężnym poznać możemy siłę pieśni ojczystej, słyszanej przez młodego Konra¬ da od starszego kapłana litewskiego Wajdelotę [...] ta pieśń właśnie torowała mu drogę w chwi¬ lach ciężkich, w niewoli u Krzyżaków i ona sprawiła, ze został w swych uczuciach - Litwinem. [... ] potwierdzenie tego przykładu znajdujemy u nas, wśród mniejszości polskiej, bardzo często; słowo polskie cudów dokona a nawet u odszczepieńca przypomni mu chwile, spędzone w otocze¬ niu polskim, w gronie swojskiem i zdoła go poruszyć do głębi serca, a może nawet nawrócić na ojczyzny łono (Chata Rodzinna, nr 2, 1928, s. 2). Rocznice świąt państwowych dawały możliwość poznania oceny sytuacji po¬ litycznej dokonywanej przez wszystkie gazety. Jeszcze do 1926 r. w „Chacie Rodzinnej" pomijano artykuły upamiętniające rocznice państwowe Litwy. Nie zapominano natomiast o rocznicy Konstytucji 3 maja. Po dojściu Antanasa Smetony (grudzień 1926) do władzy jako prezydenta, rocznica uzyskania niepod¬ ległości była już odnotowywana. Prezentowano główne tezy okolicznościowych wystąpień prezydenta Litwy, ale towarzyszył temu komentarz redakcji, dający wyraz opinii formułowanej z pozycji Polaków. Niżej zamieszczam fragmenty komentarza polskiego do jubileuszu dziesięciolecia niepodległości Litwy: [... ] od dziesięciu lat przestaliśmy być niewolnikami Moskwy! To zdanie zawiera tak dużo dla synów narodu, który tak kiedyś nade wszystko wolności miłował. Jeżeli pokolenie nam współczes¬ ne tak słabo odczuło ogrom chwili [... ] to tłumaczyć to należy częściowo zrośnięciem się nie tylko rąk naszych, ale, co gorzej, i duszy naszej z kajdankami najeźdźcy, a częściowo oszołomieniem umysłowym i stępieniem uczuciowym z jakiem wyszliśmy z okropności i przeżyć wielkiej wojny [...] Dopiero zmierzywszy wypadki 1918 roku łokciem naszych dziejów przed i porozbiorowych, spojrzawszy krytycznem okiem z oddali roku 1792, 1831 i 1863 dostrzeżemy w tem roku 1918 rękę Opatrzności, która w owej chwili dzieje tej części Europy zawróciła na miejscu i stał się cud: modły i męki tylu pokoleń naszego narodu, tylu zastępów poległych, powywieszanych, postrze¬ lanych lub zamęczonych w więzieniach i Syberii zostały wysłuchane. Naszemu pokoleniu danem było przekonać się namacalnie i naocznie, że ofiary beznadziejne powstań naszych, ofiary zastę¬ pów, które później szły na zgubę w więzieniach rosyjskich za robotę oświatową wśród ludu - że te ofiary były potrzebne i na marne nie poszły siejąc ziarna przyszłego zmartwychwstania i kładąc ten jedynie trwały fundament pod późniejszą niezależność państwową, która bez owej serdecznej �KOWIEŃSKIE PISMA POLSKOJĘZYCZNE „NOWINY" I „CHATA RODZINNA" 151 krwi ofiarnej, bez owych poświęceń utrzymać się nie może, jak kamienie bez zaprawy wapiennej i cementu [...] Oto, jakie myśli wiążą się z owym zamkniętym okresem historii. Gdy, kolejno, rzucimy okiem na świeżo przeżyte przez nas 10-lecie w ramach młodego Państwa Litewskiego, zauważyć musimy, że uczucia, jakie przeżywamy dziś w kraju z racji tego jubileuszu są nieco odmienne w duszy Litwina i Polaka [...] Nie będziemy chyba w błędzie, jeśli wczuwając się w duszę litewską powiemy, że napawa j ą dziś duma, iż narodowi litewskiemu udało się nie tylko zdobyć państwową niezależność, lecz przez 10 lat państwowość rozwijać, rozwijać siły narodowe pod wieloma względami, rozszerzać oświatę, zwłaszcza ludową - co dziś już daje możność narodowi litewskiemu wprowadzać przymusowość nauczania, podnieść stopień wykształ¬ cenia i znacznie powiększyć liczebność inteligencji litewskiej (Chata Rodzinna, nr 8, 1928, s. 2); A co najważniejsze, to owe błogie poczucie każdego Litwina, że jest u siebie w domu, rządzi się tak jak to jego narodowi dogadza, jak jego potrzebom narodowym najlepiej służyć może; Ten radosny nastrój duszy naszych współziomków Litwinów, najzupełniej wyczuwamy i winszujemy im, że 10-lecie, zrodzone z przeżyć wieku niewoli naszej wspólnej tak hojnie ich obdarzyło [... ] A jak jest w naszej duszy? Czy gdyby dziś w ogólnym chórze radości głos nasz się odezwał - nie byłby rażącym zgrzytem? Czy po 10 latach zostaliśmy już usynowieni przez państwowość bli¬ skiego nam narodu litewskiego choć w takim stopniu, jak to uczynił obcy nam naród łotewski? Czy w bilansie naszym narodowym mamy również tak bogaty dorobek oświatowo-kulturalny do zapisania na pierwszej stronicy rozpoczynanego drugiego 10-lecia [...] czy też straty nawet z zasobów z jakiemi rok 1919 rozpoczynaliśmy? A w dziedzinie ekonomicznego stanu posiadania, czy nam również sił przybyło, jak ziomkom litewskim, czy też przeciwnie - mamy straty i ubytki do zanotowania? A w dziedzinie najczulej i najmocniej wyczuwanej przez społeczeństwo nasze - w zakresie kościelno-religijnym, czy zażywamy błogości i pokoju oraz uczucia zadośćuczynienia naszym zawsze gorącym niezmiennie serdecznym, pragnieniom i potrzebom religijnym, czy też przeciwnie - uczucie zawodu i żalu, bólu i upokorzenia jest naszym udziałem? Te pytania cisną się mimowolnie każdemu Polakowi do głowy w dniu jubileuszu; mimo to wierzymy jednak mocno, że musi nadejść chwila, gdy wszyscy obywatele kraju bez różnicy na¬ rodowości, wyznania i przekonań w jednakowej mierze będą mogli korzystać z dobrodziejstw Niepodległości, gdyż wymaga tego sprawiedliwość dziejowa i dobrze rozumiany interes Państwa (Chata Rodzinna, nr 8, 1928, s. 3). Skutki działań podejmowanych przez państwo, hasła specyficznie rozumia¬ nej jedności i eliminowania wszelkich odrębności, przyniosły pożądany efekt. Dla Polaków zaczął się czas stagnacji, bezsilności i narastającej powoli uczucia rezygnacji. Artykuły i listy rejestrują proces odchodzenia od tradycji polskiej. [...] gdzie więc są ci, których nigdy nie ma (w stowarzyszeniach), nigdy nie ma na dorocznych walnych zebraniach stowarzyszenia? Oni wszyscy siedzą w domach i myślą o niebieskich migda¬ łach, a może i wcale nie myślą; a może się boją? czego i kogo? przecież stowarzyszenie istnieje legalnie, prawnie, otwarcie; a może kto swego cienia boi się? no, to taki mógłby się zapisać do innego stowarzyszenia, któremu na imię „Stowarzyszenie Tchórzy patentowanych i niepopraw¬ nych" (Chata Rodzinna, nr 13, 1929, s. 3); Niejeden czytelnik „Chaty" - uległ ich namowie zaprenumerował jedno albo drugie pismo [... ] a przez niedbalstwo zaniechał odnowić prenumeratę „Chaty", co dowodzi, że my jeszcze nie ugruntowani i chwiejni jak ta trzcina, co ulega przemocy wiatru i gnie się w stronę, w którą wiatr wieje (Chata Rodzinna, nr 41, 1929, s. 8); Człowiek bez zasad; wie, co lepsze, a idzie za gorszym, wie co piękne i kulturalne, i idzie za tem, co brzydkie i gruboskórne; chwiejny jak trzcina, bo nie mając swego przekonania, nagina się do zdania czy wymagania innych, chwieje się raz w tę stronę, to znowu w inną, jak chcesz tak nim �152 DAGNOSŁAW DEMSKI pokierujesz, jak zagrasz, tak tańczy. [... ] Na takim człowieku w żadnej sprawie oprzeć się nie można, nie można na nim polegać, a więc i interesu z nim mieć nie można, bo nie ma pewności, czy się w pewnej chwili nie zachwieje, czy nie opuści swego współzainteresowanego, czy nie zawiedzie, czy nie zdradzi, i to w chwili może najważniejszej i najbardziej rozstrzygającej o dalszym losie sprawy [... ] niestety tych drugich, to jest, ludzi bez zasad albo z chwiejnymi zasadami... jest w naszem społeczeństwie dosyć dużo. I takie to jednostki zachwaszczają życie nasze rodzinne, społeczne i narodowe do tego, że cała społeczność, która z tych jednostek się składa, kuleje, wiedzie żywot mizerny, suchotniczy. Ileż to razy słychać utyskiwanie, nieraz skargę żony, że mąż to dobry człowiek, ale bez zasad, słaby; lada towarzysz czy znajomy, wyprowadzi go z domu i czyni z nim prawie co chce; a w domu stąd nieporządek, brak zgody, harmonii rodzinnej, brak ciepła rodzinnego, brak dobrego przykładu głowy domu, brak tej tężyzny, jaką świecą rodziny kulturalnych narodów w Zachodniej Europie (Chata Rodzinna, nr 42, 1929, s. 1); W dziedzinie narodowej dlaczego nasze polskie społeczeństwo się kurczy, maleje? Bo mamy ludzi bez zasad, ludzi, którzy dla kawałka chleba, dla wygody życiowej, poświęcą przekonanie, sumienie, tradycję rodową, cześć ojca i honor matki, poświęcą to co najdroższe w ich gnieździe rodzinnem, oplwają to wszystko co było w przeszłości, aż i przyszłość i m w oczy plunie i pogar¬ dą ich okryje (Chata Rodzinna, nr 42, 1929, s. 2). ZWIĄZKI MIĘDZY RODZAJEM TEKSTU, A FUNKCJĄ, JAKĄ M A O N SPEŁNIAĆ U ODBIORCY Zbiorowa tożsamość zawiera zarówno konstruowanie pojęcia „my", jak i „oni", czego rezultatem staje się spajanie wspólnoty wokół określonych wartości. Poza funkcją nadawania sensu, ważna jest także funkcja, jaką ma spełniać u odbior¬ ców struktura wewnętrzna tekstu publikacji. Oznacza to rozpoznanie przeważa¬ jących rodzajów narracji z punktu widzenia ich celu - stąd np. opowieści sukcesu, wyrażające przezwyciężanie przeciwności, czyli zbiorowy wysiłek zakończony pozytywnie, charakteryzujące najczęściej narracje grup dominujących w społe¬ czeństwie, a z drugiej strony narracje wspólnotowe, niszowe lub subkulturowe, wyrażające opór i kontr-wersję rzeczywistości wobec obowiązującej oraz chęć przetrwania. Proces odbierania sensu zachodzi głównie dzięki temu, że opowieś¬ ci zespalają publiczność za pomocą sytuacji, w których czytelnicy odkrywają, iż identyfikują się z pewnymi postaciami lub rolami, a przede wszystkim mają wspólne doświadczenia z tymi, o których mowa w opowieściach. Te same narzędzia wyrazu, oddziaływujące na doświadczania odbiorców za¬ stosowano również w prasie interesującego mnie okresu. Zarówno „Nowiny", jak i „Chata Rodzinna" obfitują w różnorodne opowieści. Oba tytuły nastawione były na przekonanie odbiorców do własnej interpretacji rzeczywistości. A skoro realizowały one nieco inaczej sformułowane konkretne cele, to i ich środki styli¬ styczne różniły się. Poza artykułami wstępnymi, które wprost poruszały istotne kwestie dla mobi¬ lizacji ludzi, czy polemikami, nasyconymi perswazją, obecne były innego rodza¬ j u teksty jak: mity, legendy, opowiadania, wiersze, czy folklor. Większość z nich służyła również mobilizacji społecznej. Część jednak, jak listy z prowincji, były czasem narracją piszących o samych sobie. �KOWIEŃSKIE PISMA POLSKOJĘZYCZNE „NOWINY" I „CHATA RODZINNA" 153 Zamieszczone w pismach opowieści można podzielić na kilka kategorii: mity i legendy pogańskie, nawiązujące do czasów plemion bałtyckich, litewskich i pruskich, podania historyczne z okresu początków Wielkiego Księstwa Litew¬ skiego, z epoki Witolda i Jagiełły, opowiadania z czasów powstania styczniowe¬ go i niewoli rosyjskiej. Oba pisma sięgały do przeszłości, ale wykorzystywały również wydarzenia współczesne. „Nowiny" drukowały legendy starolitewskie, tłumaczone na polski z języka litewskiego. W większości były to opowieści z pogańskich lub plemiennych cza¬ sów, a opisywały najczęściej zmagania i walki Litwinów lub Prusów z najeźdź¬ cami. Tymi ostatnimi byli najczęściej Polacy, Mazurzy, ale także Rusini, a cza¬ sem Skandynawowie. Bohaterzy, którymi często były kobiety, poświęcali życie w obronie ojczyzny, np. „Zaklęta dziewica" (Nowiny, nr 2, 1923, s. 14-19), legenda o Żywili (Nowiny, nr 29, 1923, s. 262), czy o Jaunute - słabej ciałem, ale mocnej duchem wajdelotki (Nowiny, nr 41, 1923, s. 262). Opowiadania tego typu były przestrogą przed bliższym wiązaniem się z obcymi, gdyż to zawsze źle się kończyło dla litewskich kobiet i mężczyzn. Jednym z bardziej interesujących było „Wajdewutis. Opowiadanie z dziejów Litwy", autorstwa Marii Reutt (Nowiny, nr 30-37, 1924). Poza typowym wąt¬ kiem walk z obcymi, podkreślaniem, że najgorszymi z wrogów byli Polacy, gdyż zabierali w niewolę dzieci litewskie, pojawił się motyw zjednoczenia wszystkich plemion litewskich. Zagrożone przez Krzyżaków plemiona wybrały „kunigasa" (księdza), co było widocznym znakiem zaświadczającym o dojrzałości plemion, które przekształciły się w naród zdolny do nowych wyzwań i zadań. Nie brakowało również historycznych podań z czasów Witolda i Jagiełły, np. „Litwinka i krzyżak" (Nowiny, nr 29, 1924, s. 243) Wówczas rolę obcych przyjęli na siebie Krzyżacy. W opowiadaniach osadzonych w czasach rosyjskich przeważał wątek antago¬ nizmu polskich panów i litewskich chłopów („Opowiadanie starca"), zmuszania lub nakłaniania Litwinów, by zostali Polakami („Jak Jadzia stała się niepiśmien¬ ną") (Nowiny, nr 27, 1924, s. 226). Te historie miały być ostrzeżeniem przed tymi, którzy odcięli się od tradycji swoich przodków, później stali się nieszczę¬ śliwi lub nikomu niepotrzebni. Opowieści osadzone współcześnie służyły podkreślaniu wyższości Litwinów i ich wartości nad postawami przedstawicieli innych narodów. Przykładem była „Niebieska dziewczyna" (Nowiny, nr 12-13, 1929, s. 92), gdzie studenci kilku narodowości przyjaźnili się i razem bawili (Litwin, Polak, Rosjanin, Szwajcarka). Polakowi i Rosjaninowi podobało się, że Litwin choć raz przyłączył się do ich kompanii i przestał tkwić na swoim ascetycznym „worze popiołu". Jednak później Litwin opamiętuje się, przestaje trwonić czas, rozmyśla o Matce Boskiej i ostatecz¬ nie poświęca swoje potrzeby na rzecz bardziej wzniosłych wartości zbiorowych. Bohaterem opowiadania „Bałagan Wileński" był zdolny syn starego Litwina Kiaiszunisa, który został lekarzem (Nowiny, nr 41-46, 1922). Podobnie jak inne dzieci sąsiadów zmienił on nazwisko na polskie i od tej pory nazywał się Kaczyński. Mieszkał na wsi niedaleko Wilna. Będąc rozumnym człowiekiem �154 DAGNOSŁAW DEMSKI i dobrym lekarzem, dostał propozycję przygotowania wyborów do sejmu, a po¬ tem sam został posłem. Rozczarowuje się do Polski widząc, jakie oszustwa odbywają się w polityce, w warszawskim sejmie, czy w policji. W końcu nie chcąc godzić się dłużej na te matactwa, wraca z powrotem do nazwiska swoich przodków i wyjeżdża z Warszawy na Wileńszczyznę. Dowiadujemy się z tej opo¬ wieści o wyższości porządku i uczciwości Litwinów nad Polakami, Wileńszczyzny nad Warszawą. W opowiadaniach zamieszczanych w „Chacie Polskiej" od początku brako¬ wało przede wszystkim wątków plemiennych i pogańskich. W jedynej tego typu opowieści o rycerzu Gasztołdzie i pięknej Helenie, napisanej przez Zygmunta Krasińskiego (Chata Rodzinna, nr 25, 1922, s. 7), pogaństwo zostało przeciwsta¬ wione chrześcijaństwu. To opowieść o rycerzu, który dokonuje niezwykłych czy¬ nów dla ukochanej kobiety, która początkowo ulega mniej rycerskiemu Swidrygajle - wyznawcy Perkuna. Rycerz z pogardą odnosi się do resztek dawnych wierzeń, wyjeżdża w świat na zachód, szukając zapomnienia. Wraca do kraju po 20 latach, bogaty, pełen nowej wiedzy i znajomości innych sposobów myślenia. Dużo się zmieniło przez te lata. W miejscu domu dziewczyny stoi teraz kaplica. To opowieść o słuszności otwierania się na świat, stawiania na uniwersalną mądrość, kosztem zamykania się w swojej, czasem zbyt wąskiej, tradycji. Pod koniec lat dwudziestych pojawia się coraz więcej opowiadań pokazują¬ cych konieczność stawiania oporu groźnej rzeczywistości i zwiastujących kres dotychczasowo obowiązujących reguł, m.in. „Ostatnia lekcja. Opowiadanie ma¬ łego Alzatczyka" (Chata Rodzinna, nr 33, 1929, s. 4), czy opowieść Władysława Reymonta o dzieciach wrzesińskich prześladowanych w szkole pod zaborem nie¬ mieckim (Chata Rodzinna, nr 7-8, 1929, s. 3). Te opowiadania kojarzyły się z aktualną sytuacją na Litwie. Był to czas, kie¬ dy wprowadzono obowiązek posyłania dzieci do szkół początkowych, w związ¬ ku z czym większość polskich uczniów trafiła do szkół litewskich. Opowiadanie Heleny Romer „Pan i poddany" było z kolei historią wiernego sługi, który pomagał panom podczas powstania styczniowego i za to został ze¬ słany na Sybir (Chata Rodzinna, nr 2, 1929, s. 3). Sięganie do przeszłości służyło wzmacnianiu zbiorowej tożsamości, pomaga¬ ło w ustaleniu kategorii kim jesteśmy, jasno wskazywało na niesprawiedliwości, antagonistów, ale również ukazywało działania, które przyniosą zmiany. Podania litewskie o pradawnych czasach służyły temu, by w Litwinach odżył dawny duch bohaterski. Odwoływały się one do plemiennej przeszłości, pogańskich ka¬ płanów, podkreślały motyw obrony przed obcymi. Opowieści z późniejszych okresów także skupiały się na walce, podkreślały wyższość podtrzymywania tradycji, potępiały natomiast zbytnią otwartość na kontakty z obcymi. W tym samym czasie opowieści prezentowane w „Chacie Rodzinnej" mówi¬ ły o wyższości chrześcijaństwa nad pogaństwem, dostrzegały zalety i korzyści kultury przyniesionej z zewnątrz, nakłaniały do otwartości na wpływy z ze¬ wnątrz. Wydaje się, że w owym czasie Polacy na Litwie identyfikowali się z tą �KOWIEŃSKIE PISMA POLSKOJĘZYCZNE „NOWINY" I „CHATA RODZINNA" 155 częścią tradycji litewskiej, która przejęła ze świata wartości uniwersalne, ceniąc j ą bardziej i wynosząc ponad to, co lokalne. Takie dwie interpretacje rzeczywi­ stości trudno było pogodzić ze sobą. Współczesny autor litewski Leonidas Donskis, pisząc o litewskiej filozofii X X w., zauważył, że w latach dwudziestych i trzydziestych Litwa nastawiona była na tworzenie narodowej kultury. Litwini w owym czasie traktowali polskie ziemiaństwo podobnie jak Niemcy Francuzów. Donskis widział różnice w spo¬ sobach określenia tożsamości zbiorowej między podejściem herderowskim od¬ miennym od pojęcia cywilizacji wyrosłej w kręgu myśli francuskiej. Według nie¬ go Niemcy definiowali siebie za pomocą pojęcia kultura, a Francuzi posługiwali się koncepcją cywilizacji. Kultura odwoływała się do pojęcia ducha, do możli¬ wości podtrzymywania czystego ducha, esencji, twórczego ducha oddzielonego od sfery ekonomii i polityki. W przeciwieństwie do tego w cywilizacji nastawio¬ nej na uwolnienie jednostki z zabobonów, widzieli wszystko to, co sztuczne, banalne, zdegenerowane i pustą konwencją (Donskis 2002, s. 181). Na podstawie materiałów pochodzących z „Nowin" i „Chaty Rodzinnej" moż¬ na stwierdzić, że w latach dwudziestych i trzydziestych na Litwie Kowieńskiej Polacy znaleźli się na pozycji odwołującej się do wartości uniwersalnych w prze¬ ciwieństwie do lansowanego przez państwo hasła budowy jednolitego narodu i kultury. Stało się tak pomimo ich przynależności do tradycji romantycznej, która zbliżała Polaków do modelu tożsamości zbiorowej opartego na herderowskiej koncepcji kultury. Przytoczone wyżej cytaty potwierdzają taką interpreta¬ cję. Różnice między narracjami stały się rażąco widoczne od czasów obchodów 500-lecia śmierci Witolda, a jak widzieliśmy w przedstawionych wyżej fragmen¬ tach artykułów, każda odrębność uznawana była wówczas za zagrożenie dla jed¬ ności państwa. Obie narracje są retrospekcyjne, ale dobierają z przeszłości inne elementy - generalnie Litwini podkreślali różnice między kulturami i narodami, Polacy - to, co łączyło oba narody w przeszłości. Litewskie publikacje można uznać za narracje dominującej kultury. Odzwier¬ ciedlają one hegemoniczne wizje i podtrzymują status quo. Zaprzeczanie uzna¬ nia racji „drugiej strony" było typowe dla aktywistów, co świadczyło o ideolo¬ gicznym podejściu tych publikacji. W przeciwieństwie do nich, opowieści „Chaty Rodzinnej" można uznać za narracje wspólnot przedstawiających istotną dla nich kontr-wersję rzeczywistości i ich samych. Wyrażały one opór przed dominującą narracją kulturową. W pole¬ mikach Polacy musieli konfrontować się z negatywną reputacją nadaną im przez dominującą litewską grupę, zmagając się z nieprzyjemnościami i frustracjami spowodowanymi złą reputacją w wizji dominującej grupy i coraz bardziej margi¬ nalizowaną pozycją społeczną w państwie. W „Nowinach" można było spotkać także tzw. opowieści o sukcesach, których tematem były wysiłki, jakie grupa włożyła w celu odnowy. Sukces zapewniały narracje cechujące się przejrzystością, wiarygodnością i spójnością w przeko¬ nywaniu potencjalnych odbiorców. Wydaje się, że „Nowiny" nie cieszyły się �156 DAGNOSŁAW DEMSKI wystarczającą wiarygodnością, ale wielu czytelników polskojęzycznych sięgało także wprost po prasę litewską. Polskie narracje coraz bardziej przybierały postać narracji upadku, w których miejsce jasności i wiary w argumenty zajmo¬ wało tłumaczenie się i reagowanie na ataki strony przeciwnej. Wiarygodność również powoli topniała, gdyż, jak pisali sami redaktorzy „Chaty", wielu czy¬ telników popierało pismo skrycie, w obawie przed represjami litewskimi. Za tym rodzajem narracji krył się również język mówiący o niepewności jutra, rozpa¬ czy i rozżaleniu. To nie mogło prowadzić do sukcesu, raczej było rejestracją stopniowego upadku. Przedstawione wyżej narracje są również świadectwem ówczesnych świato¬ poglądów. Za dyskusją nad tym, kto jest Polakiem, a kto Litwinem, krył się poja¬ wiający się w owych latach duch nacjonalizmu, obecny już w całej ówczesnej Europie. Stąd debaty nad definicją Polaka i Litwina, lokowanie początków narodu litewskiego w legendach. Wyraźną cechą tych dyskusji było stosowanie kodów primordialnych - takich jak więzy krwi, pochodzenie, przeszłość, korzenie, bo¬ lesny problem wynarodowienia, patriotów i zdrajców narodu. Przedstawiony materiał pozwala na sformułowanie wniosków dotyczących wzorca interakcji Litwinów i Polaków w latach dwudziestych i trzydziestych X X w. Wydaje się, że podlegał on kilku regułom. Po pierwsze, można wysnuć wniosek, że Litwini i miejscowi Polacy postrzegali siebie jako całkowicie prze¬ ciwstawne strony. To, co dla jednych miało wartość (szeroko rozumiana litewskość) było zaprzeczaniem wartości drugiej (polskości na Litwie). Symbole sto¬ sowane przez obie strony służyły podkreślaniu wzajemnego zaprzeczenia (Witold kontra Jagiełło), co oznaczało funkcjonowanie reguły opozycyjności - zaprze¬ czania istnienia drugiego. Chociaż, w publikacjach „Chaty Rodzinnej" na temat księcia Witolda, przedstawiany był on jako przyjaciel Polaków i bliskich związ¬ ków między obu narodami, a to przeczyło by obowiązywaniu przeciwstawności. W przedstawionym materiale przewija się również motyw świadczący o funk¬ cjonowaniu reguły wyższości. Każda ze stron postrzegała siebie jako wyższą od przeciwnej oraz tłumaczyła to na inne sposoby i odwoływała się do odmiennych kategorii (np. „inteligencja pańska" i „chłopska"). Ostatnią regułą obecną we wzajemnych interakcjach jest wrogość. Leżała ona u podstaw „rytuałów" eliminowania przeciwnika z przestrzeni publicznej. Wy¬ mieniłem prezentowane w „Chacie Rodzinnej" przypadki pozbawiania Pola¬ ków pracy, rugowania języka polskiego z przestrzeni publicznej (szkół, kościoła, ulicy), utrudniania działalności organizacji społecznych i kulturowych, pozba¬ wiania ziemi. Podsumowując, chcę podkreślić, że w sytuacji budowania jednolitego narodu ziemiaństwo, będące w owym czasie reprezentantem całej populacji Polaków na Litwie, nie mogło odegrać znaczącej roli społecznej, gdyż w tej konfrontacji zajęło pozycję zbliżoną do ponadnarodowego uniwersalizmu chrześcijańskiego. Litewska siła mobilizacji społecznej, podtrzymująca ducha narodowego i wsparta działaniami nowego państwa oraz wielu aktywistów, nie dała szans wartościom uniwersalnym, liczącym się tylko w społeczeństwie wielokulturowym. �KOWIEŃSKIE PISMA POLSKOJĘZYCZNE „NOWINY" I „CHATA RODZINNA" 157 Ten typ konfrontacji należy już do historii stosunków litewsko-polskich. Większość ziemiaństwa polskiego wyemigrowała, a ich potomkowie mieszkają w Polsce, Ameryce i w krajach Europy. LITERATURA Chata Rodzinna. Pismo tygodniowe ilustrowane, Kowno, wrzesień 1923 - grudzień 1930. D o n s k i s L e o n i d a s 2002, On the Boundary of Two Worlds: Lithuanian Philosophy In the Twentieth Century, Studies In East European Thought, t. 54, s. 179-206. G o f f m a n E r v i n g 2005 [1967], Rytuał interakcyjny, PWN, Warszawa. J a c k i e w i c z M i e c z y s ł a w 2003, Prężny pośrednik. Prasa polska w Kownie 1919-1940, Darbai ir Dienos, t. 34, s. 103-143. Nowiny, Kaunas, grudzień 1921 - grudzień 1931. R a p p o r t N i g e l 2002, The Narrative as Fieldwork Technique. Processual Ethnography for a World in Motion, [w:] Constructing the Field. Ethnographic Fieldwork in the Contem­ porary World, Vered Amit (ed.), Routledge, London, New York, s. 71-95. Strzecha Rodzinna, Kowno, marzec 1922 - sierpień 1923. W a ń k o w i c z M e l c h i o r 1958, Na tropach smętka, Wydawnictwo Literackie, Warszawa. DAGNOSŁAW DEMSKI POLISH-LANGUAGE NEWSPAPERS " N O W I N Y " A N D "CHATA RODZINNA" I N KOWNO. TWO NARRATIVES ON POLISH-LITHUANIAN RELATIONS Summary Contemporary relations between Lithuanians and local Poles in Lithuania seem to be a mixture of emotions, distrust, aggression and lack of understanding. At the base of the conflicts between them lies a pattern of mutual interactions shaped in the times of establishing independent Lithuanian state after I World War. At the same time Vilnius region was incorporated into Polish state, and this event is being perceived by Lithuanians as Polish occupation. The process of con­ struction of such a pattern can be traced in the press narratives from 1920s to 1930s. The author analyzed two weekly newspapers published in Polish for rural population. "Nowiny" expressed the Lithuanian and state point of view, while "Chata Rodzinna" was a voice of Polish minority. The article focuses on the main features of two narratives - underlining characteristics of this type of press narrative, including imposing the sense through a thematic order. Data from the press shows the main points of discourse, themes, persuasive devices and explanation reflec¬ ting the changes in political and social context between 1922 and 1930. Specific context of the time was imprinted on the content and the form of publications. Main themes considered by author are: defining Polish minority, the debate between peasant and noble class intelligentsia, struggle over public area, etc. Press articles prove that political changes in 1926 led to the deeper transformations of the social and cultural landscapes in Lithuania. The initial conflict reflecting a state of Polish-Lithuanian relations in the beginning of the 1920s, was replaced by the asymme¬ try in these relations. Lithuanian state put a lot of effort to homogenize its citizens, standardize them and make loyal by ignoring all kinds o f pluralism, dialogue and ethnic minorities. As a conclusion three patterns of mutual interaction were presented: negation of the Other, super¬ iority of particular group and rule of animosity. They were all often presented in the rituals of �158 DAGNOSŁAW DEMSKI elimination the other from a public sphere. In this particular period and in the context of building a homogenous state and nation, the landowners could not play a significant role in the society for they represented the whole Polish community in Lithuania and were perceived as elements dangerous to the political, social and cultural cohesion of the country. In this particular moment of history they found themselves in a position close to over-national Christian universalism. The Lithuanian social mobilization gave no chance to any forces carrying universal values for they were recognized mainly in a multicultural society, which opposed the ideology of the state. D.D. Adres Autora: Dr Dagnosław Demski Instytut Archeologii i Etnologii PAN Zakład Etnologii al. Solidarności 105, 00-140 Warszawa e-mail: ddagno@poczta.fm � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/58f6c068919af0dfb5e97194c274f3a1.pdf 05fe5d6236b2ada5eca13f2f9d9a36c3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:171 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:147 Title A name given to the resource Muzea / LUD 1957 t.44 Description An account of the resource LUD 1957 t.44, s.351-480 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text '350 doskonale wprowadza czytelnika w piękny kraj Serbów Łużyckich ich l1i,torię, stosunki ekonomiczne, socjalne, kulturalne i polityczne. Przedstawienie ubioru ludowego w rozwoju dziejowym daje pogląd na kształtowanie się i przemiany jakie przechodziła odzież dobrze świadczy o pełnym przyswojeniu sobie postępowej, historycznej metody, która dla naukowych pracowików serbskich jest obecnie postulatem prawidłowych rozwiązań naukowych. Adam Grapa z \1 MARIA E A ZNAIvIIEROWSKA-PRUFFEROWA MUZEA I DZIAŁY ETNOGRAFICZNE W POLSCE Aktualne potrzeby i zarys stanu obecnego 1 l. OCHRONA ZABYTKOW KULTURY I UDOWEJ Żyjemy w okresie, w którym krytyka niedomagań społecznych oraz ich ujawnianie staje się nie tylko prawem lecz obowiązkiem, dlatego też sądzę, iż należy wyraźnie stwierdzić i udokumentować braki w zakresie ochrony zabytków kultury ludowej i muzealnictwa etnograficznego w Polsce. Potrzeby polskiego muzealnictwa etnograficznego należy rozpatrywać, mając na uwadze osiągnięcia w zakresie etnografii w Polsce już od roku 1945. Osiągnięcia te to liczne prace naukowo-badawcze i organizacyjne oraz publikacje Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego i Państwowego Instytutu Sztuki (Zakład Badania Plastyki, Architektury i Zdobnictwa Ludowego, Zakład Badania Muzyki Ludowej i Zakład Badania Tekstów Ludowych), uniwersyteckich Zakładów Etnologii i Etnografii, poli1 Artykuł mmeJszy napisany w 1955 r" w znacznym stopniu na podstawie materiałów z 1955 r., miał n; celu scharakteryzowanie zbiorów etnograficznych w Polsce oraz przedstawienie palących potrzeb muzealnictwa etnograficznego na tle stanu obecnego. Miały go ilustrować równocześnie ¥•.ydrukowane pod redakcją M. Znamierowskiej-Pri.ifferawej. sprawozdania ponad 60 muzeów i działów etnograficznych. Niestety względy techniczne nie pozwoliły na to i artykuł ten ukazuje się z trzyletnim opóźnieniem, już po wydrukowaniu części sprawozdań muzealnych w poprzednim, XLII i XLIII tomie Ludu. Część sprawozdawczą tego artykułu należy więc traktować jako materiał naleźący już do przeszłości, gdyż \v ciągu trzech lat w wielu muzeach zaszły poważne zmiany, których .Już nie można było tu uwzględnić. �353 352 technicznych Zakładów Architektury Polskiej, Instytutu Badań Literackich oraz Urzędów Konserwatorskich, a od 1954 f. Polskiej Akademii Nauk, w której Instytut Historii Kultury Materialnej m. in. przejął znaczną część prac naukowo-badawczych w zakresie monograficznych opracowań kultury ludowej oraz prace nad Polskim Atlasem Etnograficznym. Przechodząc do rozpatrywania aktualnych potrzeb muzealnictwa etnograficznego, rozpoczniemy od zwrócenia uwagi na sprawę stanu ochrony zabytków kultury ludowej w Polsce, stanowiącej problem podstawowy w rozwoju muzealnictwa etnograficznego. Wiemy, że muzea i działy etnograficzne posiadają niekompletne zbiory wytworów i dokumentacji polskiej kultury ludowej, której zabytki od lat giną w terenie. Klęski wojenne spowodowały zniszczenie 2 i rozgrabienie tysięcy zabytków zabezpieczonych w muzeach oraz rozproszonych w terenie. Obecnie żyjemy w okresie, w którym zabytki kultury ludowej zostały podniesione do godności dokumentów naszego życia narodowego wielkiej wagi, jednak tylko nieliczna część społeczeństwa wie a tym, że nie wolno mim ich lekceważyć. Sytuacja obecna mówi bowiem o poważnej groźbie utraty w ciągu najbliższych lat zabytków rozproszonych w terenie u ludzi nieświadomych ich bezcennej wartości, jako elementów naszej rodzimej kultury ludowej, na której pragniemy i usiłujemy opierać naszą kulturę narodową. Związek prac naukowych i prac o charakterze społecznym jest w zakresie badań etnograficznych tak oczywisty, iż nie potrzeba udowadniać, że utrata w terenie zabytków mówiących o przeszłości, to pozbawienie naszej historii. niejednego ogniwa pozwalającego na budowanie syntez naukowych, tak ważnych ze względów nie tylko naukowych, lęcz również społeczno-oświatowych. ~ Nie omawiam tu stanu przedwojennych zbiorów etnograficznych ani nie poruszam najpoważ:1iejszej straty w tym zakresie, jaką spowodowało spalenie w 1939 roku Muzeum Etnograficznego w Warszawie. O ile 'viem, ma o nim ukazać się artykuł dyrektora tego Muzeum, prof. dr Eugeniusza Frankowskiego. Celem tego artykułu jest zwrócenie uwagi najwyższych czynników kierowniczych i odpowiedzialnych za te sprawy przedstawicieli społeczeństwa na problem zagrożenia zabytków kultury ludowej i wiedzy ożyciu chłopa polskiego z okresu przed wielkimi przemianami. gospodarczymi i społecznymi oraz w trakcie ich dokonywania, a w związku z tym przedstawienie pilnych potrzeb naszego muzealnictwa etnograficznego na tle jego obecnego stanu. Jak wiele w tej dziedzinie pozostało u nas do zrobienia, mówią przedstawione w 42 i w 43 tomie Ludu sprawozdania ponad 60 muzeów i. działów etnograficznych. Sprawę ratowania zabytków kultury ludowej należy postawić zasadniczo i otwarcie zdecydowanym głosem etnografów-muzeologów, którzy są świadomi odpowiedzialności, jaka na nich spada wobec historii i społeczeństwa za bierne godzenie się z faktami skazywania na zagładę tego wszystkiego, co tworzyło zręby kultury materialnej, duchowej i społecznej chłopa polskiego. Wystarczy sięgnąć do naszej historii, spojrzeć na mapę i przypomnieć jak wielkie połacie naszego państwa są zdewastowane i pozbawione tego co rodzime, aby zdać sobie sprawę, że nie wolno nam tracić ani jednego dnia, ani lekceważyć żadnego zabytku u nas, w kraju tak wyjątkowo ubogim w dokumenty przeszłości. Jeśli naszą nową kulturę chcemy opierać na najbardziej cennych rodzimych wartościach, jeśli chcemy aby spełniały one S\vą rolę społeczno-wychowawczą, to musimy je zachować, chroniąc przed nie uniknioną zagładą, wynikającą m. in.z naszego wadliwego przystosowania się do dokonywu.iących się u nas procesów gospodarczospołecznych. Znane jest wszystkim badaczom terenowym powszechne palenie starych, malowanych mebii i sprzętów ludowych, cięcie i przerabianie strojów ludowych, :rozbieranie chat, o kt6rych wiele już napisano itp. I jeśli trwogą napełnia nas fakt rozebrania okołe 1949 r. na Mazurach, na terenie woj. białostockiego, i l}życia na opał starej chaty pochodzącej z początku XVIII w., posiad.ającej polski napis, to jednak musimy sobie powiedzieć, że sołtys l nauczycielka, którzy się do teg,) przyczynili, nie byli temu winni, podobnie jak ci, którzy na złom zabierali zabytki dawnego kowal2:1 .. Lucl". t. XLIV. �--------------354 publikacji oddać swemu społeczeństwu. Nasze braki i zaniedbania na tym polu są ogromne, a przecież historii potrzebne są realia z okresu wielkich przemian, gdy naturalny rozwój cywilizacji zmiatał ślady dawnego życia. Sprawa ta, podjęta w skali ogólnopolskiej, leży w znacznym stopniu w rękach czynników decydujących. Posiada ona ogromną wagę społeczno-wychowawczą; toteż chcemy zmobilizować wszystkich powołanych do tego, aby szukali wyjścia z dotychczasowej sytuacji i koordynowali wysiłki swe w kierunku zapobieżenia dalszym stratom. Straty te bowiem uniemożliwiają pełną realizację społecznych zadań muzeów i działów etnograficznych. Rozważania na temat braków w zakresie ochrony zabytków kultury ludowej winny jak najszybciej doprowadzić do stworzenia w całej Polsce jednego frontu akcji ratowniczej, która objęłaby całe społeczeństwo. Do czołowych zadań młodzieży miast i wsi - a przede wszystkim odradzającego się Harcerstwa Polskiego - Wojewódzkich, Miejskich i Powiatowych Wydziałów Kultury, Domów Twórczości Ludowej, Domów Kultury, świetlic, Towarzystwa TurystycznoKrajoznawczego itp. powinna należeć kierowana przez fachowców czynna pomoc w tej dziedzinie. Przede wszytkim w celu poinformowania społeczeństwa o wartości, zagrożeniu i możliwości ratowania zabytków kultury ludowej w terenie powinien być wydany barwny plakat, oraz krótka ulotka, które by dotarły do każdej wsi, szkoły i do każdej instytucji oświatowej w Polsce, podobnie jak docierają plakaty donoszące o groźbie duru brzusznegQ i nakazie przymusowych szczepień ochronnych lub o walce ze stonką ziemniaczaną. Oprócz plakatu winny być oczywiście wykorzystane wszelkie inne sposoby anonsowania o wartości zabytków kultury ludowe}, o ich zagrożeniu i możliwości zachowania dla przyszłych pokoleń. Hasła te powinny głosić: prasa, radio, kino itd. Poza tym pilna i potrzebna jest przemyślana akcja zabezpieczająca teren przed rabunkowym wykupywaniem przedmiotów sztuki ludowej dla celów handlowo-spekulacyjnych oraz wnikliwa 23' ..•._._-_ .._----_ ;;; _-. 355 skiego rzemiosła. Winni byliśmy my, wszyscy świadomi wartości kultury ludowej i odpowiedzialni za jej ochronę. Wszakże nie dość mocno żądaliśmy, aby w każdej gminie, wsi i szkole był plakat wyjaśniający te sprawy, ostrzegający przed lekkomyślnym niszczeniem zabytków i pouczający, jak do nich należy się odnosić. Zbieranie dokumentacji, m. in. rysunków i fotografii, mówiących o przeszłości nie wystarcza. Nic nie zastąpi autentycznego dzieła rąk ludzkich, przemawiającego plastycznie swą specyficzną jakością, na którą składa się surowiec i swoista technika wykonania, forma oraz patyna wieków i to wszystko co stwarza wizję przeszłości poprzez całokształt wytworu - świadka niezaprzec:zalnej prawdy minionego życia. Waga takiego zabytku leży nie tylko w sferze wartości naukowych, lecz w sferze sugestywnych wartości dydaktycznych. Daleko silniejszą wizję przeszłości, uderzającą swą plastyką, daje np. wnętrze folusza czy olejarni podhalańskiej w Muzeum Etnograficznym w Krakowie, niż dziesiątki ilustracji i napisów starannie opracowanych. Nie tutaj jednak miejsce na dowodzenie naukowej, dokumentacyjnej wartości każdego zabytku kultury ludowej, jego wagi dla badań historycznych, a w szczególności dla badań o charakterze etnogenetycznym. Wiadomo, że archeologowie w muzeach etnograficznych często bezskutecznie poszukują odpowiedników .dla szeregu szczątkowych wytworów kultury, trudnych do zidentyfikowania, że często brak nam materiałów do historii kultury ludowej, które pozwoliłyby na rekonstrukcję jej przeszłości. Wiadome jest na podstawie nie tylko własnych obserwacji, ale także licznych sprawozdań i relacji etnografówmuzeologów z całej Polski, że zabytki kultury ludowej w Polsce giną z zastraszającą szybkością, że żyjemy VI' ostatnich latach ich istnienia, a wysiłki skierowane ku ich ratowaniu są kroplą w morzu istotnych wielkich i palących potrzeb. Jakże gorzka i bolesna jest świadomość, że nasi sąsiedzi o tyle mają szczęśliwsze warunki do odtworzenia historii, że zdołali jeszcze uratować zabytki swojej kultury ludowej i że dziś jeszcze urządzają wielkie ekspedycje, z których przywożą tysiące zabytków, aby je zabezpieczyć, opracować i w formie wystaw oraz :l ~ .. _._-_._ .•.. _. _----------_ .. ,.. �356 357 ingerencja w szczególności w sprawy wykupu w terenie starych strojów ludowych. Znikome możliwości badawcze muzeów i działów etnograficznych nie tylko powodują bezpowrotną stratę dokumentów naszej historii, lecz również paraliżują usługową rolę muzeów. Szczególnie daje się to odczuć w zakresie ogromnego i powszechnego zapotrzebowania na autentyczne stroje ludowe poszukiwane jako wzory przez domy kultury, teatry, ze~poły taneczne, świetlice itd. Niestety, w mniejszych miastach oraz na Ziemiach Odzyskanych muzea przeważnie ich nie posiadają, gdyż nie mają możliwości prowadzenia badań i zakupów. To samo dotyczy wzorcowych okazów rodzimej kultury, a więc rzemiosł i różnych dziedzin plastyki ludowej. Stan taki powoduje, iż np. stroje ludowe kupowane są bez właściwej dokumentacji, nie mają właściwego zabezpieczenia, znajdują się poza ewidencją muzeów i często są stracone d.la badań naukowych. Umożliwienie muzeom rozszerzenia ich działalności winno doprowadzić do zbadania przez nie w terenie i do wykupienia zabytków kultury ludowej, a w szczególności starych strojów oraz do czuwania nad wszelkimi zabytkami rozproszonymi w terenie. Winny one być sfotografowane, zaopatrzone we właściwą dokumentację i przekazane do właściwego miejsca jakim jest muzeum, po ewentualnym wykorzystaniu ich przez małe rozproszone instytucje, podlegające fachowej opiece. Przyszłość zabytku uwarunkowana jest koniecznością jego właściwego zabezpieczenia, przeprowadzenia odnośnych wszechstronnych badań, łącznie z terenowymi, Ol'az udostępnienia społeczeństwu jego wartości. Toteż sprawa miejsca, w którym ma on być przechowywany i udostępniony, jest sprawą pierwszorzędnej wagi. Niewątpliwie muzea i działy etnograficzne są do tego powołane przed wszystkim, jednak w przejściowym okresie rozbudowy placówek kulturalnych może wyjątkowo zachodzić uzasadniona potrzeba czasowego przechowywania ich w instytucji o charakterze społeczno-uslugowym, która w dalszym planie rozbudowy winna stać się częścią składowa określonego muzeum. Tu dochodzimy do pnruszanej już sprawy gromadzenia wycz2r-i pującej dokumentacji, która winna być nad wyraz skrupulatnie zbierana według wskazówek wypracowanych przez specjalistów, a uwzględniających nie tylko nazwę gwarową części odzieży, technikę jej wykonania i pochodzenie, lecz również historię przeobrażeń danej odzieży, związek jej z historią danego środowiska. z podłożem gospodarczo-społecznym itd. W tej sprawie winny być opracowane ścisłe instrukcje ułatwiające opiekę nad szczegdnie zagrożonymi zabytkami kultury ludowej, gromadzonymi nie zawsze przez fachowców. 2. ZARYS OBECNEGO STANU ZBIOROW ETNOGRAFICZNYCH I l o ś f: z b i o rów e t n o g r a f i c z n y c h w P o l s~.t Przegląd mu;zealnych zbiorów etnograficz:1ych pocho~zą~ych z P01~~1', p~dl~g.łrch Ministerstwu Kultury i Sztuki, z uwzględmemem przybllzone] 110sCl zebranych okazów, przedstawiał się na początku 1955 r. następująco w ranncr. 17 województw 5: ilość obiektów 1. Woj. białostockie (2 muzea) 266 Muzeum w Białymstoku . 1542 1808 " Łomży 2. Woj. Muzeum w Muzeum w " bydgoskie (3 muzea) Grudziądzu Toruniu . . . . Kujawskie we Włocławku 3. Woj. gdańskie (3 muzea) Muzeum Pomorskie w Gdańsku (; w Kartuzach " Kwidzynie ok. . ok. 539 4006 384 4929 70 590 350 1010 W kilku miastach łącznie ze zbiorami innych krajÓW europejskich. , Dane dotyczące obecnego zarysu uzyskane zostały dzięki rozesłaniu w 1954 r. przez Połskie Towarzystwo Ludoznawcze (Redakcja Działu Muzealnego "Ludu") ankiety uzgodnionej z CZMiOZ, który ze swej strony również udzielił materiałów. Z przykrością stwierdzam, że ze względó"v technicznych, niezależnych od Redakcji, dodatkowo :1adesłane materiały sprawozdawcze nie mogły być rozszerzone, a czasem musiały być skróeone. (~zczegółowe dane zob. w sprawozdaniach poszczególnych muzeów w 42 'l i 43 tomie 5 ~. "Ludu"). Nie wymieniam tu zbiorów skiego. (; Nie znam ilości obiektów dotyczących znajdujących muzeów typu się w Zbiornicy skansenow- w Oliwie. �358 4. Woj. Muzeum w " " " " " " katowickie (7 muzeów) Bielsku-Białej Bytomiu . Chorzowie Cieszynie. . Częstochowie 8 Gliwicach Zabrzu 7 78 4506 2365 1750 222 1414 64 10393 ------ 5. Woj. kieleckie (2 muzea) Muzeum Swiętokrzyskie w Kielcach w Radomiu. 6. Woj. koszalińskie Muzeum w Darłowie . Koszalinie Słupsku .ok. 834 179 (3 muzea) 286 66 347 .ok. .ok. 8. Woj. lubelskie (3 muzea) Muzeum w Chełmie " Lublinie Zamościu . ok. 1013 w Łodzi . .ok. .ok. 110 973 337 1420 11. Woj. opolskie (4 muzea) Muzeum w Brzegu Nysie Opolu 10 " Raciborzu 170 207 570 465 1412 100 100 1738 225 2163 77 1455 2200 432 4164 .ok. 1000 1000 .ok. 260 8000 5000 13260 2000 1061 2045 5106 430 17 447 12. Woj. poznańskie (4 muzea) Muzeum w Kaliszu Lesznie " Narodowe w Poznaniu (Rogalin) . . Narodowe w Poznaniu (Instr. Muzycznych) 699 14. Woj. szczecil'lskie (1 muzeum) Muzeum Pomorza Zachodniego w Szczecinie 15. Woj. warszawskie Muzeum w Płocku Kultury i Sztuki w Warszawie " Ministerstwo Kultury i Sztuki (CZSPiW) 3738 11000 2960 596 360 1678 16594 . ok. . ok. 13. Woj. rzeszowskie (4 muzea) Muzeum w Jarosławiu Przemyślu Rzeszowie 11 Sanoku 18349 3500 50 1000 950 5018 17 274 29158 278 2780 680 10. Woj. olsztyńskie (3 muzea) Muzeum w Kętrzynie . Mazurskie w Olsztynie w Szczytnie . " ------- 7. Woj. krakowskie (8 muzeów) Muzeum Etnograficzne w Krakowie Narodowe w Krakowie Historyczne w Krakowie w Nowym Sączu Rabce . Zakopanem Tarnowie Zywcu 9. Woj. łódzkie (5 muzeów) Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łowiczu 9 • ..• " Piotrkowie Trybunalskim Sieradzu . . . . . Tomaszowie Mazowieckim r 359 16. Woj. wrocławskie (3 muzea) Górze Muzeum w Jeleniej Górze Kamiennej " Wrocławiu [2 .ok. " ; 17. Woj. zielonogórskie (2 muzea,. Muzeum w Międzyrzeczu Zielonej Górze " ; Wg nieco później otrzymanych informacji prof. dr M. Gładysza ilośt obiektów wynosiła w Bielsku-Białej - 100, w Bytomiu - 3664, w ChoJ'zowie - 2359, w Cieszynie - 700, w Gliwicach - 2000, w Pszczynie -206, w Zabrzu - 62. 8 Ekspo:J.aty te stanowią przeważnie własność Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie. • Muzeum w Łowiczu w ramach CZM i OZ podlega Muzeum Narodowemu w Warszawie. 10 Według informacji prof. dr M. Gładysza ilość obiektów etnograficznych była następująca: w Nysie - 356, w Opolu .- 712, w Raciborzu - 201. 11 Liczba ta obejmuje zbiory, które tam przyszły z Muzeum w Łańcucie. Według później otrzymanych informacji prof. dr M. Gładysza i mgr L. Itmana ilość obiektów była następująca: w Bolkowie - 425, w Jawope _ 150, w Jeleniej Górze - 1919, w Kamiennej Górze - 360, w Wał12 �.,-- ••..•.--·-----··-·-·------·-··-------------r··· 361 360 Ogólna ilość etnograficznych zbiorów pochodzących z Polski, znajdujących się pod opieką Ministerstwa Kultury i Sztuki, CZM i OZ oraz CZSPiW wynosiła na początku 1955 r. ok. 97000 obiektów. Zbiory europejskie (pozapolskie), w szczególności dotyczące kultury ludowej Słowian, znajdują się: w Muzeum Górnośląskim w Bytomiu, Muzeum Etnograficznym w Krakowie, Muzeum Narodowym w Poznaniu, Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warw Warszawie oraz w niewielkiej ilości rozproszone w innych muzeach. Zbiory pozaeuropejskie znajdują się przede wszystkim: w Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie (12000), gdzie zostały celowo scentralizowane, a poza tym w Muzeum Etnograficznym w Krakowie (1754), w Muzeum Narodowym w Poznaniu (1120), w Dziale Muzealnym Biblioteb.i Kórnickiej w Kórniku (200) oraz w Muzeum w Nysie (ok. 55). Ogólna ilość muzealnych zbiorów pozaeuropejskich w Polsce wynosiła ponad 15000 okazów; bardziej ścisłych danych nie udało mi się uzyskać. Nie uwzględniłam też rozproszonych zbiorów prywatnych. Pod względem ogólnej ilości zbiorów etnograficznych na pierwszym miejscu stoi Muzeum Etnograficzne w Krakowie (21 023, a do końca 1957 r. - 22.027) posiadające znaczną część uratowanych zbiorów przedwojennych, a następnie Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie (ok. 20000, a do końca 1957 r. - 21.389) 13, które dopiero po wojnie zaczęło je gromadzić, bogate również. w zbiory jest Muzeum Etnograficzne w Łodzi (ok. 11.000). brzychu - 248-278, we Wrocławiu - 804, w Zgorzelcu - 143, each - 305 (wg informacji mgr L. Itmana) i Zelaźnie - 123. \V Ziębi- 13 Dla porównania można wymienić jedno z muzeów szwajcarskich, a mianowicie muzeum Etnograficzne w Bazylei, które w 1942 r. posiadało ok. 61 000 okazów etnograficznych. -, '~. Zbiory polskie, inne europejskie, lub pozaeuropejskie znajdują się poza tym w posiadaniu uniwersyteckich Zakładów Etnologii i Etnografii m. in. np. w Poznaniu, w Toruniu i Wrocławiu. Ogólna ilość zbiorów etnograficznych w Polsce, podległych Ministerstwu Kultury i Sztuki, pochodzących z Polski, z innych terenów Europy i z krajów pozaeuropejskich wynosi ponad 112000 okazów 14, zaś załączona mapa za str. 000 ilustrująca rozmieszczenie zbiorów etnograficznych w Polsce jest pierwszą próbą kartograficznego przedstawienia ewidencji tych zbiorów na dzień 1 stycznia 1955 r. Posiada ona niestety braki i nieścisłości wynikające np. z niekompletnych lub nieustalonych danych, ze zmian zachodzących w organizacji muzealnictwa, a w związku z tym z przemieszczania zbiorów, z różnych sposobów obliczania ilości obiektów, oraz z odmiennego ujmowania ilości depozytów itp. Braków tych nie udało się uniknąć, sądzę jednak, iż w ogólnych zarysach nie zniekształciły one zbytnio obrazu stworzonego na podstawie sprawozdań nadesłanych przez dyrekcje muzeów lub przez miejscowych kierowników 15. P r z e g l ą d w i ę k s z Y c h k o l e k c j i. Specyfikacja 16 muzeów i działów etnograficznych w Polsce na tle niektórych przykładów większych zbiorów specjalnych, znajdujących się pod opieką Ministerstwa Kultury i Sztuki: - . l4 Dla porównania można też dodać, iż np. jedno Państwowe Muzeum Etnografii w Leningradzie posiadało w 1948 r. do 250000 obiektów. (Sow. Etnogr., 1948 N. l, s. 222) mając QCzywiście znacznie szerszy zasięg geograficzny. L; Uwagi i uzupełnienia, a które prosiłam referując powyższe dane :la konferencji muzealnej w Warszawie, zwołanej przez CZMiOZ 19-20 V 1955 roku, uwzględniłam w tekście lub w przypisach. Dalsze sprostowania lub uzupełnienia dotyczące stanu zbiorów z 1. 1. 1955 r. mogą być wydrukowa:1e w następnym tomie "Ludu". 16 Nie używam tu terminu "specjalizacja" mu£eów, gdyż w niektórych wypadkach posiadanie większej ilości okazów z wybranego działu nie ;.Llo w parze z planowym ich gromadzeniem i opracowywaniem. Różne Ilości okazów z wymienionych działów znajdują się oprócz tego w wielu innych muzeach; z braku danych nie można ich było uwzględnić. �363 362 Zbiory z tere:lU Łowiectwo Kraków (Muz. Etnograficzne) Rybołówstwo Szczecin (Muz. Pomorza Zachodniego) Toruń (Muzeum w Toruniu) Kartuzy (Muz. Kaszubskie) Pasterstwo Zakopane (Muz. Tatrzańskie) Kraków (Muz. Etnograficzne) Bytom (Muz. Górnośląskie) Cieszyn (Muz. w Cieszynie) Pszczelnictwo Kraków (Muz. Etnograficzne) Toruń (Muz. w Toruniu) Uprawa roślin Kraków (Muz. Etnograficzne) Łódż (Muz. Arch. i Etnogr.) Warszawa (Muz. Kult. i Szt. Lud.) Górnictwo Bytom (Muz. Górnośląskie) Kielce (Muz. Świętokrzyskie) Budownictwo (modele chat) Kraków (Muz. Etnograficzne) Rzeźba figuralna Bytom (Muz. Górnośląskie) Kraków (Muz. Etnograficzne) Rabka (Muz. w Rabce) Warszawa (Muz. Kult. i Szt. Lud.) Warszawa (Zbiory Min. Kult. i Szt.) Drzeworyty ludowe 18 Kraków (Muz. Etnograficzne) Zdobione przedmioty gospodarskie Kraków (Muz. Etnograficzne) Polski!' Warszawa (Muz. Kul. i Szt. Lud.) Zakopane (Muz. Tatrzańskie) l"ormy piernikarskie Bytom (Muz. Górnośląskie) Cieszyn (Muz. w Cieszynie) Gliwice (Muz. w Gliwicach) Krakó\"l (Muz. Etnograficzne) Koszalin (Muz. w Koszalinie) Racibórz (Muz. w Raciborzu) Toruń (Muz. w Toruniu) \Varszawa (Muz. Narodowe) Wrocław (Muz. Śląskie) Plecionkarstwo Kwidzyn (Muz. w Kwidzynie) fzczytno (Muz. w Szczyt:lie) Sitarstwo Lublin (Muz. w Lublinie) Sprzęty Warszawa (Muz. Kult. i Szt. Lud.) Kraków (Muz. Etnograficzne) Obrazy malowane na szkle Bytom (Muz. Górnośląskie) Gliwice (Muz. w Gliwicach) Jelenia Góra (Muz. w Jeleniej Górze) Kraków (Muz. Etnograficzne) Warszawa (Muz. Kult. i Szt. Lud.) Zakopa:le (Muz. Tatrzańskie) Wycinanki i nalepianki Lublin (Muz. w Lublinie) łJowicz (Muz. w Łowiczu) Kraków (Muz. Etnograficzne) Warszawa (Muz. Kult. i Szt. Lud.) Warszawa (Zbiory Min. Kult. i Szt.) 17 Z braku dostatecznych danych w okresie pisania artykułu nie omawiam specyfikacji pozapolskich zbiorów europejskich i zbiorów pozaeuropejskich, ani też nie wyczerpuję zróżnicowania bardzo cennych zbioró,,' Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. 1~ Muzeum Etnograficzne w Krakowie posiada poważne archiwum ikonograficzne, obsługujące całą Polskę, a często i zagranicę· Tkanin~' Białystok (Muz. w Białymstoku) Bielsko-Biała (Muzeum w BielskuBiałej) Olsztyn (Muz. Mazurskie) Warszawa (Muz. Kult. i Szt. Lud.) Warszawa (Zbiory Min. Kult. i Szt.) Klocki do drukowania tkanin Białogard (Muz. w Białogrodzie) Brzeg (Muz. w Brzegu) Bytom (Muz. Górnośląskie) Cieszyn (Muz. w Cieszynie) Darłowo (Muz. w Darłowie) Gliwice (Muz. w Gliwicach) Koszalin (Muz. Etnograficzne) Kraków (Muz. Narodowe) Kwidzyn (Muz. w Kwidzynie) l\1iędzyrzec (Muz. w Międzyrzecu) Olsztyn (Muz. Mazurskie) Przemyśl (Muz. w Przemyślu) Racibórz (Muz. w Raciborzu) Słupsk (Muz. w Słupsku) Szczecin (Muz. Pomorza Zachodniego) Szczybo (Muz. w Szczytnie) Toruń (Muz. w Toruniu) Wrocław (Muz. Śląskie) Zakopane (Muz. Tatrzańskie) Zamość (Muz. w Zamościu) Farbiarstwo roślinne i zwierzęce Kraków (Muz. Etnograficzne) Hafty i koronki Bytom (Muz. Górnośląskie) Gliwice (Muz. w Gliwicach) Kraków (Muz. Etnograficzne) Kraków (Muz. Narodowe) Warszawa (Muz. Kult. i Szt. Lud.) Warszawa (Zbiory Min. Kult. i Szt. Lud.) Odzież i strój ludowy Kraków (Muz. Etnograficz:le) Warszawa (Muz. Kultury i Sztuki Ludowej) Warszawa (Zbiory Min. Kult. i Szt.) Garncarstwo Kraków (Muz. Etnograficzne) Kraków (Muz. Narodowe) Lublin (Muz. w Lublinie) Łowicz (Muz. w Łowiczu) Łódż (Muz. Arch. i Etnograficzne) Warszawa (Zbiory Min. Kult. i Szt.) Warszawa (Muz. Kult. i Szt. Lud.) Kafle Kraków (Muz. Etnograficz:le) Kraków (Muz. Narodowe) Olsztyn (Muz. Mazurskie) Szczytno (Muz. w Szczytnie) Brzeg (Muz. w Brzegu) Zdobnictwo i obróbka skóry Kraków (Muz. Etnograficzne) Kraków (Muz. Narodowe) Zakopane (Muz. Tatrzańskie) Zdobnictwo i obróbka metali Kraków (Muz. Narodowe) Zakopane (Muz. Tatrzańskie) Zdobnictwo i obróbka bursztynu ł.. omża (Muz. w Łomży) Szopki Kraków (Muz. Historycz:1e) Maszkary Kraków (Muz. Etnograficzne) Pisanki Kraków (Muz. Etnograficzne) Kraków (lV.l:uz.Narodowe) Warszawa (Zbiory Min. Kult. i Szt.) Wyroby z ciasta Kraków (Muz. Etnograficzne) ł,omża (Muz. w Łomży) Podłażniki (pająki) Kraków (Muz. Etnograficzne) Zabawki Kraków (Muz. Etnograficz:1e) Tańce (modele) Kraków (Muz. Etnograficzne) �364 Instrumenty muzyczne Poznań (Muz. Narodowe: Instr. Muz.) Lecznictwo Chorzów (Muz. w Chorzowie) Muz. Kraków (Muz. Etnograficzne) Zwyczaje prawne (miary, godła) Kraków (Muz. Etnogaficzne) znaki, Oprócz wyżej wymienionych zbiorów należy wymienić zbiory specjalne, znajdujące sie w ramach innych i:1stytucji, a mianowicie: rybotowstwo do niedawna w tak zwanym Muzeum Kłusowniczym \V Łopusznej pod Nowym Targiem (ok. 70); pszczelnictwo -- kolekcja narzędzi bartniczych (61) w Muzeum Przyrod:J.iczo-Leśnym przy Białowieskjm Parku Narodowym jako ośrodku wy,tawowym lU w Białowieży; uprawa roślin zbiory narzędzi rolniczych znajdują się w Warszawie w Instytucie Elektryfikacji i Mechanizacji Rolnictwa 20; górnictwo --- zbiory narzędzi, sprzętów górniczych itp. w Muzeum Górniczym Związku Zawodowego Górnikóv- \v Sosnowcu (4000) oraz w Wieliczce w Muzeum Salinarnym; wyroby z bursztynu w Muzeum Ziemi w Warszawie. Jedną z najpowaŻ:J.iejszych kolekcji sztuki ludowej Polski, liczącą w 1954 r. 5500 obiektów, a w 1957 r. ok. 10000 posiada Ministerstwo Kultury i Sztuki, (Centralny Zarząd Sztuk Plastycznych i Wystaw, Wydział Sztuki Ludowej) w Warszawie. Zbiór ten obejmuje rzeżbę, malarstwo, wycinanki, pisanki, stroje ludowe oraz zdobnictwo wyrobów drewnia:lych, ceramicznych, tkanin itp. Kolekcja ta, spełniająca rolę usługową, miała wejść do zbiorów stołecznego Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej. Obok niej należy wymie:lić, poważną kolekcję sztuki ludowej, należącą do Wzorcowni Krajowego Związku Spółdzielni Przemysłu Ludowego i Artystycznego CPLiA w Warszawie. Liczy ona 4000 obiektów. Składają się na nią stroje, tkaniny, ceramika, wyroby z metalu, wycinanki itd. ~łużące jako wzory przede wszystkim dla produkcji, lecz również dla celów społeczno-oświatowych. Zbiory sztuki ludowej i rzemiosła posiada również Wzorcownia Instytutu Wzornictwa Przemysłowego w Warszawie. Obiekty sztuki ludowej znajdują się rozproszone w muzeach kraj 0wawczych PTTK, które ostatnio IJowstają (:J.p. w Myślenicach, w woj. krakowskim oraz \V Bieczu, Gorli::ach i Krośnie); w muzeach diecezjallU Muzeum założone w 1922 r., posiadające 2546 okazów puszczańskich, nie jest instytucją samodzielną lecz wchodzi w skład Białowieskiego Parku Narodowego. 20 Zbiór po prof. Biedrzyckim w znacznym procencie \V okresie wojny i w pierwszych latach powojennych. pcdobno ok. 45 obiektów. i; uległ zniszczeniu Obecnie liczy 0:1 r I 365 nych i muzeach pod opieką władz kościelnych, np. w Raciążku clawek), Złakowie (pow. Łowicz) itd.; przy niektórych szkołach, 111 (pow. Szubin) oraz u wielu prywatnych kolekcjonerów. (pow. \'nonp. w Kcy- Miejskie Rady Narodowe posiadają czasem zbiory etnograficzne: ;'vrRN w Wiśle np. pragnęła oddać swe zbiory do Muzeum, które skupiałoby wytwory kultury ludowej Beskidu. Podobnie MRN w Krapkowicach n. Odra w pow. opolskim posiadała resztki dawnego większego zbioru etnogra-' ficznego. Przykłady powyższe oczywiście nie wyczerpują cal ości zagadnienia zbiorów etnograficznych rozproszonych w Polsce, o których nie posiadamy całkowicie dokładnych danych. W związku z istnieniem w Polsce zbiorów et:1ografieznych znajdujących się poza opieką Ministerstwa Kultury i Sztuki, należałoby dla skoordynowania pracy stworzyć z nimi stałą więż pozwalającą na wciągnięcie tych zbiorów do ogólnej ewidencji w celu usprawnie:1ia możliwości korzystania z nich w pełni do celów naukowych i spolecznych. Odnośnie do zasięgu działania muzeów zaznaczyć należy, iż zbiory z calej Polski, aczkolwiek w różnym stopniu, gromadzone są przez Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie, Muzeum Etnograficzne w Krakowie, Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi, Muzeum Narodowe w Poz:1aniu. Dział Etnograficzny Muzeum w Toruniu, przekształcony od 1. L 1959 r. Muzeum Etnograficzne, gromadzi obiekty z północnej Polski, a jedynie obiekty rybackie z całej Polski. w Pozostałe muzea mają zasięg wyra żnie regio'1alny kie obszary zajęte przez mniejsze lub większe grupy spokrewnionych grup etnicznych. obejmując poblisetniczne lub zespoły 21, Regiony te wahają się w granicach paru powiatów Muzea regionalne z:1ajdują się p~eważnie w jednym ośrodków danego regionu. lub województw. z poważniejszych Istnieje potrzeba pewnej dyslokacji wybranych zbiorów w niektórych muzealnych placówkach śląskich. szczególnie ważnych ze względu na obsługiwa:1ie największego robotniczego terenu Folski. Potrzebne są etnograficzne placówki muzealne np. na terenie Pienin, na Kujawach (w Kruszwicy 21 Zob. wypowiedzi t. "Ludu". kierowników muzeów lub muzea-wnętrza nad Gopłem) itd. w spra '.\'ozdcwiach chat, w 42 i ·12 �r 366 M uzea :1 a w o l n y m p I,. o w i e t r z u. Muzea typu skansenowskiego w Polsce w postaci chat lub całych kompleksów wsi w ramach województw: 22, zagród, kościoł- KOW 1. Woj. gdańskie Wdzydze, pow. Kościerzyna, 2 chaty - zabytkowa i nowoodbudowa:1a. 2. Woj. katowickie Katowice - w parku znajduje się przeniesiony przed wojną z SyrY:1i oryginalny, zabytkowy kościołek, a poza tym dzwonnica i śpichlerz. Bytom - w parku zabytkowy kościołek drewniany. Chorzóv,. - na górze Wyzwole:1ia - kościołek drewniany. Brenna, pow. Cieszyn .- stara chata kurna i folusz będący w ruchu (pod opieką konserwatora) 23. 3. Woj. krakowskie Kraków - kościołek w lesie Wolskim, Zakopane - kompleks chat we wsi Kościeliska, kościołek na Harendzie. Zubrzyca Górna, pow. Nowy Targ - Dwór Moniaków. 4. Woj. olsztyńskie Olsztynek kościołek (rekonstrukcja), którego oryginał znajduje się· w pow. Ostróda; parę chat i kuźnia dworska z pow. Pasłęk, oraz zespół budynków (częściowo w postaci rekonstrukcji): chata, stodoła, szopa i tzw. kleć z terenu litewskiego b. Prus Wschodnich rekonstr.24 i in. W woj. wrocławskim były dwie chaty-muzea. Jedna z nich w Karpaczu posiadała wiele nieautentycznych sprzętów, druga w Szklarskiej Porębie doskonale urządzo:1a przez prof. dr T. Seweryna przez kilka lat spełniała rolę muzeum-wnętrza. Projektowane od lat Centralne Muzeum na Wolnym Powietrzu w Warszawie dotychczas nie zostało nawet zapoczątkowane, aczkolwiek Muzeum Kultur Ludowych włożyło w tę sprawę wiele wysiłku, biorąc pod uwagę tereny w Wila:1owie lub na Bielanach. Planowane jest utworzenie już zapoczątkowanego Muzeum na Wolnym Powietrzu w Krakowie, w Parku Wolskim, w Poznaniu nad. jeziorem Maltańskim, w Pyzdrach i w Krotoszynie oraz w Kieleckim, w Bielanach Kapitulnych. Czynio:le są przygotowania do stworzenia Skansenu w Parku Kultury i Wypoczynku między Katowicami 25, Chorzowem, a Siemianowicami i w Parku Pszczyńskim. 22 Brane są tu pod uwagę same obiekty budow:1ictwa ludowego lub też również wewnętrzne urządzenie w postaci sprzętów, narzędzi itp. 23 Dane dotyczące Śląska zawdzięczam Dr Longinowi Malickiemu. 24 H. Skurpski. Muzeum "Skansenowskie" w Olsztynku, "Lud«, t. 37; 1947, s. 412-415. 25 Wszystkie zabytki woj. katowickiego podlegają Wydziałowi Kultu- ry MRN. 367 !I Projekty podob:1e były v.rysuwane dla Torunia lub Parku Narodowego nad Gopłem i w innych miejscowościach. Jak widzimy znikoma jest ilość naszych zabytków budownictwa ludowego wykorzystanych jako wnętrza muzealne. Dla porównania można wymie:1ić, iż w roku 1955 Szwecja oprócz ogromnego Skansenu w Sztokholmie i kilku innych większych, posiadała około 700 urządzonych zagród lub chat (muzeów-wnętrz) w terenie. Zbiory etnograficzne w ramach administracyjnej o r g a n i z a c j i m u z e a l :1 i c t w a w P o l s c e. Znakomita większość zbiorów etnograficznych w Polsce znajduje się pod zarządem Centralnego Zarządu Muzeów i Ochrony Zabytków Ministerstwa Kultury i Sztuki \V Warszawie. W powyższych ramach na początku 1955 r. układ administracyjny muzeów przedstawiał się :1astępująco: istniały w Polsce 3 etnograficzne muzea autonomiczne: 1) Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie '8. 2) Muzeum Etnograficzne w Krakowie, 3) Muzeum Etnograficzne w Łodzi oraz Dział Etnograficzny autonomicznego Muzeum Tatrzańskiego im. T. Chałubińskiego w Zakopanem. Zbiory et:lograficzne posiada też autonomiczne Muzeum Historyczne w Krakowie. Poza tym zbiory znajdują się w wyodrębnionych lub niewyodrębnionych Działach Etnograficz:1ych lub Oddzia.łach Muzeów Narodowych, bądź tzw. muzeów okręgowych lub podległych im tzw. muzeów podopiecznych, niejednokrotnie do niedaw.na nie posiadających fachowego kierownictwa. Układ tych Działów w zakresie zależności i opieki przedstawiał się w końcu grud:1ia 1954 r. następująco: 1. Muzeum Górnośląskie w Bytomiu posiadające Dział Etnograficzny 2. Muzeum Pomorskie w Gdańsku posiadające Dział Etnograficz:1Y w organizacji 3. Muzeum Świętokrzyskie w Kielcach posiadające Dział Etnograficzny et Dawne Muzeum Kultur Ludowych. Muzea podległe: Muzeum w Bielsku w Cieszynie w Częstochowie Oddziały: w Chorzowie w Gliwicach w Zabrzu (w zaczątku) Muzea podległe: Muzeum w Kartuzach w Kwidzynie Oddział: we Wdzydzach (skansen) Muzea podległe: l'vIuzeum w Radomiu �369 368 4. Muzeum Narodowe w wie nie posiadające Etnograficz::lego KrakoDziału 5. Muzeum w Lublinie posiadające Dział Etnograficzny. 6. Muzeum Sztuki w Łodzi nie posiadające Działu Etnograficznego. 7. Muzeum Mazurski", w Olsztynip. posiadające Dział Etnograficzny 8. Muzeum niu. Narodowe \"1 pozn8.- 9. Muzeum w Rzeszowie posiadające Dział Etnograficzny. 10. Muzeum Pomorza Zachodniego w Szczecinie posiadające zbiory etnograficz::le. 11. Muzeum w Toruniu posiadaj qce Dział Etnograficzny. 12. Muzeum Narodowe w WarszaDziału wie nie posiadające Etnograficznego. Muzea podległe: Muzeum w Nowym Sączu w Rabce w Tarnowie w Żywcu Oddział: w Krakowie Muzea podległe: Muzeum w Chełmie w Zamościu Muzea podległe: Muzeum w Łęczycy w Piotrkowie Tryb. w Sieradzu w Tomaszowie Maz. Muzea podległe: Muzeum w KętrzY::1ie \V Szczytnie Muzea podległe: Muzeum w Kaliszu w Lesznie w Międzyrzeczu w Zielonej Górze Oddziały: w Poznaniu Oddział Instrumentów Muzycznych w Rogalinie (Dział Etnograficzny) Muzea podległe: Muzeum w Jarosławiu w Przemyślu w Sanoku Muzea podległe: Muzeum w Darłowie w Koszalinie w Słupsku Muzea podległe: IVluzeum \V Grudziądzu w Włocławku Muzea podległe: Muzeum w Białymstoku w Łomży w Łowiczu w Płocku II l 13. Muzeum Śląskie posiadające we Wrocławiu Dział Etnograficzny Muzea podległe: lVJuzeum w Bolesławcu w Brzegu w Zielonej Górze w Karnie::1nej Górze w Opolu Nysie "\v w Raciborzu W związku z reorganizacją muzealnictwa ilość muzeów, posiadających etnograficzne zbiory muzeal:1e podległe CZM i OZ zmniejszyła się od 1948 r. o liczbę około 2027 dzięki komasacji zbiorów w większych muzeach, toteż znajdowały się one w 59 muzeach 28, z których zaledwie około 20 posiadało fachowy personel etnograficzny 20, powołany do prowadzenia badań, gromadzenia zabytków, dokumentacji itp., reszta jest pozbawiona naukowego kierownictwa w zakresie etnografii. Ostatnio aktualne jest przejście muzeów pod opiekę Rad Narodowych. Sprawa ta jest bardzo powaba, chodzi bowiem o to, aby w dalszym ciągu rozwijać osiągnięcia muzealnictwa polskiego w zakresie organizacji i fachowej opieki nad zbiorami, oraz w zakresie planowania w oparciu o budi,ety ustalane przy uwzględnianiu naukowo-badawczych i społecznoof.wiatowych potrzeb danego terenu w ramach planów ogólno-polskich. Ogólna ilość muzeów etnograficznych oraz muzeów i innych instytucjI rosiadających zbiory etnograficzne wynosi w Polsce około 75 jednostek. Zob. K. P i e t k i e w i c z, Stan muzeów i ,zbiorów etnograficznych "Lud", t. 36: 194(,;,s. 389-396; tenże, op. cit., "Lud" i.; 37: 19·17; s. 409-412; R. R e i n f u s s, Stan Muzealiów etnograficznych w województwie wrocławskim, "Lud", t. 38: 1948, s. 416-431. 27 lI,; Polsce, 2" Liczba ta jest niezupełnie dokładna, otrzymałam ścisłych da::1ych dotyczących cych w tym czasie likwIdacji. gdyż w kiiku wypadkach nie niektórych muzeów podlegają- 29 Z braku wyczerpujących danych nie poruszam tu szczegółowo sprawy personelu omawianych muzeów, dodam jedynie, że w wielu wypadkach dział etnograficzny w muzeum opierał się na pracy tylko jednej osoby (np. w Muzeum w Bytomiu, Olsztynie, Pozna:-liu, Rogalinie, Tomaszowie Maz., Wrocławiu i in.) Ilustruje to dostatecznie trudności należytego wywiązania się z odpowiedzialnych, a tak bardzo wielostronnych obowiązków naukowo-badawczych, ściśle muzealnych oraz oświatowospołecznych, jakie ciążyły :-la tych pracownikach. 2-1 ,.Lud", t. XLIV. �371 370 NaJ'większa nych terenów h d ch z Polski oraz L1poc o zący na początku 1955 r. wynosiła: przybliżona ilość obiekt6w ·łowiańskich i europejskich S woj. krakowskie łódzkie warszawskie katowickie wrocławskie bydgoskie rzeszowskie lubelskie " poznansJde 29153 16594 13260 10393 5l0e) 492!l 4lfH 3733 2163 " białostockie olsztyńskie opolskie kieleckie gdańskie szczecińskie koszalińskie zielonogórskie 18t,'! 142'i 1412 1Gt~l 101. lOIl<ł 59! 4n Liczby te nie dają jednak pojęcia o ogólnym sta~ie posiadani: ., h d ych z danego obszaru geografIcznego, gdyZblOrow poc o ząc -.... ch muzea o szerszym zasięgu posiadają rówmez zblOry z mny województw. stopnia . . zbiorów mówi do pewnego Wymienione zes t aWleme b () skupieniu zainteresowań ludoznawczy~h ~a .danym. o szarz~ o tradycji gromadzenia zabytków i o Istme~1U za~ło,wan~c_ zbieraczy ludoznawców. Wyciąganie jednak taklch wmosko:v wm, ięcie pod uwagę zmszczen no być jeszcze skorygowane przez wz .' wojennych, przejęcia nowych zbiorów przedwo)enny~h z t.erenu Ziem Odzyskanych (woj. Olsztyn, Szczecin, Koszahn, ZIelona Góra, Wrocław, Opole) .itp. , . . . a da)'e obraz nierównomiernoscl rozmleszczema Zał ączona map " 'l d e placówek muzealnych i wskazuje tereny ~z~zegolme, upos e zon_ w zakresie zbiorów etnograficznych, Spehlla)ących me tylko nau kową lecz i społeczno-oświatową rolę· . Przedstawiony na mapie stan posiadania zbiorów etnogr~fIc~nych pochodzących z Polski, niezmiernie skromny w zestawlemu ze zbiorami naszych sąsiadów, niewątpliwie spowodowany. został . l' kową ze sp 0że etnografia jest młodą dyscyp mą nau , przez fakt ,. l . t g zrołeczeństwo polskie nie miało i jeszcze me ma. ~a ezy e o enzumienia wartości przedmiotów kultury ludowe) Jako. dok~m . tów historycznych, że nie przywiązywano u nas ~alezy.te) wagI do spraw muzealnictwa etnograficznego, ~e o~resIe WOJny~tr.aciliśmy wielkie zbiory polskie, europeJskIe l pozaeurOpe)Skle, v: znajdujące się w Muzeum Etnograficznym w Warszawie, Katowicach, a także cZĘściowo w Krakowie, Łodzi, Poznaniu, Gdyni, Nov.;ogrodzie Łomżyńskim i \V muzeach wielu innych mniejszych miast. Poza tym w związku ze zmianą granic Polski część zbiorów pochodzących również z naszych obecnych terenów przeszła do ZSRR wraz z muzeami, np. we Lwowie, w Wilnie, \v Stanisławowie, Piń.sku itp. W pierwszych latach okresu powojennego dzięki wydatnej pomocy eZM Ministerstwa Kultury i Sztuki nastąpił rozkwit muzealnictwa również w zakresie etnograficznym. Wtedy to rozpoczęło się na większą skalę gromadzenie zbiorów, dzięki czemu rozbudowały się już istniejące stare muzea i działy etnograficzne i od nowa powstawały na podstawie gromadzenia zabytków w terenie, Muzeum Kultur Ludovv'ych w Warszawie (Młociny, Tarchomin) oraz działy etnograficzne w muzeach w Toruniu, Poznaniu, Kielcach, Białymstoku, Zamościu i in. Pomoc ta nie objęła jednak wszystkich terenó\v, wiele z nich pozostało bez personelu fachowego i finansowych możliwości ratowania zabytków, co odbiło się fatalnie na stanie posiadania zbiorów etnograficznych, które niewątpliwie w znacznym stopniu bezpowrotnie zaginęły w okresie minionego dziesięciolecia. 3. POTRZEBY MUZEALNICTW A ETNOGRAFICZNEGO W POLSCE Mówiąc o brakach etnograficznego muzealnictwa polskiego należy zwrócić uwagę :'.0 na brak dostatecznej koordynacji pracy między muzeami i innymi instytucjami, badającymi kuitUl'ę ludo\vą w zakresie ustal,nia wspólnego, generalnego planu na :10 19---20 maja 1955 r. odbyli:! się \V Warszawle konferencja dotYCZ'ica muzealnictwa etnograficznego, na której w ogólnych zarysach zost3.ły określo~le zasięgi muzeów i działów etnograficznych v,' zakresie akcji gromadze:1ia z?bytków i dokumentacji, oraz Vy' zakresie rozpoczętych lub przewidywanych badań monograficznych. W lutym zaś 1957 r. zostało przez CZMiOZ powolane do życia Stale Prezydium Konferencji Muzeów Etnograficznych. Do zakresu prac jego należy omawianie i stawianie w:1iosków w sprawie działalności i charakteru muzeów i dzialó"v etnograficznych, ochrony zabytków. doskonalenia naukowych kadr muzealnych, �373 372 najbliższe lata, po to, aby stwarzając celową i przemyślaną współpracę, zapobiec przypadkowym i bezcelowym działaniom. Aby sprostać stawianym sobie zadaniom należy jak najszybciej przystąpić do ustalenia charakteru i kierunku rozwoju muzeów i działów etnograficznych na tle opracowanej sieci muzeów i działów etnograficznych. Określenie bowiem ich charakteru jest zagadnieniem podstawowym dla ugruntowania ich sieci oraz dla dalszego ich rozwojU. Sprawy omawiane winny też być objęte opieką przedstawicieli muzealnictwa etnograficznego w Radzie Muzealnej. Oni to, znając te potrzeby, winni stawiać je na forum dyskusji ogólnopolskich, dotyczących całego muzealnictwa. Istnieje w tej chwili pilna potrzeba uznania naukowych muzeów i wybranych działów etnograficznych za placówki naukowo-badawcze spełniające również rolę społeczno-oświatową. Przemawia za tym nie tylko potrzeba, lecz fakt, iż w mniejszym lub większym zakresie spełniają już one te zadania, prowadząc prace naukowo-badawcze i planowo gromadząc w czasie badań terenowych wytwory kultury ludowej i odnośną dokumentację, publikując prace naukowe oraz spełniając prace społecznooświatowe. Muzealne placówki naukowo-badawcze posiadające obok zbiorów archiwa dokumentacji pisanej, archiwa ikonograficzne itp. to laboratoria posiadające realne dane, aby rozwijać się nadal w kierunku naukowo-badawczym przy uzyskaniu należytej pomocy. Pomoc ta winna iść przede wszystkim w kierunku należytego, wystarczającego obsadzenia etnograficznych placówek koordynacji badań naukowych, eksploracji terenu, ewidencji zbiorów, wystaw i wymiany eksponatów krajowych i zagranicznych, w sprawie wydawnictw muzealnych, repreżentacji muzealnictwa etnograficznego w orga:1izacjach międzynarodowych itp. Prezydium zajęlo się przede wszystlnm staraniem o fundusze na eksplorację terenu i zakup gi~ląCych ;,;abytkóv,i, a poza tym sprawą ewentualnego zorganizowania w pszczynie stał'~go ośrodka doskonale:1ia kadr muzealnych w zakresie etnografii i regionalistyki. Przyszłość pokaż.e czy nowoutworzone Prezydium będzie mogło i potrafi bronić należycie spraw muzealnictwa etnograficznego. • muzealnych przez fachowy personel naukowy, po to aby usprawnić pra~ę, doprowadzić muzea do porządku i podnieść na należyty pozlOm. Do zadań tych muzeów i działów należałyby skoordynowane w.całej Polsce z Polską Akademią Nauk, z uniwersytetami, z Polsklm Tow. Ludoznawczym, z Państwowym Instytutem Sztuki i z innymi placówkami etnograficznymi badania na określonych teren,ach oraz gromadzenie, przechowywanie i udostępnianie wy~worow kultury ludowej i dokumentacji w celach poznawczych I społeczno-oświatowych. (Wiele muzeów już przeprowadziło koordynację takiej współpracy.) Ustalenie charakteru (specjalizacji) muzeów i działów obok z~sadniczych koncepcji, powinno uwzględniać podłoże fi~jograf1czne, ~t.nog:~ficzne i gospodarczo - kulturowe danego terenu oraz,mozhwosCI rozwoju na tle już istniejących w danym mieście placowek naukowych i kulturalnych i zbiorów oraz możliwości spełniani~ n~ukowo-społecznej roli usługowej. . .Z~gad.meme u,stale~ia zasięgu ekspansji naukowo-społecznej wIąze SIę .bezposredmo z ustaleniem charakteru muzeum. Jest rzecz.ą komeczną, aby Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w War~zawIe uzyskał~ ,,:reszcie własny budynek i możliwości rozwoju I zo.stało podmeslOne do godności Centralnego Muzeum EtnografIczn~go, które. o~ar~iając zasięgiem swych zbiorów całą Pol:kę, kr~]e .europ:]S~Ie I pozaeuropejskie, spełniałoby rolę repreentacy]ne] pla~owkI naukowo-badawczej i społeczno-oświatowej. ,Sp~a:va ta me tylko ze względów naukowo-społecznych lec!: rO~~Ie~ ~e względ~~ ~iędzynąrodoych urasta do miary potrzeb na] pIlme] szych. DZISIe]SZebowiem bezskuteczne wysiłki w k' runku ~loko.wa~ia. tego muzeum w stolicy i drastyczny stan r~:proszema zblOrow I pracowni nie przynoszą nam zaszczytu. . Mu~~um Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie znajduje SIę m,e]e~nokrotnie w ~ardzo trudnej sytuacji wobec zapotrzebow~n ~Ie tylko polskIch lecz zagranicznych naukowców plastykow Itp. ' n Spe:Yfikac~a char~kteru muzeów, uwzględniając potrzeby daego srodowIska, wmna też mieć na celu ustalenie charakteru �375 374 specjalizacji w kierunku rozbudowy określonych działów, np. łowiectwa, rybołówstwa, określonych rzemiosł powiązanych np. z przemysłowymi ośrodkami danego terenu, jak np. tkactwo i ceramika: W konsekwencji w muzeach tych winny skupiać się przynajmniej niektóre wybrane wytwory rozproszone po wielu drobnych ośrodkach muzealnych, w których często nie spełniają one swej roli, oddane zaś do właściwego muzeum dopełniałyby obraz danego regionu lub właściwej mu formy gospodarki, co posiada ważne znaczenie dla wspomnianych już badań o charakterze etnogenetycznym oraz dla celów społeczno-oświatowych. Jednym z podstawowych czynników, które zadecydowały już o charakterze zasięgu danego muzeum, lub działu, był wybór regionu obejmującego bądź określoną grupę etnograficzną, bądź zespół grup, związanych wspl>lną historią, tradycjami itp. W związku z takim ujmowaniem zagadnień istniej e w Polsce szereg muzeów wielodziałowych, posiadających szerokie lub bardziej wąskie zasięgi działania i skupiania zabytków. Niektóre spośród nich określane są mianem regionalnych. Niewątpliwie w takich muzeach prace działów etnograficznych winny być całkowicie zharmonizowane z pracami innych działów po to, aby muzeum obejmujące swym zasięgiem określony teren mogło, jako całość, spełniać należycie swą rolę badawczo-naukową i społeczno-oświatową w oparciu o skoordynowane plany wszystkich działów. Jednak jeszcze nie wszystkie większe muzea, np. tzw. okręgowe, posiadają sprecyzowaną koncepcję swego rozwoju; w takim wypadku należy wszechstronnie rozważyć zagadnienie rozwoj u działów etnograficznych. W niektórych bowiem wypadkach ogólnopolskie potrzeby naukowo-badawcze, potrzeby terenu oraz stan posiadania zbiorów i rozwój wewnętrznej organizacji działów etnograficznych wymagają stworzenia z nich samodzielnych Muzeów Etnograficznych. Bardzo poważne trudności czasem sprawia organizacyjnoadministracyjna zależność mniejszych jednostek muzealnych (tzw. muzeów podopiecznych) od muzeów nadrzędnych narodowych lub tzw. okręgowych. Wiąże się ona z zagadnieniem orga- .~, ni~acj.i i finansowej pomocy tym muzeom oraz z zagadnieniem ?plekl n~ukowej i odpowiedzialności za wartość i przyszłość danej Jedno,stkl m~zealnej. I tu działy etnograficzne powinny być pod wyraznym kIerownictwem Muzeów Etnograficznych lub naukowy?h. DZiałó:-v Etno~raficznych, które kierowałyby pracami tych mniejszych Jednostek w zakresie badania regionu crromadzenia zabytków i dokumentacji oraz prac społeczno-ośWia~q~ych 31. . Oczywiści:, mówiąc. o muzeach obejmujących określony teren, n~e moze byc mowy o rygorystycznym trzymaniu się granic admin~stracY.Jnych itp., gdyż jasne jest, że względy naukowo-badawcze me. mogą l~czyć się z tego rodzaju przeszkodami; foteż zagadnienie ~aslęgu dZlałaln~ść:i dane,go muzeum powinno podlegać dyskusji l korektom w miarę posuwania się badań. ~iew~tpliwie spośród około 70 jednostek muzealnych w Polsce, ~osladając?ch zbiory etnograficzne, tylko niektóre rozwijałyby Się nadal Jako placówki naukowo-badawcze. Winny. one by~ tak rozmieszczone, aby, jak to było do ok. 1955 r. np. w. połn~cneJ Polsce,. ogromne połacie kraju nie pozostawały b~z ?srodkow naukowo-badawczych, zajmujących się zagadniemaml kultury ludowej (zob. mapa). W konsekwencji ogólnego planu uwzględniającego naukowoba~awcz~ i społeczny lub dydaktyczno-społeczny charakter muzeow ~mn.o nastąpić definitywne przesądzenie rozwoju lub 1=( wstama Jed?~ch pla~ówek muzealnych i likwidacja innych. ~a~ tu na mysh ~e p.lacowki muzealne, które nie mają przyszłości l me mogą nalezycle spełnia~ swej roli, a w których liczne wytwory w pewnym. s~nsie marnują się, dając obraz wyrwany z cał~kształt~ zagadmen danego regionu lub danego działu kultury ludoweJ .. Jedn~k należałoby tu być bardzo ostrożnym, aby przy generahzowamu zagadnień i korekcie sieci muzealneJ' . '" k me przymesc .sz ody' społecznej danemu regionowi i nie przeoczyć czasem mespodZlewanych możliwości rozwoju tych placówek. "l Nie poruszam .. tu szerzej zagadnienia gólności ekspozycJI muzeabych, którym uwagę· prac oświatowych, należy poświęcić a w szczeszczególną �377 376 W tego rodzaju sprawach oprócz głosu naukowców winien być uważnie wysłuchany głos społeczeństwa danego regionu. Niewątpliwie pomocy muzeom i działom etnograficznym winien też udzielać etnograf-muzeolog, pracujący w CZM i OZ. Wyrażone wyżej sugestie dotyczące ustalenia charakter~ muzeóW mogą wywołać błędne wrażenie, jakoby etnografowie-muzeologowie pracowali bezplanowo; przeciwnie różne naukowe muzea i dziai:y etnograficzne konsekwentnie realizują plany specyfikacji, która nie objęła jeszcze wszystkich muzeów. Mówiąc o zbiorach muzealnych należy dodać, iż ogromną rolę wychowawczą spełniać winny muzea na wolnym powietrzu bądź w formie poszczególnych chat lub zagród z zachowanym wnętrzem, bądź w formie całych kompleksów wsi nieoderwanych od swego właściwego podłoża. W tej chwili nie poruszam tu jednak tego zagadnienia. Dyskutując zagadnienie charakteru muzeów i działów etnograficznych należałoby mieć na uwadze możliwość stworzeni~ w Polsce jednego lub paru muzeów uwzględniających rozwóJ całokształtu materialnej, duchowej i społecznej kultury ludowej w Polsce, lub na wybranym terenie Polski, na tle historii kultury od jej zarania aż do chwili obecnej, przy możliwie wielostronnym zastosowaniu autentycznych materiałów archeologicznych. i etnograficznych. W zakresie organizacji wewnętrznej muzeów i działów etnograficznych na plan pierwszy wysuwa się sprawa planowego gromadzenia zabytków kultury ludowej oraz współczesnych wytworów opartych na tradycji ludowej. Sprawa ta wiąże się z ustaleniem naukowego charakteru muzeów i działów, jako też z szerzej porusz~nym we wstępie problemem ochrony zabytków kultury ludowej i z jej tragicznym stanem w Polsce oraz potrzebami w tym zakresie. Druga sprawa to planowe i systematyczne gromadzenie właściwej naukowej dokumentacji do zbiorów. Obie te sprawy winny być rozpatrywane łącznie, gdyż gromadzenie zbiorów w terenie winno być połączone z naukowym 1 ·1 , j, i l ł badaniem, którego sedno stanowi właściwa dokumentacja wytworów kultury. Niewłaściwe zbieranie dokumentacji, lub jej zupełny brak, jest smutnym dziedzictwem okresu przedwojennego, albo też konsekwencją konieczności gromadzenia zbiorów w tempie zbyt szybkim, aby można było je zanotować. Wynikało ono niejednokrotnie w ostatnim dziesięcioleciu z otrzymywania kredytów na zakupy obiektów, np. w końcu grudnia z obowiązkiem wydania ich w ciągu kilku dni, co powodowało trudne, pośpieszne,. zimowe wyjazdy i zakupy w wysoce niesprzyjających warunkach, dających jedynie satysfakcję uratowania zabytku i nadzieję dopełnienia dokumentacji w przyszłości. Po to więc, aby obiekty ~uzealne nie straciły właściwego związku ze swym środowiskiem i przeszłością, należy jak najszybciej, póki jeszcze żyją ostatni starzy ludzie mijającej epoki, zanotować ich wypowiedzi. Wiąże się z tym sprawa regularnego przyznawania muzeom kredytów na badania oraz na zakup obiektów, gdyż dotychczas niektóre działy muzealne były przez szereg lat pozbawione dotacji na ten cel. Do niedawna zupełnie brak było kredytów na badania terenowe oraz na niezbędne sfotografowanie wszystkich zbiorów etnograficznych w Polsce. Prace naukowo-badawcze, prowadzone przez etnografów, winny być otoczone wnikliwą opieką, albowiem właśnie etnografowie są powołani i przygotowani do badania żywego człowieka i jego kultury ludowej. Etnograf-terenowiec, podobnie jak np. dialektolog ma zazwyczaj umiejętność"'właściwego zdobywania materiałów naukowych na wsi. Trzeba tu jednak raz jeszcze przypomnieć, iż mimo poważnych dokonań w tej dziedzinie w okresie powojennym są jeszcze wielkie połacie kraj u szczegółowo nie zbadane od czasów Oskara Kolberga, czyli od około 100 lat. Czy możemy sobie pozwolić na to, aby w ciągu najbliższych lat utracić na zawsze materiały naukowe pochodzące od jedynych świadków naszej przeszłości, wymierających ludzi starych, którzy �37B 378 stanO\vią bezcenne kopalnie wiedzy o trudnym okresie życia chłopa polskiego? Czy w hierarchii pilnych badań historycznych, te oparte na wypowiedziach żywego człowieka nie powinny być w planach badań naukov.:ych w Polsce przewidziane na najbliższe lata? Po tych bowiem latach nie będzie już kogo badać w tym zakresie. Stwierdzenie tego faktu powinno zastanowić tych, którzy badania etnograficzne stawiają na szarym końcu innych prac. Udział etnografów w pracach Millenium może i powinien przynieść nowe materiały do historii ludu polskiego, oświetlając w szczególności do dziś przetrwałe, archaiczne elementy kultury ludowej Polski, ilustrujące jej ciągłość na naszych ziemiach. Aby zapobiec rozpraszaniu wysiłków i podnieść ich planowość należy dążyć do generalnego skoordynowania w Polsce prac wszystkich instytucji badających kulturę ludową 32. Konsekwencją tego powinno być utrzymywanie stałego kontaktu i dokładne informowanie muzeów, przynajmniej o szczególnie cennych zabytkach w terenie, po każdej kampanii badawczej, prowadzonej przez Instytut Historii Kultury Materialnej PAN, w ramach prac Polskiego Atlasu Etnograficznego lub w ramach opracowywanych '12 Jako niektóre przykłady osiągniętych już pozytywnych rezultatów współpracy lub współdziałania kilku instytucji naukowo-badawczych w zakresie gromadzenia zabytków można wymienić: a) gromadzenie w 1949 r. ebograficznych zabytków muzealnych na Mazurach dla Działu Etnograficznego w TOrUIJiu, w czasie przeprowadzania prac z ramienia Instytutu Zachodniego; b) gromadzenie w 1955 r. zabytków i szczegółowej dokumentacji do rolnictwa i hodowli zwierząt dla tegoż Muzeum w czasie prac terenowych przeprowadzanych przez pracowników muzealnych, pracujących w Polskim Atlasie Etnograficznym z ramienia PAN JHKM a poprzednio z ramienia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego; c) gromadzenie w 1955 r. zabytków sztuki ludowej dla tegoż Muzeum, dzięki umożliwieniu kustoszowi wzięcia udziału w wyprawie terenowej Państwowego Instytutu Sztuki (Zakład Bad. PIast., Arch. i Zdobno Lud.) w 1955 r. na Kujawy i 1956 r. w Bory ·Tucholskie. Kierow:lietwu tych instytucji należą się wyrazy wdzięczności, gdyż Muzeum w ubiegłych latach Jlie posiadało środków na badania, a lokomocji własnej również -nie posiallało. Niewątpliwie takich przykładńw możnaby wymienić wiele i z innych t.erenów PolskI. l , '/ monografii przez uniwersyteckie Zakłady Etnologii i Etnografii. przez Państwowy Instytut Sztuki (Zakład Badania Plastyki. Architektury i Zdobnictwa Ludowego), Zakład Badania Muzyk Ludowej oraz Zakład Badania Tekstów Ludowych i Instytut Badań Li terackich. Również cennych danych, dotyczących nie tylko budownictwa ludowego, lecz na przykład sprzętu ludowego, mogliby dostarczać terenowi pracownicy Urzędów Konserwatorskich i Politechnicznych Zakładów Polskiej Architektury, którym muzea ze swej strony również sygnalizują zagrożone, szczególnie cenne obiekty budownictwa ludo\-veBo. W zakresie spraw dotyczących przyszłych skansenów winna istnieć jak naj bliższa współpraca między etnografami i architektami. Została ona już w 1955 r. nawiązana z inicjatyw~' CZMiOZ oraz Katedr-y Ar-chitektury i Planowania Wsi Politechniki Warszawskiej, które to instytucje zajęły się sprawą ochrony zabytków ludowego budownictwa drewnianego oraz muzeów na wolnym powietrzu. Organizują one inwentaryzację budownictwći ludowego w Polsce, zabezpieczanie ważnych obiektów a także. przy udziale Wojewódzkich Urzędów Konserwatorskich oraz muzeów terenowych inicjują tworzenie skansenów. Osobno pragnę zwrócić uwagę na niezmiernie ważne dla rozwoju mUZiealnictwa :etnograficznego prace terenowe Wydviału Sztuki Ludowej Centralnego Zarządu Sztuk Plastycznych i Wystaw, dzięki którym gromadzone są poważne zbiory sztuki ludowej. Wydział ten ma za sobą wiele chlubnych kart dzięki badawczym pracom w terenie, urząd,zaniu licznych wystaw przyczyniających się do popierania artystów ludowych, do ratowaniR cennych wytworów sztuki ludowej oraz do upowszechniania współczesnych wytworów ludowych. Niewątpliwie przy pracach tych niejeden obiekt z zakresu materialnej kultury ludowej zostaje spostrzeżony - jakże cenne byłyby dane informacyjne umożliwiające ich nabycie. A trzeba pamiętać, że pracownicy wymienionych instytucji docierają do setek wsi znacznie oddalonych ed głównych szlaków. Możliwości zaś penetracji terenu przez: �380 muzea i działy etnograficzne są tak znikome, że trudno je nawet zestawiać z możliwościami wymienionych instytucji. Zbiory Wydziału Sztuki CZSPiW skupione w Warszawie, są też w znacznej ilości rozdzielane między muzea, zaś fotografie zbiorów znajdują się w archiwum PIS w Krakowie. Spełniają one swą rolę usługową, gdyż korzystają z nich naukowcy oraz liczne instytucje społeczne. Cenne te zbiory miały stać się częścią Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie, bądź podwaliną przyszłego Muzeum Rzemiosł i Sztuki Ludowej. Szeroko znany już jest 'wkład sztuki ludowej w życie współczesne, bezimiennych niegdyś, dziś w znacznym stopniu świadomych swego celu artystów ludowych. Twórczość w zakresie zdobnictwa ludowego w dziedzinie różnych rzemiosł, w dziedzinie malarstwa i rzeźby, pieśni, tańca i muzyki ogarnęły całą Polskę, służąc wszystkim warstwom społecznym. Podobnie jest też w wielu innych krajach. W tym zakresie na omawiane muzea spada obowiązek badania i popierania wszystkich dziedzin twórczości ludu. Wracając do sprawy zbiorów trzeba dodać, że z gromadzeniem zbiorów porównawczych z terenów pozapolskich wiąże się sprawa wymiany zabytków z krajami europejskimi w celu zdobywania materiałów porównawczych oraz w celu tworzenia w.innych krajach - szczególnie tych, z którymi łączą nas bliskie więzy - wybranych, niejako reprezentacyjnych kolekcji dających pojęcie o ludowej kulturze i sztuce Polski. Ta dziedzina jest u nas szczególnie zaniedbana i polskie zbiory za granicą w niektórych miastach europejskich wręcz przynosiły nam wstyd, m. in. np. zbiory polskie w Muzeum Etnograficznym w Genewie. Tymczasem wymiana obiektów byłaby korzystna obustronnie, a jest ona możliwa na tle obecnych stosunków międzynarodowych. Ostatnio Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie zapoczątkowało już tego rodzaju akcję w stosunku do Etnograficznego Muzeum Narodowego w Budapeszcie. Sprawa gromadzenia zbiorów pozaeuropejskich, posiadających w Polsce piękne tradycje wiążące się z ruchami wolnościowymi, winna być rozpatrzona przez czynniki miarodajne, z uwzględnieniem 381 wszelkich możliwych pomocy ze strony Żeglugi, Handlu Morskiego itp. Sprawa tradycji i przekształcania się kultury ludowej Polonii zagranicznej oraz jej więzi z macierzą jest również sprawą, która powinna znaleźć należytą pomoc i miejsce w ramach planów muzealnych. W tej dziedzinie poważnymi osiągnięciami w okresie do roku 1956 może poszczycić się Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie. Należy też zwrócić baczną uwagę w muzeach na gromadzenie zbiorów i szczególnie ważnej dokumentacji dotyczącej migracji ludności przesiedleńczej, przenoszącej ze sobą na inne tereny bądź własne wytwory, bądź tradycje, według których tworzą oni nowe formy kultury lub powtarzają własne wzory, albo też przejmują zastane i modyfikują je. Do pilnych spraw związanych z pracami wewnętrznymi muzeów należy ustalenie w Polsce stanu posiadania zbiorów etnograficznych w ramach określonych działów specjalnych i terytoriów. Bez skoordynowania tej pracy i cyfrowego przedstawienia jej rezultatów nie da się definitywnie stwierdzić braków w zakresie przedmiotowym, ujętym geograficznie 33. Z pracą tą wiąże się wyżej omawiane zagadnienie określenia zasięgu działalności muzeó\v, odpowiedzialnych za właściwą penetrację terenu oraz ochronę i gromadzenie zabytków i dokumentacji. W celu ustalenia stanu posiadania zbiorów etnograficznych należałoby jak najszybciej przeprowadzić (dokonaną już przez szereg muzeów, systematyzację zbiorów, ustalając kolejny podział katalogowy na zagadnienia zw"iązane z całokształtem kultury ludowej, jak zbieractwo, łowiectwo, pszczelnictwo, rybołówstwo, rzemiosła itp. Lzy tym należałoby przyjąć pewne umOVine zasady dotyczące kwalifikowania określon~.'ch przedmiotów, bądź np. do rolnict\va ;: Próba :>ojj\;t·~ prZ2Z~ mni(;:, aby zębne odnCJŚne dane drog'1 :omJdety rozeslanej prze:c PT'L nie dale: całkowicie pożądanego rezultatu nie tylko z brak~~ odpowiedzi z kilku muzeów, lecz I. braku w wielu muzeach kata~01ÓW p!.".<:ec1miotowych i geografiC'z:1ych jak również z braku ustalo:1eJ ~,.~,.::; tern2 tyk i zbior(·v ..,· E:'~r:ografirznyc:l. �383 czy transportu lądowego (np. włóki), do rybołówstwa czy do zwyczajów prawnych (np. pływaki z merkami rybackimi), do rzemio.~·łaczy do plastyki ludowej (ceramikę lub tkaniny ozdobne i in.), do obrzędowości czy do sztuki (pisanki) itp. Tego rodzaju systematyczne ujęcie pozwoliłoby na precyzyjne stwierdzenie braków, sygnalizując szczególne potrzeby w tym zakresie. Wspomnieć należy, iż już około 6 lat temu z Zarządu PTL wyszła inicjatywa stv\:orzenia w Polsce Centralnego Katalogu zbiorów etnograficznych, który jednak ze względu na liczne trudności nie został L.realizowany 34. Przyjęcie pewnej umo\'mej systematyki powinno dotyczyć nie tylko zbiorów, lecz również archiwów etnograficznych obejmujących negatywy, odbitki i inne reprodukcje, rysunki itp. oraz zapisanych materiałów dokumentacyjnych, co wymagałoby oczywiście znacznego rozszerzenia systematyki materiałów muzealnych. Katalog geograficzny, również wprowadzony już przez niektóre muzea, pozwalający na rzutowanie na mapę pochodzenia zbiorów z uW7s1~dnieniem ich charakteru, jest stosunkovvo łatwy do przepro\',;adzenia, gdyż wymaga tylko przepi.sania zbiorów na karty 7, bardzo skróconą dokumentc:cją. Poz\'loliJoby to na szybką orientację w brakach dotyczących wiedzy o danym terenie. Katalog taki ułatwiłby poszukiwania w ~zczcg61nje upośledzonych regionach i alarmowałby o ich zagrożeniu. Przy naukowym opracowywaniu zbiorów na przeszkodzie staje katastrofalny brak literatury polskiej i obcej, utrudniający właściwe ujmowanie zjawisk na tle historyczno-porównavvczym, bowiem niektóre muzea lub działy etnograficzne posiadają zbyt skromne biblioteki, a nabywają rocznie cz~sern ?Clledwie po kilka l';siążek. "\V zakresie muzealnych zagadnieil organizacyjr;o-technicznych. przy pojmowaniu muzeum jako placówki naukowo-badawczej '" Przed kilku laty CZMiOZ powolał komisję specjalistów etnografówmuzeologów, którzy opracowali i ujednolicili katalogi przedmiotowe, inwentarze i karty magazynowe, a ostatnio CZM i OZ wprowC1dz:ł doskonale pomyślany katalog magazynowy. i społeczno-oświatowej posiadającj specjalne archiwa, staje kilka problemów związanych: a) z budynkiem i technicznym urządzeniem, b) z wyposażeniem muzeum w niezbędne pomoce jak biblio,. teka, urządzenie pracowni konserwatorskiej, modelarskiej fotograficznej, filmowej itp., c) z urządzeniem magazynów, d) wystaw i innych form pracy społeczno-oświatowej, m. in. tak społecznie ważnego poradnictwa dla placówek terenowych oraz e) z wewnętrzną organizacją, która winna być oparta na pracy fachowego personelu naukowego. Traktujmy te sprawy otwarcie. Jeśli bowiem nałożona została na nas odpowiedzialność za określony odcinek pracy, to musimy r;osiadać fizyczne warunki umożliwiające wykon~anie'naszych ob~wiązków. Przede wszystkim zabiegać musimy o uzyskanie dla muzeów i działów etnograficznych dostatecznej ilości fachowego personelu i pomieszczeń oraz .o przystosowanie posiadanych budynków do ich zadail muzealnych, narazie przynajmniej choć dla kilku ważniejszych muzeów, innym zaś niech będzie umożliwione tymczasem stwarzanie magazynów pokazowych dla celów naukowo-społecznych. Magazyny tego rodzaju, przedstawiające porównawcze materiały ułożone pod kątem określonej problematyld 'pozwoliłyby społecz;eństwu w pełni z nich korzystać, pozwoliłyby na stwierdzenie braków, oraz na pobudzenie do dal-. szych poszukiwań, do twórczej analizy mającej na celu powiązanie badań z życiem, z pracą człowieka na terenie wsi itp. Tego rodzaju magazyn pokazowy już stworzyło Muzeum Etnograficzne w Krakowie, przygotowując narazie <io wystawy rzeźbę, zabawki, ceramikę, strój oraz sprzęty domowe. Nie bójmy się zakładania magazynów nawet w odrębnych, zabezpieczonych lokalach. W pokazowym magazynie spełnią one swą rolę naukową i społeczną, zabytki tam gromadzone będą bezpieczniejsze, niż w terenie, gdzie skazane są na zagładę (zob. magazyn pięknego Muzeum V·j Łodzi). Zakładanie magazynów pokazowych i choćby jednoosobowych stacji muzealnych to w tej chwili jedyna droga zmierzająca do umożliwienia gromadzenia w terenie i zabezpieczania zabytków, które jak najszybciej winny być uratowane od zagłady. Należy je �385 384 w niektórych wypadkach traktować jako formę tymczasową w trudnym okresie historii, gdy nie ma możliwości wystawiania wszystkich działów kultury ludowej. Można jednak sądzić, iż magazyny demonstracyjne stosowane w niektórych krajach Europy, a także propagowane w Polsce, wejdą jako stały wkład, do muzealnictwa polskiego. Wyżej omówione prace wiążą się z postawioną na pierwszym miejscu potrzebą zwiększenia personelu fachowego w niektórych przynajmniej muzeach i działach etnograficznych oraz pilnego obsadzenia poważniejszych placówek muzealnych, pozbawionych w ogóle etnografów lub obsadzonych przez osoby niefachowe. Sprawa ta wiąże się nie tylko z pozbawieniem ogromnych terenów kraju opieki w zakresie ochrony zabytków kultury ludowej, lecz również z pozbawieniem ich ośrodka skupiającego naukowobadawcze i usługowe prace w zakresie ludoznawstwa. Jako przykład takich poważnych ośrodków przez dłuższy czas pozbawionych etnografów mogą służyć muzea w Gdańsku i w Szczecinie, a obecnie np. w Białymstoku. Należałoby też poruszyć sprawę personelu działów etnograficznych w muzeach wielodziałowych (różnego typu) nie prowadzących narazie pracy naukowo-badawczej. Niejednokrotnie zdarza się, iż są one obsadzone przez humanistów nieetnografów, którzy w ciągu kilku- lub kilkunastoletniej praktyki drogą samokształcenia uzyskali wiedzę fachową. Ze względu na nieraz wielkie ich zasługi i oddanie pracy należałoby im dopomóc w dopełnieniu studiów naukowych (może nawet drogą etnograficznych studiów zaocznych, których potrzeba w Polsce jest coraz większa), a także ściśle naukowo-muzealnych, ewentualnie drogą praktyk w naukowych placówkach muzealnych. Sprawa doszkalania pracowników działów etnograficznych nie posiadających cenzusu naukowego, którzy nieraz ogromnie przyczynili się do ratowania zabytków, jest pilna i również wymaga gruntownego przemyślenia po to, aby należycie oceniając ich trud, dopomóc pogłębianiu specjalizacji pozostawiając ich na placówce, której nadal przy fachowym kierownictwie mogą służyć w granicach swoich możliwości z większym jeszcze pożytkiem. Zagadnienie fachowego szkolenia naukowego personelu muzealnego to ważny i pilny problem organizacji studiów wewnętrznych i międzymuzealnych, kursów i konferencji, wycieczek naukowych itp. Mówiąc o personelu muzealnym, należy mocno podkreślić, iż praca etnografa-muzeologa jest wyjątkowo żmudna, wyczerpująca i szkodliwa dla zdrowia jeśli chodzi o opiekę nad zabytkami muzealnymi. Wrai z obowiązkami' usługowymi pochłania ona też tak wielką ilość czasu, że nieraz przez całe lata utrudnia, a czasem wręcz uniemożliwia pracownikom przystąpienie do należytego pogłębienia swej wiedzy i opracowywania materiałów z trudem przez nich zebranych w terenie. Może nie zawsze dostatecznie doceniamy twórczy wkład młodych pracowników muzealnych, ich inicjatywę, pracę i ofiarność przy rozwijaniu placówek muzealnych. Tym właśnie pracownikom należy przychodzić z jak naj dalej idącą pomocą, m. in. też w zakresie dalszych studiów naukowych i poznawania muzeów polskich i zagranicznych. Z gromadzeniem i przechowywaniem zbiorów wiąże się ważna sprawa konserwacji zabytków etnograficznych. Niedoceniana przez starsze pokolenie muzeologów, nie znalazła jeszcze dość zamiłowanych przedstawicieli. W konsekwencji niejeden zabytek w Polsce uległ zniszczeniu. Dziedzina ta nie jest jeszcze w muzeach i działach etnograficznych należycie postawiona, mimo zalecenia ze strony CZMiOZ odnośnych studiów 35. Do spraw pilnych należy znalezienie sposobu zapobiegania: dalszemu złu, albowiem, konserwacja zabytków etnogra •.ficznych wielokrotnie odbywa się w sposób najbardziej prymitywny, a dotyczy tylko niektórych wytworów kultury ludowej, lub jest przeprowadzana źle jeśli chodzi np. o wyroby z kory, ze słomy, z ciasta itp., bądź nieraz wcale nie jest przeprowadzana z braku umiejętności i środków. Toteż niejedno małe muzeum prowincjonalne, a czasem i większe przedstawia żałosny widok zaniedbania w zakresie opieki nad zbiorami nie tylko w magazynach, lecz i na wystawach. • :~5Odczuwa się w Polsce brak specjalnych sWlęconych zabytkom kultury ludowej. 25 "Lud", t. XLIV. studiów kO:1serwatorskich po- �387 386 Należałoby stworzyć w Polsce Centralną Etnografi,czn~ p~acownie Konserwatorską, do której można by odsyłac mektore cenne ~biekty etnograficzne, np. obrazy malowane na szkle, stroje ludowe, pisanki, pająki itp. Pracownia konserwa~orska zosta~a już stworzona w Muzeum Kultury i Sztuki LudoweJ w:"arszawle i w Muzeum Etnograficznym w Krakowie. Może nalezałoby tez stworzvć stanowiska konserwatorów zabytków etnograficznych, którzyby spędzali po kilka miesięcy w różnych .muzea~h, przeprowadzając pilniejsze prace, zabezpieczając oblekty l ~zkoląc laborantów, lub przydzielić muzeom własnych konserwatorow. Poza tym byłoby słuszne, aby laboranci muzeów i działów etnograficznych przechodzili regularne przeszkolenie fachowe w pracowniach konserwatorskich lub na specjalnych kursach zaznajamiając się z naj nowszymi zdobyczami wiedzy w tym zakresie~ aby muzea otrzymywdy chemikalia i inne pomoce z CentralneJ Pracowni. Konserwatorskiej itp. Bardzo pomocne byloby stworzenie Centralnej Pracowni Stolarsko-Modelarskiej, obsługującej potrzeby muzealne całej Polski w zakresie pomocy dla wystaw, magazynów itp. (np. modele budownictwa i narzędzi rolniczych wykonywane w jednej ska11). Tego rodzaju placówka w mniejszym zakresie już. rozwija się \V Warszawie w Nluzeum Kultury i Sztuki Ludowej. Do bardzo pilnych potrzeb należy też umożliwienie naukowym działom etnograficznym posiadania pracowni fotograJ'icznych i fachowej pomocy technicznej, pozwalających na opracowywanie zdjęć muzealnych i terenowych, co przyniosłoby duże oszczędności. Byłoby bardzo wskazane, aby powstała Centralna Pracownia Fotograficzna na potrzeby ludoznawstwa polskiego, która ułatwiałaby szybkie i oszczędne wykonywanie zdjęć z literatury, powiększeń itp. Podobną pracownię zapoczątkowało kilka lat temu Polskie Towarzystwo Ludoznawcze; nie spełniała ona jednak jeszcze tak szerokich zadań. Zagadnienie stworzenia generalnego planu prac muzeów i działów etnograficznych wymaga zespołowego przedyskutowania szeregu poruszonych tu i nie poruszonych problemów. W tym celu winny być powoływane do życia etnograficzne naukowe kon- ferencje muzealne, których zadaniem byłoby zespołowe rozwiązywanie omawianych problemów w oparciu o laboratoria, jakimi są i być powinny wybrane muzea. Muzea i działy etnograficzne powinny być miejscem konferencji naukowych dotyczących szeregu problemów związanych ze zbiorami muzealnvmi. Słuszne byłoby, aby na nich poruszano też sprawę publikacji muzealnych i najbardziej palące potrzeby w tym zakresie. . Tego rodzaju robocze konferencje muzealne, odbywane kolejno w różnych muzeach i działach etnograficznych, niewątpliwie byłyby również korzystne ze względu na udział w nich młodych pracowników muzealnych. W konferencjach takich winni też niej ednokrotnie brać udział etnografowie niemuzeologowie, o koordynacji pracy z którymi już wyżej była mowa. W artykule niniejszym nie poruszam osobno i szczegółowo sprawy dokonań i zdobyczy muzealnictwa etnograficznego od czasu ostatniej wojny. Są one oczywiste tak w zakresie zgromadzenia licznych zabytków w krótkim okresie dziesięciu lat (zob. sprawozdania muzeów), jak również w zakresie podniesienia organiza~ji wewnętrznej· muzealnictwa oraz może najbardziej w zakres1e zreformowania stosunku do wystaw muzealnych i całoks~tałtu prac naukowo-badawczych i społeczno-oświatowych, opleranych obecnie w miarę możliwości poszczecrólnych muzeów . b ~a naJ~owszych zdobyczach naukowych. Tu .trzeba podkreślić, 1ZCZM10Z, przy udziale pracowników muzealnych, włożył wysiłek w podniesienie poziomu, szczególnie niektórych muzeó\v w Polsce drogą rozmaitych instrukcji, organizowania szkolenia wyróżniania poszczególnych osiągnięć muzealnych itp. ' . Zamierzeniem artykułu była chęć zwrócenia uwagi na istnieJące braki i pop~łniane błędy społecznie szkodliwe. W pierwszych latach bu~~w~l1la naszego życia były one zrozumiałe i dopuszczalne, dZ1S me wolno nam ich powtarzać. Obecnie nie może na~. wystarczyć prowizoryczny schemat organizacyjny, z koniecznosCl dopuszczający wiele niedociągnięć. n Zamyk~j~c ?~wyższe rozważani~ na]e~y wyrazić nadzieję, iż .Owe mozhwoSCl pracy, przy oczek1waneJ coraz większej pomocy ze strony władz terenowych, pozwolą na rychłe, gruntowne prze2S' �389 388 analizowanie poruszonych problemów i wyciągnięcie wniosków, które znajdą swe odbicie w najbliższym planowaniu etnograficznych prac muzealnych 36. Koszalin - Muzeum Lud XLV. w Koszalinie. Rabka Muzeum XLII, s. 844 Kraków Muzeum Lud XLV. w Krakowie. Racibórz - Muzeum Lud XLIII, s. 378 Kwidzyn Muzeum w nie. Lud XLII, s. 820 INDEKS MUZEOW I INNYCH INSTYTUCJI W POLSCE POSIADAJĄCYCH ZBIORY ETNOGRAFICZNE Białowieża Muzeum Przyrodniczo-Leśne ... Lud XLII, s. 801 Białystok - Muzeum w Białymstoku. Lud XLII, s. 802 Bielsko-Biała - Muzeum w Bielsku-Białej. Lud XLIII, s. 359 Brzeg - Muzeum w Brzegu XLIII, s. 372 Bytom Muzeum Górnośląskie w Bytomiu. Lud XLIII, s. 361 Chełm - Muzeum w Chełmie. Lud XLII, s. 854 Chorzów - Muzeum w Chorzowie. Lud XLIII, s. 363 Cieszyn Muzeum w Cieszynie. Lud XLIII, s. 364 Częstochowa - Muzeum w Częstochowie. Lud XLIII, s. 366 Darłowo - Muzeum w Darłowie ... Lud XLII, s. 82'6 Dębki Muzeum w Dębkach (przedwojenne). Lud XLIV, s. 453 Gdańsk Muzeum Pomorskie w Gdańsku. Lud XLII s. 817 Gdynia Szkoła :Ylorska (przedwojenne). Lud XLIII, s. 415 Gliwice Muzeum w Gliwicach. Lud XLIII, s. 368 Golub Muzeum w Golubiu (przedwojenne). Lud XLIII, s. 419 Grudziądz - Muzeum w Grudziądzu. Lud XLII, s. 807 Jarosław - Muzeum w Jarosławiu. Lud XLIII, s. 388 Jelenia Góra - Muzeum w Jelenie~ Górze. Lud XLIII, s. 405 Kalis"", - Muzeum w Kaliszu. Lud XLIII, 379 Kamienna Góra - Muzeum w Kamiennej Górze. Lud XLIII, s. 408 Kartuzy - Muzeum w Kartuzach. Lud XLII, s. 819 Kętrzyn - Muzeum w Kętrzynie. Lud XLII, s. 870 Kielce Muzeum Świętokrzyskie w Kielcach. Lud XLII, s. 822 38 Wszystkim, którzy nadesłali sprawozdania muzealne, udzielili mi swych cennych uwag oraz konkretnych materiałów, a w szczególności Centralnemu Zarządowi Muzeów i Ochrony Zabytków Ministerstwa Kultury i Sztuki, dr Tadeuszowi Delimatowi, mgr Władysławowi Jareckiemu, dr Longinowi Malickiemu, dyr. mgr Janowi Manugiewiczowi, naczelnikowi mgr Kazimierzowi Pietkiewiczowi, dyr. prof. dr Tadeuszowi Sewerynowi, radcy Janinie Stankiewiczowej, mgr Marii Zywirskiei oraz pracownikom Działu Etnograficznego Muzeum w Toruniu mgr. Kalinie AntoIlowiczowej i mgr Marii Polakiewicz najserdeczniej za nie dziękuję. Leszno - Muzeum XLII, 381 Kwidzy- w Lesznie. Lud Lublin - Muzeum w Lublinie. XLII, s. 855 Łomża - Muzeum XLII, s. 803 w Łomży. Lud Łowicz Muzeum Lud XLII, s. 861 Łódź - Muzeum Lud w Łowlczu ... w Rabce. w Raciborzu Radom Muzeum w Radomiu. Lud XLII, s. 825 __ ~__..--Rogalin - Zob. Muzeum Narodowe w Poznaniu. Dział Etnograficz:ly Rzeszów - Muzeum w Rzeszowie. Lud XLIII, s. 391 Sanok XLIII, Muzeum s. 395 w Sanoku. Sieradz Muzeum Lud XLII, s. 867 Lud XLV Lud w Lud Sieradzu. Międzyrzec - Muzeum w Międzyrzeczu. Lud XLIII, s. 413 Słupsk - Muzeum w Słupsku. XLII, s. 827 Młociny Zob. Muzeum Kultur wych w Warszawle Nowy Sącz - Muzeum w Nowym Sączu. Lud XLII, s. 843 Nysa Muzeum w Nysie. Lu'd XLIII, s. 373 Sosnowiec Muzeum Górnicze Związku Zawodowego Górników. Lud XLIII, s. 369 Szczecin - Muzeum Pomorza Zachod:liego w Szczecinie XLIII, s. 396 Olsztyn Muzeum Mazurskie Olsztynie. Lud XLII, s. 871 Szczytno - Muzeum Lud Xl II, s. 875 Opole Muzeum XLIlIs. 375 w Opolu w Lud Tarchomin Ludowych Lud w Szczytnie. Zob. Muzeum w Warszawie. Kultur Piotrków Trybunalski _ Muzeum w Piotrkowie Trybunalskim. Lud XLII, s. 365 " Płock - Muzeum w Płocku. Lud XLIV, ·s. 477 Tarnów Mu.zeum w Tarnow,ie. Lud XLII, s. 845 Tomaszów Mazowiecki Muzeum w Tomaszowie Mazowieckim. Lud XLII, s. 869 Poz:lań Muzeum Narodowe w Poznaniu (Rogalin). Lud XLIII, s. 382 Toruń - Muzeum w Toruniu. Lud XLII, s. 808 \Varszawa - Muzeum Kultur Ludowych w Warszawie. Lud XLIII, s. 398 Warszawa - Zbiory Ministerstwa K u It ury i Sztuki (C.Z S.P.iW.) s. 419 \V "T3.~·sz;.:n?h::. Lud XLIT!. Poznan - Muzeum Narodowe (Muzeum Instrumentów Muzycznych). Lud XLIII. 387 Przemyśl - Muzeum w Przemys·lu. ~"""xqn. s, 390 �390 Wdzydze Muzeum na wolnym powietrzu. Lud XLII, s. 817. Warszawa - Wzorcownia Krajowego Związku Spółdzielni Przemysłu Ludowego i Arty"tycznego CPLiA. Lud XLIII, s. 421 Włocławek Muzeum Kujawskie we Włocławku .., Lud XLII, s. 815 Wrocław Muzeum Śląskie we Wrocławiu. Lud XLIII, s. 411 Zakopane Pod Jedlami. Lud XLIII, s. 848-849 Zakopane Muzeum Tatrzańskie w Zakopanem ... Lud XLII, s. 846 Zakopane - Willa Tea. Lud XLIII, s. 847-848 Zamość Muzeum w Zamościu. Lud XLII, s. 860 Zielona Góra - Muzeum w Zielonej Górze. Lud XLII, s. 413 Żywiec - Muzeum w Żywcu. Lud XLII, s. 851. TADEUSZ SEWERYN METODY EKSPOZYCJI I STRUKTURA IDEOLOGICZNA MUZEUM ETNOGRAFICZNEGO Wystawą nazywamy takie rozmieszczenie zespołu przedmiotów w przestrzeni oraz takie ich ustawienie i oświetlenie, aby ich wartości lub myśl nimi wyrażona mogła być apercepowana przez widzów. Innymi słowy czynność wystawnicza polega na zastosowaniu zespołu środków nieodzownych do nadania wybranym przedmiotom funkcji społecznej. Dobra wystawa jest rozwartą księgą zapisaną przedmiotami materialnymi, ale wartość jej nie zależy ani od przynależności każdego z eksponatów do kategorii rarytasów, ani od ich ceny s?,:acunkowej, niezwykłości lub piękna formy - al1e od takiego ich zestawienia, aby przemawiały do widza w sposób niemniej przekonywujący, niż księga pisana. Słowa te, odnoszące się do każdej wystawy muzealnej bez względu na jej charakter, są postulatem współczesnym; wartością zaś postępową, tego postulatu •.określamy nie to, co go brata, lecz to, co go dzieli od innych idei, jakimi świadomość ludzka wypowiadała się w wystawach. Tak postawione zagadnienie narzuca konieczność historycznego spojrzenia. Czymże bowiem jest ekspozycja ze stanowiska historycznego? Tak samo jak wszelka działalność społeczna ludzi jest ona odbiciem stosunków gospodarczych, społecznych i kulturalnych swego czasu. Dlatego ze zmianą tych stosunków zmieniał się także i typ formy ekspozycyjnej. �390 Wdzydze Muzeum na wolnym powietrzu. Lud XLII, s. 817. Warszawa - Wzorcownia Krajowego Związku Spółdzielni Przemysłu Ludowego i Ariy"tycznego CPLiA. Lud XLIII, s. 421 Włocławek Muzeum Kujawskie we Włocławku ... Lud XLII, s. 815 Wrocław Muzeum Śląskie we Wrocławiu. Lud XLIII, s. 411 Zakopane Pod Jedlami. Lud XLIII, s. 848-849 Zakopane Muzeum Tatrzańskie w Zakopanem ... Lud XLII, s. 846 Zakopane - Willa Tea. Lud XLIII, s. 847-848 Zamość Muzeum w Zamościu. Lud XLII, s. 860 Zielona Góra - Muzeum w Zielonej Górze. Lud XLII, s. 413 Żywiec - Muzeum w Żywcu. Lud XLII, s. 851. TADEUSZ SEWERYN METODY EKSPOZYCJI I STRUKTURA IDEOLOGICZNA MUZEUM ETNOGRAFICZNEGO Wystawą nazywamy takie rozmieszczenie zespołu przedmiotów w przestrzeni oraz takie ich ustawienie i oświetlenie, aby ich wartości lub myśl nimi wyrażona mogła być apercepowana przez widzów. Innymi słowy czynność wystawnicza polega na zastosowaniu zespołu środków nieodzownych do nadania wybranym przedmiotom funkcji społecznej. Dobra wystawa jest rozwartą księgą zapisaną przedmiotami materialnymi, ale wartość jej nie zależy ani od przynależności każdego z eksponatów do kategorii rarytasów, ani od ich 'ceny s?acunkowej, niezwykłości lub piękna formy - aJe od takiegc1 ich zestawienia, aby przemawiały do widza w sposób niemniej przekonywujący, niż księga pisana. Słowa te, odnoszące się do każdej wystawy muzealnej bez względu na jej charakter, są postulatem współczesnym; wartością zaś postępow~ tego postulatu określamy nie to, co go brata, lecz to, co go dzieli od innych idei, jakimi świadomość ludzka wypowiadała się w wystawach. Tak postawione zagadnienie narzuca konieczność historycznego spojrzenia. Czymże bowiem jest ekspozycja ze stanowiska historycznego? Tak samo jak wszelka działalność społeczna ludzi jest ona odbiciem stosunków gospodarczych, społecznych i kulturalnych swego czasu. Dlatego ze zmianą tych stosunków zmieniał się także i typ formy ekspozycyjnej. . ~ �393 392 ZARYS TYPOWYCH FORM WYSTAWNICZYCH W historycznym przeglądzie wystawnictwa zarysowały się w ostatnim pięćdziesięcioleciu trzy różne fazy. Do pierwszej należy s y s t e m m a g a z y n i e r s k i, polegający na tworzeniu w muzeach otwartego dla publiczności składu eksponatów. Poprostu pakowało się obok siebie bez składu i ładu, jak w oknie sklepu detalicznego sprzed kilkudziesięciu lat, to, tamto i owo cum omnibus rebus et quib11.sdam aLiis, a ciężkie, nieestetyczne graty zwane gablotkami wieńczyły to dzieło magazyniera, którego jedynym celem było pomieszczenie jak największej ilości przedmiotów w ciasnej przestrzeni. Organizator tego typu wysta'.\'y popadał w sprzeczność z własnymi założeniami, bo chciał pokazać jak najwięcej, a w istocie pokazywał bardzo mało, toteż widz gubił się w oferowanej mu gmatwaninie przedmiotów i przechodził obok nich obojętnie. System magazynierski był produktem stosunków, w których muzea pozbawione należytej opieki ze strony państwa, zmuszane do gnieżdżenia się w ciasnych lokalach i skazane na ofiarność społeczną, nie mogły wyzwolić się z doli biednego chałupnika. Nie widziano również potrzeby innego sposobu pokazu. Organizowane z końcem XIX wieku wystawy krajowe lub rolnicze, na których dawano także przegląd wyrobów przemysłu ludowego (np. Powszechna Wystawa Krajowa we Lwowie w 1894 r.), przyjęły ten sam system ekspozycji, a więc sklepikarskiej wystawności, będącej często gestem bogacącego się mieszczaństwa, chcącego patetycznie imponować wszystkim wielością dóbr posiadanych. Wystawy typu magazynowego były więc przedłużonym ramieniem układu stosunków gospodarczych i społecznych swego czasu. Rzymska zasada non multa, sed multum, wynikająca z świadomości, że człowiek wypO\viedzieć może wiele bez posługiwania się wieloma środkami, nie mogła przetrzebić gąszczu eksponatów na stoiskach wystawowych i witrynach muzealnych swego czasu, bo rewolucyjny zwrot ku prostocie wyrazu wyjść by musiał ze źrć<:1!p, (któr<:>całkowicie zamulone było na ÓWCZf's), tj. z świa- domości jasno określonego celu ekspozycji, a więc jej społecznej przydatności. Nie dziw zatem, że jeszcze koło 1935 r. nikt nie grzmiał protestem przeciw zastosowaniu magazynowego systemu w wystawach zbiorów Polskiej Akademii Umiejętności, :Muzeum Etnograficznego na Wawelu i Muzeum Etnograficznego w Warszawie, a na dobrą sprawę tylko nieliczni odważyli się krytykować Luwr za obwieszenie ścian bogactwami nieomal od podłogi do sufitu. Na polu ekspozycji zbiorów etnograficznych nie lepiej działo się u naszych sąsiadów. Dość przypomnieć, że reprezentacyjny oddział czeski w muzeum w Piotrogrodzie, założony w 1903 r., obejmował: 1) szereg szaf trójdzielnych, wypełnionych haftami i zdobionymi częściami stroju, 2) przed szafami stojące manekiny odziane w stroje ludowe, 3) ogromne napisy nad szafami, 4) a nad nimi zawieszone zapaski, spódnice, poszev"ki i chusty haftowane. Eksponatów nie za\\lieszono tylko u sufitu, ponieważ miejsce to zajął ogromny, szklanny żyrandol. Dość przypomnieć także, że w jednym z naj starszych muzeów czeskich w Hlińsku, w 1908 r. ustawiono dzbany na malowanej szafie, a nad nimi obrazy na szkle aż w pIęciu rzędach. W muzeum słowackim w Bratysławie jeszcze przed 1939 r. ule rozstawione były w ten sposób, że kłodowe umieszczono na podłodze, powyżej na półce figuralne. a nad nimi, również na półce, słomiane. Nie wyzwoliło się z dawnych nawyków do magazynowania Muzeum w Turczańskim Marcinie, gdzie rozmieszczono w dwóch kondygnacjach ule figuralne i kłodowe, i to w sąsiedztwie namiśnika z naczyniami. Wymienić jeszcze należy muzeum w Keczkemet, gdzie nawet jednolita pod względem tematycznym ekspozycja w sali poświęconej rybactwu, posiada dołem w gablocie nieoszklonej drobne utensilia rybackie, nad nią w ramkach obrazy z zakresu rybołówstwa a nad nimi oraz u sufitu - sieci. Drugi typ wystawnictwa muzealnego cechuje dekoracyjność. W okresie międzywojennym zasadniczo nic nie zmieniło się w wystawnictwie malarstwa, rzeźby i przemysłu artystycznego w polskich muzeach sztuki; zaszły natomiast duże zmiany w metodzie eksp07:vcji dzieł sztuki ludowej. W powyżej 09isane magazyny �395 394 \vkrad lo sie zdobnictwo. Do głosu przyszli esteci kosmor,olityczhe.<::o autor;mentu. którzy mieszczańskie upodobania do \'/ielości za~-tr.pc\':ać zaczE;Ji r..owymi gustami i realizacją mody na t.c,1wrat VWDOŚĆ. Przvszli do głosu artyści, którzy wybierali ze zbiorów muv'<:c,,;m,jak ~odzynb z ciasta, potrzebne im formy i kolory i bawili si,; w układanki mart'.'vych natur. A VI ślad za nimi oddawały się temu i.ojęciu róż~lego rodzaju dziedziczki dobreGo gustu, uw,~:·:;:.j;;cesię również za fachowe siły do urządzania wystaw dzid sztuki na tej z:1sadzic. że nieraz potrafiły dobrać sobie szal do c2nvy włosów, karnacji twarzy i koloru bluzki. Ci właśnie aral~żerowie wystaw zaczęli redukować ilość eksponatów, ale tylko w imię dekoracyjr.,cgo sensu. Słowem uszczuplali wartość eksponatów, sprowadzając je do roli elementu składowego dekoracji. A przecież wystawa jest czymś więcej, niż układem martwych natur, których żaden malarz malować nie będzie, czymś więcej niż popisem pań obdarzonych, tzw. dobrym gustem, czymś więcej niż dekoracją ścian muzeum. Dekoracja dla dekoracji, jako cel jedyny, a więc i ostateczny, była odpryskiem idei "sztuka dla sztuki", a osiągano ją kojarzeniem elementów' przypadkowych, różnych zarówno materiałem, jako też zastosowaniem. W praktyce były to kompozycje, na które składało się coś ze stroju ludowego, coś z ceramiki, wycinanki, palmy wielkanocne, jakiś świątek itp. Nie wahano się podsypać sędziwie spatynowanej rzeżby pisankami, a tkaninę wzorzystą rozesłać pod radłem, bo dekorator nie ograniczał się żadną życiową użytkowością rzeczy. Jak dzikus, dla którego wszystkie dary europejskiej cywilizacji były zabawką lub ozdobą, brał co popadło ze zbiorów sztuki ludowej i bawił się w stereoskopowe układanki. Nic go nie obchodziła sztuka, sprzęgnięta z istotnymi potrzebami człowieka, jej przeobrażenia dokonujące się na taśmie historycznej zmienności życia - te problemy były mu obce, co więcej w poczuciu swoim tym górował nad naukowcem, że \V tworzeniu swych kompozycji dekoracyjnych nie był obciążony żadną wiedzą o przedmiocie, którym się posługiwał, ani też celem społecznym kompozycji wystawy. Broń sieczną układano w wachlarze i palmety, ze strzał robiono mandorlę promienistą wokół tarczy lub 'i ., herbu, z bogato, ażurowo wyciętych krężli przęślic mazurs~ic~ komponowano duży kwiat o koronkowych płatkach, z grzeblem do czesania lnu tworzono tkacki motyw zdobniczy, a nawet - bo i takich wybryków się dopuszczano - wieszano na ścianie gorsety w kształt wyolbrzymionego biustu l, Tej metodzie ekspozycyjnej, która tylko względy dekoracyjne miała na celu, towarzyszył zwyczaj nabywania do zbiorów muzeum etnograficznego przede wszystkim rzeczy barwnych, jako najlepiej nadających się do głównej funkcji, jaką im wówczas wyznaczano. W dziedzinie stosunków społecznych przypomina ta metoda czasy, kiedy chłopów zapraszano na uroczystości narodowe, a~e tylko do ich dekoracji, a sztukę ludową traktowano jako chłopskIe barwności lub rodzime ciekawostki o egzotycznym posmaku. Charakterystyczną dla tych stosunków karykaturę podało krakowskie pismo satyryczno-polityczne "Diabeł" 20. II. 1896: Pod łukiem triumfalnym, na którym widnieje napis Justitia fundamentum regnorum oraz "Nauka tylko dla bogatych", przejeżdżają powozem zaprzężonym w osły posłowie pochodzący z panów, wioząc na przodzie legitymację: "My na grece wykształceni". Za nimi z tyłu szlachcic w kontuszu niesie sztandar z napisem "Z polską szlachtą polski lud" i prowadzi orszak chłopów krakowskich w sukmanach i rogatywkach. Oni zaś stoją z rękami z tyłu założonymi, a może skrępowanymi na znak, że zostali tutaj spędzeni przymusowo, a gdy spełnią swój "paradebauerski" obowiązek, mają wrócić na wieś i nadal pracować na rektorskie togi, na pańskie cylindry i oficerskie szlify. Metoda dekoracyjna w ekspozycji przyszła do nas z Zachodu, jako jedna z naj płytszych formalistycznych koncepcji, wnikających wprzód do życia codziennego przez wytwory rękodzieła i prze1 Muzeum etnograficzne w Bukareszcie, założone przez N. Minovicia, jest w Europie klasycznym przykładem takiego typu muzeum, w którym eksponaty traktowane są jako przedmioty a wartości drugorzędnej, ~ako materiał do pomysłów dekoracyjnych. Muzeum to otoczone zostało opIeką rządu jako zabytek świadczący o manowcach, po których błąkało się muzealnictwo rumuńskie za rządów mO:larchicznych. �396 397 mysłu, a bodaj na koniec do muzealnictwa jako zasada wystawnictwa zbiorów. Choć na Zachodzie odwrócono się już dawno od igraszek dekoracjonizmu, to jednak dziś jeszcze stwierdzić nie trudno, że ziarna jego rozsiewają się cora~ dalej i dalej, jak rozszerzające się kręgi fal, odpływających w dal od punktu, w którym się zrodziły. Wydawane przez Unesco pismo "Museum" (1954, nr 4, s. 223) podaje, że w państwowym ośrodku wychowania przeznaczonym dla państw arabskich, w muzeum w Sirs-el-Layyan w Iraku, znajdują się obok siebie w układzie zaprojektowanym przez plastyka instrumenty muzyczne, laki, kalebasy zdobione, talerze z rafii, strój itp., w muzeum zaś w Leopoldville (Museum, 1955, nr 2, s. 86) w dekoracyjnym związku zgromadzono obok siebie rzeźbę z Kuby, ceramikę, broń, wyroby z drzewa, hafty, matę wzorzystą itp. Ale nie szukajmy przykładów daleko. W Polsce w 1955 r. też zaprezentowano tę wsteczną metodę wystawniczą w problemowej Wystawie Sztuki Ludowej X-lecia, urządzonej w Pałacu Kultury i Nauki w Warszawie przez prof. Jerzego Sołtana i Oskara Hansena. Użyto tam, jak wiadomo, tkanin dwuosnowowych do dekoracji wystawy rzeźb ludowych, a malowanych zabawek do czarnobiałych fotografii architektury ludowej. Była tam lina z korzeni ekscentrycznym skrętem wijąca się wśród obrazów na szkle, a barwne kiecki i zapaski rozwieszone na patykach, mające dekorować rzekomo "smutne" dla oczu siwaki. Tego rodzaju sztuczki minionej przeszłości, obliczone na kokietowanie widza, surowo skrytykowane zostały w publicznej dyskusji na Walnym Zgromadzeniu Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Warszawie w październiku 1955 r.2 2 W ramach omówionych powyżej sposobów ekspozycji mieszczą się na podłożu naukowym oparte próby uporządkowania zbiorów muzealnych wedle podziału regionalnego, typologii pewnych wytworów kultury i ich zasięgów geograficznych, lub też rodzajów tworzywa i techniki wytwarzania. Próby te :lie wpłynęły ani na jasne określenie idei muzeów, ani też wzbogacenie muzealnictwa polskiego nowymi metodami ekspozycji. Pierwsza praca polska o muzealnictwie etnograficznym. wydana jeszcze W ciągu ostatniego ćwierćwiecza wzbogaciliśmy się o n~we doświadczenia, chłonęliśmy przykłady nowatorstwa zza gra~lCY, a w szczególności w okresie X-lecia uświadomiliśm~ sobi~ komeczność postawienia rusztowania do struktury ideologIczne] w muz~~ ach etnograficznych oraz przemyślenia nowych metod ekspo~Y:Jl w oparciu o praktykę własną i cudzą. Nie kusimy się o zdefIm~wanie istoty tych zmian, jakie w ciągu kilku lat dokonały. SIę w polskim muzealnictwie etnograficznym - są one z~yt złozon~ pod względem ilościowym i jakościowym, aby ct.ały SIę ~awrzec w jednym zdaniu. Wchodzi tu bowiem w grę zarowno polItyczna, naukowa, i oświatowa rola muzeum, jako też styl pracy, sposoby sprzęgania podstawowych czynników historii z nadbu~ową, przesłanki ideologiczne wystaw, jako środków oddziaływama na masy, metody wystawnicze itp. . . Uważam przeto za wskazane, aby raczej na przykładzIe Jednego muzeum zilustrować tę skomplikowaną problematykę. Wybrałem do tego celu Muzeum Etnograficzne w Krakowie nie d.latego, a~y mu przypisywać czołową rolę w tym ruchu przemIan, ale ze jako jeden z pracowników tegoż Muzeum znam je lepiej. Zresztą usprawiedliwia mnie także i ta okoliczność, że w roku 1955 upłynęło 50 lat od założenia fundamentów pod tę placówkę .kul~ turalną, tedy wypada mi coś niecoś powiedzieć o zapommane] przez innych jubilatce. w 1928 r., a mianowicie Kazimierza M o s z y ń s k i e g o Etnograti.a ~ m~ze ach regionalnych, wychodziła z bezwzględ:lie słusznego z~łozema, ze "podstawowym zadaniem regionalnych, jak i w ogóle wszelk~ch. muzeów etnograficznych, jest odszukiwanie, pozyskiwanie i udostępmame ~auce wszelkich dających się kO~1serwować zabytków kultury ludowej (o.rygmały, oryginalne "fragmenty i starannie w skali wykonane .:node~e)'.'. ~l~ ma tu wprawdzie jeszcze wzmianki o muzeum jako instytucJl takze.l oswla~oweJ, toteż autor uświadamia sobie hermetyczny zakres zbyt Clasno ujętych celów muzeum, "jak gdyby zostało ono utworzone wyłącznie dla !edneg?~ lub paru prowincjonalnych etnografów-amatorów, widzących w mm sWOJ warsztat pracy, oraz dla kilku etnografów-fachowców, oczekujących wz~ogacenia swych wiadomości przez zapoznanie się z zebranym tam materiałem". Niemniej stwierdzić :lależy, że w pracy tej po raz pierwszy V.7sunięty został problem naukowego charakteru muzeum etnograficznego l postulat "wybicia drzwi między społeczeństwem i nauką"'. �398 399 STRUKTURA IDEOLOGICZNA WYSTA W MUZEUM ETNOGRAFICZNEGO W KRAKOWIE Zbiory Muzeum Etnograficznego, usuniętego przez okupanta W 1940 r. z Wawelu, długo tułały się po piwnicach, nim po wyzwoleniu Krakowa prezydent socjalistycznego Zarządu Miasta, dr Henryk Dobrowolski, autorytetem swoim zadecydował w 1948 r. o ich przyszłości. Oddanie budynku ratusza kazimierskiego (ryc. 1) na potrzeby Muzeum było nadrobieniem dawnych rządów, które od lat kilkudziesięciu nie zdołały tej placówce kulturalnej zabezpieczyć odpowiedniego lokalu. Otóż w pierwszym pięcioleciu powojennym, gdy Muzeum istniało właściwie tylko de nomine, gdy nie dysponowało jeszcze budynkiem na pomieszczenie i wystawienie zbiorów, uznało się za instytucję żywą, w związku z czym wytyczyło sobie zgodny ze swym profilem plan pracy korelujący z aktualnymi zadaniami i potrzebami Państwa Ludowego. Przykładowo plan ten, mobilizujący nieliczny naówczas personel Muzeum do ważnych prac, włączonych w nurt bieżącej polityki kulturalnej państwa, przedstawiał się następująco: Po ustąpieniu faszystowskiego okupanta, gdy przed muzeami polskimi stanęło zadanie obliczenia strat poniesionych podczas wojny, Muzeum Etnograficzne samorzutnie rozpoczęło akcję badawczą w terenie, a wyniki przeprowadzonej naówczas rejestracji, obejmującej straty w zakresie sztuki ludowej na całym obszarze Rzeczypospolitej, wydane zostały później przez Ministerstwo Kultury i Sztuki w publikacji, pt. Straty wojenne zbio'1'ów polskich w dziedzinie rzemiosła artystycznego, t .. 2 Prace i Materiały Biura Rewindykacji i Odszkodowań, nr 13.. Jednym z czołowych zagadnień Państwa w pierwszych latach okresu powojennego było ożywienie życia gospodarczego i kulturalnego na Ziemiach Odzyskanych. Wtedy Muzeum Etnograficzne zajęło się remontem zabytkowego domu góralskiego w Szklarskiej Porębie Średniej, pochodzącego z czasów Sobieskiego, i koncentracją zabytków kultury ludowej na Dolnym Śląsku. Restauracja tego budynku wedle planów i kosztorysu opracowanego przez Muzeum prowadzona była z funduszu Mini- sterstwa Kultury i Sztuki (Centralnego Instytutu Kultury), CI nadzorowanie prac remontowych przez przedstawiciela Muzeum. Po " '" .. Ryc. 1. Budynek Muzeum Etnograficznego w Krakowie �400 przezwyciężeniu ogromnych przeszkód dom ten został odrestaurowany, pomieszczone zaś w nim zbiory stały się podstawą Muzeum typu skansenowskiego, a w ogóle pierwszego na Ziemiach Zachodnich muzeum polskiego powstałego po wojnie. Gdy po raz pierwszy w dziejach Polski rzucono hasło włączenia twórczych pierwiastków polskiej kultury ludowej do skarbca kultury narodowej, Muzeum Etnograficzne przystąpiło wydatnie do akcji organizowania wielkiej wystawy sztuki ludowej, a w szczególności plastyki ludowej z zakresu rzeźby, malarstwa i grafiki, celem upowszechnienia jej wielkich, a mało znanych wartości. Wystawa ta przewieziona została w 1949 r. z kraju za granicę i w ciągu dwuletniego eksploatowania jej w większych miastach Europy i Ameryki dobrze spełniła swoje zadania propagandowe, jako pierwsza całkowicie udała polska wystawa sztuki za granicą. Liczne fachowe recenzje, a w szczególności entuzjastyczna ocena tej sztuki przez Pabla Picassa, wywarły wpływ na plan przyszłych wystaw analogicznych. Gdy zaś powstała Centrala Przemysłu Ludowego i Artystycznego, a więc instytucja spółdzielczo państwowa, która zajęła się organizacją całokształtu drobnego przemysłu ludowego i artystycznego w Polsce, Muzeum Etno'graficzne urządziło w salach Muzeum Przemysłu Artystycznego w Krakowie wystawę pt. Sztuka Ludowa i Przemysł Artystyczny w Polsce Ludowej (ryc. 2), celem wykazania, że a) zdrowy rozwój sztuki ludowej nie może się dokonywać w odcięciu od tradycji oraz, że b) przestawienie indywidualnej wytwórczości na spółdzielczą może się wykazać osiągnięciami pozytywnymi. Jednocześnie p~zeprowadzano w bibliotekach i archiwach historyczną dokumentację ikonograficzną z zakresu etnografii, przygotowując wystawę objazdową, pt. Historia Wsi, mającą spełnić swą rolę oświatową w okresie najostrzejszej walki o nową spółdzielczą strukturę wsi. Ta garść przykładów obrazuje, w jaki sposób muzeum nie dysponujące jeszcze własnym lokalem wystawowym szukało dróg do uaktywnienia się jako instytucja żywa, chcąca W miarę sił swoich i zgodnie ze swym profilem służyć idei czynnego współuczestni- 401 czenia w rozwiązywaniu aktualnych zadań, wchodzących w zakres polityki kulturalnej państwa. Po tej linii szedł plan dalszych wystaw urządzanych w czasie, gdy Muzeum posiadało już własny budynek i adaptowało go do • j .t Ryc, 2. Część wystawy czasowej "Sztuka ludowa w Polsce Ludowej" \'1 Muzeum Etnograficznym w Krakowie 2~ ..Lud", t. XLIV, �402 403 celów wystawowych. Wystawa Zdobnictwo Izby Wiejskiej (ryc. 3) dostarczało materiału do urządzania regionalnych wnętrz w powstających coraz liczniej domach kultury i świetlicach wiejskich, Ryc. 3. Wystawa skrzyń ludowych na korytarzu nego w Krakowie Muzeum właściwego wyrazu plastycznego, który by nie dorywczo, ale stale oddziaływał na coraz to nowe masy widzów. Tę ideę znaleziono, a realizacja jej nadała już w 1951 r. Muzeum Etnograficznemu własną fizjonomię a profilu odcinającym się ostro od tła polskiego muzealnictwa etnograficznego. W przedmowie do pierwszego wydania w 1884 r. książki Fryderyka E n g e l s a O pochodzeniu rodziny, własności prywatnej i państwa znajduje się uwaga, że "według materialistycznego pojmowania momentem decydującym w historii jest w ostatniej Etnografcz- a wystawa Polskie Tańce Ludowe (ryc. 4), wraz z drukowanym przewodnikiem, była wyrazem tendencji do umasowienia wartości polskiego folkloru w powstających wówczas tłumnie zespołach pieśni i tańca. Również aktualną treść w swoim czasie miały wystawy: Wieś Dawna i Nowa oraz Przeobrażenia Współczesne w Sztuce Ludowej. Ale najważniejszym zadaniem Muzeum Etnograficznego było znalezienie idei, nadającej się na tworzywo do budowy nowego <Jwiatopoglądu ludzi państwa ludowego i znalezienie dla niej Ryc. 4. Makieta krakowiaka" na Wystawie Tańców " zeum Ebograficznym w Krakowie Ludowych w Mu- instancji produkcja i reprodukcja bezpośredniego życia. Z jednej strony wytwarzanie środków utrzymania, środków spożycia, odzieży, mieszkania i niezbędnych do tego narzędzi i z drugiej 26'" �405 404 strony wytwarzanie samych ludzi rozmnażame się gatunku" 3. Wysunięte tutaj na czoło trzy podstawowe dziedziny produkcji, jako zasadnicze czynniki w historii ludzkości, stały się zrębem wystawy stałej, obejmującej ludową kulturę materialną w trzech członach: a) jak człowiek zdobywał pożywienie b) jak się odziewał i c) jak mieszkał. Rozstawione na tych trzech liniach wybrane zjawiska kulturowe ujęte zostały z pozycji materializmu historycznego tj. metody wynikającej z istoty etnografii, jako nauki badającej takież zjawiska z punktu genezy i rozwoju. Już w pierwszej sali tej wystawy ma widz możność stwierdzenia, że "technologia ujawnia czynny stosunek człowieka do przyrody" (Marks), że człowiek odkrywając pewne prawa przyrodnicze i wyzyskując je dla własnego dobra tworzył narzędzia, które rewolucjonizowały postęp (ryc. 5). Taką rolę w historii spełniły np. narzędzia do niecenia ognia, których matką było praktyczne stwierdzenie, że przez tarcie wytwarza się ciepło. Ale nim ignis fricatus de ligna zastąpiony został przez ignis de lapide excussus powstała ze świdra ogniowego tokarka do obróbki drzewa, kości lub kamieni w celach użytkowych lub zdobniqych, z niego powstał też łuk, który w epoce kamienia młodszego zmienił metody łowieckie i sposoby wojowania, z łuku zaś powstał pierwszy strunowy instrument muzyczny, świder do wiercenia otworów i zapalniczka świdrowa. Wynikiem zaś praktycznego poznania innych praw przyrodniczych, np. grawitacji, równowagi lub równi pochyłej są niektóre narzędzia łowieckie o konstrukcji, występującej nieraz na sZl:'rokich obszarach globu ziemskiego. Oczywiście, że ścisłe pod względem historycznym określenie pojawienia się pewnych zjawisk kulturowych, sygnalizowanych na wystawie przez eksponowane narzędzia, a nawet niekiedy przedstawienie właściwego ich ciągu rozwojowego - natrafia na trudności. Występowanie np. różnych świdrów do niecenia ognia i to w czasach zamierzchłych oraz na ogromnych przestrzeniach 3 F. E n g e l s, O pochodzeniu Warszawa 1948, s. 8. rodziny, własności pryn'Cltnej i P(l)1.stv:a, świata, uniemożliwia właściwy układ tych narzędzi. Dlatego muzeolog musi często posługiwać się hipotezą, tym bardziej że operować musi skrótami, a zawsze i wszędzie wdrażać widza do myślenia historycznego, stawiając mu przed oczy zagadnienie , , " I Ryc. 5. Narzędzia do niecenia ognia. Wstęp do działu "Jak człowiek zdobywał pożywie:lie". Wystawa stała ,,Ludowa Kultura Materialna" w Muzeum Etnograficznym w Krakowie �406 ewolucji, np. rozwój narzędzi od piły ogniowej do zapalniczki benzynowej, od barci samorodnej do nowoczesnego ula nastawkowego, od kopaczki drewnianej do wielolemieszowego pługa nowoczesnego, sczepionego z ciągnikiem itp. W pomoc oryginalnym okazom przychodzą na wystawie obrazy, drzeworyty, sztychy i fotografie, a cały ten materiał ikonografii historycznej, rozwijając treści przodujące, wypowiadane przez narzędzia pracy, pozwala widzowi zapoznać się z warunkami pracy w dobie feudalizmu i gospodarki kapitalistycznej, oraz ostatnimi zdobyczami gospodarki planowanej i kolektywnej, której przyświecają idee zawarte wart. 7 Konstytucji: "Polska Rzeczpospolita Ludowa opierając się na uspołecznionych środkach produkcji rozwija życie gospodarcze i kulturalne kraju na podstawie narodowego planu gospodarczego, a w szczególności przez rozbudowę państwowego przemysłu socjalistycznego, rozstrzygającego czynnika w przekształceniu stosunków społeczno-gospodarczych". Zawieszony obraz, pt. "Stare i nowe", uzmysławia przejście kultury ludowej w kulturę socjalistyczną mas ludowych. W drugim skrzydle budynku przedstawiono problem; jak człowiek się odziewał. Narzędziami i surowcem demonstrowano obróbkę lnu oraz wełny, technikę przędzenia, snucia i tkania. Ponad eksponowanymi narzędziami zawieszono fotografie, ilustrujące jak człowiek posługuje się nimi. Wystawę środków produkcji uzupełniono zobrazowaniem sił produkcyjnych. Aby zaś widz, obserwując proces ludowej produkcji tekstylnej od włókna do tkaniny, nie tkwił myślami jedynie w elementach zachowawczych kultury materialnej, ale uświadamiał sobie jej dalszy rozwój aż do współczesnych przejawów postępu technicznego, zawieszono nad niektórymi narzędziami fotografie, które uplastyczniają to zagadnienie: nad prymitywnym gremplem - fotografię nowoczesnej gremplarni, nad kołowrotkiem maszynę przędzalniczą itp. Następnie celem wykazania, że wszystkie wytwory kultury materialnej są wynikiem łańcucha społecznej pracy ludzi, dano przegląd różnych czynności technicznych, związanych z produkcją odzieży. Obok warsztatów tkackich wystawiono próbki tkanin ludowych z ważniejszych 407 ośrodków tkackich w Polsce oraz pI zyrządy do prania maglowania. W sąsiedniej zaś sali rośliny farbiarskie i próbki wełny nimi barwionej oraz owady farbiarskie, szczególnie czerwca polskiego (Coccus polonicus L.), którego stanowisko znajduje się na nieużytku w obrębie Krakowa. Obok zawieszono deski do druku bezpośredniego, klocki do zadrukowywania tkanin batikową techniką zdobniczą oraz niektóre narzędzia z warsztatu wiejskiego drukarza płócien. Na specjalnych ekranach zilustrowano zagadnienie posługiwania się w fabrycznym przemyśle tekstylnym tradycyjnym zdobnictwem ludowym. Historię zaś ubiorów ludowych przedstawiono na fotografiach: okazów wykopaliskowych, płaskorzeźb, miniatur, drzeworytów i sztychów; w mniejszym zaś stopniu na muzealiach ilustrujących dawne formy odzieży na ziemiach naszych. Dział ten kończy się unaocznieniem problemu klasowego przez rozwarstwienia stroju. Ten szkicowy przegląd drugiego działu kultury materialnej, którego dokładny plan przygotowano w 1951 r., świadczy, że idei jego przyświecała metoda dialektyczna, wedle której każde zjawisko zrozumiałe staje się dopiero wtedy, gdy się je rozpatruje Vol powiązaniu z innymi zjawiskami. Dlatego też wystawa ta w zobrazowaniu zagadnienia odzieży, jako elementu składowego bazy, nie ograniczyła się, samym materiałem etnograficznym, ale czerpała go z technologii, chemii, archeologii, historii przemysłu, a nalii-et historii sztuki i literatury. Ten śmiały zestaw odzieży zróżnicowanej w zależności od różnych nurtów kultury, różnego stanu posiadania, różnej warstwy i hierarchii społecznej, kończy silny akcent, sztych nadworrtego malarza króla Władysława IV., Stefana Della Belli, zatytułowany "Incisione dela Solenna Ambasciata del Conte Giorgio Ossolinski mandata al Papa dal Re di Polonia Vladislao IV. d'anno 1633". Przedstawiony tu tak często opisywany sławny wjazd Ossolińskiego do Rzymu otrzymał dodatkowy cytat wyjęty z przemówienia wojewody Firleja w czasie wojen szwedzkich, a zamieszczony w Epistołach biskupa Andrzeja Załuskiego: "Widzisz tych panów tak kosztownie i wytwornie strojnych, jakby szli na ślubny kobierzec - skąd myślisz mają na to I , I I ! , I I ,,' �408 środki? Z łez i krwi ubogiego chłopa tak się postroili. Wierzaj mi, że gdyby Anioł Pański ścisnął w dłoni te lamparty i sobole, te jedwabie i purpury, krew i łzy pokrzywdzonych strugą by z niej płynęły". Trzecim czynnikiem podstawowym, kształtującym w historii materialne warunki bytu człowieka, jest wedle struktury F. Engelsa - mieszkanie. Na wystawę tego działu w Muzeum składają się modele groty zamieszkanej przez łowcę paleolitycznego, szałasów i ziemianki z epoki kamienia młodszego, grodu biskupińskiego, chaty opolskiej z XII w., chaty zagrodnika z XVI w., a wreszcie modele chat reprezentujących polskie budownictwo regionalne. Należą tu również przykłady "stylu podhalańskiego", tworzonego przez S. Witkiewicza z elementów ciesiołki góralskiej, oraz model chat odbudowywanych wedle planów Centralnego Biura Projektów Budownictwa Wiejskiego we wsiach spalonych przez hitlerowskiego najeźdźcę. Tak zobrazowany aspekt gospodarczy, społeczny i estetyczny budownictwa ludowego z XIX i XX wieku uzupełniają powiększone fotografie, przedstawiające rodzaje zabudowy wsi, oraz plany poziome chat. Oczywiście żaden z problemów powyższych nie został tu wyjaśniony ani rozwinięty wyczerpująco. Toczona w ciągu dziejów walka człowieka o żywność, odzież i mieszkanie ma już za sobą bogatą historię. Wystawa w Muzeum nie ma na celu konkurowania nawet z podręcznikiem do historii kultury materialnej. Wystawa nie miała na celu wyczerpania nawet wszystkich składników bazy. Z braku miejsca ograniczono się do wspomnianych już trzech podstawowych czynników w historii, podanych przez Engelsa. Chodziło bowiem o uczenie widzów przede wszystkim podstaw światopoglądu postępowego, o uczenie historycznego myślenia. W związku z tym, dla podkreślenia zależności postępu od rozwoju doskonalszych narzędzi produkcji, na wystawie ludowej kultury materialnej w Muzeum Etnograficznym raz po raz skierowuje się uwagę widzów na narzędzia w określonym czasie przodujące i rewolucjonizujące poprzedni sposób wytwarzania. DG 409 Takich należy w rolnictwie pług, w budownictwie siekiera, ciosła, piła, w tkactwie kołowrotek, w produkcji odzieży nożyce, w garncarstwie koło - tak jak w nowoczesnym przemyśle zastosowanie maszyny parowej, elektryczności i energii atomowej. Uzupełnieniem tak przemyślanej wystawy kultury materialnej jest zajmująca całe skrzydło II piętra budynku Muzeum wystawa: Historia Wsi, będąca w przeważnej części przedstawieniem historycznego rozwoju stosunków produkcji na wsi polskiej. Obejmuje ona czasy od rozpadnięcia się wspólnoty rodowej i połączenia się plemion pod wspólną władzą, rozwój feudalizmu, gospodarkę folwarczną, formy poddaństwa chłopów, zakres powinności chłopów względem pana, przeciwieństwa klasowe w Polsce feudalnej, formy chłopskiej walki klasowej, walki chłopów w obronie ojczyzny, przejawy polskiej myśli postępowej w obronie chłopów, początki układu kapitalistycznego (manufaktury), rok 1846 i 1848, mapę walk chłopskich w 1861 r., rozwój kapitalizmu w rolnictwie, rozwój klasy robotniczej, emigrację chłopów, przeciwieństwa wsi kapitalistycznej, powstanie ruchu ludowego, powstanie i strajki chłopskie w okresie imperialistycznym, wojnę i okupację, manifest Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego, reformę rolną, nowe narzędzia produkcji, postęp techniczny, spółdzielczość produkcyjną, elektryfikację i radiofonizację, higienę i zdrowie, opiekę nad dzieckiem, szkolnictwo i czytelnictwo oraz życie kulturalne w okresie wielkich przemian gospodarczych i społecznych, dokonanych w Polsce Ludowej. Podany powyżej zespół faktów historycznych, składający się, jak widać, z ogniw ciągłości i zmian, starano się w miarę możności określić trzema płasz'.:zyznami przedstawienia: ekonomiczną, społeczną i polityczną. Przedstawienie jednak tych zagadnień w formie wizualnej napotkało na olbrzymie trudności z tej przyczyny, że każda wystawa jest takim układem wybranego materiału, aby przemawiał przez oczy do myśli i wyobraźni widzów - ta zaś wystawa składała się: a) z zabytków muzealnych, a tych, jeśli chodzi o wymagany ich związek z tematyką podaną powyżej, jest w zbiorach naszych ilość znikoma b) z napisów, których ilość wybrana być musi jak I , " �411 410 naj oszczędniej , bo żadna wystawa nie może konkurować z książką i c) z materiału ikonograficznego, którego na ogół nie ma w Polsce wiele, a na dobitkę nikt go systematycznie nie zbierał. Dlatego prace i zbiory dokumentacyjne w archiwum ikonografii etnograficznej w Muzeum Etnograficznym w Krakowie mają wartość pionierską. Dzięki nim mogło Muzeum urządzić wystawę historii ubiorów w dziale ludowej kultury materialnej, wystawę sił produkcyjnych oraz wystawę Historia Wsi, obrazującą historyczny rozwój stosunków produkcji na wsi polskiej 4. Na tym jednak nie kończy się ideologiczna struktura wystaw stałych w Muzeum Etnograficznym. Dopiero po zapoznaniu się z narzędziami produkcji w trzech podstawowych członach bazy: zdobywania żywności, mieszkania i odzieży, po zapoznaniu się z siłami produkcji i stosunkami produkcji w ujęciu historycznym,. przechodzi widz do przejawów nadbudowy, do wystawy sztuki ludowej, w której dominują trzy tworzywa: drzewo, glina i włókno. Materiałom tym odpowiadają rozliczne formy architektury ludowej, rzeźba, snycerstwo i rytownictwo w drzewie, garncarstwo, rzeźba ceramiczna, zabawki. tkactwo, hafciarstwo, koronkarstwo, strój. Uboczne znaczenie mają w sztuce ludowej inne tworzywa, np. skóra, metale, szkło, farby i papier. Z wielości zaś materiałów, za pomocą których człowiek wyrażał swoje ideały piękna, wywodzi się wielość sztuki ludowej i wielość ich dróg rozwojowych. Której z nich jednak przyznać przodownictwo w konkretnym układzie ekspozycji? Olbrzymia większość eksponatów, któryr.1i rozporządzają muzea etnograficzne, wywodzą się z końca XIX i pierwszej połowy XX w. W dawniejsze jednak czasy, niż te, z których konkretnie nam są znane dawne zabytki sztuki ludowej, sięgają świadectwa • Przed kilku laty, gdy dopiero kiełkowała u nas idea ekspozycji marksistowskiej, wysuwa:J.Q na konferencji w Nieborowie zasadę pokazania jednocześnie narzędzi produkcji, sił produkcyjnych i stosunków wytwarzania, zbyt mechanistycznie przenosząc na teren praktyki ekspozycji dialektyczną zależ:1ość zjawisk od otaczających je warunków. Wydano nawet urzędowe zalecenie w tej sprawie, zapominając o słusznej zasadzie mówców rzymskich, że qui nimium probat nihil probat. " \ o prastarych formach obrzędowych, będących obiektywizacją minionych wierzeń. Wiele z tych archaicznych tradycji przetrwało do dziś jako przeżytki, zwyczaje i widowiska, występujące w określonych porach roku rolniczego i astronomicznego oraz w obrzędach rodzinnych. W formach tych widowisk i w złączonych z nimi przedmiotach obrzędowych tkwią zaląźki teatru ludowego, a jednocześnie najdawniejsze elementy plastyki ludowej. W Muzeum Etnograficznym zaczęto więc przegląd sztuki ludowej od kukły marzanny ze słomy, gaika. 'l drzewka zielonego, od maszkar zwierzęcych, tj. postaci ludzkich okrytych skórą i wytykających przed sobą maskę konia, kozy, tura lub bociana, od wózka z kogutem, wieńców dożynkowych, rózg weselnych i pieczywa obrzędowego. Do tego cyklu włączone zostały późniejszego pochodzenia gwiazdy i szopki obnoszone w kresie Bożego Narodzenia, zestawione z ludowym teatrzykiem lalkowym o treści świeckiej. Dalsze miejsce zajmuje rzeźba religijna, przeciwstawiona rzeźbie o tematyce świeckiej, ceramika, obrazy na szkle, koronki, tkaniny aż do współczesnych przeobrażeń w produkcji planowanej, kolektywnej, spółdzielczej, przystosowanej db potrzeb człowieka współczesnego. Nie ograniczamy swego pola widzenia jedynie sztuką tradycyjną, ale chcemy dojrzeć w jej rozwoju etap dokonujący się współcześnie. Ekspozycja sztuki ludowej nie jest pod względem rzeczowym wyodrębniona z całokształtu wystaw w Muzeum Etnograficznym, lecz ściśle związana z wystawą kultury materialnej, jako jej logiczne dopełnienie. Dlatego zaró\\'!1O wnętrze izb wiejskich, przykłady budownictwa i garncarstwa, oraz plecionkarstwa, tkactwa, farbiarstwa, dTllkowania na płótnie, historyczny rozwój odzieży, rozwarstwienie klasowe stroju jako też obrazowe przedstawienie historycznego rozwoju stosunków produkcji na wsi mają swe uzupełnienie i nadbudowę w wystawie sztuki ludowej. Na tej wystawie widz również musi zdawać sobie sprawę z tego, że sztuka jako zja\visko społeczne mieści się też w kategoriach czasu. Nie możemy budować na nai\\'I1ym stosunku widza do eksponatów. Żąda on bowiem czegoś więcej, niż zdawkowego po- I l l! I �412 413 kazania mu kolorów i kształtów rzeczy. Trzeba mu więc wskazywać na wątki genetyczne zjawisk artystycznych i ich przeobrażenia w określonych warunkach, trzeba mu ułatwić dostrzeżenie znamiennej cechy sztuki ludowej, wypowiadającej się w ścisłym związku z potrzebami życia codziennego. Ten bowiem chleb powszedni warstw ludowych jest naszym dziedzictwem, które ma być przyjęte i włączone do budowy kultury socjalistycznej z udziałem świadomości mas. PERYPETIE PLANU PRZESTRZENNEGO Podstawową zasadą realizmu architektury jest wyprowadzanie planów przestrzennych z jasno określonego przeznaczenia bu.dynku. Zamazanie treści, tj. brak sprecyzowania funkcjonalności wszystkich niezbędnych elementów składowych przestrzeni podporządkowanej celowi użytkowemu odbija się ujemnie na koncepcji architektonicznej. Z idei rodzi się więc szkoła, dworzec kolejowy, sanatorium, bank czy też muzeum. Ale ten oczywisty porządek rzeczy nie panował w świecie zawsze i wszędzie. Wszakże znaną bolączką muzeów jest powstała pod naciskiem nieustannie wzrastających potrzeb walka z fizycznymi, zastanymi warunkami budynku. Przeciwieństwa te spiętrzają się do tego stopnia, że wszelka radykalnie zaradcza myśl kapitulować często musi wobec niemożliwości narusZenia murów muzeum, należących do form zabytkowej architektury, którym bez względu na to, jakim celom dzisiaj służą, należy się opieka. Tak jest nawet w ojczyźnie muzeów - we Włoszech. W zabytkowym budynku mieści się tam bowiem i Museo Sforzesco w Mediolanie i Museo Civico i Cit d'oro w Wenecji, Museo Etrusco, Muzeum Uffizich i Pittich we Florencji, Museum Kapitolińskie w Rzymie, setki i tysiące w innych krajach Europy. Po nich ciągnie się szereg budowli nowszych, a nawet nowoczesnych, które naprzód postawiono" a potem głowiono się nad sposobem ich zużytkowania. W Polsce nawet gmachy na muzea stawiano w okresie przedwojennym bez jasno określonego planu, powierzając to fundamentalne zagadnienie niekompetencji architektów. W gorszym położeniu znalazły się muzea etnograficzne, spośród których ani jedno do dziś nie korzysta z budynku postawionego specjalnie dla jego potrzeb. Wszystkie przeto zmuszone są do walki z zastanymi warunkami fizycznymi przestrzeni, ilekroć podejmują się organizowania jakiejkolwiek wystawy, a cóż dopiero planowania rozmieszczenia całego muzeum w przydzielonym budynku. Często punkt wyjściowy planu wyznacza nie idea, ale przypadek. Pojawienie się wilgoci w dotychczas suchych piwnicach Muzeum Etnograficznego w Krakowie zmusiło do radykalnej przebudowy planu pierwotnego. Piwnice nie mogły być użyte nawet na tymczasowy magazyn ceramiki oraz narzędzi i sprzętu gospodarskiego, a trzeba było na zmagazynowanie tej grupy zbiorów przewidzieć inne miejsce. Podobnie miała się rzecz z trzema zawilgoconymi salami \v północnym skrzydle parteru. Jedynym zabezpieczeniem przed zaciekaniem wilgoci było podcięcie fundamentów i założenie izolacji. Na to jednak brakło funduszów zresztą czas pilił, bo ślimaczenie się z remontami groziło przej~ ściem budynku Muzeum w inne ręce. Te niespodzianki zadecydowały a umieszczeniu warsztatów przemysłu ludowego, folusza i olejarni w planie parteru budynku. ~. związku z. tym nasunęła się konieczność wyburzenia jednej sCIany przedzIałowej i to właśnie nośnej, a przerzucenia jej funkcji na cztery dźwigary żelazne, "dwuteówki". Dzień za dniem coraz apodyktyczni ej przemawiała alternatywa: albo plan - albo ~i~tykalność budynku. Zwyciężył plan. Odtąd przesuwały się sClany, do góry podnosiły się podłogi, obniżały stropy, klatka sc~~dowa powędrowała do pionu środkowego, a po podcięciu wIęzby dachowej o~warły się na strychu nowe przestrzenie na pomieszczenie magazynów. Były to prace pod względem technicznym t:udne, ale zawsze celowe, bo podykto\vane określonym szcze~~łowo. ~lanem rozkładu wystaw, pracowni magazynów ~ :Z~SCl ~dmlrdstracyjnej. Plan zaś to owoc długiej pracy twórczej. i"heOezple.czr~le je::-:timprowizować go lub powierzać fantazji. Niedob~ze ~ez zamawiać u innych. Planem samemu trzeba żyć tj. walczye o Jego realizację; z planem trzeba się nosić, kształtować go �415 414 nieustannie i obliczać, smucić się nim i cieszyć. W nim wypowiada się właściwa funkcja muzeum w szerokim wachlarzu jego zadań, z niego też padają światła i cienie na gospodarkę muzeum. Wystarczy kilka przykładów: Jedno z dużych muzeów powstałych już w Polsce Ludowej rozpoczęło remont budynku od pobielenia fasady, drugie nie mogło przyjmować wycieczek robotniczych wieczorem, ponieważ w planie robót remontowych nie umieściło instalacji świetlnej, trzecie nie uwzględniając potrzeb nauki nie posiada urządzeń do fotografowa!,lia okazów w salach wystawowych, w wielu zaś nie pomyślano o sprawie bynajmniej nie błahej o kierunku przesuwania się masy ludzkiej w przestrzeni muzeum. Tymczasem ruch publiczności w muzeum powinien mieć charakter automatyczny na podobieństwo potoku, w którym wody toczą się w zależności od struktury łożyska i brzegów. Przewidzenie więc naturalnej cyrkulacji widzów należy do podstawowych elementów planu organizacji wystawy pod względem przedmiotowym. Zwiedzający ani na chwilę nie powinni mieć uozucia niepokoju, że coś ominęli. W Muzeum Etnograficznym uregulovvano tę sprawę w ten sposób, że zamurowano drzwi wejściowe od korytarza, z wyjątkiem pierwszych i ostatnich, a przepruto ściany środkiem wzdłuż osi jego skrzydła na dwóch kondygnacjach, wytyczając tym sposobem zdecydowany kierunek przepustu publiczności. Przeprowadzona środkiem drzwi linia podzieliła wszystkie sale symetrycznie na połowę lewą i prawą, predestynując równowagę układu ekspozycyjnego i jego rytm. Stworzenie fizycznych w~runków do racjonalnej cyrkulacji publiczności w budynku muzealnym o architekturze zastanej jest bardzo trudne, a niekiedy nawet wręcz niemożliwe. Często z konieczności regulatorem ruchu zwiedzających stać się musi wyznaczony do tego celu jeden z pracowników muzeum, gdy we właściwym kierunku nie skierowują widzów ani malowane strzałki, ani graficzne plany porządku zwiedzania ani też drukowane przewodniki. Zaprojektowanie dobrej cyrkulacji publiczności jest trudne z tego powodu, że zależy zawsze od logicznej kolejności wystaw nieodwołalnie rozmieszczonych w określonych przestrzeniach. Trudności te docenić może tylko praktyk, myślący z metrem lub eksponatem w ręce, a nie człowiek decydujący o rozkładzie rzeczy bez bliskiego z nimi kontaktu. Praktyk bowiem, świadom zasadniczej funkcji wystawy, tj. oddziaływania jej na zmysł wzroku, kształtuje ekspozycję tylko z doświadczeń na formach konkretnych. Dlatego nie ufając swej fantazji, prowadzi w każdej sali przeznaczonej na wystawę grę koncepcyjną, operując materiałem wizualnym, czyli poprostu odpowiednimi eksponatami wniesionymi do sali. Tylko taka metoda uchroni od pomyłek w kolorystyce, -czytelności przedmiotów i właściwym dystansie pomiędzy eksponatami. Oddzielenie części administracyjnej od wystawowej, rozkład wystaw, biblioteki, archiwum i pracowni, to jeszcze nie wszystko. Co robić z przedmiotami, które nie zostały wystawione; Muzeum Etnograficzne w Krakowie posiada ponad 30 000 przedmiotów, spośród których na wszystkich wystawach, zajmujących 22 sale o powierzchni 1036 m2, znalazło się ledwie 2227. W budynku o kubaturze 17400 m3, a o powierzchni podłóg wynoszącej 2392 m2 przypada na przestrzenie przeznaczone na magazyny 352 m2• Przestrzeń tę wyzyskano do urządzenia nowoczesnych magazynów, różniących się tym od wszystkich innych w Polsce, że pełnią funkcję społeczną na równi z wystawami problemowymi. Magazyny te, dostępne zarówno dla naukowców, jak i publiczności, obejmują przechowywane w szafach oszklonych zbiory w układzie rzeczowym oraz regionalnym. i zaopatrzone w podpisy ·oraz mapki. STYL PRACY Podstawowym warunkiem realizacji planu jest odpowiednio d.obrany zespół pracowników wdrożonych w odpowiedni styl pracy. Brakowało go jeszcze w pierwszych latach okresu powojennego, ale wychowała go atmosfera pracy w okresie konsekwentnego realizowania planów wymagającego od personelu Muzeum dyscypliny, pracowitości, ofiarności i zapału. �417 416 Największe nasilenie prac remontowych ~. organizacyjnych Muzeum przypadło na czas, kiedy przesuwano sClany na parterze" przebudowywano klatkę schodową w .~ałym bu~ynku, b~rzono stropy na całym drugim piętrze, odblJan~, tynk! na I pIętrze, Pracownicy Muzeum zmuszeni byli wchodzl.C do Muzeum po dT~abinie przez okno na piętrze. Kobiety ubezplecza~o sz~urem. ~1~ustanny , gęsty pył i ciasnota miejsca przyczymły .Slę. pow~zm~ do utrudnienia warunków pracy. Po wyremontowamu JedneJ sall natychmiast przystępowano do urządzania w niej wystawy wedle z góry określonego planu. Dzięki tej zasadzie Muzeum Etnograficzne otwarło 3 wystawy na parterze budynku: W~ętrze Izb Wiejskich; Warsztaty Przemysłu LudO\vego; oraz Zdobmctwo Izb~ Wiejskiej - gdy jeszcze na I i II piętrze budynku było słych ac stuk młotków murarskich, a publiczność zwiedzająca Muzeum mijała się na korytarzu z robotnikami niosącymi cegły, wapnCi, żelazne szyny lub rury. Ta atmosfera pracy sprawiła, że kiedy personel Muzeum liczył już 28 osób, wszyscy pracownicy, zaróv;no umysłowi, jak i fizyczni, podzielili się na zespoły robocze, ktorych zadaniem było wykonywanie sposobem gospodarczym wielu prac, umożliwiających szybsze wykonanie zamierzony~h planów. Mierzono siły na zamiary, ale również zamiar według sIł. Powstał wówczas zespół odlewniczo-literniczy, szklarski, introligatorski, ślusarsko-kowalski, stolarsko-modelarski i instalacyjny, które po odpowiednim przeszkoleniu fachowym wykonały tysiące liter z gipsu i drzewa, szkliły szafy i gabloty, sporządziły plansze i ekrany, modele budownictwa ludowego, postumenty, instalacje oświetlenia elektrycznego w gablotach, makietach i warsztatach przemysłu ludowego. Prace te wykonywane w kolektywach zgodnie z powziętymi zobowiązaniami na naradach produkcyjnych. Poważne zasługi w realizacji \vystaw w Muzeum ma pracownia konserwatorska. Ponieważ dav\ll1€ zbiory, ocalone pEed wywozem do Niemiec ucierpiały bardzo wiele od hitlerowskiego systemu zw. Sicherstellung der Kulturwerte, pierwszą czynnością po uzyskaniu własnego budynku dla Muzeum, tj. zabytkowego ratusza na pl. Wolnica w 1\49 r. było uruchomienie komory g~zowej: \V której gazGwano zbiory odzieży ludowej w oparach dwusIarczku węgla. Była to praca ogromna, wymagająca rozbijania mnóstwa skrzyń i sortowania ich wedle zawartości. Równocześnie uruchomiono pracownię stolarską, która naprawiała uszkodzone sprzęty, potem zaś pracownię fotograficzną, która przygotowywała materiał ikonograficzny do przyszłych wystaw. Wstępne wiadomości z zakresu konserwacji czerpała pracownia konserwatorska z pracy T. S e w e r y n a Konserwacja okazów etnograficznych, wyd. przez Związek Muzeów w Polsce w 1948 r. oraz tegoż autora Restauracja ckazów etnograficznych, Kraków 1948 - potem zaś w miarę rozszerzania i pogłębiania swych doświadczeń usprawniała swą technikę pracy i dochodziła do własnych metod postępowania zależnie od właściwości różnorodnych materiałów, z którymi każde muzeum etnograficzne ma do czynienia. Bez tych trzech pracowni Muzeum nie mogłoby zrealizować żadnej wystawy w nowo otrzymanym budynku. METODY I SRODKI EKSPOZYCJI Społeczeństwu, które od dziesięciu lat było przekonane, że krakowskie Muzeum Etnograficzne, usunięte przez okupanta z Wawelu, zostało bądź wywiezione, bądź rozkradzione, bądź też rozrzucone po różnych piwnicach - trzeba było co rychlej pokazać muzeum odrodzone, tchnąć weń nową ideę i nadać mu nowe formy ekspozycji nie przypominające przedwojennych, nieestetycznie urządzonych magazynów, zwanych wystawami. Trzeba było podziałać na widza kilkoma silnymi akcentami plastycznymi, pokazać urodę wsi polskiej i użyć takich środków wychowawczych, które zachęcą społeczeństwo do zwiedzania Muzeum. Bo muzeum bez publiczności jest cmentarzem. Wspomniano już o względach, które zadecydowały o pomieszczeniu warsztatów przemysłu ludowego na parterze. Otóż gdy zaprojektowano, aby do tych trzech wnętrz dodać wnętrza izb wiejskich, trzeba było ustalić metodę, wedle której należałoby je konstruować. Wystawę bowiem izb ludowych urządzano w muzeach od dawna i to w różny sposób. Jeszcze w 1908 r. w Museum fiir Osterreichische Volkskunde w Wiedniu urządzono pokaz izb 27 "Lud", t. XLIV. 'I' �418 \viejskich z Austrii, Styrii, Śląska, Słowacji, Moraw, Tstrii i Rumunii, które potraktowano jako reprezentacje dość swobodnie pojętych regionów. W zvviązku z tym pomieszczono w nich przedmioty, które normalnie vv izbie wiejskiej znaleźć się nie powinny. Poza tym wadą ich było nieuwzględnienie proporcji znamiennych dla każdego typu izby. W Muzeum Etnograficznym na Wawelu izba krakowska posiadała w 1925 1'. zestaw autentycznych sprzętów ludowych i innych przedmiotów należących do wypo~ażenia wnętrza, ale mieściła się w sali z dużym oknem i wysokim pułapem, co z natury rzeczy podkreślało dysproporcję między nieproporcjonalnymi dimensjami obudowy a naturalnymi wymiarami sprzętów. Ten sam błąd w założeniu cechował izbę opoczyńską, urządzoną w Muzeum Etnograficznym w Łodzi w 1949 r. Gdzie indziej znów pOUT epater les bourgeois silono się na prz sadne pstrzenie izby ozdobami. Izba górala sudeckiego w dawnym muzeum w Karpaczu urządzona w 1934 r., nie przebierająca w środkach podobania się publiczności, została niepotrzebnie udekorowana kwiatowymi ozdobami, które rozrosły się gęsto nawet na tragarzach. Te same cechy i to w spotęgowanym stopniu znamionują czatajską izbę w Słowackim Muzeum w Turczańskim Marcinie, urządzoną w 1938 r. Dosyt bogacza wyraził się tam w całkowitym zapełnieniu ścian talerzami i paterami ozdobnymi, półkami obwieszonymi w czterech szeregach miskami i dzbankami oraz w dekorowaniu przestrzeni nadokiennych gęstą malowanką kwiatową. Formę pośrednią między wnętrzem izby górala śląskiego, a ekspozycją przedmiotów z zakresu kultury materialnej zaprezentowało w 1930 r. Muzeum Śląskie. Rozmieszczono tutaj w nowoczesnej sali sprzęty ludowe, a więc stół "rozkraczysty" z zydlami, z półką z talerzami, skrzynię i namiśnik, ale odstąpiono od ścisłego przedstawienia wnętrza izby, wieszając obrazy nad kredensem, kapliczkę nad drzwiami i wprowadzając do izby nowoczesną gablotkę muzealną z eksponatami itp. Muzeum Etnograficzne w Krakowie posłużyło się inną metodą. Przede wszystkim postanowiono wciągnąć rękodzielników wiejskich do współpracy w zakresie czynności, należących do ich umiejętności zawodowych.'Dzięki temu dano w Muzeum autentyk, 419 nie uciekając się do imitacji, zwykle łatwiejszej do v.:ykonania. Wychodząc z założenia, że w Krakowie należy zacząć od tego, co mieszkańcom tego grodu jest najbliższe, choć nie zawsze znane, zaczęto od urządzenia v./spółczesnej izby krakowskiej. Cieśle wykonali w naturalnych proporcjach ściany, powałę i okna, zdun z Jadowników Mokrych z pow. brzeskiego postawił piec (rys. 6), 'ii .,;1;'1 !i i':1t :!!I" Ryc. 6. Piece w izbie krakowskiej z Powiśla Dąbrowskiego na wystawi~ stałej "Izby wiejskie": w Muzeum Etnograficznym w Krakowie a małorolna Rozalia Zaród z Kłyża w pow. dąbrowskim wykonała polichromię izby, imponującą widzowi barwnością, bogactwem ornamentu i nie zwykłym poczuciem dekoracyjnym. Jest to dzieło autentyczne, gdyż sprowadzona ze wsi malarka wykonała wszystkie fantastyczne kwiaty na ścianach, piecu i powale w takiej samej proporcji, układzie i charakterze, jak czyniła to we własnej izbie (ryc. 7). 2'1. H �420 421 Tę samą metodę w posługiwaniu się fachowcami wiejskimi czynności należących do ich zawodu zastoso- wano w budowaniu izby podhalańskiej z połowy XIX wiekLi. Dla zduna góralskiego, Stanisława Stefaniaka, trzeba było zwieźć w. wykonywaniu ,'-. :i-! ' Ryc. 7. Fragment wystawie stałej izby krakowskiej z Powiśla Dąbrowskiego na "Izby wiejskie" w Muzeum Etnograficz:1ym w Krakowie Ryc. 6 8. Piec w izbie podhalai1skiej na wsytawie stał.ej wiejskie" w Muzeum Etnograficznym w Krakowie _ "Izby �423 kamienie otoczaki z łożyska rzeki Raby, bo góral z cegieł pieca nie st:l\V:ał (rye:. 8). Cegła daje ostre krawędzie bryły, on zaś ::łvc. 9. Izba podhalańska nR wystawie "Izby Wiejskie" Etnograficznym \\' Krakowie \V l'vluzeum lubuje się w formach miękkich. Dla cieśli, Stanislawa Giblaka i Andrzeja Plewy z Ochotnicy Dolnej w pow. nowotarskim, trzeba było sprowadzić za zezwoleniem władz leśn:ich grube bale z gór, bo w agencjach drzewnych były do nabycia tylko kantówki 22 ,/ 22 cm. \f..,T budowie tej izby każdy zacios siekierą i dłutem wykonały sprawne ręce góralskie (ryc. 9). Ich dziełem są również wszystkie ryzowania kozic reciatych, gwiazd cyrklowych, ząbców, jedliny, parzenicy i le~uji na sosrębie, ocapach drz'vviowych itp. Współpracujący z nami cieśle rozmieścili też \\1 izbie z rozwagą gazdowską autentyczne sprzęty, coby każda rzecz była na swym miejseJ. bez uchyby dawnemu zwyczajowi. Fachowcami wiejskimi posłużono się również w budowie pieca do \vypalania naczyń. Postawili go w naturalnych wymiarach nienagannie bracia Trąbowie z Zalasa w pow. chrzanowskim. Od metody powierzania rzemieślnikom wiejskim wykonania czynności należących do ich specjalności trzeba było odstąpić w projektowaniu i budowaniu izby dolnośląskiej, mającej w Muzeum reprezentować Ziemie Zachodnie oraz zobrazować procesy krzyżowania się elementów góralskich z mieszczańskimi. Wymarli już cieśle, którzy w Karkonoszach i Sudetach w ubiegłym jeszcze wieku stawiali miejscowym góralom rozłożyste domy. Toteż w odbudowie zabytkowego, drewnianego domu góralskiego w Szklarskiej Porębie Średniej w 1948 r. musieliśmy się posłużyć cieślami sprowadzonymi z Podhala. Ci sami więc stawiali potem izbę dolnośląską w muzeum krakowskim. Dalszą część parteru wypełniają warsztaty przemysłu ludowego: (folusz do zbijania sukna (ryc. 10), olejarnia (ryc. 11) i garncarnia, obiekty przewiezior.e do muzeum z terenu wraz z całkowitym urządzeniem i obudową ścian. Jest to więc ekspozycja typu skansenowskiego. Rozbiórką tych urządzeń przemysłowych w terenie kierował kustosz działu kultury materialnej, ale montaż całości wykonali sprowadzeni ze wsi cieśle folusznicy, olejarze i garncarze. Wystawy tego działu, w~'wierające na widzach wrażenie dzięki autentyzmowi starożytnej konstrukcji i patynie starego drzewa, są w historii lI'luzeum Etnograficznego radosnym etapem zwycię- ,i i ' I ;', �424 stwa zaciekłej pracy nad tysiącznymi trudnościami. Dziś już tylko do miłych wspomnień należy rozbiórka opalonych dawniej w pożarze belek folusza, praca na pustkowiu w skwarny dzień, dokuczliwe pragnienie, bo do źródła było daleko, uczernione twarze Ryc. 10. Folusz na wystawie stałej "Warsztaty Przemysłu w Muzel,lm Ebograficznym w Krakowie Ludowego" i ręce, zawalenie się mostku na potoku podczas przewożenia oelek wozami, a potem ogromne zbiegowisko ludu w Krakowie, gdy przed budynkiem muzeum wyładowywano z aut ciężarowych belki z pogorzeli, stare kłody, deski, stępy i stępory i wnoszono je do świeżo odnowionego ratusza. Metoda posługiwania się pomocą rzemieślników wiejskich urządzaniu niektórych wystaw. podyktowana była nakazem przedstawienia prawdy, a więc obowiązkiem nauki. Prawdę tę narzuca zresztą widzom sam materiał swoimi właściwościami nie tylko kształtu i barwy. W apercepowaniu prawdy przedmiotowej wystaw na parterze Muzeum Etnograficznego przydatny jest ludziom nie tylko zmysł wzroku. Prawdziwe są tam bowiem nawet zapachy. Wszakże w izbie krakowskiej panuje woń mleka VI Ryc. 11. Olejarnia na wysta""ie stałej "Warsztat Przem.ysłu w Muzeum Etnograficznym w KrakowIe Ludowego" (użytego jako spoiwo do malowanek), w izbie podhalańskiej woń żywiczna świeżego drzewa, w izbie dolnośląskiej zapach smoły, którą powleczone są grube tragarze i deski powały, w olejarni olej, a w foluszu spalenizna od powierzchniowego opalenia belek podczas pożaru. �426 Inną metod(~ ekspozycji zastosowano \v \\-ystawie polskich tańców ludowych, wykoncypowanej samodzielnie bez poshą;i\':ania się wzorcami obcymi. Polegała O:.1ana ścisłej współpracy etnografa z a,t,vstą. :Vluzeum przygotowało dokumentację naukową do strojó\'., Iudov'.:yeh, wedle których artystka ,Józefa HorwathChodacka wykonała zespoły tancerzy, starając się nadać im takie ruchy i gesty, by reprezentovvały najcharakterysiyczr,iejsze cechy każdego z przedstawionych tańców. Miniaturowi tancerze 'N strojach ludowych pomieszczeni zostali w szklannych kloszach, których wnętrze oświetlone zostało od góry. Dzięki temu, że makiety te ustawione są w mrocznej sali, a zalane sztucznym światłem wybłyskującym z zewnątrz, umożliwia się widzom większą koncentrację uwagi na samej ekspozycji tańca. Odmienne metody ekspozycji zastosowano w innych salach. Gdyby bowiem jeden typ \vysta\vmczy wprowadzono we wszystkich salach, wystawa wywoływałaby nudę schematyzmem sprzętu i układu eksponatów. Mówiliśmy o ważnej roli rzemieślników wiejskich realizujących w muzeum niektóre zadania planu, mówiliśmy o zatrudnieniu plastyka spoza muzeum pracami zleconymi, wykonanymi przy naukowej pomocy muzeum i współpracy w dziedzinie oprawy technicznej. Naj więcej jednak wystaw, zarówno pod względem koncepcji ideologicznej, jak i oprawy artystycznej, wykonało Muzeum Etnograficzne własnymi siłami. Cechą ich jest radykalne odstępstwo od sztuczek dekoracjonizmu i tendencji do gadulstwa w wypowiadaniu myśli prostych przesadnie wielką ilością eksponatów. Punktem wyjściowym tej metody jest uznawanie wystawnictwa za czynność należącą do zakresu plastyki, a tym samym uznawanie w niej prymatu treści przed formą. Marksistowskie ujęcie problemu \\'ystawniczego streszcza się w postulacie: naprzód idea wypowiedziana rzeczami, potem dopiero estetyczny układ rz .czy. Rzecz naturalna. że narzędzia rolnicze rozmieszczone być powinny wedle kolejności ich używania w uprawie roli, a więc \\. układzie funkcjonalnym. Przejrzystości tego pokazu nie powinn:-i zacierać przedmiot:-; cyklu nie rolniczego, jak to się dzieje np. w szwedzkim muzeum etnograficzn~'m \V Umea 427 p.ad Zatoką Botnicką w prowincji Vasterbotten. Rze.cz natl~ralb~~C: za lub oleiarm musza . J . ze wszystkie części s.kł a d owe f'0 l US_ .. \\'urzód' ustawione na swoim miejscu zar.im zaczme Sle ~'oz\:'azac, zachowujac logiczny układ całości można mu nadac \~il(3~SZą 'ł' . u 'n' p rozmieszczeniem żródeł światła, \\ VZ\·slzame.m SI e wyraz efe'ktu' refleksó\v, zadymieniem szybeJ<: okiennyc.h, zal<:rycIem prętów kaloryfera wiklinO\vą las.są itp. PrzyjęCIe. :)~z"e~~wr:) zasady postępowania, tj. wysunięcIe czynmkow este,.:':Zll:V'-~ l.a czoło,' doprowadziłoby do całkowitego zdemontowama ukiadu rzeczowego. . Zadaniem plastyka jest więc takie ukszt~łtowa~ie pr.zestr~e~1 i takie zestawienie kolorów, aby nie prowadzIły wOJny z Jednosclą treści i formy. Pod tym względem \vystawa proble.m~:va w m~lzeum nie różni się od wystawy reprezentacYJneJ, Jesh ta druba ma być też dorzeczną· Zr~sztą określony porządek eksponatów bynajmni~j nie zamyk~ plastykowi 5 drogi do wyżywania się w orgamzowamu przest:zem pod względem plastycznym. We wszelk~ch wy:tawach, zarown~ muzealnych, jak i reprezentacyjnych, me mUSI SIę. on trz.:vmac schematu jednolinijności albo symetrii prostej. Moze on IS~Otę problemu zaakcentowaĆ tłem, oświetleniem, symb?l.em, a wId~~ ~vprawić w zdumienie niezwykłością indywidual~eJ ~n:e~pretacJl. Że możliwości twórcze w tym zakresie mogą przeJawIac SIę w formach nawet monumentalnych - niech posłuży za przykład urzą- c;v J. _ • ., JVl:ałoludzi zdaje sobie sprawę z tej niespornej prawdy, ~e nie istni~ją t: n<.s (a może nie tylko u :las) specjaliści od wystaw w ogole. Ar~~l:eK.t, - t - . \\.. swvm dorobku posiada urządzenie .., wystawy maszyn, W)staW Y ){ Or} J • lTk _ lodó'v rolnych i wystawy obrazów, niekomeczme dysponuje kwa.l l ~ ~jam\' do ur~adzenia wystawy typu etnograficznego. Podob:lie nie nadaje :-ię dG tego c~lu historyk kultury materialnej, ,r0zbc,wiony POCZUC1~pbs'v~zn oe'O i niezasobny w bogact\vo dośvv"lc;dczen laboratorYJnych, v. Jakle ~~fi~~~J~ dobra praktyka muze<1lna. Nie ulega vlątP:iwOŚCi,. że do .~ea.llza('ji v:ystawy w muzeum powola:1Y jest plastyk, ktory sClsle1WSpC).Pl~.CO;' W<1Ć p'1winie:l z etnografem, jako scenarzystą wystawy, a.e me ~c,Zd~ Ci l.a\\,t plastv].;: potrafi nienaganme . zro b"lC t o, czego s'l'~ -,.' nig·r1'· nle uczv! ., _.. '.__ nigd;- nie próbował. Trudność wywi1zania się ~1~stYk~. z~ _s\vy,:h . L"ad~ ·· na t y m , że. bpdac zwvklt' laikier.: IA- dZledzJl1le naJko\\ e.], real1zowac po Iega .... . �428 dzenie sali poświęconej Leonardowi da Vinci w Museo Nazionale delIa Scienza e delia Technica w Mediolanie. Nad całą salą panuje tam, jak zjawisko niezwykłe, olbrzymi portret Leonarda na dużej szybie postawionej w środku, przeświecającej i rzucającej refleksy na rozstawione po posadzce tafle z konstrukcyjnymi rysunkami mistrza. Sprawia to silne wrażenie. Plastyk, realizujący scenariusz opracowany przez etnografa, ma szerokie pole do popisu, jeśli tylko stać go na uczuciowy stosunek do przedmiotu, którym posługiwać się ma jako tworzywem. Truizmem jest już dzisiaj przypominanie, że piękno rzeczy nie wypowiada się tylko strojnością jej naskórka, ale również celowością formy i to zarówno skomplikowanej, jak np. w maszynie, jako też oszczędnie prostej, jak np. drewnianej stępie, słomianym koszu, glinianym garnku itp. Plastyk świadomy tej prawdy, tzn. widzący w okazach etnograficznych rzeczy nie tylko celowe, ale i piękne, postara się, aby urok każdego przedmiotu wydobyć, podkreślić i spotęgować odpowiednio dobranymi środkami plastycznymi. Z tych względów unikać będzie nadmiernego stłoczenia eksponatów. Wystawa nie może popadać w konflikt z funkcjonalnością elementów składowych sali. Eksponaty nie mogą wychodzić na okno lub drzwi albo piętrzyć się od podłogi aż po sufit 6. Z drugiej znów strony aranżer wystawy powinien stronić od popadania w skrajne imponowanie rozrzutnością w dyslokacji rzeczy - co tak cechuje wiele muzeów amerykańskich. Nie może też popadać w przypadkowość, bo ta jest zwykle ma wizualnie całokształt problemu wystawniczego, a nie jedynie jego fragment. Rozbrat pomiędzy projektodawcą, tj. scenarzystą a plastykiem, tak częsty u nas, wynika z źle pojętych zadań przez jedną lub przez drugą stronę. Rozgraniczanie kompete:lcji w ten sposób. "Ja jestem od tego, aby było pięknie, a pan od tego, aby było dobrze", grozi w konsekwencji zwichrzeniem syntezy, jaką każda dobra wystawa dawać powinna. Rwanie całości siłą bwazji czynnika naukowego w logicznie skomponowany zespół form jest równie niepożądane, jak sobiepańskie organizowanie całości wedle subiektywnie określonych rygorów piękna. G W muzeum induskim w Baroda obrazy zawieszone są tak gęsto, że stykają się ze sobą ramami. matką nieprzejrzystości. Zagmatwanie zaś środków wyrazu utrudnia widzowi sformułowanie idei wystawy w jego świadomości. Jeśli cyrkulacja publiczności odbywa się środkiem sal po linii symetrycznej, jak to jest np. na wystawie kultury materialnej 0raz wystawie sztuki ludowej w Muzeum Etnograficznym w Krakowie, wtedy na czoło koncepcji plastycznej wysuwa się problem równowagi. Jest to zagadnienie bardzo ważne, choć nie uwzględniane nawet przez dobre zresztą muzea skandynawskie. Problem rozmieszczenia ciężarów bryły i kolorów zrozumiały się nam stanie na tle trudności, jakich nastręczało skomponowanie układu przedmiotów w jednej z sal Muzeum Etnograficznego, w której zgodnie z planem miała się znaleźć z jednej strony ekspozycja rybactwa i hodowli, a z drugiej rolnictwa. W związku z hodowlą postawiono w rogu sali fragment szałasu góralskiego. Jego dach z desek sięgający aż pod sufit, czerń okopconych belek oraz płonący pod kotłem ogień dawały w sumie duży ciężar masy i koloru (ryc. 12). Ciężar ten powiększony został nadto przez postawiony w sąsiedztwie drewniany cokół wysypany żwirem rzecznym, na którym rozmieszczono pękate, rybackie wiersze z pręcia. Po drugiej stronie sali miały się znależć narzędzia rolnicze: kopaczki, widły, radła, socha, brona itp., słowem mierzwa patyków i żerdzi nie stanowiąca żadnej cieżarowej przeciwwagi do form pomieszczonych naprzeciwko. Trzeba więc było przyjść w sukurs tym wątłym kształtom. Wsparto więc bronę laskową na poziomych klocach, a w sąsiedztwie postawiono olbrzymią kłodę wydrążoną, z której siewca czerpie ziarno; wszystkie zaś narzędzia rolnicze eksponowano na szerokim przysadzistym cokole, biegnącym przez CJlą długość sali i wysypanym gęsto żwirem rzecznym. Ponadto w dużym odstępie od tych eksponatów zawieszono szereg powiększonych fotografii ilustrujących siły produkcyjne w rolnictwie. Tym sposobem starano się usunąć niemiłe wrażenie, jakie dawała zbyt zuchwale zachwiana r'ównowaga ciężarowa mas i kolorów. W imię prawdy zaznaczyć wypada, że ów żwir, jako śmiały środek pomocniczy w ekspozycji, określany był początkowo przez ; I : I \, I "'" I. III I ,FI 'I �430 431 ( Ryc. 12. Fragment szałasu góralskiego na wystawie stałej "Ludowa Kultura Materalna" w Muzeum Etnograficznym w Krakowie , niektórych ludzi jako prowokacja widza. Ostatecznie widz przyzwyczaił się do tego, że no\vocześnie urządzone muzeum. prowokujące do nowych skojarzeń myślowych, może operować nowymi środkami wyrazu. W rzeczywistości posłużenie się żwirem w tej ekpozycji posiada wielorakie uzasadnienie: jako element prawdy przyrodniczej jest żwir rzeczny najlepszym podłożem wierszy rybackich. Żwirem wysypana jest wozownia lub szopa do przechowywania narzędzi rolniczych. Poza tym żwir akcentuje silnie prymitywizm drewnianych narzędzi rolniczych, którymi chłop pracował przez wiele 'vvieków na dostatek warstw uprzywilejowanych. Narzędzia te drogą kontrastu ułatwiają widzowi lepszą orientację w jakości przemian, dokonanych przez postępową gospodarkę kapitalistyczną i socjalistyczną. Żlvir wreszcie daje się w muzeum łatwo oczyścić odkurzaczem elektrycznym, dlatego zastąpienie go mniej higieniczną ziemią, jako to zrobiono w Tarchominie, w oddziele b. Muzeum Kultur Ludowych, było ze wszech miar niecelowe. W ekspozycji działu kultury materialnej posłużono się nie tylko samymi narzędziami i materiałem ikonograficznym i właściwym tym narzędziom tłem przyrodniczym. Każda z sal posiada ściany w innym tonie barwnym. Kolor iłowy dano tam, gdzie eksponowane są przedmioty należące do kultury jaskiń i ziemianek, kultury zbieraczy i kopaczy poprzedzających występowanie rolników na widowni dziejów. Kolor zielony jest właściwym tłem dla narzędzi prymitywnych łowców i bartników, kolor zaś piaskowydla sieci rybackich itp. Ale samo ubarwienie płaszczyzn ścian, nawet mające wyraz realistyczny, byłoby mało czytelne, gdyby jednocześnie tła przyrodniczego nie uzupełnić akcentami, przemawiającymi już nie samą parabolą, syntezą czy też symbolem koloru, ale przedmiotami a najautentyczniejszym kształcie i barwie rzeczy występujących w przyrodzie. Założenia te zrealizowano praktycznie w ten sposób, że wniesiono do sal wystawowych wyrwane z przyrody przedmioty, które same przez się nie mają wartości zabytkowej, ani też nie mogą pełnić funkcji eksponatu, ale stanowią niejako bliższe dopowiedzenie do treści wyrażonej przez zabytek i ekspo- .i I. �.,~ 432 nat. Wniesiono np. do sali pień świerkowy, umocowano go w rogu naprzeciw pnia z barcią naturalną, by na jego konarach postawić ul kłodowy i zawiesić leziwo bartnicze (ryc. 13). Sidło podrywane zwane cewie na rogacze i jelenie zawieszono u nagiętego konara, a klatki zwane potrzaski na szczygły i sikorki umieszczono wśród gałązek korony gruszy polnej. Odziomkom drzew dodano poszycie z mchu i ściółki leśnej. Do innej sali wniesiono fragment szałasu górskiego, rozpalono w nim ogień pod kotłem, a na okopciałych cd dymu belkach zrębu zawieszono na kołkach półkę na czerpaki, gielatki, i drewniane formy do oszczypków. Zwieziono z gór piaskowce zwane skrzizalami i wykonano z nich ochronę ognia przed wiatrem. Te przykłady, których mnożyć nie ma potrzeby, na pozór łatwe do zastosowania i pociągające w wyobrażanym efekcie, w istocie są bardzo niebezpieczne, jak wszelkie elementy naturalistyczne wciągane do nowoczesnej ekspozycji. Niebezpieczeństwo posługiwania się nimi polega na tym, że niezachowanie umiaru w określeniu proporcji tego materiału pomocniczego w stosunku do liczby i przestrzeni zajmowanej przez same wytwory kulturowe może się odbić ujemnie na estetycznej i dydaktycznej stronie wystawy. Fragmenty przyrody wniesione do muzeum nie mogą być przez widza odczuwane, jako wtręty, zamącające ideę przewodnią wystawy lub odstręczające konfliktem między wytworem przyrody, a wytworem umysłu i rąk człowieka. Tu należy jednak zauważyć, że równie silny konflikt zachodzi nieraz między przedmiotami wyrwanymi z tła przyrodniczego, a przeniesionymi do warunków w muzeum. Gdy np. w muzeum indiańskim w Rio de Janeiro ustawiono w piasku ujętym w ramkę namiot Indian Karaja na tle klatki schodowej i ściany pałacowej, widok jego musi budzić wrażenie żałosne. Chodzi tu zarówno o tło, jak i proporcje. Któżby przemawiał przeciw żywej zieleni w muzeum? Ale jeśli jest jej za dużo, muzeum przeobraża się w ogród. Zresztą recep,ty na przydatność kwiatów w muzeum nie ma. Lud zaobserwow8ł już dawno, że nie godzi się dawać "kwiatka do kożucha". Dziwacznie wyglądałyby fiołki alpejskie przy sieciach rybackich, grzybienie białe Ryc. 13. Ul kłodowy tura Materialna" 21 "Lud", ,I t. XLIV. i sidło na sarny na wystawie "Ludowa Kulw Muzeum Etnograficznym w Krakowie �przy narzędziach łowieckich, a bukiet cynii przy kopaczkach i widłach do gnoju. Natomiast tam, gdzie eksponatami są książki, grafika czarno-biała lub koronki - żywy kolor kwiatów dobrze spełnia swą rolę. Posługiwanie się kwiatami żywymi w celach dekoracyjnych nie oznacza naszej rezygnacji z ścisłej rzeczowości w ekspozycji. Nie godzimy się na zastosowanie w Słowackim Muzeum w Turczańskim Marcinie malowanek ściennych do dekoracji fryzów, tworze~ia z nich pilastrów między witrynami lub olbrzymich bukietów sięgających od podłogi do sufitu. Ale jednocześnie nie godzimy się z całkowitym wyrugowaniem elementów naturalistycznych w ekspozycji właśnie dlatego, że obowiązuje nas ścisła r2;eczowość. Chodzi tu nie tylko o jakość i ilość, ale i o linię demarkacyjną rozdzielająoą rewiry dozwolone od zakazanych. Wolno więc posługiwać się elementami naturalistycznymi w wystawie obrazującej problemy kultury materialnej, ale w wystawie dzieł sztuki należy raczej odgrodzić się od nich. Sztuka bowiem nie znosi konkurencji ze strony natury. Ale takie radykalne rozstrzygnięcie tego zagadnienia nie da się stosować rygorystycznie w muzeum etnograficznym. Wszakże strój ludowy należy do kultury materialnej, ale niespornie także i do sztuki. Nie można go traktować jako wartości samej w sobie, tj. w oderwaniu od człowieka. Co prawda od dawna uzna wano za właściwe, aby jego części nie wystawiać jako odrębnych ekspofIatów, ale tworzyć z nich komplety dające wyobrażenie o jego całokształcie. Założenie to zrealizowano jednak rozmaicie. W Nordiska Museet w Sztokholmie wystawa strojów ludowych z Dalekarlii urządzona została jako zbiegowisko kilkudziesięciu postaci mężczyzn, kobiet i dzieci w ubiorach zimowych i letnich. Wszystkie występujące tam manekiny mają postawę stojącą, głowy zaś realistycznie ukształtowane z masy papierowej oscylują z lekka ku naturalizmowi. Usunięto taflę szklanną, aby znieść przegrodę między widzem a obiektem, a mimo to coś zawodzi w zamyśle aranżera, gdyż niepotrzebnie szukamy związku przyczynowego tego społecznie nie uzasadnionego zbiegowiska, zamiast. skoncentrować uwagę na samym stroju. W Polsce znów w sposobie ekspono'.\',~()'" '.i;~(;j ~i j''.ci-,'(j 'Nzięła górę koncepcja naturalistyczna. Klasyczny m ~"j p; zyk:aclc::rn była jeszcze przed 1939 r. wystawa w Dziale Ludoznawczym Muzeum Wielkopolskiego w Poznaniu, gdzie w ogromnym pudle oszklonym pomieszczono "zakątek salonu szlacheckiego" z naturalnej wielkości postacią damy siedzącej przy fortepianie z szlachcicem rzekomo zasłuchanym itp. W ir;mych potężnych witrynach znajdowały się manekiny mające obrazować chłopskie życie rodzinne, sceny obrzędu weselnego, a nawet naturalnej wielkości pary taneczne - oczywiście w ciasnocie oszklonego kiosku. Obficie l'zeźbione i toczone krawężniki dużych gablot oraz listwy przedziałowe pochodziły oczywiście z czasu, kiedy żądano od sprzętu muzealnego, aby był przedmiotem popisu stolarza. Ponad właściwą wartością samych eksponatów, tzn. autentycznych strojów ludowych dominowały jednak naturalistyczne i lalkowate twarze postaci, wywierających przykre wrażenie lichą imitacją gabinetu figur woskowych, wykonanych przez plastyka pozbawionego smaku i kultury artystycznej. Ale radykalne odwrócenie się od człowieczych głów, w jakie zaopatrywano manekiny demonstrujące strój ludowy - zaprowadziło do prób również niezbyt wydarzonych. W Muzeum Sztuki i Rzemiosł w Rabat w Maroku, jak podaje wydawane przez Unesco pismo "Museum" (1954 nr I, s. 65), postaci kobiet marokańskich mają zamiast twarzy białe walce, a zamiast rąk kikuty. Okutane w białe płachty, siedzące na dywanach i grające swymi zniekształconymi rękami na skrzypcach wyglądają jak straszydła. W Neprajzi Muzeum w Budapeszcie posłużono się inną metodą .ekspozycji strojów. Odzież nadziano 11amanekiny z nogami, które obuto. Postaciom nadano wygląd realistyczmy, ale zaniechano :posłużyć się głowami i twan.ą, jako nie nakżącymi do właściwego przedmiotu ekspozycji. W związku z tym przedmioty noszone zwykle w rękach lub chustki zawieszono nad postaciami, co robi wrażenie pokazu mediumicznej lewitacji. Inni biorąc przykład z arealistycznego malarstwa, wieszali kapelusze na spiralach z drutu lub politurowanych kulach z brzeziny przyśrubowanych do szyi manekinu. A jeszcze inni upinali strój ~I ',','" [, ,Iii' �436 'i na dykcie, nadając figurze pozę dekoracyjną w ruchu na podobieństwo stylizowanych scen ludowych na pocztówkach sprzed 20 lat. Kontury twarzy, a w razie potrzeby i rąk, rysowano węglem wprost na dykcie, tworząc dysharmonię między rysunkiem linijnym a formą bądź co bądź naturalistyczną, jaką jest autentyczny strój ludowy. Radykalnym przeciwstawieniem się wszystkim dotychczasowym sposobom wystawiania stroju był w roku 1955 mało wybredny pomysł, zastosowany na Wystawie Sztuki Ludowej X-lecia urządzonej w Pałacu Kultury i Nauki w Warszawie, a polegający na zawieszeniu strojów ludowych wprost na standaryzo-:wanych manekinach krawieckich, wspartych na filuternie wygiętych trójnogach. Pomysł ten nie zdał egzaminu, g<;lyżczółka i czepki położone na stołkach lub na podłodze, wystające spod kaftanów kikuty spodni, z boku na żwirze położone buty, czapka z piórami spoczywająca na ramionach - żałosne czyniły wrażenie. Tu przypomina mi się charakterystyczny szczegół: gdy w 1937 roku zagraniczny publisher zamawiał u mnie napisanie tekstu do albumu z planszami, Z. Stryjeńskiej pt. Polish peasants costumes, wymagał, aby w charakterystyce poszczególnych typów stroju podkreślić trzy cechy: archaizm, dekoracyjność i komizm. Otóż przypadkowo tak się składa, że większość stosowanych u nas manier wystawniczych odpowiada życzeniom amerykańskich wydawców, chcących widzieć w europejskich strojach ludowych coś bardzo dawnego, bardzo barwnego i ogromnie komicznego. My natomiast widząc w stroju ludowym dzieło sztuki, odrzucamy takie sposoby ekspozycji, które pomniejszają jego wartość artystyczną· Na ogół wszystkie wymienione sposoby wystawiania stroju ludowego sprowadzają się do zagadnienia podstawowego: z głową czy bez. Poco trudzić swą wyobraźnię rozkładaniem całości na części, jeśli potem zmusza się wyobraźnię widza do składania tejże całości? Z drugiej strony któż by się odważył wnosić do muzeum wycackane i tępe w swej poprawności lalki fryzjerskie? .Ale również zastępowanie głów walcami, kubami, stożkami, spiralami itp. nie daje właściwego wyniku, bo te formy abstrakcyjne Rvc. 14. Próba l plas(vcznego rozwiązania głowy na manekinach do stroju ludowego w Muzeum Etnograficznym w Krakowie Forma realistyczna l i ,I ~ Ii < I I} nie nadają się do współżycia z naturalistycznym charakterem reszty figury. Mając do wyboru zawieszenie kapelusza góralskie~o lub czepca śląskiego na głowie, czy też na wyrastającej z tułowIa sprężynie - bez wahania oświadczymy się przeciw sprężynowym rozwiązaniom. W Muzeum Etnograficznym w Krakowie posłużono się w ekspozycji strojów głowami odciskanymi z form w masie papierowej·, ale indywiduali~owa~ymi ~ ks.ztałt.ach zależn~e od cec~ samego stroju, a takze wIeku l płcI osob, dla ktorych dany strój był szyty. Głowy te ani kolorem ani kształtem nie mają konkurować z naturalistyczną prawdą, toteż nie posiadają ani oczu, ani uszu, ani malowanych brwi, ust lub policzków, (ryc. 14, �438 439 Ryc. 15. Próba I! plastycznego rozwiązanh głowy na ma:1ekinach do stroju ludowego w Muzeum Etnograficznym w Krakowie Uogólnienie formy realistycznej 15, 16, 17, 18). Szczegóły twarzy zredukowane są do występu nosa i wgłębieni.a oczodołów, gdyż celem 1:lkiej cgólnikowej formy nie jest zwracanie, ale odwracanie uwagi widza od twarzy manekinów ku właściwemu przedmiotowi ekspozycji. Można przyjąć zasadę, że im łatwiej zwrok widza ześlizguje się z twarzy tak sumarycznie potraktowanych - tym lepiej spełniają one swoje zadanie. Ale to tylko złudzenie. Wprawdzie sposób zastosowany przez Muzeum Etnograficzne jest ze wszystkich znanych mi dotychczas najlepszy, nienmiej z uznaniem powitać by należało jego Ryc. 16. Próba II! plastycznego rozwiązania głowy na manekinach do stroju ludowego w Muzeum Etnograficz:lym w Krakowie Forma geometryczna o zarysie twarzy z akcentacją jedynie nosa. Za tą formą wypowiedział się plebiscyt fachowców zorganizowany przt'z Muzeum. uszlachetnienie w tym kierunku, by forma twarzy całkowicie zerwała z oscylowaniem ku naturalizmowi, nie zatracając nieodwołalnie koniecznych cech współżycia z resztą figury. Nie jest to jednak zadanie łatwe do rozwiązania. W Muzeum Etnograficznym zniesiona została szablonowość figur dzięki wprowadzeniu rytmu w układzie szaf, a nadto elementów różnicujących zachowanie się poszczególnych postaci. Niezawodnie okrasza to wystawę strojów, jeśli kurpianka niesie rózgę weselną, lubelska korowajnica kołacz, wielkopolanin dudy z miechem, kielczanka koszyk z przędzą barwioną, góralka dzba- �44:1 Ryc. 17. Próba IV plnstycznego rozwiązaniu głowy na manekinaell do stroju ludowego w Muzeum Etnograficznym w Krakowie Forma geometryczna. nek, góral ciupagę, a dziecko zabawkę. Tego pomysłu nie chcemy zmieniać. Tym jednak piętrzymy trudności przed artystą podejmującym się zadania dotychczas niezadowalająco w świecie rozwiązywanego. Łatwiej będzie mu usunąć elementy naturalistyczne w makietach tańców ludowych, a zastąpić je, np. w tle, elementami umownymi, niż tchnąć życie w lalki naturalnej wielkości - bez uciekania się do naturalistycznej imitacji. Dotychczasowy dualizm metod wystawniczych, stosowany w wystawie strojów ludowych i tańców ludowych, wywodzi się stąd, że przedmiot obydwóch stoi na pograniczu dwóch kategorii Ryc. 18. Próba V plastycznego rozwiązania głowy na manekinach do stroju ludowego w Muzeum Etnograficznym w Krakowie Zastąpienie głowy konstrukcją pomocniczą z żelaza eksponatów: przedmiotów z zakresu kultury materialnej i dzieł sztuki. Rozdroża te nie istnieją w wystawnietwie przedmiotów z innych dziedzin sztuki ludowej. Przez to jednak trudności eksponowania, np. rzeźby, ceramiki, haftów, malowanek itp. bynajmniej się nie zmniejszyły, a głównym tego powodem jest brak tradycji wystawniczej w Polsce, co zmusza każdego projektanta wystawy do indywidualnego przemyślenia wszystkich składowych elementów ekspozycji, a więc do specjalnej t\vórczości w najpełniejszym tego słowa znaczeniu. �442 443 Wiele prób, jakie dotychczas czyniono w' wynajdywaniu sposobów ekspozycji ludowej rzeźby figuralnej, należy dziś odrzucić jako niefortunne. Umieszczanie okazów tego działu plastyki np. w gablocie oszklonej i to na półkach szklanych nie jest stosowne, bo szkło jako materiał obce jest drzewu i to jeszcze spatynowanemu. Umieszczanie ich na cokole obitym jutą, a na tle fałdowanego perkalu wprowadza niepokój zbytecznym sugestionowaniem rytmu, który tylko akcentuje małe wymiary tych figurek. Stawianie zaś tej drobnicy na półce z deski lub cokole na tle ściany nie nadaje się do sztucznego oświetlenia, bo cienie padające na ścianę łudzą widza wrażeniem zdwojonej ilości rzeźb wystawionych, wytwarzając niepożądaną gęstwę form. Wprawdzie istnieją przypadki celowego wyzyskania rzucanego na ścianę cienia do spotęgowania ekspresji rzeźby 7, ale tego rodzaju środki, doprowadzone do wysokiego kunsztu w teatrach cieni na wschodzie, uwodzą właściwie widza, odciągając jego uwagę od oryginału ku igraszkom jego cienia. W muzeach dysponujących szczupłymi przestrzeniami przeznaczonymi do celów wystawowych stosuje się do ekspozycji rzeźby - kratę z twardego drzewa. Jest to sprzęt świetnie nadający się do wystawy rzeźby ceramicznej, np. kropielniczek glinianych, kafli malowanych lub płaskorzeźbionych, drzeworytniczych klocków do drukowania tkanin, itp. Ale gdy w muzeum w Damaszku pomieszczono w trzech szeregach prostokątów drewnianej kraty - reliefy palmirskie tj. popiersia płaskorzeźbione 8, efekt był chybiony. Rzeźby bowiem nawet małego formatu, ale nacechowane wyrazem monumentalnym, osobliwie ,nie nadają się do wtłaczania ich w sztywny szablon ramy. Na wystawach sztuki przyjęto zasadę stawiania każdej rzeźby na osobnym cokole. W muzeum etnograficznym zastosowanie tyl7 W Galleria di Palazzo Ukrzyżowanego z rozmysłu padał na ścianę, wyolbrzymiał Bianco w Ge::lUi zawieszona została rzeźba skośnie do płaszczyzny ściany, aby cień jej ją i rozszerzał 8 Wedle fotografii zamieszczonej "Museum", 1954 nr l, s. 42. \V wszerz i wgłąb. wydawa:1.ym przez Unesco piśmie ko tego sposobu ekspozycji nie jest jednak celowe, gdyż przeważna część tradycyjnej rzeźby ludowej o tematyce świątkarskiej posiada wymiary małe. Trzeba by więc do sali wystawowej wnieść las postumentów. W Muzeum Etnograficznym w Krakowie użyto w ekspozycji rzeźby różnego sprzętu pomocniczego: cokołów, kolumn, półek, krat, ale przede wszystkim wnęk, których konstrukcja opiera się na zasadzie asymetryczności, a jednocześnie równowagi mas, aby celowo nie budziła analogii do wnęk architektury kościelnej. Celem sharmonizowania patyny rzeźby z tłem użyto do budowy wnęk - starych spatynowanych desek z płotu podmiejskiego. Okna, które zwykle należą do nieużytków przestrzeni wystawowej w muzeach, w 1951 r. wyzyskano do ekspozycji wycinanek w sali sztukiJudowej, wstawiając w nie duże, odpowiednio przycięte szyby, między którymi na matowej kalce przyczepiono duże ażurowe gwiazdy lubelskie lub drzewka kurpiowskie. Efektowny ten sposób nadaje się do wyzyskania tylko w oknach od północy i to w związku z wystawą krótkotrwałą, jeśli nie chce się narażać koloru wycinanek na odbarwienie skutkiem oddziaływania światła. Również duże hafty na tiulu, np. zapaski żywieckie, imponująco wyglądają między dwiema szybami zczepionymi u góry mosiężną klamrą, a u dołu nasadzonymi w jesionowy, politurowany cokół. Inne zaś hafty eksponowano w gablotach płaskich na cokołach, na oszklonych ekranach zawieszanych na ścianach oraz w ramach okiennych, harmonijkowato ułożonych i zaopatrzonych \V szyby podwójne. Wielki kłopot w ciasnych lokalach muzeów polskich sprawiają tkaniny wymagające własnej przestrzeni i perspektywy do ich oglądania, oraz ceramika, która nie dobrze się czuje w salach "ładownych". Garnkowi bowiem nie każdy sprzęt odpowiada. Wierzch szafy np. nie może być używany za półkę do garnków lub innych przedmiotów. W układzie zaś tych statków na półce niedobrze jest przestrzegać symetrii. Kobieta wiejska nigdy tak nie czyni. Dla garnków chłopskich nadaje się półka z surowego drzewa miękkiego, co najwyżej powoskowana. Siwaki na tle złotawej maty słomianej uszlachetniają swoją czerń ołowianą, ale �444 445 ostrożnie z takimi pomysłami, degradującymi jeden eksponat do roli służki lub dekoratorki przedmiotu drugiego. W Muzeum Etnograficznym do wystawy ceramiki użyto półek wiszących na hakach, a wspartych o posadzkę na żelaznych esowato wygiętych wspornikach, które całemu sprzętowi użyczają dużej lekkości. Ceramikę zaś drobną, np. zabawki, figurki, naczyńka itp. umieszczono w płytkich gablotach dwustronnie oszklonych, a posiadających ruchome połówki szklannych półek. Gabloty te są dołem szersze. niż u góry, skutkiem pochylenia ścian szklanych ku sobie. Kafte pokuckie umieszczono zaś w ścianach pieca rekonstruowanego w wymiarach naturalnych i zaopatrzonego od dołu w wierną rekonstrukcję jego obudowy drewnianej, inne zaś kafle oraz kropielniczki rozwieszono w jesionowej kracie. l I Ważnym problemem, wymagającym rozwiązania konstrukcji oszklonych szaf w muzeach etnograficznych 9 jest: a) obliczenie maksymalnie dopuszczalnej cieńkości lasek szkieletu. tj. krawężników i tzw. szprosów czyli pionowych listew przedziałowych na żłączu szyb b) wyznaczenie miejsca na drzwi oraz c) kształt podium. W trójdzielnych witrynach Muzeum Etnograficznego, przeznaczonych do ekspozycji strojów, drzwi dano z boków, "szprosom" nadano szerokość 3 cm, podium zaś zaopatrzono dołem w uskok, obity zewnątrz dyktą niepoliturowaną, aby nie zarysowała się podczas· froterowania podłogi. Wysokość całego podium, ustalona po licznych doświadczeniach, wynosi 27 cm, przy czym na sam uskok przypada 7 cm. Zagubienie proporcji między wymiarami szafy, a wysokością podium daje wyniki ujemne. W Muzeum w Bernie na Morawach witryny oszklone z czterech stron posiadały w r. 1950 podium za wysokie, a za wąskie w stosunku do bryły szafy. Skutkiem tego sprzęt nabierał cech niespokojnych; trudnych do shatmoniwwania z innymi, a mało funkcjonalnych o tyle, że wysokie podium zmuszało widza eZnane są nam przykłady niefortunnego umieszczenia drzwi u wierzchu szafy, co w razie potrzeby wyjęcia stroju z szafy zmusza do kłopotliwego przewracania sprzętu i wyciągania zeń figur. 9 I .I I ~. do obserwowania figur zbyt wysoko postawionych. Słusznie więc sprzęt ten rychło zastąpiony został innym. Kolor szaf nie jest rzeczą obojętną. Naturalny kolor tw~rdego drzewa szlachetnego jest niezawodnie najpiękniejszy, ale me należy się bać kolorów sztucznych. Skończyć trzeba z szarą. nudą sprzętów muzealnych o zrudziałych barwach. Drzewo politurowane które po kilku latach zmienia swą barwę na tandetną, mętn~brunatnawą, nie jest piękniejsze od drzewa barwionego na kolor ułatwiający sprzętowi ukrycie się przed okiem widza. Chodzi tu o to, aby witryny muzealne nie narzucały się ani kształtem ani kolorem. Już od dawna razi nas bowiem szkielet gablot, składający się z ozdobnie toczonych słupków, w których lubo.wano się jeszcze z początkiem XX wieku. Dzisiaj aż nadto rozumIemy,. że sprzęt, podobnie jak i oprawa plastyczna, nie może być zbyt agresywny. Niedopuszczalna jest rywalizacja ramy z obrazem, sprzętu z eksponatem. Sprzęt nie może robić wrażenia w~żnego właśnie dlatego, że znajduje się w towarzystwie rzeczy mespornie od niego ważniejszych. Nie powinien rzucać się w oczy, jak to się działo na Wystawie Odrodzenia'w Warszawie w r. 1953. Nie istnieje standaryzowany sprzęt muzealny o uniwersalnym zastosowaniu w ekspozycji, Zmienia się on bowiem zależnie od przedmiotu i charakteru samej wystawy. Pojemne szafy p:ze~naczone do pomieszczenia manekinów ze strojami ludowymI me nadają się do ekspozycji haftów, obrazów lub fotografii, bo głębia szafy nie odpowiada płaskości tych eksponatów, a ich rozmiarom i wielkość sprzętu. Poza charakterem przedmiotu przemożny wpływ na strukturę sprzętu pomocniczego wywiera charakter samej wystawy. Innych sprzętów wymagają wystawy objazdowe, innych zaś wystawy stałe lub czasowe. Muzeum Etnograficzne posługiwało się w wystawach objazdowych przystosowanymi do transportu ekranami oszklonymi, gablotami dyptykowymi wspieranymi na cokołach, przy czym cokoły te używane były jako skrzynki do przewozu eksponatów. W wystawie stałej stroje muszą być pomieszczone w odpowiednich witrynach, w wystawach zaś krótkotrwałych manekiny ze �446 '. strojami mogą być eksponowane w wolnej przestrzeni, (ryc. 19), nie odgradzając się od widza taflą szklanną. W ten sposób eksponuje się też stroje ludowe na wystawach reprezentacyjnych obywając się bez szaf 10. • Nowoczesne muzealnictwo posługuje się sprzętem niewidocznym tzn. tak skonstruowanym, by nie zwracał na siebie uwagi Ryc. 19. Część wystawy czasowej "Sztuka Ludu Krakowskiego" Etnograficznym w Krakowie 447 wystawniczych w muzeach. Oddziałał on rówmez na kolorystykę ścian w muzeach nie ze względów dekoracyjnych, ale funkcjonalnych. Jeśli np. w Cincinnati Art Museum w Ohio ścianka przedziałowa z wnęką oświetloną od wewnątrz posiada tło ciemne to nie dlatego, aby barwą tą kontrastowała z sąsiednią ścianą jasną, oświetloną z zewnątrz i nie dlatego, aby przez to sala była "ciekawsza". Chodzi tu o to, aby słonecznie jasna wnęka tym silniej ogniskowała na sobie uwagę widza. Swoją drogą to różne ubarwienie ścian wnosi do wystawy nowy element malarskoarchitektoniczny 11. Ekspozycja wnękowa łączy się zwykle z problemem oświetlenia. Zagadnienie to nabiera w nowoczesnym muzealnictwie specjalnego znaczenia z uwagi na to, że właściwe oświetlenie wystaw w muzeach ułatwia właściwą recepcję wrażeń. W Muzeum Etnograficznym w Krakowie starano się stosować różnorodne spOsoby oświetlenia. Izbę krakowską oświetla spod powały żarówka zawieszona w!środku pająka wykonanego z ziarnek fasoli, izbę zaś podhalańską żarówka wsadzona dyskretnie w zakopcone szkiełko lampy naftowej. W piecu garncarskim przebłyskuj e czerwony ogień między garnkami przeznaczonymi do wypalania, olejarnię zaś i folusz oświetla ogień dobywający się z pieca i płonący w świecaku zwisającym z belki powały. Makiety tańców ludowych otrzymują światło z góry dzięki specjalnemu urządzeniu, zakrytemu dyskretnie abażurem. W oświetleniu strojów zastosowano wyłącznie światło sztuczne, ukryte i podwójne, tj. od góry i od dołu, zapalane i gaszone generalnie albo częściowo, zależnie od potrzeby. Dwojakie oświetlenie, tj. sztuczne i dzienne, zastosowano w wystawie przedmiotów obrzędowych i rzeźby. Dzienne oświetlenie otrzymała np. marzanna, gaik, przepiórka żniwna, a sztuczne - turoń, gwiazda kolędnicza i szopka. W dziale zaś w Muzeum widza. Wchodzą tu w grę przede wszystkim wnęki oświetlone od wewnątrz, podpatrzone w wystawach sklepowych. System wnękowy wprowadził rewolucję w konserwatywny zespół środków 11 W tego rodzaju wnękach w Cincinnati Art Museum w Ohio zawieszono niektóre przedmioty lekkie, np. instrume:lty muzyczne, na mało widocznych nitkach nylonowych. Pomysł ten znalazł u nas naśladowców w wystawach oddziału archeologicz:lego w Muzeum Narodowym w Warszawie oraz oddziału instrumentów muzycznych w Muzeum Narodowym w Poznaniu . 10 Takie zaprezentowanie strojów ludowych użycza im wiele uroku. Nie jest w tym oczywiście zasługa aranżera wystawy, ale krasy samych strojów. Ze względu jednak na przepisy, obowiązujące w konserwacji okazów muzealnych, wystawie:lie zabytków stroju w miejscach otwartych powinno być zaniechane. .i ,1 i! i �448 rzeźby sztuczne oświetlenie otrzymała rzeźba o tematyce religijnej, a dzienne współczesna o tematyce świeckiej. Dodać jeszcze należy, że w walce z pobłyskami na szybach obrazów na szkle posłużono się naśladownictwem sposobu praktykowanego przez lud, który obrazy swe w izbie wiesza skośnie do prostopadłego kierunku ściany. Środkiem zaś eliminującym blaski są firanki w oknach, a w salach o silnym nasłonecznieniu - story. W tej walce ze światłem, jako też we wszelkich sposobach posługiwania się światłem jako kombatantem w walce o spełnienie zadań muzeum, chodzi nam zawsze o podkreślenie realizmu treści i formy eksponowanych przedmiotów, a nie o ich opaczne przedstawienie. Całkowicie abstrahowane od kształtów realnych wizje oraz irrealistyczne igraszki, dominujące nad konkretnymi treściami, nie wchodzą dziś nawet do programów teatrów iluzji. Istnieją jednak mniej drastyczne dywagacje od realistycznej drogi. W Colorado Springs Taylor Museum urządzono np. taką wystawę: na dużym cokole przykrytym ciemną draperią ustawiono tarasowato prostopadłościany, a na nich ceramikę Indian Pueblo z nad Rio Grande. Ostatecznie można i tak. Jeśli jednak tę "architekturę" oświetlono z góry, a całe tło utajono w mroku,. pytamy się, poco ta mistyczna nastrojowość, dlaczego indiańskie czarki i krągłe baniaki polichromowane i czarne na podkładzie białym mają przy pomocy sztuczek z repertuaru filmowego przemawiać do widza tajemnicą jakiejś magii? Właśnie muzeum ma zbliżać rzeczy dalekie, a zawiłe wyjaśniać - dlatego ekspozycja powinna przemawiać mową prostą, a nie skomplikowaną w formie - wtedy jej treść stanie się więcej komunikatywna, a zasięg jej oddziaływania się rozszerzy. Do środków pomocniczych, zbliżających obiekt do widza należą też podpisy i napisy. Pożądana jest tu lakoniczność. Ściany muzeów nie powiny konkurować z zadrukowanymi płachtami gazet. W okresie przestawienia muzeów na nową ideologię, gdy zdawkowe slogany i puste deklaracje zastępowały właściwą myśl rewolucyjną, mającą przemawiać poprzez nowe, świadomie tworZOhe układy i stosunki rzeczy - pojawiały się w muzeach pol- ) I ! I ~ ł) I ! \ \ I \ \ \ l I I �. • LUBLIN 2790 i.\. ~ Che Im tla �449 skich napisy, które "wisiały w powietrzu", nie mając oparcia o przedmioty, znajdujące się w ich najbliższym otoczeniu 12. Tymczasem napis w muzeum powinien być albo sztandarem, którego jak wiadomo, byle gdzie zatykać nie wolno, albo słowną klamrą łączącą treść rzeczy - w przeciwnym razie mija się z celem. Poza tym napis, jak dobry nauczyciel, może w sposób zwięzły i jasny tłumaczyć treść niedostrzegalną wzrokiem. Te wszystkie notatki warsztatowe, składające się z teoretycznych przemyśleń i. praktycznych doświadczeń, mógłbym zakończyć słowami onego rybałta, autora Pereg7'ynacyji dziadowskiej: "Com pisał to prawdziwie, bom sam tego świadom". Ale ani wypróbowane metody, ani też środki podane w formie receptalnej same przez się nie stają się zaczynem wystawy. Wystawę bowiem tworzy człowiek. Dlatego, jeśli była mowa o typologii sprzętu wystawowego, należy w formie przynajmniej anneksu podać choćby w kilku rysach charakterystykę plastyka parającego się sztuką wydawniczą. 12 W 1950 r. w ówczesnym Muzeum Wielkopolskim (Oddział w Rogalinie, dział kultury i sztuki ludowej) umieszczony był na ścianie duży napis: "Sojusz robotniczo-chłopski, a z :lim związana spółdzielczość wsi wyzwoli kobietę z prymitywnych warunków życia codziennego". Poniżej zaś znajdowały się obrazy świętych niewiast z św. Barbarą na czele. Drugi napis głosił: "Spółdzielczość państwa ludowego przynosi wymianę towarów bez wyzysku i racjo:lalne współdziałanie wsi z miastem". Poniżej zaś dano przykłady z zakresu plecionltarstwa i obróbki kory. Trzeci napis brzmiał: "W czasach pańszczyzny i kapitalizmu chłopi uciekając przed wyzyskiem, zachowują prymitywne urządzenia przetwórcze". Poniżej zaś postawiono narzędzie zwane w Wielkopolsce wijotko, używane przez tkaczy do robienia większych motków, a bynajmniej tego napisu nie ilustrujące. Na wystawie Odrodzenie w Polsce, urządzonej w 1953 r. w Muzeum Narodowym w Warszawie, obok drzeworytów, przedstawiających egzamin studentów w Akademii krakowskiej, wnętrze izby chłopskiej oraz płacenie przez chłopów renty w :laturaliach, znajdował si.;: napis: "Przy pańszczyżnie następuje oddzielenie producenta od miejsca, gdzie wytwarza produkt niezbędny dla swego wyżywienia i na skutek tego całkowity produkt jego 29 "Luci", t. XLIV. �450 Otóż obowiązuje go znajomość osiągnięć w dziedzinie wystawnictwa w kraju, jak i za granicą, korzystanie z dorobku dotychczasowego, a rozważna konfrontacja własnych pomysłów z cudzymi. Cechować go powinno nie upodobanie do nierozważnej pogoni za nowością i nie aprioryczne przyznawanie racji temu, co nowe. Plastyk urządzający wystawę sztuki ludowej nie powinien szukać ekscentrycznych środków olśnienia i zadziwienia widza. Właśnie dlatego, że ma pokazać sztukę ludzi prostych,. sztukę związaną z potrzebami życia codziennego, obowiązuje go użycie jak najprostszych środków ekspozycji, bo nic nie zdoła wyrazić lepiej wielkości prawdziwej sztuki, jak prostota i artystyczna prawda. Dlatego niewłaściwe są formy, które tę prostotę zasłaniają i te kolory, które ją zamazują. Ale pamiętać należy, że wulgaryzacja prostoty daje prostactwo, prostota zaś może być wytworna, ale nie przerafinowana. Dla aranżera wystawy sztuki ludowej drogowskazem powinny być słowa, które zapisał Ralf Waldo E m e r s o n: "Przypominam sobie, że gdym za młodych lat słyszał o cudach włoskiego malarstwa, że wielkie obrazy będą mi czymś bardzo obcym, że będą jakąś niespodziewaną kombinacją barwy i kształtu, jakimś zagranicznym cudem, przewspaniałą perłą wschodnią i złotem, czymś na kształt sztandarów i błyszczącej broni, co tak zdumiewa oczy i wyobraźnię uczniaka. Miałem ujrzeć, miałem się nauczyć, już nie wiem co. Ale kiedym wreszcie przyjechał do Rzymu i zoba- 451 + j ] 1 I I l " tl :1 1 i pracy jest produktem dodatkowym przywłaszczonym przez feudała". Na wojewódzkiej wystawie sztuki ludowej w Gdańsku w 1955 r. czytaliśmy taki napis nad dwiema malowa::lymi skrzyniami: "Forma ludowego sprzętu kształtowała się w wyniku walki ludu o lepsze warunki bytu i wyzwolenie społeczne". Na wystawie Sztuka Ludowa w Okresie X-lecia, urządzonej w Pałacu Kultury i Nauki w Warszawie w 195'5 r., pod figurą barana z epoki brązu - właśnie barana - dał aranzer wystawy, architekt O. Hansen, taki napis: "Wielowiekowy dorobek artystyczny mas ludowych jest dla nas jednym z elementów budowy kultury socjalistycz::lej". Podobnych przykładów można by przytoczyć więcej. W sumie dowodzą one, że marksistowskiego sensu wystawy nie realizuje się sloganem lub deklaracją. choćby naj szczerszą i najsłuszniejszą, ale wypowiedzianą ::lie we właści.,IVymczasie i miejscu. l I , j + czył własnymi oczyma te obrazy, spostrzegłem, że geniusz zostawił dla nowicjuszów barwność, fantastyczność, chęć błyszczenia, a sam przenikał bezpośrednio do prostoty i prawdy, że był szczery, był bliski". Od projektanta wystawy wymaga się wiele pomysłowości. Jeśli nie zadowala go symetria, równowaga czy jednolinijność układu, niech szuka innych rozwiązań. Picasso i Bracque otwarli nam oczy na piękno form przenikających się, przechodzących i przecinających, piękno dynamiki linii, ciężai'lJ form i koloru, piękno nowoczesnej symboliki i surrealistyki. Świat podniet twórczych jest rozległy. Od talentu artysty zależy tylko, czym zastąpi strupieszałe szablony czy też staroświeckie nawyki i w jakim stopnin jego nowatorstwo będzie komunikatywne dla innych. Ale ani na moment zapominać mu nie wolno, że wystawa dla wystawy, wystawa jako cel sam w sobie jest czystym formalizmem, któremu muzea służyć nie mogą. Od każdej wystawy wymagamy, aby ~lyła urządzona estetycznie, ale to nie jest jej "alfa i omega". Za piękny uważamy układ zgodny z celem, a więc ściśle wyrażający treść zamierzoną, a posiadający w ramach rzeczowego zespołu taką organizacją, która daje widzowi także zadowolenie estetyczne. A więc prymat treści przed formą zachowany być musi. Treść jest punktem wyjściowym zarówno dla scenarzysty, jak i plastyka dającego jej właściwą oprawę artystyczną. W czasach, gdy muzea nie miały na celu upowszechnienia dóbr kulturalnych, gdy doborem eksponatów kierowała przypadkowość - nie istniała naukowa metoda ekspozycji. Zastępowało ją estetyzowanie nie kontrolowane przez żaden cel społeczny, a opierający się jedynie na guście. Dziś cei, któremu muzeum służy, jest z góry określony. Powyższe fotografie wykonali: Zdzisław Furman ryc. 2, 10 i U, Staaisław Kolowca ryc. 3, 6, 7, 8 i 9, Michał Maśliński ryc. l, 4, 5', 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18 i 19. ,1 ;fI ·1 29* �t i I ł l i ADAM WRZOSEK PRZEDWOJENNE MUZEUM KASZUBSKIE W DĘBKACH \ ~ Zacząłem interesować się etnografią przed laty przeszło czterdziestu, gdy byłem profesorem Uniwersytetu Jagiellońskiego i gdy powstawało muzeum etnograficzne w Krakowie. Inicjatorami założenia tego muzeum byli: wielce zasłużony dla etnografii. polskiej inspektor szkolny Seweryn Udziela i profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego Julian Talko-Hryncewicz, antropolog, z którym łączyły mię stosunki przyjaźni. Inicjatywa powstała w 1910 r., a już w roku następnym dnia 19 lutego nastąpiło uroczyste ot\varcie muzeum. Podwaliną jego były zbiory etnograficzne Udzieli, Uniwersytetu Jagiellońskiego i Muzeum Przemy&lowego w Krakowie l. Przed otwarciem Muzeum powstało towarzystwo, którego zadaniem było opiekowanie się nim i dbanie o jego rozwój. Przewodniczącym Wydziału Towarzystwa Muzeum Etnograficznego został prof. Talko-Hryncewicz, a kustoszem Muzeum Udziela, który był duszą i Towarzystwa, i Muzeum. Inteligencja krakowska, a za jej przykładem i prowincjonalna, chętnie zapisywała się w poczet członków Towarzystwa, zwłaszcza profesorowie Uniwersytetu Jagiellońskiego czynnie popierali nową, szybko rozwijającą się instytucję, jaką było Muzeum. Ze Sprawozdania Wydziału Towarzystwa Muzeum Etnograficznego w KTakowie za rok 1918 i 19192 dowiadujemy się, że wśród '7 członków Wydziału było aż czterech profesorów Uniwersytetu 1 M. G li m o w s k i, Muzeum ;V.[uzealny", 1920 nr 6, s. 92-94. 2 VIII te Krakowie Sprawozdanie za rok Wydziału. Etnograficzne Towarzystu;a 1918 i 1919, Kraków 1920. w Krakowie, Muzeum "Przegląd Etnograficznego �455 454 Jagiellońskiego, a wśród 34 osób, które do roku 1919 były członkami założycielami, znajdowało się nas 8 profesorów tegoż Uniwersytetu. I wśród członków zwyczajnych Towarzystwa było kilkunastu profesorów Wszechnicy Krakowskiej. Z chęci przyczynienia się do rozwoju Muzeum, zacząłem zbierać okazy etnograficzne, do czego miałem niemałą sposobność w czasie pierwszej wojny światowej. Będąc naczelnym lekarzem jednego z austriackich szpitali wojskowych w Krakowie (szpitala przeznaczonego dla jeńców wojennych), stykałem się z żołnierzami różnych narodowości nie tylko w szpitalu, lecz i w dużym obozie jeńców w Dąbiu pod Krakowem. Do obozu tego miałem wyjątkowo dostęp w celu zbierania materiałów antropologicznych. Zarówno w szpitalu, jak i w obozie nabywałem od jeńców, przeważnie z armii serbskiej i rosyjskiej, różne przedmioty przemysłu ludowego, bez których mogli się w niewoli obejść, a natomiast za uzyskane pieniądze kupić sobie coś z żywności, zwłaszcza, że w obozie byli wprost głodzeni. Do roku 1918 mój zbiorek etnograficzny składał się ze 192 okazów, z których 76 drobnych, a wśród nich kolekcję drzewnianych łyżek rosyjskich, ofiarowałem Muzeum, a pozostałe 116 złożyłem w nim jako depozyt wraz z oszkloną szafą. Wśród tego depozytu było: 25 pasów kolorowych wełnianych serbskich ręcznej roboty, szerokości od 5,7 do 75 cm i długości od 138 do 354 cm, dwa pasy "kórzane, jeden z ładownicą na naboje; 2 kilimki serbskie, kierpce, bałałajka, 5 obrazków ludowych rosyjskich, ręcznie malowanych, 53 rycin, fotografii i litografii oraz różne inne przedmioty. i litografii oraz różne inne przedmioty. Zapaliwszy się do gromadzenia okazów etnograficznych, zacząłem je zbierać od r. 1926 również na ziemi kaszubskiej, w czym mi pomagała śp. żona moja Maria z Dąbrowskich. Ponieważ zasobne Muzeum Kaszubskie we Wdzydzach, założone przez Izydora Gulgowskiego, zawierało przeważnie okazy z południowej części Kaszub, przeto postanowiłem gromadzić je z północnej części. Zadanie okazało się zrazu niełatwym. Starałem się wyszukiwać okazy etnograficzne kaszubskie tylko z najbliższych okolic Zarnowca, oddalonego o 5 km od Dębków, osady rybac- •• ( • • kiej położonej na północno-zachodnim krańcu Rzeczypospolitej, na samej granicy Pomorza pruskiego, od którego oddzielała ją rzeczka Piaśnica, przepływająca przez jezioro Żarnowieckie i wpadająca w Dębkach do morza. Przebywałem w Dębkach od 1923 r, corocznie w miesiącach lipcu, sierpniu i wrześniu do r. 1939, w którym w przewidywaniu wybuchu wojny, wyjechałem wyjątkowo wcześniej, bo w drugiej połowie sierpnia. Przeżyłem w Dęi.;kach ogółem 50 miesięcy, więc przeszło 4 lata. Wędrując często po ziemi kaszubskiej, zwłaszcza w okolicach Żarnowca, wyszuki. wałem tam okazy muzealne. W Dębkach nie spodziewałem się znaleźć wiele zabytków rzemiosła kaszubskiego, bo to była mała osada, której początek datuje się dopiero od drugiej połowy XVIII w. W 1922 r. gdym po raz pierwszy był w Dębkach, składały się one zaledwie z jederiastu gospodarstw (8 kaszubskich i 3 niemieckich) położonych wzdłuż wybrzeża w kierunku Kci.rwi na przestrzeni około 2 km. Prócz jedenastu domów gospodarzy był jeszcze niezamieszkały, mały domek byłego nauczyciela Niemca, razem więc dwanaście domów mieszkalnych, z których tylko jeden był lepianką ze strzechą słomianą, pozostałe zaś były murowane prawie wyłącznie kryte papą, tylko jeden z nich miał strzechę słomianą. Ponieważ Dębki posiadają nadzwyczajne warunki na letnisko: morze, piękną plażę, rzekę, las i łąki, wreszcie ciszę, ponieważ jeden dom od drugiego stoi dość daleko, nic więc dziwnego, że wybraloł sobie je na letni wypoczynek ludzie pracujący naukowo, zmęczeni pracą i znużeni hałaśliwym życiem miejskim. Zaczęli więc przyjeżdżać na lato do Dębków przede wszystkim profesorowie Uniwersytetu Poznańskiego, z rodzinami. Zachwyceni urokiem tej osady, chcieli mieć stałe w niej letniska, więc· wykupili od miejscowej ludności cztery gospodarstwa: jedno niemieckie i trzy kaszubskie, tak, że w roku 1923 pozostało już tylko pięć kaszubskich gospodarstw i dwa niemieckie. Ponieważ w Dębkach gleba jest licha, piaszczysta, a połowy ryb w morzu i rzece, w niektórych latach nie dopisują, przeto czterech gospodarzy zgodziło się sprzedać profesorom Uniwersytetu Poznańskiego swoje gospodarstwa, aby za otrzymane pieniądze nabyć w bliższym lub dal- �456 457 szym sąsiedztwie więcej i lepszej ziemi. Byłem jednym z nabywców. Kupiłem od Jana Grena jego gospodarstwo z dużym, najwięk~zym w Dębkach, murowanym budynkiem, pod którego dachem było parę izb gospodarza, duża izba szkolna, dwupokojowe z kuchnią mieszkanie nauczyciela i stodoła oraz chlew. Dom ten, według przypuszczenia Bernarda Chrzanowskiego, stał na mie:jscu dawnej chaty, w której mieszkał w 1773 r. rybak Maciej Dębek, osadzony tam przy uj';ciu Piaśnicy do morza przez benedyktynki z Zarnowca. Za prawo łowienia ryb w morzu i korzystania z pastwiska dla 4 sztuk bydła, zobowiązał się chatę własnym kosztem . naprawiać i w porządku utrzymywać, pilnować lasu, oddawać klasztorowi w Zarnowcu rocznie łososi sztuk 15, jesiotra (jeśli ułowi), i bursztyn (jeśli go znajdzie) 3. Od nazwiska tego pierwszego rybaka u ujścia Piaśnicy pochodzi nazwa miejscowości, która za czasów niemieckieh brzmiała oficjalnie Dembeck, przez Kaszubów była nazywana Dembeki, a przez letników Dębki i ta nazwa ogólnie się przyjęła. W tym domostwie, nabytym od Jana Grena, ostatnim na północno-zachodniej granicy Polski z 1772 r. i również po odzyskaniu niepodległości po pierwszej wojnie światowej, zapoczątkowane zostały zbiory etnograficzne kaszubskie. • przeznaczyć na JeJ pomieszczenie także kilka wielkich namiotów na' 40 osób każdy, będących własnością Fundacji im. rektora Swięcickiego. W 1939 r. było już w Dębkach domów mieszkalnych 22. Dom, w którym mieściły się okazy etnograficzne został gruntownie przebudowany według planów architekta Tadeusza Hornunga z Poznania i zamieniony na miły dworek z łamanym dachem, pokrytym czerwonym eternitem. Po przebudowie było w nim 9 pokoi i 2 kuchnie na dole, a prócz tego 5 pokoi mansardowych. Jeden duży pokój parterowy, z oddzielnym wejściem, przeznaczony był na zbiory kaszubskie, a ponieważ rozrastały się one coraz bardziej, została obok domu wybudowana w stylu kaszubskim drewniana chatka z podcieniem, pokryta strzechą z trzciny obficie w Dębkach na brzegach Piaśnicy rosnącej. W tej chacie (fot. 1) na dole i na stryszku, posiadającym okienka, 'mieściły się L":niej vvarto;:';ciowerzeczy, j ak narzędzia rolnicze, W okresie międzywojennym Dębki zaczęły się szybko rozwijać. Dwaj Kaszubi z młodszego pokolenia wybudowali domy murowane dla siebie i swych rodzin; letnicy - dwie obszerne wille murowane i trzy domki drewniane; zmartwychwstańcy z Poznania - dużą kaplicę, a przy niej drewniany piętrowy dom wypoczynkowy; rząd - piętrową murowaną szkołę z mieszkaniem dla nauczyciela; a Fundacja Nauka i Praca im. rektora Uniwersytetu Poznańsńkiego Heliodora Święcickiego - duży piętrowy drewniany dom w stylu kaszubskim, jako letnisko dla młod7.ieży, z salę jadalną i sypialnią na 50 osób. Gwarno było w lecie w Dębkach, zwłaszcza, że przyjeżdżało tam tak dużo młodzieży szkolnej i akademickiej, iż dom wakacyjny nie wystarczał dla niej. Trzeba było 3 B. C h r z a n o w s k i, s. 33-34. Z lcybrzeża o wybrzeżu, Poznań 1917, rot. 20. Chata kaszubskc, w DE;bkach. \v któri'j cenne okaz.v muzealne znajdo\valy się mniej �459 458 modele sieci rybackich, skrzynie z mocno już wytartymi malowidłaP'\i, stary warsztat tkacki itp. Nie spodziewałem się, że? w Dębkach w domu p. Augustyna Grena, naj starszej rodziny zamieszkałej w Dębkach, znajdę naj cenniejszy okaz dla zbiorów, mianowicie piec z kaflami pomalowanymi ręcznie bardzo prymitywnie. Na białych kaflach znajdowały się niebieskie malowidła przedstwiające kwiaty, dalej zwierzęta, przeważnie ptaki, i wreszcie różne inne malowidła nie powtarzające się na innych kaflach, jak młyn, wiatrak, myśliwy strzelający do zwierzyny, piwniczy, trzymający w jednej ręce kufel, w drugiej klucze. Piec był już bardzo zużyty. Całych kafli zachowało się 52 (5 narożników i 47 płaskich, czworokątnych). Część kafli była popękana. Piec nie zapowiadał już długiej służby. Więc p. Gren, który popierał zakładanie zbiorów kaszubskich w Dębkach, chętnie zgodził się odstąpić mi go w zamian za nowy kaflowy. Stary piec malowany został przeniesiony do pokoju muzealnego i umieszczony w rogu izby. Według tradycji rodzinnej piec ten znajdował się dawniej w Zarnowcu w zabudowaniach, należących niegdyś do tamtejszego klasztoru benedyktynek. Stamtąd został on przeniesiony do Dębków. Ze tradycja ta może odpowiadać prawdzie, o tym świadczy niejedna rzecz. Jak wiadomo, klasztor w Zarnowcu założony został w pierwszej połowie XIII wieku. Z początku był to klasztor cystersek, a od końca XVI w. benedyktynek. Prócz Zarnowca posiadał on dwanaście okolicznych wsi, z których jedna, Świecino, stała się pamiętna, gdyż w jej wąwozach stoczyli Polacy zwy-. cięską bitwę z Krzyżakami w 1462 r. Benedyktynki gospodarowały dobrze w swych wioskach, a Zarnowiec stał się ogniskiem oświaty dla całej okolicy. Zakonnice utrzymywały w niej szkołę dla dziewcząt, w której uczyły także haftowania, muzyki i śpiewu 4. Zarnowiec był również siedzibą różnych rzemieślników, jak się o tym mogłem przekonać z naj starszej księgi paraf:alnej, założonej w końcu XVI w. i zawierającej, prócz wykazów urodzonych, zaślubionych i zmarłych, także zapiski kronikarskie. Z tego źródła cennego dla historii Zarnowca i okolic. oraz z dalszych ~ B. C h r Z:3 n o w s k i, Na kasz:!bsk:m orze:;J~(, Poznań. 1910, s. 65. t I •• ,j ksiąg parafialnych robiłem mnogie wypisy. Niestety księgę tę nieżyjący już proboszcz z Zarnowca wypożyczył jeszcze przed wojną komuś, czyjego nazwiska nie pamiętał, a kto jej jnż nie zwrócił, a liczne moje odpisy z tej księgi wywieźli Niemcy w czasie wojny z mego mieszkania w Poznaniu wraz z różnymi rękopisami i ślad po nich zaginął., Być może, wśród rzemieślników żarnowieckich byli tacy, którzy potrafili kafle wyrabiać, zwłaszcza że gliny w Zarnowcu jest pod dostatkiem. Za przypuszczeniem, że piec zrobiony był istotnie na miejscu w Zarnowcu na zlecenie lub zamówienie klasztoru, przemawiają malowidła na dwóch kaflach i ułamku trzeciego: na jednym kaflu jest głowa wołu (symbol ewangelisty św. ł.ukasza), na drugim wizerunek księdza w sutannie, trzymającego w jednej ręce krzyż, a w drugiej różaniec. Jeden z kafli ma malowidło jak gdyby z inicjałem króla Sobieskiego. Malowidła robia wrażenie, że zostały one wykonane na żądanie tego, kto piec zamawiał. Na kaflu z głową wołu wypisany był rok 1765. We wsi War3zkowie niedaleko odległej od Zarnowca widziałem, bodaj w budynku szkolnym, podobni" malowany piec, lecz staranniej wykonany i lepiej zachowany. Miał on datę 1793 r. Jak świadczyły maluwidła na kaflach, był on zrobiony przez innego rzemieślnika, niż piec z 1765 r., posiadającego większe zdolności malarskie. Przypuszczam, że takich pieców było w okolicach Zarnowca znacznie więcej. Były one wyrabiane zapewne nie później jak w drugiej połowie XVIII w., gdyż już w 1835 r. klasztor został skasowany po śmierci ostatniej zakonnicy 5, a zdaje si~ że już i przedtem podupadł. Piece z malowanymi kaflami wyrabiane w XVIII w., a może i wcześniej, oczywiście zużywały się z czasem i spotykał je zapewne taki los, jak inne zużyte rzeczy, tj. wyrzucenie na śmietnik. O kaflach nie wspomina ani Gulgowski 6, ani Lorentz 7, ani Fischer 8, ani Tadeusz B. C h r z a n o w s k i, op. cit., s. 65. L G u l g o w s k i, Kaszubi, Kraków 1924. 7 F. L o r e n t z, Zarys etnografii kaszubskiej, "Pamiębik Instytutu Bałtyckiego", t. 16: 1934 z. 1. 8 A. F i s c h e r, Kaszubi na tle etnografii polskiej. Studi um porównawcze, "Pamiętnik Instytutu Bałtyckiego", t. 16: 1934, z. 2. 5 6 , ' i �4:60 ! ~ . 461 Seweryn 9, ani Stelmachowska 10. Być więc może, że piece takie znajdowały się tylko w bliższych i dalszych okolicach Żarnowca a przede wszystkim w wioskach klasztornych. Należą one do za~ bytków sztuki ludowej kaszubskiej, i z tego też względu prof. Stelmachowska podała fotografie 4 kafli pieca ze zbiorów w Dębkach w swoim pięknie wydanym dziele o sztuce ludowej na Kaszubach. . Jak wspomniałem, z początku gromadzenie okazów etnograficznych szło mi niełatwo, tak że w pierwszych czterech latach zdołałem z~brać tylko bardzo małą ich liczbę. Sądziłem, że otrzymam WIadomości o miejscach znajdowania się zabytków kaszubskich za pośrednictwem listonoszów poczty w Żarnowcu. Prosiłem ich, aby, roznosząc listy i gazety po okolicznych wsiach, bacznie śledzili czy w izbach gospodarzy kaszubskich nie ma malowanych skrzyń, stołków, ław, obrazków na szkle itp. rzeczy. Nie ~o~ta~cz~li mi oni żadnych wiadomości o ~ym, bo te rzeczy, jako JUz meuzyteczne, częściowo zniszczone, a do tego niemodne, usuwane były na strychy, do różnych zakamarków lub do budynków gospodarskich. Inna próba dowiadywania się, gdzie można znaleźć poszukiwane przeze mnie' rzeczy, także z początku zawiodła. Ponieważ w całej okolicy był tylko jeden lekarz, i to już W podeszłym wieku, Niemiec, w ;Krokowie, oddalonym o 11 km. od r:ębk~w, pr.zeto udawano się do mnie po porady lekarskie z sąsledmch WSi, a nawet dalszych, tym chętniej, że udzielałem porad bezpłatnie, a nieraz i lekarstwa dawałem, które otrzymywałem w dużej ilości jako bezpłatne próbki z wytwórni farmaceutycznych krajowych i zagranicznych. Po udzieleniu porady, wypytywałem chorych, czy nie mają dawnych kaszubskich sprzętów domowych i narzędzi rolniczych. Nie zawsze rozumiano o co mi chodzi, a gdy jeden Kaszuba zrozumiał, odrzekł: u nas już takich rzeczy nie ma, bo je przed laty wykupił też taki stary dzywok. 9 T. S e w e r y n, Polskie malarstwo ludowe, Wydawnictwa Muzeum Etnograficznego w Krakowie, nr lO, Kraków 1937. 19 B. S t e l m a c h o w s k a, Sztuka ludowa na Kaszubach, "Archiwum Etnograf1czne Instytutu Zachodnio-Słowiańskiego Uniwersytetu Poznańskiego", 1937, z. 3. Kto był tym starym dziwakiem, nie mógł mi wyjaśnić. Był to zapewne Niemiec, zbierający zabytki kaszubskie dla 'Muzeum w Gdańsku. Później jednak, gdy już zgromadziłem pewną liczbę okazów i pokazywałem je chorym, zrozumieli o jakie rzeczy za-_ biegam i zaczęli mi podobne przynosić lub przywozić, za które naturalnie płaciłem. Na ogół zadawalali się mierną zapłatą, a tylko żądano ode mnie wygórowanej zapłaty raz jeden. Sprzedawcą był rolnik z sąsiedniego osiedla, Niemiec. Jednak i z nim doszedłem do porozumienia. Nawiasem dodam, że wśród Kaszubów nie brak nazwisk niemieckich. Byli to zapewne dawni przybysze niemieccy, którzy stali się Kaszubami, jak Hochschulz, Semmerling i inni. Niektó-. rzy rdzennni Kaszubi z dziada pradziada mieli także niemieckie nazwiska, a właściwie zgermanizowane przez urzędników niemeckich, jak np. Gaffke, Kuhr lub Gron, których przodkowie, jak się z ksiąg parafialnych dowiedziałem, nazywali się Gawk, Kur, Grena. Gronowie zmienili już zniemczone nazwisko na Grenowie, a Kuhrowie na Kurowie. Niestety wśród Niemców spotykałem w okolicach ,ŻarnoWca i zgermanizowanych Kaszubów, o czym świadczyły ich nazwiska: Katschke, Katschor. W zbieraniu okazów do Muzeum pomagał mi Augustyn Dominik z Poręby pod Sobieńczycami, który jako stypendysta Fundacji Nauka i Praca im. Rektora Heliodora Święcickiego ukończył Uniwersytet Ludowy w Dalkach, założony i kierowany przez ks. Ltidwiczaka. Gdy liczba okazów kaszubskich w Dębkach doszła w r. 1936 do 177, miałem o nich odczyt ilustrowany przeszło 100 fotografiami i kilku akwarelami w Komisji Etnograficznej Polskiej Akądemii Umiejętności 11. W roku tym liczba zwiedzających muzeum w czasie lata doszła już do 605. W następnych latach zbiory znacznie się powiększyły. W r. 1937 przybyło do nich przedmiotów. 33, a w 1938 aż 42. Ile przybyło ,. A. W r z o s e k, Etnograficzne zbiory kaszubskie w Dębkach w pow. morskim [w) Sprawozdania Polskiej Akademii ności, t. 41: 1936, nr 9, s. 295-298. 11 pod Zar- nowcem Umiejęt- �462 w 1939 nie wiadomo, gdyż zapiski z tego roku nie zachowały się. W roku 1938 liczba okazów wynosiła już 250, nie licząc archeologicznych i jednego przyrodniczego. Szybki wzrost liczby przedmiotów w zbiorach w paru latach przed drugą wojną światową można po części wytłumaczyć tym, że po udostępnieniu zbiorów dla zwiedzających, zapoznawali się z nimi nie tylko liczni letnicy z wybrzeża, którzy w celu zobaczenia kamienia granicznego przybywali do Dębków, lecz i Kaszubi: chorzy, którzy przychodzili do mnie po porady lekarskie, dostawcy środków spożywczych, którzy przynosili z sąsiednich wsi do Dębków masło, mleko, jaja, drób, jagody, grzyby, miód itp., wreszcie Kaszubi, którzy w niedzielę robili wycieczki na wybrzeże morskie. Muzeum stało się wśród Kaszubów dość znane. Nie potrzebowałem już szukać po wsiach, a czasem i po strychach okazów muzealnych, gdyż przynoszono mi je i przywożono z własnej inicjatywy. Czasem byłem w kłopocie z nabywaniem większych przedmiotów, na które zaczynało już brakować miejsca nawet w magazynie, którym był strych w chacie kaszubskiej. Tak np. w 1936 r. miałem już siedem skrzyń malowanych, w 1937 r. przywieziono mi trzy dalsze. Musiałem je nabyć, aby nie zrażać tych, którzy mogli dostarczyć mi innych rzeczy, których jeszcze w zbiorach nie było. W latach 1932 i 1933 zbiory w Dębkach były jedynymi tego rodzaju, gdyż Muzeum Kaszub5kie małżonków Gulgowskich we Wdzydzach, umieszczone w drewnianej chacie kaszubskiej, doszczętnie zniszczył pożar w 1932 r. Dopiero w 1934 r. dr Bożena Stelmachowska zaczęła z inicjatywy prof. Bystronia, ówczesnego dyrektora Departamentu nauki i szkół akademickich w Ministerstwie Oświaty, gromadzić okazy zabytków kaszubskich, umieszczając je na razie w Muzeum przy Szkole Morskiej w Gdyni. Już w ciągu trzech pierwszych lat zgromadziła ich ponad 500, wśród których było wiele' bardzo cennych rzeczy. Przy wspaniałych tych zbiorach moje w Dębkach wyglądały arcyskromnie. W 1936 r. zaczęła organizować zbiory kaszubskie również w Gdyni, w Muzeum Miejskim, dr Janina Krajewska. Tak więc zainteresowanie się etnografią kaszubską wzrastało bardzo w międzywojennym okresie. 463 Zaznaczyć \'/ypacla, że nie wszystkie przedmioty w zbiorach w Dębkach były kupione, gdyż znalazło się pięciu ofiarodawców. Czterech nazwiska znalazłem w części ocalałego inwentarza zbiorów. Do nich należał przede wszystkim śp. mgr prawa Franciszek JagaIski. Znalazł on w domu rodzinnym w Sławoszynie, w tej wiosce, w której urodził się naj zasłużeńszy badacz kaszubszczyzny dr med. Florian Ceynowa, - na strychu piękny obrazek na szkle ukrzyżowanego Chrystusa i ofiarował mi go. Wójt w Krokowie Józef Nagel podarował mi ładną tabakierkę z rogu tzw. rożk (rożek). Sołtys w Sławoszynie Augustyn Bober złożył w darze dla Muzeum stare bardzo wiadro skórzane na wcdę, dobrze zachowane; takież wiadro, również dobrze zachow2.ne, dał mi Jan Dominik z Żarnowca. Wreszcie tabakierkę drewnianą z artystycZ-" nie wykonaną głową Żyda otrzymałem od Kaszuby, którego nazwiska nie odszukałem. Poniekąd do ofiarodawców zaliczyć trzeba jeszcze dwie osoby, które wykazywały wielką bezinteresowność. Jedną z nich była nieżyjąca już Dominikowa z Wybudowania pod Żarn~wce~, która za dwa pięknie haftowane czepce po swej matce, jeden wyszywany nićmi srebrnymi i złotymi, a drugi haftowany jedwabnymi, zażądała tylko tyle, ile będzie kosztować msza za nieboszczkę. Drugim podobnym ofiarodawcą był Józef Hochschulz z Kartoszyna, który mi przysłał piękny czepiec haftowany złotem i srebrem na czarnym aksamicie, dołączając list do mnie, datowany 18 sierpnia .1938 r.: "Ta czapka była własnością Marty Hochschulz z Kartosz,vr.a, a ta ją miała po swej matce Mariannie Hochschulz z domu Trella ze Sławoszyna, a ta znów po jej matce także ze Sławoszyna. Że nie jestem zamożnym, Sza-: nowny Pan Profesor może dać ile uważa. Pieniądze za tę czapkę ofiarowane szłyby na mszę świętą lub zdrowaśki. Z uniżeniem Józef Hochschulz. Do Jaśnie Oświeconego Pana Profesora Dr Wrzoska w Dębkach". Zbiory w Dębkach posiadały kartkowy inwentarz doprowadzony do 1938 r. włącznie, bo przybytkami ostatniego przedwojennego roku nie zdążono go uzupełnić. Po wojnie z 250 kartek inwentarzowych znalazłem w śmietniku w domu, w którym przed wojną mieściły ~ę zbiory, tylko 140 kartek, niektóre w takim �464 stanie, że nie można było ieh cciczytać. Na kartkach wypisana była nazwa przedmiotu po polsku i po kaszubsku, data nabycia go, imię i nazwisko osoby, od której go nabyto, i miejscowość, z której okaz pochodził. Nie mogę podać dokładnego spisu wszystkich przedmiotów, które znajdowały się w zbiorach w Dębkach wobec nie zachowania się całego inwentarza i wobec tego, że nie wszystkie przedmioty były sfotografowane. Fotografie większości cenniejszych okazów na szczęście zachowały się, gdyż były przechowywane nie w Dębkach. Mam fotografie 72 przedmiotów z nieistniejących już zbiorów w Dębkach. Zbiory te zawierały dwojakiego rodzaju przedmioty, po pierwsze, kultury matrialnej, po drugie okazy sztuki kaszubskiej. Przedmioty kultury materialnej składały się z następujących działów: 1) dawnych mebli kaszubskich, 2) odzieży, 3) sprzętów gospodarskich, 4) narzędzi rolniczych, 5) wyrobów koszykarskich i w ogóle plecionkarskich, 6) wyrobów kowalskich, 7) 'przedmiotów z rybołówstwem związanych, 8) tabakierek' i p~zyrządów służących do wyrobu tabaki, 9) różnych przedmiotów, nie mieszczących się w powyższych dział?ch. Okazy sztuki kaszubskiej składały się: 1) z malowideł na drzewie i szkle, 2) z ceramiki, 3) z haftów, 4) z rzeźb. Z przedmiotów, które się znajdowały w muzeum w Dębkach, można było by wiernie odtworzyć wnętrze dawnej izby kaszubskiej bo nie brakowało w nim ani żadnego rodzaju sprzętów domowych, ani żadnego rodzaju okazów sztuki ludowej, ozdabiających niegdyś mieszkania Kaszubów. 465 mentem kwiatowym, drugie rodzinne rozsuwane na 6 nogach, z firanką, trzecie ze śladami dawnego jednostajnego pomalowania, czwarte składające się z dwóch ław, które na noc zsuwano i nakrywano siennikiem); ława składająca się z dwóch części (pod prostym kątem złożonych), do postawienia przy piecu (tzw. komka); 10 skrzyń, na niektórych zachowały się nieźle malowidła (dwie z nich mają daty 1843 r., jedna 1844 r.); 5 szelbiągów w rodzaju kredensów (Fot. 2), zwanych tabrotami, (z których i l .- , .,,' " 'J I Do działu dawnych mebli należały: stół dębowy w dole wiązany; ława z malowanym oparciem; 6 stołków, (niektóre z oparciami malowanymi w kwiaty); 2 fotele (jeden rzeźbiony, drugi z wyplatanym siedzeniem z korzeni leszczyny) oraz stołek z takim samym wyplatanym siedzeniem 12; 4 łóżka (jedno z orna12 Fotografe 4 stołków, fotelika z wyplata:1ym siedzeniem i z takimże siedzeniem krzesła zostały umieszczone w pracy A. W r z a s e k, Kaszubski przemysl ludowy, Poznań 1939, s. 9-11. Fot. 21. Szelbiąg w rodzaju kredensu, zwany (Muzeum Kaszubskie w Dębkach) JO "Lud", t. XLIV. tabrot. �466 467 jeden w kwiaty malowany, a drugi trójkątny do postawienia w kącie izby, pozostałe ze śladami malowideł); kołyska na 4 nóżkach wpuszczonych do biegunów. Stare stołki kaszubskie mają formę renesansową, podobną zupełnie do stołków na Podhalu, a dawniej rozpowszechnioną i w innych częściach Polski. Prawie wszystkie wymienione staroświeckie meble zostały w okolicach Żarnowca z izb usunięte i zastąpione nowoczesnymi meblami; nawet zegary z tarczami malowanymi i wagami są jako niemodne wypierne z izb kaszubskich przez tanie budziki. W innych okolicach Kaszub, głównie południowych można jeszcze, jak pisała w 1'. 1937 dr Stelmachowska - "zauważyć ... niekiedy w starych chatach dawny sprzęt zdobiony, a więc szelbiągi malowane z dekoracyjnym ornamentem, skrzynie malowane w kwiaty z przeważającym ornamentem tulipana i róży, ławy i krzesła malowane oraz oryginalne w kształcie stoły i łóżka" 13. Z dawnej odzieży kaszubskiej zachowało się w ogóle bardzo mało rzeczy. Uczony rosyjski A. Hilferding, który podróżował po ziemi kaszubskiej w celach naukowych w 1856 r., już wtedy zauważył, że u Słowińców i Kaszubów strój ludowy zupełnie zanikał, bo nosili go jedynie ludzie starzy, i to tylko niektóre części dawnej odzieży H. Toteż dział dawnych strojów w zbiorach dębkowskich był bardzo skąpy, jeśli nie liczyć pięknie haftowanych czepców. Z dawnego stroju dotąd jest w środkowej części Kaszub w użyciu tylko jeszcze "czapka futrzana męska (muca), szyta z zabarwionej na czarno skóry owczej, z wysokim brzegiem do spuszczania, której Kaszubi uparcie się trzymają i której niechętnie pozbywają się nawet w lecie" 15. Czapki takie nosili dawniej również Kaszubi z okolic Żarnowca. Dwa okazy takich czapek były w zbiorach dębkowskich, a nadto czapka rybacka, która była niegdyś własnością ojca Augustyna Grena w Dębkach. 13 B. Warszawa S t e l m a c h o w s k a, 1937, [Odbitka z:] Etnografia Słownik Pomorza Geograficzny i Prus Państwa Wschodnich, Polskiego, t. 1, s. 14 208. A. H i l f e r d i n g, moria, 15 Petersburg L o r e n t z, Ostatki 1862, s. 49. op. cit., s. 30. Sławian na jużnom bieriegu Czapka ta pochodziła z dawnych lat, skoro syn jej niegdyś właściciela ma już obecnie przeszło 80 lat, będąc naj starszym mieszkańcem Dębków. - Z dwóch wymienionych czapek kaszubskich, baranim futrem podszytych, jedna była z wierzchu skórzana, druga z ciemnozielonego sukna. Nadto z dawnej odzieży męskiej posiadało muzeum ciemnogranatową męską kapotę (kurtkę) z warpu, czyli z grubej tkaniny wełnianej na krosnach wyrabianej. Ze stroju niewieściego miało muzeum kabat, od bardzo dawna już nie noszony przez Kaszubki, i innego kroju kaftanik czarny, także tylko dawniej noszony, oraz dwa czarne czepce niehaftowae, które niegdyś nosiły stare bialki tj. stare Kaszubki. Dział sprzętów gospodarskich zawierał żarna ręczne w kadłubie stołowym, stępę ręczną z jednego pnia (do tłuczenia ziarna na kaszę), stępor młotowaty, dwie maślnice w kształcie skrzynki na biegunach, nosidło typu nieckowatego, duży warsztat tkacki (krosna), 3 przyrządy do obrabiania lnu, 3 kołowrotki różnego kształtu, 4 motowidła, ręczną maglownicę, 2 kijanki do prania bielizny, duże niecki w kształcie koryta do zarabiania ciasta na chleb, ławę do strugania wyrobów z drzewa, sieczkarnię ręczną, przyrząd do prania wełny, dwa wiadra skórzane na wodę, które dawno wyszły z użycia, ul pleciony ze słomy, takiż lecz z nadstawką drewnianą, 3 wagi drewniane z ciężarkami z cegły; również drewniane następujące rzeczy: latarnię, pułapkę na szczury, maszynkę do robienia kiełbas, łyżki, miarkę do zboża i skrzyneczkę na sól. Z dwóch maślnic jedna była bardzo stara, innego zupełnie typu niż maślnica, która była w Muzeum wdzydzkim 16, druga zrobiona przez stolarza wJeidzinie na wzór wdzydzkiej (Fot. 3, Fot. 4). Fischer, powołując się na niemieckie dzieło Gulgowskiego o Kaszubach, pisze, że do skrzynki maślnicy na biegunach "wstawia się naczynie ze śmietaną, a potem się nią buja i w ten sposób wyrabia masło" 17. Do starej maślnicy na biegunach, która była w zbiorach w Dębkach, nie wstawiało się naczynia ze śmietaną, Bałtijskogo 11 17 G li l g o w s k i, op. cit., s. 66. F i s c h e r, op. cit., s. 15. �468 469 a wprost wlewało się ją do skrzynki, która była przedzielona \V środku prostopadłą deszczułką, z licznymi okrągłymi otworami, a w górze szczelnie zamykana kwadratową deseczką· Do działu narzędzi rolniczych należały następujące przedmioty: 3 drewniane pługi-radła, z których jeden mały służył, jak mi to wyraźnie zaznaczył były jego właściciel, do orania ludźmi, a nie , były tak trwałe, że np. krzesło przez liczne lata używane, a potem wyrzucone na strych jako nieużyteczny grat, gdyż było częściowo stoczone i spróchniałe, zachowało w wybornym stanie siedzenie, które wskutek częstego używania lśniło się jak szkło; wreszcie do wyrobów koszykarskich należy zaliczyć żak z wikliny na wę- ,. "'_.A"T-··--'-~··-···""'-1 . Fot. 22. Maselnica z pcczątku XIX w. (Muzeum SzubsKie w Dębkach) ! Ka- końmi; brona cała drewniana; cep, który miał połączony dzierżak z bijakiem rzemieniem ze skóry węgorza; kosa; grabie drewniane, pojedyńcze jarzmo podgarlicowe, używane przyoraniu jednym wołem. Do wyrobów koszykarskich i w ogóle plecionkarskich należały różnego rodzaju koszyki, niektóre z dnem płaskim drewnianym, 4 wiaderka bardzo ściśle plecione z korzeni drzew iglastych, służące do noszenia wody, przy czym do trzymania ich w ręku służył rzemień przymocowany do wiaderka w górnej jego części w dwóch przeciwległych miejscach. Wspomniane wyżej wyplatane siedzenia fotela i krzesła paskami dartymi z korzeni leszczyny, Fot. 23. Maselnica wykonana na wzór znajdującej się niegdyś w Muzeum we Wdzydzach, wykona:la przez stolarza \v Jeldzinie. (Muzeum Kaszubskie w Dębkach) gorze, jakich obecnie nie używa się wcale, znaleziony niedaleko ujścia Piaśnicy w błotnistym dawnym jej łożysku, które zmieniła w 1914 r. w czasie wielkiej burzy morskiej tamującej odpływ jej wody do morza. W czasie tej pamiętnej burzy półwysep helski został przerwany. W dziale wyrobów kowalskich i ślusarskich były stare zamki przy skrzyniach i jeden duży zamek zapewne do wielkich drzwi, duża motyka do kopania rowów tzw. haka, trójnóg do stawiania na nim garnków w kominku, hak dwuramienny z jednym ramieniem zakrzywionym kabłąkowato, służący do przyciągania i odpychania łodzi, a także do rozrywania strzechy w czasie pożaru. W dziale przedmiotów z rybołówstwem związanych znajdowały się: dawne liny rybackie z drzewa i model przyrządu do ich �471 robienia; kilkadziesiąt pławików z merkarni rybackimi, wyrzuconych w Dębkach na brzeg przez morze w różnych latach; modele sieci do łowienia fląder i krewetek w morzu oraz ryb w stawach i rowach; modele żaków do łowienia węgorzy w morzu i w Piaśnicy; model łódki rybackiej; drewniane czerpaki do wyle ..vania wody z łodzi, wreszcie duża kilkumetrowej dugości łódź zrobiona \"l drugiej połO\"'7ieXIX wieku Vi nadmorskiej wiosce kaszubskiej w Białog6rze na ówczesnym Pomorzu pruskim, nabyta przez nieżyjącego już rybaka w Dębkach Augustyna Kura i przez wiele lat przez niego używana do połowów morskich. Wśród Kaszubow niezmiernie rozpowszechnione jest zażywanie t<::.baki,którą da\;vniej sami wyrabiali z liści tytoniowych. Do tego celu służyła im zwężająca się ku dołowi okrągła misa, wewnątrz chropo'vvata, w której miażdżyli wysuszone liście rozcieraczem w kształcie maczugi, zwanym tabacznik lub mjeLók, po czym przesiewali sproszkowane liście przez sitko własnego wyrobu. Wszystkie te trzy przedmioty znajdowały się w zbiorach dębkowskich, jak również różnego rodzaju tabakierki. Tabakę miał Kaszuba zawsze przy sobie bądź w zakorkowanych flaszeczkach białych, niebieskich lub zielonkawych, bądź w tabakierkach, których trzy rodzaje są rozpowszechnione. Robione są one przez wiejskich rzemieślników kaszubskich. Do najładniejszych należy rożek (rożk), wyrabiany z górnej części rogu krowiego, wyskrobanego, aby stał się możliwie cienkim, po czym ostry koniec rogu zagina się ku dołowi, a potem nadaje się tabakierce kształt płaski. Tabakę wsypuje się przez dolny koniec tabakierki, zamykany wieczkiem drewnianym. W zagiętym końcu robi się otwór, przez który wysypuje się tabakę. Otwór ten pozostaje stale otwarty, bo wskutek zagięcia rożka tabaka się nie wysypuje, jeśli tabakierką nie potrząsał. Drugi rodzaj tabakierek wyrabia się z rogów baranich. Mają one kształt owalny. Trzeci rodzaj tabakierek vlyrabianych z kory wiśniowej lub brzozowej, ma także kształt owalny. Wszystkie te rodzaje tabakierek znajdowały się w muzeum w Dębkach (różki w kilku nawet egzemplarzach różnych wielkości). Była tam również wspomniana już tabakierka z drzewa z pięknie wyrzeźbioną. głową Zyda. Tabakierka była, a poniekąd jest, ulubionym przedmiotem Kaszuby, z którym się nie rozstawał; nawet czasem do trumny nieboszczykowi wkładano ją, o czym Lorentz wspomina, pisząc, że "Kaszubi na Pomorzu Niemieckim dawali dawniej zmarłemu do grobu śpiewnik, monetę, jakiś przedmiot ulubiony, np. jego tabakierkę ..." 18. Do działu różnych przedmiotów, które znajdowały się w zbiorach dębkowskich, należy zaliczyć kilka lasek domowego wyrobu, laskę sołtysowską, (kleica, kozełj, parę fujarek, drewnianą formę cio robienia cegieł, 4 stare zegary (jeden z drewnianymi walcami, pochodzący od Jana Labudy ze Starzyna), 2 drewniane sikawki ręczne do gaszenia ognia, dożynkowe bukieciki z kłosów w kształcie serca, parę zabawek: tyrkawkę zwaną także klekotką i bąk (kołowrotek albo krużel), drewniany przyrząd do zdejmowania obuwia tzw. piesek, 4 ręczniki na krosnach zrobione. Muzeum w Dębkach posiadało daleko mniej okazów sztuki ludowej kaszubskiej niż kultury materialnej, np. obrazek na szkle malowany tylko jeden, już wspomniany, małych rozmiarów, bo 171/2 X 271/2 cm. Do malowideł na drzewie należały ornamenty na sprzętach domowych: szelbiągach, skrzyniach, ławach, stołkach, łóżkach. W dziale ceramiki były dwa malowane stare dzbany, 2 dwojaki, piece z malowanymi kaflami, dwie stare kropielniczki gliniane, oraz współczesne wyroby ceramiczne Necla z Chmielna i Meissnera z Kartuz. Szczególnie interesowałem się haftami i rzeźbami. Miałem w zbiorach 6 czepców haftowanych. Pięć z nich było odmalowanych w naturalnej wielkości w r. 1937, w którym przygotowywałem pracę o haftach kaszubskich, o czym wspomniała dr Stelmacho\lska w swoim dziele o kaszubskiej sztuce ludowej 19. Miałem również akwarele wykonane przez artystkę malarkę innych da\;vnych haftów kaszubskich, znajdujących się na sukienkach madonn w kapliczkach domowych w Zarnowcu i w jego okoli18 L o r e :1 t z, op. cit., s. 71. '9 S t e l m a c h o w s k a, Sztuka ludowa na Kaszubach, s. XI. �472 473 cacho Na niektórych madonnach były dwie sukienki, spodnia i wierzchnia: Udało mi się otrzymać do zbiorów tylko jedną spodnią sukienkę, bo z kapliczkami Kaszubi rozstawać się nie chcieli. Wypożyczyli mi je jednak do Dębków, gdzie zostały madonny i ich sukienki odmalowane i odfotografowane. Niestety, wszystkie akwarele haftów, które przywiozłem z Dębków do Poznania, nie ocalały w czasie wojny. Więc i zamierzona praca moja o haftach kaszubskich nie doszła do skutku. W Muzeum w Dębkach nie brakło i współczesnych haftów, gdyż wskrzeszone przez Teodorę Gulgowską hafciarstwo kaszubskie rozwijało się dość pomyślnie, także dzięki instruktorkom hafciarstwa, które urządzały kursy po wsiach. Odbył się taki' kurs również w Krokowie, wsi odległej o kilka kilometrów od Żarnowca. Prowadziła go rodowita Kaszubka Bronisława z Wryczów Plińska z Wiela, żona artysty rzeźbiarza Teodora Plińskiego. Z tego powodu i w okolicach Żarnowca pojawiło się niemało nowych haftowanych rzeczy. Na SZczęSClew Żarnowcu i okolicznych wsiach, w Odargowie, Lubkowie, Jeldzinie i Sławo szynie zachowały się do naszych czasów dawne rzeźby kaszubskie, a zapewne i w innych wsiach, które należały do obszernej parafii w Żarnowcu, dopiero po drugiej wojnie światowej zmniejszonej przez utworzenie parafii w Krokowie (Fot. 5). Co się tyczy okazów dawnych rzeźb ludowych kaszubskich, to utarło się zdanie, że zachowało się ich niewiele. O rzeźbach kaszubskich wspominają w kilku tylko wierszach zarówno Gulgowski, jak i Fischer. Znacznie obszerniej rozwodzi się o nich Stelmachowska, lecz i ona opisuje szczegółowo zaledwie kilka rzeźb, podając ich fotograficzne reprodukcje, a o innych wspomina ogólnikov'lo ~o. Gulgowski, entuzjasta sztuki ludowej kaszubskiej, wysoko podnoszący wartość artystyczną kaszubskich obrazów na szkle i rzeźb, pisał o jednych i drugich, że zachowało się ich mało 21. Fischer wszystkie uwagi swoje o rzeźbie kaszubskiej zamknął w niespełna 4 następujących wierszach: "O znacznym poczuciu artystycznym ludu kaszubskiego świadczą także pięknie w drzewie rzeźbione przydrożne figury, które tak kształtem swym jak nawet nazwą "bożą męką" wiążą się jak naj ściślej z podobnymi wytworami polskiej sztuki ludowej" 22. 20 21 22 S t e l m a c h o w s k a, Sztuka ludowa G u l g o w s k i, op. cit., S. 84. F i s c h e r, op. cit., S. 238 (98). na Kaszubach, S. 49-53. Fot. 24. Dawna rzeźba kaszubska z Odargowa. (Muzeum Kaszubskie w Dębkach) �474 W Muzeum w DGbkach było wprawdzie tylko 9 okazó\v rzeźb kaszubskich, ale było ich w okolicy więcej i to najlepszych, w domowych kapliczkach w Żarnowcu, Odargowie i Sławoszynie. W Muzeum były następujące rzeźby: 1) Matka Boska z Dzieciatkiem Jezus polichromowana, zupełnie dobrze zachowana, poch"o.. dząca z Lubkowa; 2) z tejże wsi poC'Lodząca rzeźba i=.olichromowana postaci niewieściej siedzącej, mcże Jakiej świętej; 3) polichromowana figura z Jeldzina, uszkodzona (brak jednej ręki) może św. Scholastyki (wysokość 46 cm); 4) madomla ze Sławoszvna, rzeźba bardzo prym:tywna ze śladami złocenia, u;;/~kodzo;13 (brak nosa i obu rąk od przedramion poc ~ynając); prz0drhmiona były oddzielnie rzeźbione i na sztyftach osadzone o czym świadczą otwory w ramionach), głowa nieproporcjonalnie mała, wysokość figury 29 cm, a z rzeźbioną podstawką, do której jest przyklejona i gwoździem przybita - 34 cm.); trzy rzeźby stolarza, rzeżbiarza z J eldzina Franciszka Lemkego, ż)jącego w drugiej połowie XIX wieku, a mianowicie: 5) fotel z wyrzeźbionym aniołem na oparciu u góry i na końcach poręczy z artystycznie wykonanymi łbami żmij; 6) ołtarzyk domowy wysokości 140 cm, bardzo dobrze zachowany; 7) ozdobna :;zafeczka, co :lajmniei J 00 cm wysokości z 6 rzeźbami (z dwiema głowami mfiskimi, ~ tyluż nie~ieścimi i. u SZCZ?tu z dwiema postaciami brodatymi męskimi w postaci SIedząceJ, plecami do siebie zwróconymi); 8) szopka zrobiona przez Okroja w Wybudowaniu pod Karlikowem z figurkami ludzkimi i zwierzęcymi z drzewa wyrzeźbionymi i z gliny ulepionymi: 9) w~pomniana już tabakierka z wyrzeźbiona głową Żyda. Do sztukI l.udowej można zaliczyć do pewnego stopnia także krzyż dwa lIchtarze misternie znbbne z drobnych patyczków. Z obu stron drzwi, pro\h;adzących do zbiorów w dworku umieszczonych, znajdowały się dwa duże żarna neolityczne, znalezione przeze mnie, jedno przy drodze z Żarnowca do Lubkowa, drugie w Pucku przy kościele, które podstawione było pod rynnę. Żarna te pochod~ą z przed kilku tysięcy lat. Ówcześni mieszkańcy, może p~z.odkowle Kaszubów, pracowicie je wyrobili, wyżłabiając w gramCI~ owalne mi.ejsce do wysypywania ziarna, które okrągłym kamIennym rOZCIeraczem miażdży li. 475 W Muzeum był też kącik z kilkunastoma, nie włączonymi do ir,\\-entarza zbiorów etnograficznych, okazami przedhistorycznymi, jak urnami i innym: naczyniami, oraz z kilku toporkami kamiennymi znalezionymi przez Kaszubó\v przy uprawie roli. Te pochcdzące od KasZLibów okazy przedhistOl-yczr;e były czasem dla mnie cenną wskazówką, \V jakich miejscach mam robić poszuki\vania archeologiczne, które prawie corocznie przedsiębrałem \v czasie letniego pob:vtu \'17 Dębkach, a wyniki ich przcdsta\viałem \V Komisji A:>.tropologicznej Polskiej Akademii Umie.iętności. Jakby m:upelnier..iem zbiorów muzealnych był piękny ołtarz w stylu kaszubskim w oddalonej o kilkadziesiąt kroków od mego domu kaplicy XX Zmartwychwstańców. Wyrzeźbił go miłośnik sztuki ludowej kaszubskiej, zdolny Kaszuba Teodor Pliński z Wiela, miejsca urodzenia sławnego poety kaszubskiego Jarosza Derdowskiego. Jako stypendysta Fundacji Nauka i Praca im. rektora Heliodora Święcickiego ukończył on najpierw Szkołę Zdobniczą \v Poznaniu, a później Akademię Sztuk Pięknych 'vV Krakowie. Smutny był los rzeczy, o których wyżej wspomniałem. Niemcy z wielką pasją mścili się w czasie wojny na Dębkach, które po pierwszej wojnie światowej stały się poniekąd ośrodkiem polskości dla całej okolicy, gdyż w tym samym domu, w którym były zbiory kaszubskie, znajdowała się także biblioteczka. Przed wyjazdem z końcem lata z Dębków zostawiałem u nauczyciela w Zarnowcu co roku kilkadzliesiąt książek, coraz Ito innych, z których korzystała ludność kaszubska w zimie, gdy było mniej pracy. Hitlerowcy snadź postanowili przede wszystkim zniszczyć domy letników w Dębkach. Jedną murowaną piętrową willę rozebrali do fundamentów, z drugiej pozostawili tylko trochę muru dolnej części domu. Śladu nie pozostało z kilku drewnianych domów letników i z chatki w stylu kaszubskim, w której była część mniej wartościowych okazów muzealnych. Z dworku, w którym było muzeum, wywieźli najpierw drzwi i okna z futrynami, po czym zabrali się do rozbierania dachu, ale zdążyli tylko część jego zniszczyć. Co się stało ze zbiorami T:1uzealnymi i umeblowaniem kilkunastu pokoi, dokładnie dowiedzie0 się nie mogłem, bo rozmaitE' �477 476 wieści o tym krążyły, między innymi, że sprzedawano za bezcen meble. Dębki przechodziły i później w czasie wojny różne koleje. Przez pewien czas cała ich ludność była z nich wysiedlona. Zbiory kaszubskie odznaczały się tym, że pochodziły prawie wyłącznie z Żarnowca i jego okolic, a więc z bardzo niewielkiego terytorium pow. puckiego. Z ocalałych kartek inwentarza wynika, że spośród 94 okazów, szczegółowo wymienionych w kartach, pochodziło: z Lubkowa '34, z Żarnowca 9, tyleż z Wybudowania pod Odargowem, z Jeldzina 6, tyleż z Dąbrowy, ze Sławoszyna 5, z Dębków 4, z Kartoszyna 3, tyleż z Tyłowa, po 2 z Wybudowania pod Żarnowcem, z Krokowy, Poręby pod Sobieńczycami, z Karlikowa, ze Starzyna i z pow. kartuskiego, po 1 z Nowego Dworu pod Żarnowcem, z Nadola i Sobieńczyc. Prawdopodobnie i inne okazy w liczbie 156 pochodzily również pr<lwie wszystkie z tych samych miejscowości: z .pow. plckiego, a tylko kilka, a najwyżej kilkanaście z pow. wejherowskiego i z pow. kartuskiego, z którego pochodziły tylko dwa współczesne hafty. Gdy przyjechałem po wojnie do Dębków, zastałem dom w iście opłakanym stanie. Nie tylko nie było w nim ani drzwi, ani okien, lecz nawet podłóg, a piece we wszystkieh pokojach rozbite. Piec kaszubski z malowanymi kaflami został rozbity na drobniutkie kawałki widać z premedytacją. Część tych kawałeczków pozostała w miejscu, gdzie stał. Drewniane ściany i sufity w mansardowych pokojach, użyte zostały zapewne na spalenie. Z zabytków kaszubskieh pozostał dawny ceglany piec chlebowy, wolno stojący, w którym piekli niegdyś chleb dawni jego właściciele. Pozostały także na dworze na dawnym miejscu dwa bardzo ciężkie żarna neolityczne. Wśród drobnych szczątków pieca z malowanymi kaflami znalazł się ułamek rzeźby z ozdobnej szafeczki, zapewne potrzaskanej i użytej na opał. Po wojnie, po naprawie zniszczeń w domach w Dębkach, okazało się, że nadających się do zamieszkania domów pozostało tylko 12, a było ich w 1939 r. 22. Zniszczony został ołtarz w stylu kaszubskim w kaplicy w Dębkach. I twórca jego Teodor Pliński już nie żyje. Zeszedł również do grobu Michał Gaffke (Gawk) z Jeldzina, zdolny cieśla i stolarz, który zrobił na moje zamó- wienie kilkanaście stołków kaszubskich, stół i ławę na wzór znajdujących się w Muzeum, i pięknie je pomalował motywami kaszubskimi; rozstał się z tym światem Jan Gren, dawny mieszkaniec Dębków, który zrobił modele sieci rybackich dla Muzeum i umiał wyplatać krzesła korzeniami leszczyny oraz wyrabiać liny z drzewa; umarł także Jan Fleming, zwany Flemontem, również dawny mieszkaniec Dębków, który umiejętnie wyplatał ze słomy ule. Ubyli ci starzy Kaszubi, którzy podtrzymywali resztki tradycji kaszubskiego przemysłu ludowego w okolicach Żarnowca. W końcu sierpnia 1939 r. przywiozłem z Dębków do Poznania tabakierki kaszubskie, czepce haftowane nićmi złotymi, srebrnymi i jedwabnymi, obrazek na szkle i jedną madonnę, tę najprymitywniej wykonaną, z odbitymi rękami i nosem. Jakby na ironię losu ta jedyna rzecz znalazła się po wojnie u któregoś z moich znajomych, natomiast przepadły czepce, obrazek, tabakierki i akwarele czepców i madonn kaszubskich. Ocalały tylko fotografie, już teraz jako pamiątki po Muzeum. MUZEUM W PŁOCKU Muzeum w Płocku powstało w 1950 r. w wyniku wydzielenia Muzeum z Towarzystwa Naukowego Płockiego i podporządkowania go Muzeum Narodowemu w Warszawie. Od tego momentu tutejsze Muzeum otrzymało nazwę "Muzeum w Płocku" i zostało zaliczone do typu regionalnego. Muzeum nie posiada własnego gmachu i mieści się w dwóch budynkach Towarzystwa Naukowego P~ockiego. Oba budynki znajdują się przy reprezentacyjnym placu przylegającym do dawnego terenu zamkowego książąt mazowieckich. W budynku przy pl. Narutowicza nr 8, który w swej części najstarszej pochodzi z XV w., znajduje się biuro Muzeum oraz magazyny; Jest to również siedziba Towarzystwa Naukowego Płockiego z cenną biblioteką Im. Zielińskich. W budynku przy pl. Narutowicza nr 2, który pochodzi z I poło XIX w. mieszczą się stałe działy Muzeum, a mianowicie; parter -- �Dz. Geologii z Mineralogią, I p. - Dz. Archeologii Mazowsza Płockiego. Dz. Historii Płocka, Dz. FaL~nyPolskiej; II p. - TVlagazyn Dz. ArcheologiczY1ego. W budynku tym zamieszkuje również 8 rodzin oraz dwa lokale użytkowane są przez instytucje usługowo-handlowe. Ogółem II.'!uzeum posiada 22 pomieszczenia w tym 8 sal wystawo\vych. Powierzchnia sal wystawowych wynosi 293,91 m2, a ogólny metn'ż 504,27 m~. Ogromne trudności lokalo'tve paraliżują planowy rozwój Muzeum. Odczuwa się brak pomieszczenia na wystawy czasowe, na sale odczytowe i na pracownię konserwatorską. (Otwarcie Dz. Etnograficznego uzależnione jest również od uzyskania nowych lokali.) Muzeum w Płocku posiada około 3 tysięcy eksponatów w tym blisko 300 pozycji etnograficznych; część ich odnosi się do regionu płockiego. Do ciekawszych eksponatów należą skrzynie ludowe, tkaniny i ceramika. Sanniki w pow. gostynińskim naj żywiej zachowały ludowe meblarstwo, zdobnictwo wnętrz i barwny ubiór kobiecy. W zbiorach tutejszych jest wiele przykładów sztuki garncarskiej z końca XIX wieku. Część zbiorów etnograficznych jest nieokreślona, pochodzi z różnych okolic Polski a nawet krajów zamorskich. Obecnie przy opracowywaniu Dz. Etnograficznego wskazane jest powiększenie zbiorów drogą zakupów czy też wymiany. Własne badania muzealne prowadzone są w terenie w związku z urządzaniem Dz. Etnograficznego. Do roku 1955 w gmachu Muzeum urządzane były czasowe wystawy, a z chwilą zajęcia sali na Dz. Geologii z Mineralogią, wystawy czasowe organizowane były w lokalach obcych na mieście. Biblioteka Muzeum posiada około 200 pozycji z zakresu sztuki i muzealnictwa. Muzeum nie ma archiwum. W latach 1956/57 kierowniczka Muzeum wydrukowała 2 prace w kwartalniku pt. "Notatki Płockie" wydawanym przez Komisję Badań nad powstaniem i rozwojem Płocka. W ramach pracy społecznej wygłaszane są stale odczyty w tutejszych szkołach i miejscowych instytucjach. Nawiązano ścisły kontakt z Muzeum w Toruniu, gdzie w Dz. Etnograficznym Kierowniczka Muzeum odbyła w 1957 r. 3-tygodniową praktykę. Muzeum w Płocku winno się specjalizować w kierunku historycznym i przyrodniczym, jednocześnie prowadząc etnograficzne prace badawcze w terenie. K7'ystyna PARK ETNOGRAFICZNY Mierzejewska W ZUBRZYCY GORNEJ NA ORAWIE Podstawą organizacji Parku Etnograficznego w Zubrzycy Górnej była darowizna z 1937 r., dokonana przez rodzeństwo Joannę Wilczkową i Aleksnadra Lattyaka :la rzecz ówczesnego Pań.stwa Polskiego. Na dar składa się dworek drewniany, pochodzący z XVIII w., rodowa siedziba nobilitowanych sołtysów i zasadźców Zubrzycy Górnej, Moniaków, oraz budynki gospodarcze, pochodzące z pierwszej polowy 19 w. Obiekty powyższe roz· mieszczone są na terenie ogrodu o powierzchni 6 ha, odz:J.aczającego si~ pięknym starodrzewem. Akt darowizny przewidywał pomieszczenie w starodawnym dworku muzeum, poświęconego kulturze ziemi orawskiej. Po śmierci ostatniej spadkobierczyni, Joan:ly Wilczkowej, konserwator wojewódzki przeprowadził w 1953 r. remont dworku, przy czym przywrócono, w niektórych szczegółach pierwotną post~ać obiektu, zreko:lstruowano brakujące szopy na podstawie inwentaryzacji B. Tretera oraz prze:J.iesiono z sąsiednigo Pod wilka zabytkową karczmę i zorganizowano w niej schronisko turystyczne. Postawiono ją w pobliżu dworku. Ponieważ dworek służący sołtysiej rodzinie nie jest, ze względu na swoje rozmiary, typowym okazem budownictwa orawskiego, zakupiono w 1956 r. w Jabłoce chłopską "chatę z wyżką" posiadającą na sosrębie komnaty datę 1764 r. Prace nad przeniesieniem jej na teren Parku są w toku. Dalszy plan prac konserwatorskich przewiduje przeniesienie budynków przemysłowych, które w nie dawnej przeszłości składały się na całośc gospodarstwa sołtysiego, jak: folusz, olejarnia, młyn i tartak. Administrację Parku powierzyło Ministerstwo Kultury i Sztuki Polskiemu Towarzystwu Turystyczno-Krajoznawczemu, które związało ruch turystyczny beskidzki z działal;lOścią oświatową Parku Etnograficznego. Park Etnograficzny Orawski jest zamierzeniem o znaczeniu ogólnopolskim. Czołowym eksponatem Parku jest dworek, wywodzący swoją architekturę z ściśle chłopskiej chaty orawskiej lecz różniący się od :liej dwukrotnie większymi rozmiarami. Najcenniejsze pomieszczenie dworku stanowi czarna izba, kurna, z nalepą, kotłem zawieszonym nad otwartym ogniskiem oraz wielkim piecem, bez przewodów komi:lOwych. Organizacja ekspozycji muzealnej w dworku l przyległymi szopami polegać będzie na pracy etapami, w miarę u?:y,skiwania kredytów na zakup �480 zbiorów. Podstawę finansową Muzeum stanowią dotacje Zarządu Głównego PTTK. Scenariusz ekspozycji przewiduje zorganizowa:lie w lewym skrzydle dworku wystawy wnętrza chłopskiej chaty orawskiej, typu skansenowskiego. Prawe skrzydło dworku przeznaczono na wystawę sztuki ludowej Orawy. Dotychczasowa działalność objęła zakupy zbiorów, przeprowadzone pod kątem wyposażenia lewego skrzydła dworku, realizację ekspozycji izby czarnej oraz częściowo białej i komór. Obszer:1e pomieszczenia budynków gospodarczych przeznaczone są na wystawę sprzętu gospodarczego oraz wystawę ciesiołki orawskiej. Liczba dotychczas zakupionych eksponatów wynosi 236 szt. Obowiązki admi:listratora i pracownika oświatowego pełni kierownik schroniska turystycznego. Organizacja Muzeum pozostaje w rękach członków Podhalańskiej Komisji Opieki :lad Zabytkami, stanowiącej Sekcję Oddziału PTTK w Zakopanem. Członkowie Komisji, w większości pracownicy Muzeum Tatrzańskiego w Zakopanem, prowadzą od września 1955 r., w ramach działalności społecz:1ej, zakup eksponatów w terenie i prace nad ekspozycją. Pomocą w akcji oświatowej będzie przewodnik-ulotka, przygotowany przez pracowników Muzeum Tatrzańskiego. W łączności z organizacją Muzeum w Zubrzycy Górnej pozostaje praca o charakterze naukowym, której celem jest etnograficzne opracowanie Orawy. Wanda i I, j Jostowa K R PROFESOR o N I K A DR BOŻENA STELMACHOWSKA Wspomnienie pośmiertne Nauka polska pO:1iosła bolesną stratę - w dniu 21 listopada 1956 r. zmarła w Toruniu dr Bożena Stelmachowska, profesor etnologii i etnografii Uniwersytetu M. Kopernika w Toruniu, kierownik Katedry i Zakładu Etnografii U.M.K. Profesor B. Stelmachowska urodziła się 5 grudnia 1889 r. we Wrześ:1i w Wielkopolsce. W pobliskim Poznaniu pobierała naukę w szkole średniej, i na tamtejszym Uniwersytecie odbywała wyższe studia w zakresie etnografii i etnologii oraz prehistorii pod kierunkiem wybitnych profesorów: Jana Sta:1isława BystroniaJ i Józefa Kostrzewskiego. Jedną z Jej pierwszych prac l._ zawodowych było kierowanie w latach 1933-1939 placówką muzeabą, Muzeum Miejskim w Poznaniu. W tym okresie odbyła szereg wyjazdów do zagranicznych muzeów celem pogłębienia przedmiotu. Były to kolejne wyjazdy do Berlina, Monachium, Wiednia, Paryża, Dijon, Florencji, Rzymu, Kolonii, Strassburga, Szczecina, Stuttgartu, Pragi, Wenecji, Ge:1ui i in. I 31 "Lud", t. XLIV. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d948a517220a4a6b8e4c329b03e28299.pdf 946e3030b24b59b0ee419584fb5d6682 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:170 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:146 Title A name given to the resource Recenzje i sprawozdania / LUD 1957 t.44 Description An account of the resource LUD 1957 t.44, s.205-350 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 204 Istniejąca i przyjęta sieć badań 'PAE odpowiada w zasadzie p?~rzebom atlasu; należałoby tylko na pograniczu zasięgów £aktow kulturow~ch, na granicach zróżnicowań kulturowych, a dalej w .~asach ~społwyst~p?wania zjawisk antagonistycznych prowadZlC b~~ama uzupe.ł~~aJ~ce, zagęszczając sieć przebadanych miej~COWOSCl, ~elem sClsleJszego sprecyzowania granicy zasięgów l przebadama uwarunkowań, które na taki, a nie inny zasięg się składają 44 II Zobacz ró,,:nież artykuły "D!e Erforschung .J. G a J e~, }. .,i dotyczące der Polskiego Ackerbaugeriite Atlasu Etnograficznego: im Zusammenhang mit Akademie der Wisse:lBerlin 1957. str. 1-22; dem polmschen etnographischen Atlas. Deutsche schaften zu .serli.n. Band 13. Agrarethnographie, K. M o s z y n s k l, Na marginesie dyskusji o Polskim Atlasie Etnograficznym. Kwartabik Historii Kultury Materialnej R. IV Warszawa 1956 nr3, str .. 391-412; J. G a je k, W sprawie dyskusji nad Polskim Atlase~ Etnograf!cznym. Odpowiedź prof. K. Moszyńskiemu. Kwartalnik Historii Kult~ry Materialnej 1957 nr 3/4 str. 606-634, J. G a j e k, VAtlas Ethnograpnlque Polonais en 1953-1954. Kwartalnik Historii Kultury Material:lej 1/2 1~58; Ergon str. 307-314; Zobacz też: Polski Atlas Etnograficzny Zesz.~t probny. P. A. N. Instytut Historii Kultury Materialnej Zakład Etnografn we Wrocławiu, Wrocław 1958. RECENZJE I SPRAWOZDANIA SOWIETSKAJA ETNOGRAFIJA A. N. ZSRR Moskwa L. N. CZIZIKOWA, M. N. SZMELEWA: Współczesne z a b u d o wan i a c h ł o p s k i e (s. 54-72). 1955 z. 1-4' rosyjskie Wieś Wiriatino położona w dolinie rzeki Czelnowa (dopływ Cny), należy to liczby starszych osiedli okręgu Tambowskiego. Wieś jest zabudowana wg planu osiedli terenów południowowielkoruskich, lecz zachowała ślady starszego rozplanowania zabudowań, właściwego osiedlom położonym na brzegach rzek i wyciągniętych w jedną linię. Celem uzyskania pełnego obrazu rozwoju i historii powstawania zabudowań mieszkalnych, przeprowadzono szczegółowe badania nad każdą z ulic i zaułków. W trakcie badań nad budownictwem., brano również pod uwagę ogólne wypadki historyczne, stan gospodarki i rodzinny byt chłopów. W XIX w. dla wsi Wiriatino, jak zresztą i dla całego okręgu Tambowskiego, było charakterystyczne budownictwo zrębowe. Dawne budynki nie zachowały się jednakże we wsi i opis ich został odtworzony na podstawie opowiadań starych mieszkańców i na podstawie resztek starych zabudowań :majdujących się w okolicy. Budynek mieszkalny stał wzdłuż ulicy i był pokryty słomianym, czterospadowym dachem, budowany z belek o okrągłych zrębach wieńca; pod węgły zrębu podkładano dębowe pnie tzw. podwałki. Zrąb izby składał się z 15 wieńców, belki podłogi były wrąbane w pierwszy wieniec, między po· dłogą a ziemią pozostawala wolna przestrzeń (ok. 0,5 m wys.). Belki sufitu były wrąbane w wieniec, tzw. podbałocznyj wenec. Sufit był zrobiony z połowic. tzn. cienkich bierwion przepołowionych. Budynek mieszkalny składał się przeważnie z jednej izby, sień była często wyplatana. Piec znajdował się w kącie przeciwległym od wejścia, otwór pieca był zwróeony do drzwi (jest to plan izby południowowielkoruskiej, podtypu wschodniego). Przeciętne rozmiary dawnych budynków mieszkalnych były bardzo małe (6 X 5, 7 X 7 m), natomiast rodziny zamieszkujące je liczyły od 25 do 30 osób. Każdy kąt w izbie miał swoje przeznaczenie i nazwę: w perednem ugłu (w reprezentacyjnym kącie) jadano i przyjmowano gości, \V zadnem * Wskutek konieczności lIlieszcza tylko te recenzje zmniejszenia objętości "Ludu" - redakcja zac7.asopism, które dotyczą aktualnych badań. �206 (wreprez.entacyjnym kącie) Jadano i przyjmowano gości, w zadnem tylnym) spano, w pecznum ugtu (kąt pieca) znajdował się ruski piec, w sudnem (kuchennym) prano. Starcy spali na piecu, młodzi na podłodze, półkach i lawach. Sypiano zazwyczaj na słomie, którą przykrywano plachtą tkaną w domu, postitkoj; płachtą również okrywano się. Kobiety prały na ławie Irontowej. Podłogi nigdy nie myto, natomiast przed dorocznymi świętami skrobano ją skrobaczkami. Domy o dwóch .izbach mieszkalnych były zjawiskiem bardzo rzadkim i należały do najzamożniejszych chłopów. Niektóre zamożne gospodarstwa miały po kilka izb w zagrodzie. Podwórza wsi Wiriatino były otwarte. Dawna forma i konstrukcja podwórza zachowała się do dziś. Kryte pomieszczenia dla bydła, drzewa j narzędzi gospodankich były zrobione z opłotków i nazywano je po~L1ieti. Powieti (szopy) stały za domem w odległości od 20-40 m. zaginały się w stronę domu pod kątem prostym i czasami dochodziły z jednej &trony domu, z drugiej sięgały do wrót. W dużych rodzinach, które po;iadały wielką ilość bydła, zdarzało się, że za pierwszym szeregiem szop ustawiano w pewnej odległości drugi rząd powiet·i. Szopy były często przegradzane na m8.łe izdebki, w których latem sypiały pary małżeńskie jednej wielkiej rodziny. Pod szopami sporządzano piwnice i łażnie zrębowe, w których piec był stawiany wg planu południowowielkoruskiego. W zagrodach chłopskich znajdowały się szopy i stodoły dla niewymłócoBego zboża i siana. Młócono na klepisku, czasami młóckę organizowano \V stodole. Ten typ chłopskich budynków byl charakterystyczny w XIX w. dla 'lvielu okręgów południowowielkoruskich: w guberniach orłowskiej, kurskiej, woroneżskiej, tambowskiej i przylegających do nich okręgów tulskiego i riazańskiego. Niedostateczne materiały nie pozwalają na ustalenie czasu powstania tego typu budownictwa. Od 1880 r. w spoleczno-ekonomicznym życiu wsi zaszły znaczne zmiany. Masowy odpływ chłopów na sezonowe roboty sprzyjał stopniowemu wciąganiu chłopstwa w stosunki towarowo-pieniężne, co z kolei powodowało zmiany wewnątrz rodzin chłopskich. Rodziny zaczynają się dzielić, tym samym zmniejsza się ich liczebność. Wieś zaczyna szybko rozbudowywać się. Do 1870 r. wieś liczyła 200 domów. Od 1880 r. powstają nowe ulice, zabudowują stare, powsta je coraz więcej zagród. Szczegółowe badania pozwoliły na prześledzenie historii poszczególnycłt :odzin, które często noszą to samo nazwisko. Poza tym w każdej rodzinie istnieją jeszcze tzw. podwornyje kliczki, (podwórzowe przydomki), które .:Jodawano do imienia głowy rodziny i które dotąd przetrwały. Przy rodzinnym podziale, bracia zazwyczaj dzielili między siebie domy i zabudowania gospodarskie lub przesiedlali się na koniec wsi, gdzie g'mina wydzielała im kawałek ziemi na zagrodę. ¥,T centrum wsi można •.;głu Iw . ! i 'li 207 było osiedlić się tylko w tym wypadku, gdy ktokolwiek przenosił się na inne miejsce i sprzedawał swoją ziemię· WlataciI 1880 zrębowe budynki zaczynają być wypierane przez domy !. cegły. Chłopi wykupili od ziemian boga tą w glinę ziemię i bez większych trudności mogli wyrabiać cegłę. Chlopi z dwóch lub trzech gospodarstw wspólnie zakładali cegielnię, sta"viali szopę do suszenia cegieł i sami ją wypalali. W ten sposób w stosunko"vo niedługim czasie (1890 i pierwsze dziesięciolecie XX w.) wieś była w znacznej mierze przebudowana. Mimo pewnych braków domów zbudowanych w tym okresie (wilgoć, zużycie WIększego zapasu opału niż w domach drewnianych) budownictwo z cegieł ;'OZWiJ310 się coraz bardziej. Pierwsze domy z cegiel stawiane były wg tradycyjnych planów domów drewnianych. W miarę jednak wzrastających kontaktów z miastem i rozwojem oBrodków przemysłowych, ludność wiejska zaczęła stawiać większe wymagania swemu domostwu. W pierwszym rzędzie objawia się to w dążeniu do wydzielenia w domu tzw. czystej połowy. Przy budowie z cegieł, często ściana fundamentalna dzieliła budynek na dwie części: kuchnię i pokój. Do kuchni (jeżeli dom stal wzdłuż ulicy) prowadziły dwa wejścia: jedno od ulicy, drugie od podwórza; piec był stawiany w kącie przeciwnym od ulicy·, otwór pieca był zwrócony ku wejściu, prowadzącemu z' ulicy. Ustawienie pieca świadczy o zachowaniu starych tradycji, chociaż wejście znajduje się nie w bocznej ścianie, jak ongiś, lecz od ulicy. Budynek mieszkalny z cegieł. oprócz pieca ruskiego, ogrzewany był piecem kaflowym, który od 1900 r. stawiany był w pokoju na środku "ślepej ściany", wydzielając w ten sposób miejsce do spania. W okresie poprzednim, przy podziale rodziny, odchodzącym cała rodzina wspólnie budowała oddzielny dom. Z braku ziemi często nową izbę przyGudowywano do domu rodzicielskiego lub stawiano ją w tej samej zagrodzie, dzieląc zagrodę między dwie rodziny. W okresie budownictwa ceglanego przy podziale, pożądanym było również stawianie osobnego domu, jednakże taniej wypadało stawianie większego domu z myślą podzielenia go- w przyszłości na dwie łub trzy części. Często, gdy rodzina nie posiadała środków na wybudowanie większeg6 domu. początkowo budowano go na jedną rodzinę, przy podziale zaś dobudowywano potrzebne izby. Zrozumiałe, że takie rozwiązanie pomieszczeń dla rozrastającej się wci<lŻ rodziny zmieniło tradycyjny plan wnętrza, jak również piec zmienił swoje tradycyjne ustawienie. Piec mógł być stawiany "~O różnych kątach w z~leżności od kierunku ulicy, wejścia i otaczających dom innych mieszkalnych i gospodarczych budynków. W każdym zaś wyl'adku piec starano się ustawić jak najbardziej racjonalnie. tak aby kąt kuchenny zabierał jak najmniej przestrzeni. W końcu XIX w. i na początkll XX w. zachodzą zasudnicze zmiany w umeblowaniu domów z cegieł. W użyciewchodzą meble ruchome . �209 208 W budownictwie gospodarczym nie zaszły w owym czasie żadne zasadnicze zmiany. Spichrze były również murowane z żelaznymi drzwiami. Biedniejsze gospodarstwa stawiały spichrze gliniane. Rozwój budownictwa ceglanego trwał do 1914 r. w Okresie I wojny światowej rozwój budownictwa mieszkaniowego został poważnie zahamowany. Reforma rolna po Wielkiej Rewolucji Październikowej przyczyniła sit: do ożywienia budownictwa, wieś zaczęła rozrastać się w szybkim tempie, przybyły nowe ulice. W 1920 r. wybudowano 80 nowych domów, z czego 60 było drewnianych, zaś 20 murowanych z cegły. Nowe budynki zrębowe by~y obliczone na jedną małą rodzinę. Ogólne rozmiarj' domu zmieniły się mało, lecz powierzchnia mieszkalna, przypadająca na jednego człowieka wzrosła. W wielu drewnianych domach z tego okresu zachowało się tradycyjne ustawienie pieca, lecz wzrastająca tendencja (1900 r.) do wydzielenia "czystej" połowy spowodowała przesunięcie pieca bliżej drzwi, co z kolei pozwalało w niektórych wypadkach na oddzielenie kuchni od "czystej" połowy. Dla lat 1920 charakterystyczny zacźyna być drugi typ umieszczenia pieca w kącie koło drzwi. Takie ustawienie pieca, przy niewielkich rozmiarach domu pozwalało na racjonalniejsze wykorzystanie powierzchni i wydzielenie miejsca na pokój. Ten typ rozplanowania wnętrza utrzymuje sit; do dziś. Do pięciosciennych budynków drewnianych zaczęto stosować plan izb domów murowanych z lat 1900, tzn. wejście było umieszczone w ścianie przeciwległej od ulicy, piec znajdował się w kącie około drzwi, otwór jego był skierowany na ścianę frontową. Następny etap budownictwa' jest związany z kolektywizacją gospodarki wiejskiej. Poczynając od 1930 r. we wsi znów powraca budownictwo drewniane, gdyż wzrasta zapotrzebowanie cegły na budynki społeczne organizowanych od nowa kołchozów. Obecnie większość nowych domów buduje się "na obłap" co ułatwia obszycie domu tarcicą a kołchoźnicy znajdują, że jest to forma ładniejsza od poprzednich. W fundamentach domów drewnianych również zaszły zmiany. Wprawdzie wiele budynków wzniesionych w ciągu ostatnich 2'0 lat znajduje się na drewnianych piwnicach, jednakże przestrzeń między podłogą a piwnicą jest wyłożona cegłami. Dzięki dostatecznej ilości cementu na potrzeby budownictwa, zamiast piwnic wznosi się ceglane umocnione cementem słupy lub pełny cementowy fundament. Podłogi są wykładane z 5-cio cm. desek, heblowanych, ściśle dopasowanych i połączonych w "szkant". Belki podłogowe, tak jak niegdyś, są wrąbane w wieniec, jednakże w domach, które mają fundament cementowy, wp,o·· wadza się je w otwory zrobione w cemencie fundamentu, chroni to podłogę od przedwczesnego gnicia i zniszczenia. Belki sufitu, tak jak niegd-yś, są wmocowywane w przedostatnim wieńcu, lecz budowa sufitu i dachu jest o wiele poprawniejsza. Sciany drewnianych domów są wewnątrz otyn- kov,'ane, zewnątrz zaś poszyte tarcicą i malowane. Niektóre domy później budowane, mają wygląd i rozklad wewnętrzny na wzór domów miejskich. Znaczne zmiany zaszły również w planie wnętrz. Na 40 zbadanych domów zbudowanych ok. 1930 r., 25 domów posiadało plan wnętrza typu drugiego. Zaleciwie w 8 domach piec znajdowal się na starym tradycyjnym miejscu. Projektuje się również usunięcie pieca ruskiego z pomieszczeń mieszkalnych i ustawienia go w osobnej komórce, przeznaczonej clo prania, gotowania jadła dla bydła oraz okresowego przetrzymywania w niej młodego przychówku (cielaka, prosiaka, jagniąt). Ten ostatni sposób powiększania przestrzeni mieszkalnej rozpowszechnia się szybko \". wielu okręgach ZSRR, np. na terenie okręgu moskiewskiego, ulianowkiego, kujbyszewskiego gorkowskiego. Okręgi te niegdyś budowały domostwa wg planu środkowowielkoruskiego, natomiast na terenie okręgu tambov,lskiego budowano wg planu południowowielkoruskiego. Domy wieloizbowe nie są związane ze starymi t.radycjami etnicznymi i są charakterystyczne dla budownictwa nowego. Obecnie można odróżnić trzy typy planu wnętrza zarówno w domach murowanych jak drewnianych, w zależności od ustawienia pieca. Najbardziej przyjętym jest plan z ustawieniem pieca w kącie koło drzwi, z otworem skierowanym na boczną ścianę. Kołchożnicy uważają go za najbardziej wygodny przy dwuizbowym planie domu. Potwierdzeniem jest rozpowszechnienie się w całym kraju tego typu rozplanowania wnętrza, niezależnie od miejscowych tradycji rozplanowania izb. Dowodzi to również o zacieraniu się różnic między poszczególnymi okręgami, które powstały na tle tradycji etnicznych. Wraz z ustrojem kołchozowym nastąpiły zmiany w urządzeniu domu i w całym bycie ludności. Wielkie zmiany zaszły również w zabudowaniach gospodarskich. W rezultacie kolektywizacji gospodarstwa wiejskiego zmniejszyła się znacznie liczba zabudowań gospodarczych, część tych budynków (st.odoły, stajnie) znikły zupełnie, zastąpiły je budynki kołchozowe. Konstrukcja pozostałych jest znacznie ulepszona: plecionka i glina zostały zastąpione drzewem. W rozwoju współczesnego domostwa na wsi wyraża się proces zacierania się różnic kulhualnych i bytowych między miastem i wsią. Przejawem tego jest dążenie do ulepszenia konstrukcji domu, d,o budownictwa wieloizbowego i urządzania wnętrza meblami typu miejskiego. A. P. OKLADNIKOW, W. W. NARYSZKIN: N o wed a n e o s t a r 0ż y t n y c h k u l t u r a c h n a pół w y s P i e C z u k o t s k i m (Starożytne osiedle nad rzeką Kanczałan) (str. 151-159). W 1953 r. czukotskie muzeum krajoznawcze zostało zawiadomione przez :udność miejscową o odkryciu dawnego osiedla nad rzeką Kanczałan. Rzeka Kanczalan bierze swój początek z gór Anadyrskich, biegnie na H ..Luci", t. XLIV. �211 210 południe i wpada do Kańczałańskiej zatoki, którą uważa się za ujście rzeki. Zatoka Kańczałańska jednoczy się z ujściem rzeki Anadyr, obie więc rzeki wpadają w rezultacie do wielkiej laguny Anadyrskiej, która z kolei łączy się z zatoką Berynga. Okolica jest dość płaska, pokryta tundrą, brzegi rzek porosłe krzewami. Pierwsze badania osiedla stwierdziły, że składało się ono z li półziemianek, położonych w jednej linii na niewysokim pagórku, prostopadle do brzegu zatoki, tzn. z południa na północ. Ostatnia ziemianka znajduje się o 2 m od urwistego i wysokiego brzegu rzeki. Resztki ziemianek mają dziś wygląd jam w formie czaszy, o średnicy 3 do 6,5 m, głębokie od 0,5 do l m. Każda ziemianka jest otoczona wałem, wysokim od 20 do 30 cm z zewnętrznej strony, szerokim ok. 0,7 m. Wyjście z ziemianki ma dziś wygląd wgłębienia w wale otaczającym ziemiankę. Zimą, wyjściem z ziemianki był prawdopodobnie otwór odprowadzający dym, gdyż głębokie śniegi uniemożliwiały wydostanie się na zewnątrz otworem bocznym. W odległości ok. 200 m od wymienionego osiedla, odkryto drugą grupę analogicznych ziemianek. Znajdują się one na nieco wyższym pagórku położonym wzdluż zatoki w odległości od 10-15 m od brzegu. Ziemianki są ustawione jak i poprzednie, w jednej linii. Miejsce na osiedla zostało wybrane mądrze, gdyż okolica obfituje w ryby i dzikie zwierzęta, poza tym przez tę okolicę prowadziły ongiś drogi wędrówek reniferów. Jedna z częściowo odkrytych ziemianek pierwszego osiedla była wykopana w piasku; podstawa jej znajdowała się na głębokości ok. 70 cm od poziomu tundry. Na głębokości ok. 12-13 cm odkryto ognisko wokół którego znajdowało się 7 gładkich kamieni otaczających nagromadzony popiół. W ognisku i wokół niego znaleziono wielką ilość kości jelenia północnego; mało natomiast znaleziono ości ryb. Prócz kości odkryto skorupy prymitywnych glinianych garnków i 16 skrobaczów z obsydianu. W ziemiance znajdowały się dwie grupy skorup ceramiki. Obok narzędzi )tamiennych znaleziono wyroby kościane: 2 motyki-kopaczki, młot, harpun. W tejże ziemiance znaleziono 8 małych, okrągłych kamieni podobnych do kamieni, których dziś używają Czukczowie jako ciężark6w do sieci. Być może mieszkańcy ziemianek używali sieci do łowienia ryb. W południowej i zachodniej części ziemianki odkryto resztki dw6ch 'słupów, które podtrzymywały pokrycie ziemianki. Z przedmiotów kultury materialnej znaleziono zaledwo 16 szt. narzędzi kamiennych. Są to masywne skrobacze, z twardym prawie pionowym ostrzem. Inwentarz narzędzi kościannych jest b. nieliczny. Składa się nań kopaczka-motyka, ciężka i masywna z kła morsa; młot zrobiony również z kła morsa, ostrze kopaczki illb pałki _ kopaczki z rogu jelenia północnego, w końcu harpun z kości morsa. Sądząc z dość rodzaju. Pierwsza licznych skorup ceramiki, grupa to naczynia zrobione naczynia z grubej były trojakiego glinianej mas.v, lawierającej dość dużą ilość okrągłych ziaren kamienia, prawdopodobnie :norskiego piasku. Kolor czerpaków był czerwonawo-szary. Forma tego naczynia jest dość niezwykła. gdyż bylo ono bardzo szerokie i stosunkowo n'skie, dno okrągłe, lekko spłaszczone. Ceramika z Kanczałanu ma wiele wspólnego z ceramiką staroeskimoską, podobnie zresztą jak i narzędzia z kości. Natomiast przedmioty z kamienia. szczególnie skrobacze, różnią się formą od podobnych narzędzi staroeskimoskich i raczej są zbliżone do starokoriackich z okolic wybrzeża Morza Ochockiego. Należy podkreślić, że kultura mieszkańców stanowiska kanczałańskiego jest zasadniczo różna od kontynetalnej kultury środkowej części półwyspu Czukotskiego, którą odkryto ostatnimi czasy nad jeziorem Jakitiki i Czyrowego w basenie rzeki Anadyr. Różnice między obu kulturami są tak zasadnicze, że należy brać pod uwagę istnienie dwóch różnych kultur. Kultury z nad jezior Jakitiki i Czyrowego należy uważać za kulturę I tysiąclecia p.n.e., kultura Kanczałańska jest późniejsza. Mieszkańcy z nad jezior Środkowoczukotskiej tundry byli kontynentalnymi myśliwymi i rybakami, natomiast ludzie z Zatoki Anadyrskfej należeli do plemion nadmorskich zajmujących się nie tylko polowaniem na jelenia p6łnocnego i rybołówstwem, lecz i polowaniem na zwierza morskiego. Ich związek z kulturą plemion Arktyki nie pozostawia wątpliwości, co jest widoczne szczeg6lnie w ceramice. Wątpliwe też jest, czy należy za ich przodków uważać Koriak6w. Jest to jakaś nieznana dotychczas kultura p6łnocnowschodniej Azji, która wymaga dalszych badań archeologicznych z udziałem etnografów, lingwistów i antropologów. L. PUSZKAREWA: Na r a d a k ole k t y w u a u t or s k iego n a d "R o d z i n a i b Y t r o d z i n y c h ł o p s t w a koł c h oz o w e g o n a r o d ó w ZSRR" (s. 173-175). t em a t em 6 grudnia J.954 r. w Instytucie etnografii AN ZSRR odbyła się narada wsp6łautorów pracy: Rodzina i byt rodziny chłopstwa kołchozowego na1'odów ZSRR. W czasie narady wygłoszono następujące referaty: 1) W. J. K r u p i a n s k a: Metoda badań <ł"odziny kołchozowej we wsi Wiriatino dzielni.cy Tambowskiej, 2) E. M. Kra w e c: Badania nad bytem rodziny chłopstwa. kolchozowego Ukrainy, 3) 1. F. S i m o n e n k o: Byt rodziny we wsi zakarpackiej Neresnicy, 4) E. T. Kar a p e t i a n: Skład ormiańskiej rodziny kołchozowej. 5) E. P. L a s s e: R O d z i n a i byt rodziny chłopstwa kołchozowego okręgu Cesisskiego Łotyskiej SRR, 6) A. 1. W i s z n i a u s k a j t e: Rola rodziny w produkcji i życiu społecznym kołchozu. W trakcie dyskusji skonstatowano, że prace monograficzne nad omav!~anym zagadnieniem zostały w Armenii i Litwie zakończone. 1. F. S im o n e n c e, którego referat oceniono pozytywnie, zarzucono jednak, że nie zostały zbadane wszystkie rodziny zamieszkujące wieś Neresnicę, poniewal autor ograniczył się tylko do rodzin pracujących w kołchozie. �213 212 Z dużym zainteresowaniem wysłuchano referatu W. J. K r li p i a n-s k i e j i podsumowania P. L K u s z n i e l' a o wynikach badań na podstawie etnograficznej ankiety opracowanej przez P. L Kuszniera. Ankiet<>przyniosła dokładne informacje o liczbie ludności, o poziomie jej kultury, o zawodach, o stosunkach pokrewieństwa, o tym kto jest głową rodziny, o składzie i charakterze rodziny wsi Wiriatino. Ankieta objęla 454 rodziny. Statystyczne dane pozwalają na naukowe opracowanie nowych problemów, oraz na rzeczową ocenę rozwoju kultury i bytu rodziny, j<'k też pogłębią badania nad różnymi formami wpływu miasta i miejskiej kultury na rodzinę kołchozową. W referacie W. J. K l' U P i a n s k i e j szczegółowo został przeanalizowany budżet rodziny kołchozowej, jako czynnik rozstrzygający wiele zagadnień bytu rodziny. P. L K u s z n i e l' zalecał etnografom stacjonarną metodę badań w trakcie różnych pór roku. Metoda ta daje pełny i wszechstronny materiał oraz pozwala na wyciągnięcie faktycznych wniosków. W trakcie dyskusji nad pracą moskiewskich etnografów, oceniono obiektywnie metodę posługiwania się danymi statystycznymi, ankietami i budżetami rodzin. Metoda ta pozwoli ustawić badania nad bytem rodziny na pC'dstawie naukowej i pozwoli na przejście od zwykłych opisów zjawisk etnograficznych do ustalenia prawidłowości rozwoju rodziny. Na skutek różnego rodzaju trudności przy badaniu budżetu, zebrani zwrócili się z apelem do Instytutu Etnografii o opracowanie badań budżetów. Referat E. T. Kar a p e t i a n a o składzie współczesnej rodziny ormiańskiej wywołał gorącą dyskusję nad teoretycznymi zagadnieniami związanymi ze strukturą współczesnej rodziny i jej składem liczbowym, oraz nad możliwością powstania współcześnie wielkich rodzin nierozdzielanych itd. Dalszych badań wymagają przeżytki egzystujące jeszcze we współczesnych stosunkach rodzinnych, oraz przyczyny wpływów przesądów na byt chłopa. Zagadnienia te często występują w kołchozach okolic nadbałtyckich. Stwierdzono również, że etnografowie do dziś nie zajmowali się poważnie źródłem przesądów i przyczynami ich trwania wśród ludności. Uczestnicy narady stwierdzili konieczność podjęcia badań nad tym zagadnieniem. Na zakończenie podjęto decyzję wydania materiałów o rodzinie i bycie rodziny w oddzielnych zbiorach i seriach. "SOWIETSKAJ A ETNOGRAFIA", A. BERNSZTAM: Zagadnienie g i s k i e g o. z 2. Moskwa, r. (s. 16-27). n a l' o d u k i r- 1955 p oc h o d z e n ia Artykuł został napisany z konieczności podsumowania zebranego w ostatnich latach materiału, oraz poddania anali2lie niektórych zagadnień dotyczących etnogenezy Kirgizów, zagadnień zagmatv:anych pod wplywem fałszywych teorii N. J. Marra. Skrajny autochtonizm N. J. M a l' l' a sprzyjał rozwojowi poglądów według których przodkowie takiej czy innej '.7' narodowości pojawiali się tam, gdzie obecnie zamieszkują ich następne poJwlenia. Teoria "autochtonizmu" odegrała odmienną a zarazem hamującą rolę w badaniach nad historią narodów Azji Środkowej. Wielu naukowców radzieckich uważa lo, że narody Azji Środkowej wywodzą się z ,.genealogicznego drzewa", które wyrosło z zalążka, na którym powstały narody współczesne. odrzucając w len sposób związki kulturowe z narodami Azji Środkowej. A. B e l' n s ? t a m zamierza w artykule scharakteryzować zasadnicze etapy historii pO'Nstania ruchu kirgiskiego, biorąc pod uwagę opinie kry·· tyczne na temat jego poprzednich prac. Autor pomija w artykule problem etnogenezy Tiurków, któremu jest poświęcona specjalnie jego inna praca. Etniczne i kulturowe więzi, na terenie Azji Środkowej w okręgach z;;mieszkałych przez ludność osiadhj, rolniczą, powstawały prędzej i były trwalsze niż to miało miejsce w okręgach hodowli bydła. Innymi słowy mcwiąc u ludności osiadłej AzjI Środkowej, szczególnie u Tadżyków, elementy kultury narodowej powstały wcześniej niż u koczowników. Jeżeli dla I tysiąelecia n.e. można ustalić etniczne nazwy przodków narodów wspóiczesnych, nie oznacza to jeszcze, że można z całą stanowczością twierdzić o ich etnicznej przynależności. Sarmaci-Allanie pierwszych wieków n.e. - nie są jeszcze Turkmenami - starożytni Kirgizi Jeniseju z III w. p.n.e "- to jeszcze nie tiańszańscy Kirgizi; Baktryjczycy z końca I tysiąclecia p.n.e. - to jeszcze nie Tadżycy. Mówił o tym S. P. T o ł s t o w na sesji poświęconej etnogenezie narodów Azji Sr., w 1943 r.: ,przy wielkiej ilości b. dawno powstałych wspólnot historyczno-terytorialnych, na bazie których, z różnorodnych miejscowości i naleciałych elementów etnicznych zrodził się proces konsolidacji współczesnych, średnioazjatyckich narodów, ani jeden z tych narodów nie wchodził bezpośrednio do jakiejkolwiek ze starszych grup etnicznych. Przeciwnie, jak starożytne miejscowe ludy, tak i narody, które przywędrowały, weszły w różnym stopniu w skład niektórych, czasami nawet wszystkich narodów Azji Środkowej, częściowo zaś nawet w skład narodów poza jej granicami". Przy obecnym stanie badań nie. można jeszcze określić ściśle, jaka była "podstawowa komórka powstania tego czy innego narodu Azji Środkowej. Przy powstaniu narodu tadżyckiego wielką rolę odgrywali przede wszystkim Sakowie, Baktryjczycy, Sogdyjczycy i Tocharzy, lecz do tej chwili pozLstaje niewyjaśnione, które z tych plemion było nosicielem starożytnego języka tadżyckiego. Oprócz Baktryjczyków, których język jest nieznany, pozostałe grupy etniczne mówiły językiem północnoirańskim, gdy tymCzasem język tadżycki przynależy do zachodnioirańskiej odmiany. Jest zrozumiałe, że kultura Sogdu miała wielki wpływ na powstanie kultury Uzbeków, jednakże Sogdyjczycy mówili językiem grupy irańskiej, wobec czego nie mogli przemienić się w Uzbeków tiurkojęzycznych. Praw<Iopodobnie zostali oni "stiurczeni" językowo przez inne plemiona tiurkQ- �215 214 języczne, najprawdopodobniej przez któreś z plemion zachodniotiurskiego k~ha~atu, może Karłuków. Stawiać jednakże znaku równania między plemIOnami zachodniotiurskiego kahanatu lub Karłukami z jednej strony a UZbek~n:i z d.rugiej, nie można gdyż wiadomo, że znaczna część plemion zachodmotlUrsklego kahanatu, jak np. kO:1federacja plemion Dułu. weszła w skład kazachskich dułatów. Proces ten nie jest szCZegÓłOw~ znany zamierzone są badania nad nim; to co jest znane, pozwala jednak na odrz~~ cenie koncepcji pochodzenia narodów współczesnych z narodowości starożytnych. Nie należy zapominać o różnorodnych drogach tworzenia się kultury i.o specjalnej drodze rozwoju języka - jednego z najważniejszych dowodow przynależności etnicznej. ?YC .Wielorakie plemiona tiurskie, najczęściej południowosybirskiego (ałtajskIego), środkowoazjatyckiego pochodzenia, szczególnie zaś z Siedmiorzecza. rr:ieszając się z kuszańskimi i sogdyjskimi plemionami środkOwOazjatyc~ ~Iego MIędzyrzecza, założyły podstawę powstania narodowości uzbeckiej Jesz~ze w okresie zachodniotiurskiego kahanatu z VI-VIII w. Skrzyżowa~la te wzrosły w okresie Karachanidów; na terenie ich państwa powstalI Uzbecy, którzy aż do XVI w. ciągle wchłaniali inne plemiona. Podobny proces, prawie w tym samym czasie, zachodził z Turkmenami, pr.zy powstawaniu których decydującą rolę odegrali Ogyzi, ob·ejmu.iąc,Y mIejscowe grupy Sarmatów-Allanów i plemiona eftalijskie (Hunnów). Być może, najmłodszą formacją są Kazachowie i Kirgizi, których proces formowania się narodowości, mimo licznych starożytnych przodków i wczesnej organizacji państwowej został przerwany najazdem Mongołów, a co za t~m idzie, zahamowany przez słaby rozwój kultury rolniczej i szereg specJalnych konkretnych warunków historycznych. Jednym z nich było przesiedlenie się Kirgizów za granice Jeniseju i poludniowej Syberii oraz podporządkowanie ich różnym innym narodom. Wszystkie narody Azji Środkowej, szczególnie zaś Kazachowie i Kirgizi, powstawali historycznie z różnych plemion, narodowości i ras. Źródła p~sane, odnośnie Kirgizów, zawierają wiadomości o różnicach antropologIcznych z okresu jednego tysiąclecia. Autor ma na myśli opisy Chińcz\'ków oraz dzieła Gardizi o Kirgizach w XI w. Właśnie u ludów koczow~iczych szczególnie uderzające są skrzyżowania, podkreślane nie tylko uwagami w źródłach pisanych, lecz przede wszystkim etnonimiką tych plemion. Pozostawiając na uboczu wszystkie możliwości odtworzenia nazw plemiennych z chińskiej transkrypcji, autor wskazuje, że w etnonimice wyrażają się wspólne nazwy plemienne Kirgizów, Kazachów, Uzbeków i Turkmenów. Dowodzi to pewnej wspólnoty etnicznej, podziału szeregu plemion starożytnych i wcielenia się ich poszczególnych części do różnorodnych formacji etnicznych. Toteż nie jest przypadkowe, że w wielu zjawiskach kultury narodowej tych ludów dostrzegalne jest etnograficzne pokrewieństwo, IIp. w folklorze, jako prosty rezultat wspólnoty ich histo- rycznego rozwoju. Cechą szczególną etnogenezy Kirgizów jest jej kształtowanie się na dwóch terytoriach: na brzegach Jeniseju i nad Tia11-Szań. Gałęzią starszą Kirgizów jest ludność z nad Jeniseju. Proces rozwoju kirgiskich plemion nad Jenisejem doprowadził ich do okresu powstania spolecze11stwa klasowego, do utworzenia własnego państwa i powstania specyficznych cech kultury, przede wszystkim pisma runicznego w tzw. literackim języku orchońskich Tiurków. Polityczna i ekonomiczna izolacja jenisejskich Kirgizów, odrębna droga ich rozwoju historycznego sprzyjały rozszerzaniu ekonomicznej podstawy ich gospodarki oraz powstawaniu im tylko właściwych cech bytu. Zasadniczą rolę odegrało rozwijanie się rolnictwa, jako pomocniczej gałęzi gospodarki, powstawanie grodów obronnych i rozwinięte rzemiosło, szczególnie metalurgiczne. Jenisejscy Kirgizi nawiązywali stosunki ekonomiczne z sąsiadującymi dzielnicami, o czym wyrażnie mówią żródła pisane i zabytki kultury ma·terialnej. Wystarczy chociażby wymienie znane opisy z chińskiej kroniki Tamzu z VII-VIII k., gdzie o Kirgizach mówi się, że byli w przyjaciel~kich stosunkach. Stosunki el<onomiczne nawiązywały się również skutkiem akcji wojennych, kOl1czących się nierzadko sojuszami. Wojenne pochody Kirgizów jenisejskich sięgały na południe w stepy Mongolii i do granicy Chin, na zachodzie zaś - do Ałtaju i Siedmiorzecza. Bezpośrednim ~astępst\'.'em t.ych pochodów było wchłonięcie przez Kirgizów elementów innych plemion, szczególnie plemion Ałtaju, w związku z tym zaś zjawiły się pewne cechy, pochodzenia niekirgiskiego; doprowadziło to do przyswojenia przez Kirgizów pewnych cech kultury chińskiej i Azji Środkowej. (wzmianki w kirgiskim folklorze o Ałtaju, jako o miejscu pochodzenia Manasa-Żakypa). Należy przypomnieć o kronice Tanszu, w której jest powiedziane, że państwo Kirgizów "sięgało na wschodzie do Guligani (Kurykanie nad Bajkałem), na południu do Tybetu, na południowym zachodzie do Gełoiu (tzn. Siedmiorzecza)". W trakcie pochodów wojennycu i przyswajania elementów innych kultur z caią pewnością następowała utrata pewnych cech własnej kultury. Z punktu widzenia kahanów tiurskich stanowiło to wielkie niebezpieczeństwo. Autor przytacza w związku z tym slowa Kiul-Tegina i Bilge-chana, którymi zwrócili się oni do swych drużyn: "Naród chiński, który daje (nam teraz) bez ograniczenia (nas) tyle złota, srebra, zboża i jedwabiu, (zawsze) był w mowie słodki, a dary miękkie: kuszące słodką mową i wspaniałymi darami, bardzo silnie przyciągali ku sobie daleko (mieszka;ące narody); (ci też) osiedlając się pomiędzy (Chińczykami}, przyswoili sobie tam "wykształcenie". Charakterystyczne jest, że już w okresie Hunnów Laoszana Czua przestrzegał jego doradca Czżunsiniue (II w. p.n.e.) Szańju przed zbliżaniem się �216 zbytnim ku kulturze chińskiej tymi słowy: "Liczebność Hunnów nie może się równać z ludnością jednej dzielnicy ~hińskiej, lecz oni są dlatego silni, :ie mają odzież i strawę doskonałą i nie zależ8, w tym od Chin. Jednakże. nańju, ty zmieniasz obyczaje i lubisz przedmioty chińskie. Jeżeli Chiny użyją tylko l/lO swych przedmiotów, to Hunno'vie co do jednego znajd,; się po stronie domu Chań. Otrzymawszy od Chin jedwabie i bawełnian'~ tkaniny, drzyjcie odzież z nich (zrobioną) biegając wśród kolczastej roślinności, i tym udowodnicie, że taka odzież wytrzymałością nie dorówna wełnianej i skórzanej odzieży. Otrzymawszy od Chin wiktuały nie spoży\vajcie ich i tym udowodnicie, że przenosicie ponad nie ser i mleko". Jak z tego widać, już w II w.p.n.e. w środowisku analogicznym do kirgiskiego, na porządku dziennym stał problem zachowania swoich etnicznych właściwości, obyczajów i bytu. Znaczenie pochodów wojennych jenisejskich Kirgizów nie zostało wyczerpane przez wytłumaczenie ich ekonomicznymi warunkami. Następstwem ich bylo przeniknięcie części Kirgizów nad Tiań-Szań, szczególnie intensywne w VIII-X w., tj. w okresie .gdy tiańszańskie odgałęzienie Kirgizów ostatecznie umacnia się. Dokumenty takie jak Hmdud-al-Alan i dzieła I s t a l' c h y potwierdzają niezbicie twierdzenie, że w X w. Kirgizi znajdowali się nad Tiań-Szań, przy czym Hmdud-al-Alan wspomina o mieście "kirgiskiego chana", znajdującym się na północ od Tiań-Szań. Jednakże dokumenty te wprawdzie podkreślają stały przypływ plemion kirgiskich na ten teren, nie pozwalają jednak na pełne uzasadnienie ich panowania w okresie przedmongolskim. Analiza tematyki epicznej, języka, ornamentu i zabytków kultury materialnej Tiań-Szań tego okresu, jak również współczesna etnografia Kirgizów jaskrawo świadczą o analogiach z tematyką ałtajską, co z kolei dowodzi wędrówki Kirgizów przez Altaj i stepy Mongolii. Poza archeologicznymi i pisanymi źródłami, tematyka ta jeszcze jaskrawiej występuje '.~ eposie Manus. Również etnonimika kirgiska zawiera istotne dane, na co zwracał uwagę N. Aristow. W VI-X w. przesączali się oni nad TiańSzań pod dowództwem "książąt-śmiałków" nie tworząc tu jednak własnego państwa. Przesiedliwszy się nad Tiań-Szań jenisejscy Kirgizi, w trakcie swoich wędrówek, krzyżowali się z plemionami Ałtaju i Centralnej Azji, przenikali w obce sobie środowisko oraz popadali w zależność kulturalną i polityczną przyjmując od ludności miejscowej etniczne i państwowe właściwości. W starożytności ludność miejscowa, to byli Usunowie, póżniej zachodni Tiurkowie, Tiurgeszowie, Karłucy, przede wszystkim zaś Sogdyjczycy. Występowali również Ujgurowie, Jagma, Karakitaje i inne grupy etniczne. W tym właśnie środowisku i w kulturalnych z nim stosunkach rozwijała się historia Kirgizów z nad Tiań-Szań w okresie przed Mongołami. Kirgiska plemienna mniejszość, przybywająca z nad Jeniseju, hieodmien- 217 nie podlegała wpływom większości, rdzennie miejscowych plemion i ludów Tiań-Szań, z których pewna część: stała na wyższym poziomie. Rzecz prosta, że więcej cech pokrewnych mogło istnieć pomiędzy starożytnymi golskim. .Jako koczownicy i mieszkańcy górzystych terenów Tiań-Szań łatwiej wytrzymali od ludności osiadłej miast uderzenie najazdu mongolskiego. Wchłonęli oni w siebie różnorodne plemiona tiurskie tego teryKirgizami a koczowniczymi mieszkańcami tego kraju. Koczownicze plemiona, które nie uprawiały wielu gałęzi wytwórczości, szczególnie rolnictwa, zdobywały brakujące im przedmioty drogą wymiany lub wojen z ludno~cią osiadłą, tym samym" zaznajamiały się z kulturalnymi obyczajami tej ostatniej. Wpływy sogdyjskie jaskrawo są widoczne "\~ budownictwie i ceramice. Równocześnie z wpływami sogdyjskimi na zachodzie Tiań-Szań występują równie silnie wpływy Fergany, czego dowodzi technika budowlana i zawartość warstw kulturowych w grodziskach Tiań-Szań. Drugą istotną okolicznością, kształtującą etnogenezę tiańszańskich Kirgizów, było panowanie polityczne państw tiańszańskich nad Kirgizami: od VI-VIII w. kahanatu zachodniotiurskiego, od VIII do X w. państwa karłuskiego, od XI-XII w. państwa karachanidskiego, w XII w. państwa karakitajskiego. Brak jakichkolwiek podstaw do twierdzenia, że były lo pal1stwa kirgiskie, przeciwnie, Kirgizi podporządkowali się tym państwowym organizacjom. Państwa te rozczłonkowywały plemiona kirgiskie, skutkiem tego w skład starożytnych Kirgizów (również Uzbeków i Kazachów) weszły inne komponenty etniczne, przy czym proces ten nie był zakończony jeszcze w XIII w. Wystarczy choćby wymienić nazwy z okresu !=,rzedmongolskiego. Dowodzi to, że proces tworzenia się kirgiskiej narodowości trwał również w okresie po Mongołach, jak również i tego, że w skład plemion kirgiskich wchodziły wciąż nowe grupy etniczne, wnosząc nowe elementy przyszłej kultury narodowej Kirgizów. Wyjaśnia to, dlaczego kultura materialna, sztuka i folklor Kirgizów, obok form starodawnych posiada elementy kultury, które tylko z biegie"m czasu stały się kirgiskimi. W procesie formowania się narodu kirgiskiego wielką rolę odegrało masowe przesiedlanie się Kirgizów jenisejskich nad Tiań-Szań w IX i. ~ w. Naukowcy zachodni uważają, że już w X w. powstała kirgiska grupa etniczna, której kształtowanie zakończyło się w okresie pomontorium: chociażby Sogdyjczycy, ludność iranojęzyczna tego okręgu była mieszana na terenie Karłukskiego Siedmiorzecza już w XI w., a Fergana zaczęła tiurczyć się w połowie XII w., o czym wspominają chińskie źródła pisane i materiały epigraficzne. Etniczny skład ludności Tiań-Szań stawał się mniej więcej jednolity już w VI do VIII w. n.e., szczególnie zaś Vi XI-XII w. �219 218 Zdaniem autora, takie były zasadnicze etapy historii Kirgizów TiańSzan. Historia zasadniczo różna od historii Kirgizów jenisejskich. Odmiennie niż nad Jenisejem, potoczyła się również socjalno-ekonomiczna i polityczna historia Kirgizów. Przesiedlenie si<; Kirgizów nad Tial1-Szal1 następowało stopniowo. Źródla historyczne pozwalaj,] na wydzielenie dwóch zasadniczych etapów: T w.p.n.e. i od VIII-X w.n.e. Należy przypuszczać, że trzeci etap przesiedlenia się miał miejsce w okresie Karakitajów i Mongołów, w trakcie gdy do końca dobiegało kształtowanie się podstawowej masy etnicznej Kirgizów z nad Tial1-Szań. Zrozumiałe, że stopniowy proces osiedlania się Kirgizów nad Tiań-Szal1 nie mógł wywołać zmian zasadniczych w stosunkach społecznoekonomicznych, które tam istniały. Według badań archeologicznych plemiona kirgiskie należały przeważnie do liczby rolniczokoczowniczego kręgu i jest mało prawdopodobne, ażeby ich ekonomika j ustrój społeczny mogły odgrywać przodującą rolę w historii rozwoju Tiań-Szań. Źródła chińskie z XVIII w. wskazują na plemienne rozdrobnienie Kirgizów. Mówią one nie tylko o podziale ich na zachodnich i wschodnich. W ukształtowaniu się wspólczesnych Kirgizów Tiar.-Szań podstawowym razeniem były plemiona jenisejskich Kirgizów. Wielka masa tiańszańskich Kirgizów powstawała nie tylko na skutek wędrówek jenisejskich Kirgizów, nie tylko na skutek przyrostu naturalnego. lecz w znacznym stopniu na skutek asymilacji przez Kirgizów koczowniczych osiadłej ludności TiańSzań. Historia Kirgizów Tiarl-Szarl wyjaśnia się w świetJe marksistowskiej teorii o powstawaniu narodów z różnorodnych plemion, narodowości i ras. Jest charakterystyczne, że współczesne badania nad rasowym składem ludności Tiań-Szań, Pamiru-Ałtaju tzn. dzielnic zamieszkałych przez Kirgizów, stwierdzają wielką różnorodność typów rasowych. Jeszcze bardziej różnorodne są cechy kulturalnego rozwoju Tiań-Szan i Siedmiorzecza. Znana jest wielka ilość na terenie Siedmiorzecza różnych rodzajów piśmiennictwa: sogdyjskiego, syryjskiego, arabskiego, runiczno-tiurskiego, chińskiego, ujgurskiego, sanskryckiego itd. W zabytkach kultury materialnej występują cechy różnorodnego pochodzenia tradycji artystycznych i nawyków rzemieślniczych; widać to w budownictwie, malarstwie, rzeźbie, metalurgii i garncarstwie. Podczas gdy koczownicza kultura autochtonów Tiań-Szań i Siedmiorzecza tworzyła się z miejscowych elementów pod wzajemnym wpływem centralnoazjatyckich i południowosybirskich, kultura ludności osiadłej, szczególnie zaś miejskiej powstawała pod wpływem miejscowej kultury koczowniczej i osiadłej środkowoazjatyckiej (sogdyjskiej i syrdariańskiej). Przejawy miejscowej kultury koczowniczej szczególnie wyraziście występują w okresie brązu, do X w., osiadłej zaś środkowoazjatyckiej od V do X w. Po X w. różnorodność kulturalnych skrzyżowań zmniejsza się znacznie a różnice elementów etno-kulturalnych Tiań-Szań występują w mmeJszym stopniu. Pozwala to przypuszczać, że od tej chwili rozpoczyna się kształtowanie się cech typowych dla kultury Kirgizów, przede wszystkim wśród ludności koczowniczej. Jednakże nie należy uważać wieku X za okres ostatecznego ukształtowania kultury kirgiskiej i kirgiskich plemion nad Tiań-Szań. Badania historii powstania narodowości kirgiskiej w oderwaniu od środowiska społecznego. \'1 którym plemiona kirgiskie żyly i rozwijały się, byłyby jednostronne, Jako konieczny warunek opracowania i ustalenia historycznej prawdy jest objęcie badaniami różnorodnych istotnych faktów, które wpłynęły na kształtowanie się kirgiskiej narodowości. S. L BRUK: Sk lad et n iczn y kra ,i ó w b] i s k i e j Az j i (O'. 66-82). Najbardziej zlożony sklad etniczny cechuje Iran i Afganistan, gdzie ,ludność miejscowa (Persowie i Afgańczycy) stanowi<l zaledwie 50% całej ludności. Autor zaznacza, że polityczne granice obu krajów nie odpowiada ją etnicznym. Wiecej niż polowa Afgańczyków znajduje się poza granicami Afganistanu - w Pekistanie, gdy tymczasem północna część Afganistanu jest zamieszkała przez ludność nieafgańską. Wręcz przeciwnie przedstawiaja :cię sprawy w Iranie, gdzie państwowe granice są szersze od etnicznych i okręgi pograniczne są zamies:ókane przez ludność nie perską. Badanie skladu etnicznego narodów bJiskiej Azji natrafia na poważne trudności z powodu braku ma1?riałów statystycznych. Turcja np. rozporządza szczegółowym :spisem ludności. natomiast Irak, Syria, Liban, Izrael, Jordania i kolonie Adenu posiadają jedynie spisy wg. wyznań i dane o liczermości niektórych mniejszości naTodowych. W innych krajach materiały dotyczące składu ludności są opracowane w przybli;i:eniu z usiłowaniem przedstawienia raczej jednolitego składu etnicznego kraju. Kraje bliskiej Azji nie posiadają map etnicznych, ani też, lingwistycznych toteż autor oparł się na literaturze. Większa część ludności krajów" bliskiej Azji zajmuje się przewazl1le rolnictwem i hodO\"lą bydła. Mieszkańcy miast zaledwie w pięciu krajach stanowią znaczny odsetek całej ludności (w Izraelu 780/0, w Libanie 45°/0, w Syrii 300/0, w Turcji 25%, w Iranie 220/0). Gęstość zaludnienia wynosi mniej więcej 13 osób na l km2, przy czym w Libanie dochodzi do 127 osób, <l w koloniach angielskich i Arabii Saudyjskiej spada do 3-4 osób. Gęstość zaludnienia zmienia się zasadniczo przy przejściu z pustyni do oaz, z dolin rzek na tereny górzyste. ' Na terenach bliskiej Azji zamieszkuje ok. 50 narodów. Najbardziej róźnorodny skład ludności posiada Iran: spotyka się tam Azerbejdżańczyków, Kurdów. Łurów, Bachtiarów, Arabów, Beludżyków i Turkmenów. \\T Afganistanie 50% ludności stanowią Sadżycy, Chezarejczycy. Uzbecv. �221 220 Turkmeni, Dżemszydzi, Firiuzkuchowie i Tajmeóczycy. Bardziej jednolity skład etniczny posiada Turcja (gdzie 86% ludności stanowią Turcy, 10,5°/0 Kurelowie i 1,3% Arabowie, oraz nieliczne grupki Czerkiesów, Lazów, Gruzinów, Ormian itd.). Kraje arabskie, z wyjątkiem Iraku i Syrii są również stosunkowo jednolite w swym składzie etnicznym. Spotyka sit'< tam w niewielkim procencie. Persów, Beludżejów, Hindusów i Afrykańczyków. W Iraku zamieszkują również Kurdowie i Turkmet'lczycy, a w Syrii Kurdowie i Ormianie. Dostępne materiały w wielu wypadkach nie pozwalają na rozwiązanie zagadnienia czy te lub inne grupy są samodzielnymi narodami, czy też VI liczbie grup etnograficznych wchodzą w skład innych narodów. Dotyczy to Giliańczyków, Mazanderańczyków i Galeszów (zbliżonych do Persów), Kuchgełów i Mamasenijczyków (zbliżonych do Lurów) oraz Afszarów, Karadagaców i Szachsewenów (zbliżonych do Azerbejdżańczyków). Niedostatecznie wyjaśnione pozostaje zagadnienie czy można w chwili obecnej uważać za odrębnych narodowościowo Turkmenów i Tatarów w Turcji, czy też zostali oni zaasymilowani w pełni przez Turków. Pewne grupy miejscowych plemion najprawdopodobniej jeszcze nie uformowały się w narody, lecz mówią podobnymi językami lub dialektami i zajmują sąsiednie terytoria. Do grup tych należą Kaszkajczycy, Lurowie, Bachtiarzy, Kadżarowie. Językowo większość narodów bliskiej Azji dzieli się na trzy grupy: irańską, tiurską i semicką. Zaledwie 2,5% ludności zamieszkującej bliską Azję nie wchodzi w żadną z w.w. grup językowych. Większa część ludności bliskiej Azji wyznaje wiarę muzułmańską obrządku sunnitskiego ~ub szyitskiego. Wiarę chrześcijat'lską wyznaje część Arabów, Ormian, Greków i Asyryjczyków. Wyznawcy religii judejskiej prawie w pełni są skoncentrowani w Izraelu. Po ogólnym wstępie autor podaje krótkie opisy poszczególnych narodów, dzieląc je według grup językowych: 1. G l' U P a i l' a ń ska. W grupie tej autor wymien~a: Afgańczyków, Tadżyków, Przypamirskich Tadżyków, Persów, Gilańczyków, Mazanderal1czyków, Galeszów, Tałyszów, Kurdów, Lurów, Kuchgełów, Mamasenijczyków, .Bachtiarów, Chezarejczyków-Berberów, Dżemyszdów, Firiuzkuchów, Tajmenów, Chezarejczyków-dech i zejnat, Tejmurów i Nuristal1czyków (Kafirów). 2. G l' U P a t i u l' ska. W grupie tej autor podaje krótkie informacje o Turkmenach. Uzbekach, Kirgizach, Karakałpakach, Azerbejdżańczykach, Szachsewel1czykach, Karadagczykach, Afszarach, Kadżarach, Kaszkajczykach, Karapapachach, Turkach, Juriukach, Tatarach i tiurskich grupach wschodniego i południowego Iranu. 3. W g l' U P i e s e m i c k i e j autor czyków i Żydów. omówił pokrótce Arabów, Asyryj- 4. N a l' o d v i n n y c h g l' U P j ę z y k o w y c h. W części tej znajduje się krótka cha~akterystyka Ormian, Gruzinów, Lazów, Greków, Hindusów, Afrykańczyków i innych mniejszości narodowych, zamieszkujących na terenach bliskiej AZJi. L. FAJNBERG: sów. (s. 82-100). Za gadnieni ustr oju l' o d o w e g o E s k i m o- Zagadnienie istnienia ustroju rodowego u Eskimosów, szczególnie rodu macierzystego, jest sporne; wielu etnografów twierdzi. że nie było go wogÓle. Znany naukowiec, badacz życia społecznego Eskimosów D. Jenness sądzi, że zbudowali oni swą spoJeczność na bazie małej rodziny. K. BirketSmith zapewnia również, że ród u Eskimosów nie istniał. W. Schmidt zalicza Eskimosów do kręgu narodów, dla których typowa była wielka rodzina patriarchalna, chociaż równocześnie przyznaje, że w ich kulturze zachowały się pe\o\'ne cechy ustroju matriarchalnego. Tymczasem wielu etnografów konstatuje istnienie rodu macierzystego Eskimosów w przeszłości. F.. W. Nelson zapewnia, że Eskimosi z Alaski w kOl1cU XIX w. dzielili się na rody totemiczne, które zapewne stanowiły jednostki terytorialne. W. Thalbitzer, opierając się na materiałach Nelsona, pisze o istnieniu rodu macierzystego Eskimosów, a W. Bogoraz, opierając się głównie na zachowanych przez Eskimosów formach wspólnoty pierwotnej i danych religijnych, wnioskuje, że istniał tu ród macierzysty. Żaden jednak z wymienionych badaczy nie próbuje rekonstruować ustroju tego na podstawie zachowanych wśród Eskimosów przeżytków. I właśnie to rna na celu artykuł F a j n b e l' g a. Autor próbuje w oparciu o materiały z literatury zrekonstruować ród macierzysly Eskimosów rozkładający się jeszcze przed przybyciem Europejczyków. Większość danych literatury dotyczy XIX i początku XX w. Głównym zajęciem Eskimosów było polowanie i rybołówst\vo. Zdobycz z polowań prowadzonych w pojedynkę oddawana była do wspólnej gospodarki wg ustalonych norm, które nie były wszędzie jednakowe. Po upołowaniu foki myśliwy otrzymywał udział ,;tosunkowo mały, większil jej czę~c rozdzielano między pozostałych myśliwych, część otrzymywali członkowie koczowiska nie uczestniczący w polowaniu z powodu pilnych prac, chorzy, starcy i sieroty. W końcu XIX w. zasady podziału znacznie wypaczyły się, jednakże zwyczaj wzajemnej pomocy zachowal sie. szczególnie w czasie głodu - zapasy żywności były wó~czas dzielone' wśród wszys tkich członków koczowiska. Zwyczaje '.\spólnoty pierwotnej przetrwały do końca XIX i początku XX w. przy nodziale mięsa wieloryba. w przeszłości Za własność osobistą w społeczel1stwie eskimoskim z końca XIX w. uważane były: kajak, sanie, myśliwskie pułapki, odzież, przedmioty domo\\'cgo użytku, zabawki itp. Eskimosi z zatoki Berynga znaczyli swe przedmioty swoim znakiem, tamgą. Wiełka liczba tych znaków oznaczała roz- �223 ~22 kład ustroju wspólnoty pierwotnej. Za osobistą własność uważane były również małe odcinki lodu z przeręblami dla fok. W Grenlandii. gdy my~liwy napotykał przeręblę, stawiał swój znak, wchodząc w ten sposób w jej posiadanie. Własnością całe j rodziny były zapasy żywności. Za własność całej grupy uważano kamienne ogrodzenia wznoszone przez wszystkich członków grupy, wykorzystywane do polowań na jelenie. groble do łowienia ryb oraz domy dla mężczyzn tzw. kaiymy. Tereny mySliwskie i rejony rybołówstwa, zdaniem Birket-Smitha były \vspólne. Zaprzecza temu D. Jenness, który stwierdza istnienie podziału tereDOW mysJiwskich i rybackich wśród poszczególnych grup lokalnych. Przedmioty osobiste mogiy być wypożyczane. Na Alasce właściciel uważał za niestosowne upomnieć: się o zwrot pożyczonego przedmiotu. Gdy głowa rodziny umierała, część jego własności wkładano do grobu. Pozostałą część dziedziczyli krewni i dzieci; wg. innych danych dziedziczyli tylko synowie, zdaniem zaś Birket-Smith'a i Jenness'a dziedzictwo przypadało wszystkim dzieciom; synowie dziedziczyli narzędzia myśliwskie, córki zaś _ przedmioty domowego użytku. Wdowa nic nie otrzymywała w spadku, lecz odbierała swój posag. W Grenlandii ten kto posiadał chałupę nie mógł otrzymać w spadku drugiej itp. Na Alasce w tym okresie, nie było już takich ograniczeń w dziedziczeniu, co stało się jedną z przyczyn większego rozdrobnienia własności wśród Eskimosów Alaski. Podział spadku wśród dzieci starszych i młodszych był różnorodny. np. w Grenlandii większą część majątku ojca otrzymywał najstarszy syn, natomiast inni Eskimosi nie robili różnic między starszymi i młodszymi synami przy podziale spadku. Na Alasce najstarszy syn otrzymywał mniej od młodszych, najcenniejsze przedmioty otrzymywał najmłodszy z synów. U Eskimosów Alaski, żona zmarłego dokonywała podziału spadku. W drugiej połowie XIX w. między poszczególnymi grupami Eskimosów ustaliły się trwałe stosunki handlowe; jarmarki, szczególnie na Alasce, nabrały formy świąt, którym towarzyszyły tańce i różne obchody rytualne. Jarmarki były organizowane zazwyczaj na pograniczu różnych grup eskimoskich. Handel odbywał się drogą wymiany. Za jednostkę wartości przyjmowano skórę starej wydry, później skórę bobra. Wg. Nelsona, w każdym osiedlu na Alasce, z końcem XIX w. można było znaleźć bogacza (wg. pojęć Eskimosów), który drogą handlu złożył znaczny majątek wartości kilkuset dolarów. Bogacz był zobowiązany od czasu do czasu do organizowania poczęstunków dla swych współmieszkańców oraz do rozdawania źywności i podarków. W ten sposób upewniał swych powinowatych, że nagromadzone bogactwo jest również ich udzialem. W wypadku gdy bogaty Eskimos uchylał się od poczęstunków, albo go zabijano i zabierano mu wszystko, albo siłą zmuszano go do organizowania przyjęć i rozdania majątku. Kilkadziesiąt lat wstecz własność w każdej grupie nosiła charakter społeczny. Na wyspie Huniwak wszystkie przedmioty miały znaki wła~mości (proste lub łamane linie) lecz liczba tych znaków była bardzo niewielka. Wszystkie osoby wywodzące się od jednego przodka oznaczały swoją własność wspólnym znakiem. Celem odróżnienia poszczególnych gałęzi drzewa genealogicznego umieszczano kilkakrotnie znak na przedmiotach (nie wyżej ponad 5). Stosunki własności u Eskimosów w XIX i z początkiem XX w. w zasadzie zachowały więc charakter społecznorodowy. Eskimosów można podzielić na kili{a grup biorąc pod uwagę terytorium, dialekt i kulturę. Każda grupa nosi swoją nazwę. zapożyczoną od zamieszKIwanego rejonu z sufiksem miut. Wychodźcy z takiej czy innej grupy, przesiedliwszy się na teren innego regionu przyjmowali nową nazwę· Jeszcze w 40-latach XIX w. Eskimosi z nizin Jukonu i Kuskokwimuoraz z wybrzeży Zatoki Brystolskiej nosili jakieś sobie właściwe nazwy, ~achowane w trakcie osiedlania się członków jednej grupy. L. A. Zagoskin 7.auważa, że "tuziemcy tego kraju dzielą siebie niezależnie od nazw osiedli, 'N którym mieszkają, wg. nazw miejscowych lub przydomkowych. charakteryzujących walki wewnętrzne, które zmusiły słabszych lub zwyciężonych do przesiedlenia się, albo wg nazw rozrastającego się plemienia, lub też w końcu wg nazw przynależących do różnych pokoleń. Prawdopodobnie c:hodzi tu o rodowe i plemienne przezwiska. Skład grupy nie był stały, ponieważ poszczególne rodziny eskimoskie często przesiedlały się. Są pewne dane świadczące, że płynność składu grup zwiększyła się znacznie w ostatnim stuleciu, lecz jeszcze w 80 latach XIX w. prawie wszyscy Eskimosi urodzeni na terenie przy Zatoce Hudsona, którzy przesiedlili się na inne tereny, przestrzegali surowo zwyczaju powracania w starości do rodzinnych osiedli; dlatego teź prawie wszyscy starzy znajdowali się w grupie, której członkami byli ich przodkowie. Do niedawna poszczególne grupy były wyraźnie podzielone między sobą, Do XVIII w. włącznie, a być może i później, grupy eskimoskie wojowały między sobą. Przyczyną wojen prawie zawsze była zemsta rodowa. Pewne fakty dowodzą, że Eskimos! niegdyś posiadali wodzów, W XVIII w. plemię eskimoskie było całością społecznO-organizacyjną. W pracach Nelsona znajdują się materiały o międzyplemiennych-wojnach wśród Eskimosów Alaski, o zwyczaju posyłania gOJ1CÓWdo zaprzyjaźnionych koczowisk z wezwaniem do udziału w wojennym wypadzie, organizowanym przez mieszkańców któregoś z koczowisk lub o zwyczaju zapraszania do prac przy budowie nowego każymu dla koczowiska współplemienników z najbliższych osiedli. Podział Eskimosów na grupy w pewnym stopniu odzwierciedla ich poprzedni podział na rody i plemiona, grupy bowiem są resztkami rodów i plemion, które zachowały do niedawna (niejednokrotnie do dziś) rodowe �224 lub plemienne \J przezwiska, wspólnotę terytorialną, kulturę i język, obyczaj rodowej zemsty. Na terenie koczowiska zazwyczaj mieszkali członkowie jednej grupy. PrawiE; wszyscy byli związani z sobą węzłami pokrewieństwa lub powinowactwa. Na zachodzie Alaski, mieszkaniec obcego koczowiska a-urn-ta był przeciwstawiany człowiekowi "mojego klanu" (koczowiska), który był uważany za krewnego i nazywano go u-jo-huk (dosłownie dziecko siostry). N'ektóre dane dowodzą istnienia zwyczaju wzajemnej pomocy; członkowie jednego koczowiska byli obowiązani troszczyć się o chorych, kaleki, starców, wdowy i sieroty. Wg Nelsona, Eskimosi z Alaski określali ród terminem u-jo-huk (odpowiada to grenlandzkiemu u-jo-Tuk). Thalbitzer wyprowadza z tego wniosek o matriarchacie. Na czele takiego rodu znajdował się prawdopodobnie starszy dziadek ze strony matki. Na Alasce do początku XX w. a na wyspie Nuniwak aż do 40 lat XX w. zachował się podział Eskimosów na grupy totemiczne. Przeżytki totemizmu zostały uwypuklone przez Nelsona \ Lautisa. Nelson stwierdza, że Eskimosi zamieszkujący teren pomiędzy rzeką Kuskokwim a zatoką Koceba, posiadali ustalony system totemów, któremu odpowiadał podział na rody. Niestety Nelson nie wyjaśnia co rozumie pod nazwą "totem" i "ród", co umniejsza wartość jego informacji. Nelson wymienia totemy wilka, sokoła, wrony, jako najbardziej rozpowszechnione wśród zbadanych przez niego Eskimosów. W XIX w. totem wśród Eskimosów tego terenu dziedziczony był po linii męskiej. Wszyscy członkowie grupy nosili na sobie części ze zwierzęcia totemicznego i rysowali jego stylizowane wyobrażenie na broni i innych przedmiotach osobistego użytku. Broń ze znakiem totemicznym była uważana za zawierającą wszystkie przymioty zwierzęcia totemu. Na grobach również umieszczano często wyobrażenie totemu. W okresie opisywanym przez Nelsona znaki totemiczne, nakreślone w różnych wariantach, wskazywały właściciela przedmiotu. Wg Lantisa Eskimosi wyspy Nuniwak szanowali "zwierzęta-pomocników" (inogo). Członkowie wielkiej grupy nosili amulety jego lub rysowali go na kajakach, harpunach itd. Zwierzęta "pomocnicy" były wspólne nie tylko dla rodziny, ale i dla kuzynów wszystkich stopni pokrewieństwa. Prawdopodobnie jednym z przeżytków ustroju rodowego u Eskimosów Alaski jest zachowanie instytucji seniorów. Za przeżytek rady rodowej można uważać, praktykowane do dziś, posiedzenia starców, na których roztrząsane są ważniejsze zagadnienia. U Eskimosów z nad Labradoru postanowienia podjęte na takim posiedzeniu są decydujące. Na północnym zachodzie Alaski wszystkie poważniejsze zagadnienia były rozstrzygane na ogólnym zebraniu mieszkańców. Przytoczone fakty dowodzą, że istl1iałorównouprav,:nienie mężczyzn i kobiet w sprawach wspólnoty. 225 Wśród Eskimosów Alaski i Zatoki Hudsona do połowy, XIX w. były r~zPolvszechnione domy dla mężczyzn tzw. kazllmu (podobne domy są zJa";iskiem związanym z matriarchatem), w których mężczyźni przebywah przez cały czas wolny od polowań. Tam pracowali, spali, organizowali narady i uroczystości. Wewnątrz kazllmu mieszkańcy jego rozmieszezali się wg pokrewieństwa i stanowiska społecznego. Kobiety i dzieci mieszkały osobno. ":,,g ZagOs~ina, ~obiety przynosiły do kazymu pożywienie. Nelson podkresla fakt, ze kobIety mogły przychodzić do kazymu tylko na czas trwania niektórych obrzędów. Na wyspie Nuniwak chłopcy po skończeniu 5 lat przenosili się do kazymu. Staruszkowie w kazymu zaznajamiali młodzież z podaniami, obyczajami i tradycjami grupy. Eskimosi centralni w ciągu ostatnich 100 lat już nie posiadali domów dla mężczyzn. Mężczyżni zamieszkiwali wraz ze swymi rodzinami, budynek zaś był wykorzystywany tylko w czasie świąt. W Grenlandii prawdopodob.nie również istniały domy dla mężczyzn, ale dość wcześnie znikły. BudynkI społeczne, które służyły za miejsce spotkań wszystkich mieszkańeów osiedla, prawdopodobnie zniknęły z chwilą pojawienia sie wielkich domów", w których mieszkało niejednokrotnie ok. 10 rodzin. ." Święta grenlandzkich Eskimosów były organizowane tylko zimą, gdy .••• szyscy znajdowali się w swych stałych osiedlach. Eskimosi z nizin JU'konu i Kuskokwima, poza wielkimi świętami religijnymi, na które przybywah wszyscy mieszkańcy sąsiadujących koczowisk (którzy w przeszłości ~YI.i .prawdoPodobnie członkami jednego plemienia), organizowali święta .,mIeJscowe" oddzielnie dla każdego koczowiska, celem skrócenia długich "\iieczorów póżnej jesieni i zimy. W organizowaniu takich świąt udział orali wszyscy mieszkańcy koczowiska, czasami zaś tylko mężczyźni, lub tylko k~biety. Jeżel.i święto było organizowane przez kobiety, zapraszały ene ~ęzczyzn. "Świętom kobiecym" towarzyszyło często przebieranie się "!' stroJ męski, w trakcie zaś świąt organizowanych przez mężczyzn wszyst10(0 odbywało się odwrotnie. Zwyczaj ten prawdopodobnie wywodzi się J. o.kresu ~atria.rchatu ze związanyrpi z nim obyczajami odrębnego życia Jrlęzczyzn I kobIet. Należy podkreślić, że zwyczaj przebierania się kobiet w. st.rój męski i mężczyzn w strój kobiecy, jak i zamiana ról w trakcie tań~ow był powszechny u Eskimosów tylko przy tańcach tradycyjnych. System zawierania małżeństw przez Eskimosów jest mniejwięcej jednakowy z wyjątkiem Alaski. Małżeńswo zawierano w 15 lub 16 roku życia Eyło. ono często poprzedzone zaręczynami, które miały miejsce tuż po uro.ze~lU. się dzieci a czasami odbywały się nawet przed urodzeniem dzieci. Małzenstwo było organizowane przez babki rodziny narzeczonego lub naneczonej. Wśród niektórych grup Eskimosów istniał zwyczaj płacenia kałymu \okupu) przez rodziców narzeczonego. W wypadku gdy narzeczeni zaIS .,Lud", '. i, t. XLIV. �226 227 mieszkiwali w różnych koczowiskach, nie widzieli się do momentu zawarcia małżeństwa. Gdy narzeczony nie zjawiał się w ustalonym terminie po swą żonę, mogła ona wyjść za mąż za swego ziomka. W takich wypadkach gdy narzeczony zjawiał się po zam'jżpójściu swej narzeczonej, walczył o nią z jej mężem. Małżeństwu parzystemu towarzyszyło małżeństwo grupowe. We wszystkich grupach eskimoskich była rozpowszechniona poliandria oraz w większym jeszcze stopniu poligamia. W XIX w. wśród różnych grup eskimoskich pozostały jeszcze ślady lewiratu i sororatu. Młodsi bracia byli obowiązani troszczyć się o żony starszych, gdy ci ostatni wyjeżdżali w jakąspodróż. Eskimosi z Igłulik mogli żenić się z dwiema siostrami. Należy przypuszczać, że w okresie organizacji rodowej poligamia i poliandria występowały w formie małżeństwa mężczyzny z grupą sióstr, z jednej strony, i kobiety z grupą braci z drugiej strony, w rezultacie czego wszyscy członkowie dwóch związanych małżeństwem rodów byli odpowiednio zabezpieczeni mężami i żonami. Później, w związku z rozpadem ustroju rodowego stało się obojętne, czy żony są siostrami (z urodzenia), a mężczyźni braćmi, odpowiednio zmieniał się i charakter tych instytucji. Wszyscy Eskimosi ur;rawiali powszechnie "vymianę żon na dłuższe lub krótsze okresy czasu. Zwyczaj ten był szczególnie popularny wśród tzw. "towarzyszy w pieśni". Każdy mężczyzna z Netsylik miał swego stałego partnera, który w trakcie świąt w kazymu śpiewał mu w odpowiedzi i używał jego bębna. Tacy partnerzy byli nazywani towarzyszami w pieśni. Uważano ich za ściśle z sobą związanych, od czasu do czasu wymieniali między sobą żony i mieli w stosunku do siebie pewne określone obowiązki. Stosunki pomiędzy "towarzyszami w pieśni" przypominają stosunki pomiędzy kuzynami w prostej linii w okresie ustroju rodowego. Eskimosi z wybrzeży Oceanu Spokojnego jeszcze w 30 latach XX w. zachowali teOl"etycznie małżeńskie prawo braci żonatych z grupą sióstr, do każdej z nich, jak również prawo grupy kuzynów do grupy kuzynek. W ten sposób grupowe małżeństwo Eskimosów w formie wymiany żon należy wywodzić z praw ustroju rodowego, z wzajemnych praw małżeńskich braci do swoich żon, które w wypadku podwójnej egzogamii były siostrami rodzonymi. Wg zwyczaju Eskimosów grenlandzkich, jeżeli w trakcić wymiany żon rodziło się dziecko, obaj mężczyźni w równym stopniu uważani byli za jego ojców. Chociaż dziecko zamieszkiwało w domu jednego z nich, uważane było za dziedzica obu. W takim wypadku mężczyżni nazywali siebie "przyrodnimi kuzynami". Nazwę tę możnaby również przetłumaczyć: "partnerzy, towarzysze, dzielący coś po połowie". Najczęściej jednakże wśród Eskimosów występowała rodzina składająca się z rodziców i dzieci, lecz w wielu wypadkach z rodzicami zamieszkiwali ich dorośli synowie ze swymi żonami, lub córki ze swymi mężami, ':ak ró\vnież i ich C];;ieci. Rodzina CLęsto składała się z braci i sióstr wraz z dziećmi. Wielka rodzina najczęściej spotykana była na terenie Grenlandii. Dom05l'.'o'o b:;ło raczej własnością wspólną małżonków. Zasadniczym 7.ajęciem mężczyzny było myślistwo, kobiety zaś gospodarstwo domowe. Rybołówstwo na Jukonie i Kuskokwimie oraz w Zachodniej Grenlandii było zajęciem wyłącznie kobiet, które latem łowiły siecią nelmy i sigy. Kobiety eskimoskie z Igługlik również łowiły ryby (łososie) lecz tylko na wedle; sieciami !owili mężczyżni. W wielu okręgach, kobiety były często mistrzyniami w polowaniu na lisy, ptaki i in. drobną dziczyznę. Kobiety-łowcy wielorybów zdarzały się rzadko, lecz i tu nie było żadnych zakazow wzbraniających kobiecie udziału w polowaniu na wieloryby. Kobiety uczestniczyły często w polowaniu na kariba jako naganiacze. Wielkie. znacz.enie przypisywano magicznym zaklęciom kobiet, zapewniającym męzczyzme powodzenie w czasie polowania. W wierzeniach religijnych Eskimosów dominowały bóstwa rodzaju żeJ1skiego. Najpotężniejszą z nich była władczyni morza Sedna znana również i pod tymi nazwami, które oznaczały "ona tam w dole", "stara kobieta", "matka morza" itp. Obraz jej wszędzie był jednaki (chociaż na zachodzie kraju Eskimosów rywalizował z nią "człowiek na księżycu"). Eskimosi wyobrażali sobie ją jako starą kobietę, mieszkającą na dnie morza· panukcą nad stworzeniami morskimi, które od czasu do czasu oddawał~ ludziom. Jak Sedna tak i inne bóstwa rodzaju żeńskiego były wrogami m(~żczyzn. Męża, ,vg jednych legend, nie posiadaŁa, wg innych był nim pie~, wg zaś trzeciej wersji był nim mężczyzna, który odgrywał w jej do~u pOdrzędną rolę. Na ziemi, odpowiednikiem Sedny była "leśna gospodyni" u Eskim.osów znad Oceanu Spokojnego i "matka Kariby" u Eskimosów znad zatoki Hudsona. Bóstwami rodzaju żeńskiego była ChUa, duch powietrza i Pinga, duch ziemi. Należy przypuszczać, że religijne wierzenia Eskimosóv. z przewagą bóstw rodzaju żeńskiego powstały w okresie matriarchat:.!. Z matriarchatem związane jest również powszechne przeświadczenie Eskimosów o ich pochodzen~u od kobiety i psa. W niektórych grupach Eskimosów znajdowały się kobiety szamanki. Coprawc1a kobieta szamanka z okręgu zatoki Hudsona, jak i z innych mogla stosować swe czary tylko w stosunku do kobiet. Uważano również, że kobiety rzadko mogą stać się wielkimi szamanami. Wg niektórych relacji kobieta mogła dziedziczyć; po ojcu stanowisko szamana. Prawie wszyscy Eskimosi rozróżniają ojcowską i macierzystą linię 1'0dow~. Wiekszość Eskimosów rozróżnia dzieci brata i siostry, co jest niewątP~IWI: .przeżytkiem ustroju rodowego. Z rodowym ustrojem związane jest r?:"me.z rozróżnienie pomiędzy braćmi męża i żony oraz sióstr męża od sJ.Qstr z.~ny. W stosunku do młodszych braci zasada ta jest mniej przestrzegana nlz w stosunku do starszych, co zdaniem autora związane jest z wielką rolą starszych braci w okresie początkowym przej~cia do patriarchatu. �228 22. Zdaniem M. Lantisa nuniwaski system pokrewieństwa w zasadzie jest podobny do systemu irokeskiego i Kalifornii zachodniej. Proces rozpadania się rodu zakończył się stosunkowo niedawno. Dotychczasowy eskimoski układ pokrewieństwa jest odbiciem rodowego ustroju społecznego. W miarę posuwania się na wschód zanikają cechy matriarchatu, zanikają domy mężczyzn (oprócz okręgu z nad zatoki Hudsona) 1 zanikają przeżytki małżeństwa wśród krewnych, totemizm, matrilokalność. Jednakże rozwój rodu patriarchalnego zostaje zahamowany rozpadem ustroju rodowego wogóle. "SOWIETSKAJA ETNOGRAFIJA", z. 3, Moskwa, 1955 r. s. 30-42. O. A. SUCHAREWA : B a d a n i a e t n o g r a f i c z n e s t w e m koł c h o z o w y m Ś r o d k o w e j A z j i. nad c h ł o p- Badania nowego bytu i nowej kultury chłopstwa kołchozowego Azji Srodkowej jest właściwie badaniem nad problemem przejścia od feudalizmu i przeżytków patriarchatu do socjalizmu z pominięciem stadium rozwoju kapitalistycznego. Badania są prowadzone w trzech kierunkach: 1) opracowania monograficzne jednego z typowych kołchozów, 2) badania nad historią, kulturą i bytem kilku kołchozów o .różnym składzie etnicznym ludności, 3) opracowanie tematów szczegółowych. Z opracowań monograficznych ukazały się dotychczas: KuLtura i byt tadżiskogo... kolchoznogo krestianstwa ("Trudy Instytuta etnografii AN SSSR", nowa serija, t. 24, M, 1954) oraz Proszloje i nastojaszczeje Ajkyran (Akademia Nauk Uzbeckoj SSR, Institut Istorii i Archeołogii, Taszkent, 1955). O bycie i kulturze turkmeńskich kołchoźników J. R. W i n n i k 6 w opublikował obszerny artykuł w "Trudach Instytutu Etnografii AN SSSR" (nowa seria, t, 21. 1954 r.). Wysunięcie na plan pierwszy opracowań monograficznych jest uzasadnione potrzebą długich badań stacjonarnych, co z kolei sprzyja głębszemu zaznajomieniu się z ~yciem kołchozu. Wydane dotychczas monografie są wynikiem prac badawczych w latach 1950-1954. Zawierają one opracowania dotyczące: historii ludności, bistorii powstania i rozwoju kołchozu, współczesny stan jego ekonomiki, warunków życia kołchoźników, ich kulturę duchową oraz opis życia rodziny i kołchozu. Liczne zabytki archeologiczne, badania topograficzne, toponimiczne oraz podania ludowe, przykłady z literatury na terenie prowadzonych badań Jlaukowych uzupełniają całość. Autorka omawia błędy i niedociągnięcia "publikowanych monografii. Etnografowie muszą w swych badaniach życia kołchozowego zajmować się głównie współczesnością, w sprawach zaś gospodarki, albo przestudio'lVać ekonomię i agrotechnikę, albo zrezygnować z opracowywania tych zagadnień, pozostawiając je ekonomistom. O. A. Sucharewa podkreśla, że badania nad życiem i bytem współczesnej rodziny radzieckiej jest naczelnym zadaniem etnografów. Zdaniem jej rozdziały poświęcone zagadnieniom rodziny kołchozowej zarówno uzbeckiej jak i tadżyckiej są opracowane starannie, mimo, że zbyt wiele miejsca poświęcono starym formom bytu. .Błędnie potraktowano jednakże w monografii zagadnienie rozpadu wielkiej rodziny. Odnosi się wrażenie, że proces rozpadu wielkiej rodziny rozpoczął się już w XIX w., podczas gdy w rzeczywistości miał on miejsce w chwili powstania kołchozu. Problem przeżytków przetrwały ch w źyciu współczesnym chłopa kołchozowego jest problemem trudnym, wymagającym od etnografa głębokiej analizy, ażeby ocenić czy zjawisko jest pozytywne lub negatywne w procesie rozwoju życia socjalistycznego. Autorka na przykładzie niedawno opublikowanej pracy S. M. Abramsona poświęconej życiu kołchozu kirgiskiego udowadnia, jak nieostroźna analiza doprowadza do pozytywnej oceny zjawiska wskazującego na to, że w tej czy innej rodzinie panują najbardziej zacofane, patriarchalne stosunki rodzinne. W monografii tadźyckiej takich błędów nie popełniono, ale teź problem przeżytków w życiu rodziny potraktowano pobieźnie i deklaratywnie. A. Sucharewa uważa, że w badaniach nad współczesnością najistotniejszym źródłem wiadomości jest człowiek. W drugiej części artykułu O. A. Sucharewa analizuje dość różne załoźenia obu monografii. Zespół autorski Instytutu historii i archeologii AN Uz. SRR położył nacisk na problemy społeczno-historyczne, podczas gdy w tadżyckiej monografii prace szły w kierunku wyłącznie etnograficznym z niedostatecznym uwzględnieniem zagadnień historycznych, wysiłek skupił się na zagadnieniach tradycji i narodowej specyfiki. W końcu O. A. Sucharewa podkreśla konieczność prowadzenia dalszych badall naukowych, szczególnie w okręgu Buchary i Chiwy, gdzie nastąpiło zjawisko przejścia z feudalizmu do ustroju socjalistycznego. Autorka uważa, że badania winny obejmować większe tereny i muszą być prowadzone kompleksowo. Nowym problemem badań naukowych są tereny nowonawodnione na których osiedlają się przedstawiciele różnych narodowości, gdzie następuje proces jednoczenia się różnorodnych kultur i tradycji. Badania w tym zakresie podjął już T. A. Zdanko. Problem ten wymaga jednak wieloletnich i wszechstronnych badań. Z badań tematycznych instytut wysunął na pierwsze miejsce dwa tematy: domostwo i rodzina kołchozowa. W Uzbekistanie dobiega końca opracowanie takiej monografii z doliny fergańskiej. Badania w kołchozach nad dawną ludnością kipczacką przeprowadza druga ekspedycja fergańska pod kierunkiem W. G. Moszkowej. Kipczacy weszli obecnie w skład naro'" 'duwości uzbeckiej. Podobny problem porusza w swej pracy o Beludżach J. R. Winnikow. Do tego typu opracowań należy również praca L. S. Toł- �230 stowej, poświęcona zagadnieniom etnogenezy i historii Jwltury fcrgar.skkh Karaka!paków. Na zakończenie autorka podkreśla wagę zadań jakie stoją przed ct:10grill;ą w okresie badal1 nad współczesnością. A. D. BECHIvIAK: N a w e c e c h y b u d o w n i c t w a mieszkaJn e g a c h ł a p s t war 9 s y j s k i e g o (Czerty no\vego w architekture ruskogo krestiar-skogo żiliszcza) (s. 43-55). Na wstępie autor zażnacza, że budownictwo wiejskie w Rosji zi'.r:zęłe ulegać zmianom już \v okresie rozwoju kapitalizm'\. Zmiany zasadnicze nast'lP!ły jednak w okresie porewolucyjnym. Ogólną c~ciq tych zmian jest dążenie do zastosowania udogodnień miejskich w architekturze wiejskiej, równocześnie zaś zdobnictwo domów wiejskich zachowuje w dużym stopniu swoje formy tradycyjne, choć nie je;?t p<1Zbawione nowych eL:!1lentów, zG'.pożyczonych z budownictwa miejskiego. A. Bcchman na przykładzie wsi JawIe, położonej nad rzeczką Jawlejką i rzekó: .surą (7 km od miasta Ałtyria, Czuwaska AS lU',), rysuje obraz zmian zachodzQcych w budownictwie wiejskim. Wieś posiada szeroką głów-'ną ulicę i niewielkie zaułki. Zagrody znajdują się z obu stron ulicy w nie· przerywanym ciągu. Stara część wsi leży na wzniesieniu. Mieszkailcy obok rolnictwa, zajmowali się niegdyś spławianiem drzewa, wywózką drzewa z lasu i in. pracami leśnymi. Vhele zagród zachowało tradycyjny rozkład zabudowań: pod"iórze oloczone zabudowaniami, dom obrócony szczytową ścianą z trzema oknami do ulicy. Tego typu zabudowa zagrody pojawiła się w okresie rc.:.:padu wspMnoty i trwała do okresu wielkiego rozdrobnienia gospodarstw, tzn. do ckresu rozwoju kapitalizmu w XIX w. W związku z rozwojem przemysłu i pojawieniem się na rynku m,\lcriał6w piłowanych i toczonych, towarów żelaznych oraz szkła i in. wyrobów w życiu i domostwie chłopów nastąpiły zmiany. Okna domów stały się większe, a podwójnych skrzydłach, kominy i przewody murowano z cegły, óawano domom poszycie tarcicowe, ramy drzwi i okien były z tarcic, kar·· nisze i ornament piłowany zastąpiły dawne dłubane (drążone). Cechą charakterystyczną izb z połowy XIX w. była wielka ilość gzymsów horyzontalnych oraz zamiast ciosanej sieni ozdobny fronton wejściowy. Gzymsy były bogato rzeżbione, w czym wyrażał się wpływ miejskiej architektury kamiennej, ozdobionej medalionami, kasetonami, roz'etami itd. Okna formą daleko odbiegły od dawnych małych okienek, ozdobione gzymsami i rzeźbionymi futrynami. W póżniejszym okresie powierzchnię frontonu zaczęto pokrywać rzeżbionym poszyciem i skomplikowanymi dekoracjami nakładanymi, rozmieszczając je horyzontalnie równoleglE: do linii dachu. r 231 W ogrodzeniu obejścia, tuż obok domu znajdowały się wrota i furtka prowadzące na pod\vórze. Wejście do izby w domu starego typu znajduje się na równi z ziemią· Drzwi \vejściowe nrowadzą do krytego korytarza 7 wewnętrzną klatką schodową a kilku s:opniach, które sięgają do podiogi lub tzw. "mostu" sieni. Dom typu nowego budownictwa posiada ganek ze stopniami, przykrytymi daszkiem na dwóch rzeźbionych kolumienk2ch; domy ostatnio budovvane nie mają kolumienek, daszek spoczywa aa wspornili:ach. Vhększość domów posiada tzw. "łeb" i dwuspadowy óach, Rzadkie S'l domy czterospa<lo' ..ve, ustawione długą stroną budynku WZdiuż ulicy. We wszystkich zagrodach sad OWOCO\\1Y przytyka bezpośrednio do podwórza zabudowanego jak dawniej z wolną przestrzenią pośrodku. Stare rodwórza są wielkich rozmiarów z mnóstwem zabudowań gospodarczych. Nie przetrwały one do dziś. Wszystkie zostały przebudowane. Z kolei następuje opis jednej z zagród kołchozowych, której budynek mieszkalny zachował architekturę z polowy XIX w. Podwórze jest zabudowane w kwadrat. Bezpośrednio od strony sieni przylega szopa z sianem. Drzwi z drwalni wychodzą na podcienie. Do drw:llni przylega obora. Przy przebudowie stajnie i pomieszczenia pomocnicze usunięto. Za podwórzem, już w ogrodzie na miedzy znajduje się studnia z której korzystają również sąsiednie zagrody. Obok studni umieszczono krytą piwnicę, której część nadziemna miała formę stodoły, z drzwiami w bocznej ścianie i dwuspadowym dachem. Wewnątrz znajduje się otwór, prowadzący w podziemną część, do której składają lód. Za podwórzem znajduje się warzywnik i sad OWOCO\vy. Około warzy\vnika umieszczona jest szopa przeznaczona do przechowY'J\.'ania róźnego rodzaju sprzętu i siana. W najbardziej odleglej części zagrody znajduje się łaźnia, niewielki budynek zrębowy, o dwuspadowym dachu. Dom mieszkalny zachov:al wewnątrz tradycyjny plan; podzielony jest na trzy części: izbę ze strychem i piwnicą, sieó z mostem, komorę z podcieniem. Drzwi z ulicy prowe,dzą do zamkniętego korytarza, który 'przecina dom na przestrzał. Z korytarza wchodzi się do izby przez sień. Izba jest podzielona na dwie nierówne części. Mniejsze pomieszczenie służy za kuchnię i pralni~; okno znajduje się w ścianie licoweJ naprzeciw pieca; większa część izby jest pomieszczeniem mieszkalnym o pięciu oknach. Kuchnię dzieli od izby mieszkalnej piec, szafa z naczyniami kuchennymi i zasłona klóra zastępuje drzwi. .'11' podłodze kuchni znajduje się otwór prowadzący do piwnicy, w któreJ :imć) przechowuje si<; karlone i jarzyny. W kuchni stoi stolik, ława z WIadrami i saganami, na podłodze koło pieca szaflik, bliżej okna ku- �232 chenna ława tradycyjnego typu. półka na naczynia z poziomymi 233 Tuż nad ławą kuchenną drążkami do wieszania umieszczona łyżek. jest Z użytku znikają ławy biegnące wzdłuż ścian i łóżka domowej roboty. Ze starych sprzętów spotyka się czasami jeszcze półki koło pieca, które zimą służą za łóżka, latem zaś do składania odzieży i drobnych przedmiotów. W izbie mieszkalnej kąt ściany długiej i krótkiej jest oklejo::lY tapetą prawie do sufitu. Tu rozwieszone są fotografie rodzinne. Podłogę i sufit przy zmywaniu skrobie się dużym nożem tzw. kosariem, również ławy i stoły są w ten sposób oczyszczane. Sufit myje się parę razy w roku. Z sieni wchodzi się do komory, w której przechowuje się odzież i zapasy żywnościowe. Tuż pod komorą z::lajduje się podklet do której wchodzi się z drwalni (saraj). Jest to pomieszczenie przewidziane dla bydła domowego w czasie mrozów. Sufit w sieni ułożony jest z desek pokrywających tylko połowę przestrzeni. Podłoga sieni nazywana jest mostem, pomieszczenie zaś pod podłogą podmostem. Latem umieszcza się tam świnie. W sieni ustawione są drewniane łóżka i skrzynia z płaskim wierzchem. Na ścianach wiszą przedmioty gospodarstwa domowego. Na strych wchodzi się po drabinie. Tu zwraca uwagę konstrukcja komina, który nieodmiennie posiada dodatkowo poprzeczny przewód kominowy, umieszczony na deskach opartych ponadto ::la bierwionie. Dodatkowy przewód używany jest przy czyszczeniu sadzy w kominie, a co ważniejsze. jest to prymitywny skrolowiciel, który zmniejsza groźbę poźaru. Konstrukcja ścian z masyw:1ych bierwion jest nieskomplikowana. Komora i pomieszczenie pod nią są zrobione z grubych desek. Sufit spoczy,va na ścianach zrębowych i na jednej maticy biegnącej w poprzek domu, która równocześnie słuźy do umoc:1ienia wiązań. Podłoga ułożona jest na ścianach i bierwionach poprzecznych. Pod piecem podłoga jest dodatkowo umocniona dwoma bierwionami i podpórkami w piwnicy. Dach domu jest dwuspadowy, pokryty tarcicą z frontem wspartym na belkach poszytych deskami. Pochyły gzyms bramujący wsparty jest na belach biegnących wzdłuż wiązań. Dom został wybudo"'any w 1863 r. i jest bardzo charakterystycznym wzorem architektury drugiej połowy XIX w. Pośrodku rzeżbionego gzymsu znajdują się dwa lwy, których rysunek stracił wiele z tradycyjnego kształtu. Przednie, pochyłe deski frontonu (w gwarze miejscowej periliaJ przykrywają krokwie dachu i opierają się na wystających końcach bierwio:1 najwyższego wieńca. Końce wieńców obciosane półokrągło są ozdobione rzeźbą i wypolerowane do połysku. Deski pokrywające krokwie są pokryte głęboką rytą rzeźbą. Niemniej interesujące są futryny i okiennice bogato ozdobione, o nie powtarzającym się rysunku rzeźby, mimo że często wyko:J.ywane przez tegoż samego majstra. Domy zostały wybudowane przez zespół cieśli, którzy równocześnie wykonywali rzeźbę i in. ozdoby. Jak wynika z opisu drugiego domu kołchozowego, połoźenie domu oraz zabudowanie podwórza są podobne pierwszemu. Dom, ongiś podzielo:J.Y na dwie części: mieszkalną i gospodarczą, dziś jest zamieszkały przez dwie rodziny. Dawna izba mieszkalna została podzielona na trzy części: sypialnię., bawialnię i kuch:J.ię. Dawna sień została również przerobiona na pokój. tzw. środkowy. Wejście do izby z niskim ganeczkiem jest bezpośrednio z ulicy. Wewnętrzne schody wzdłuż ściany licowej prowadzą do sieni z komorą i skrzynią w rogu. Pokoje są wypełnione meblami fabrycz:lymi. W izbie środkowej zachowały się jeszcze łóżka i półki pod sufitem. Zniknęły ławy pod ścianami. Lewa połowa domu jest podzielona na trzy części: dwie izby mieszkalne z ławą i półkami. We wszystkich prawie izbach prócz pieca ruskiego znajdują się płyty kuche:J.ne a nawet okrqgłe piece w kożuchach .. i kuchnia Opisywany dom jest masywnej konstrukcji. Bierwiona mają średnicę 30 cm. Budynek jest wysoko wzniesiony ponad poziom ziemi. Dom pokryty jest czterospadowym dachem klepkowym, po bokach ma dwa ganki wsparte na kolumienkach. Ramy okienne i okiennice są bogato i pięknie rzeźbione. Autor stwierdza, że podobne zmiany w układzie wnętrz i zuslosowaniu ich do nowych warunków bytowych zaszły w domostwach niemal całej wsi. W budynkach późniejszych ornament rzeźbiony przybiera inny charakter, zaczęto stosować ozdoby toczone i nakładane. Okna zaczęto wstawiać szersze, bez okiennic, ramy przy zdobiono również toczonymi ozdobami. Ganek jest zręcznie wkomponowany w ścianę i znajduje się pod dachem domu. co niewątpliwie zostało zapożyczone z miejskiej architektury drewnianej. Zagroda najnowsza z 1953 r. zabudowana jest wg planu tradycyjnego, Dom w miejsce sieni posiada korytarz na przestrzał z wejściem do komory i na podwórze. Podobne korytarze spotyka się również w domach starych. Latem rodzina sypia w korytarzu, ponadto służy 0:1 do przechowywania rowerów. Po schodach w korytarzu wspina się do komory, przy której znajduje się drewniana drabina na podstryszek. Drzwi z korytarza prowadzą do izby "przejściowej". z oknem i piecem ruskim z prawej strony. Przestrzeń za piecem przeznaczo:'ia jest do suszenia odzieży. Zimą miejsce to będzie służyło do chowania jagniąt, cieląt itd. Z przedpokoju jest wejście do kuchni z oknem naprzeciw paleniska pieca. W kuchni znajduje się wejście do piwnicy. kuchenna ława i :lad nią półka. Piec jest stawiany tradycyjnie. Izby są stosunkowo niewysokie, zaledwie 21/2 m, natomiast okna stały się znacznie wyższe i szersze, to też zmieniło się równieź ich zdob:1ictwo .. Fronton, czyli łeb jest poszyty deskami w jodełkę. Gzyms horyzontalny zachował rzeźbiony karnisz. Górna część futryn okie:J.nych jest ozdobiona rzeźbą podobnie jak ganek. Okna są bl?z okiennic. ganek bez kolumienek. �235 234 zamknięty z boków ścia:1ami domu. Dach jest pokryty wsi uważaja dachy tarcicowe za trwalsze od innych. klepką. Mieszkańcy W podsumowaniu aut er stwierdza, że zmiany główne w budownictwić; kołchozowym dotyczą planu wnętrza domu dzielonego na wiele izb i pomieszczeń oraz zmienia się zasad:1iczo urządzenie wnętrz, z którego znikają meble domowej roboty. Natomiast w sposobie wznoszenia domów i w ornamencie zdobniczym zachowało się wiele cech tradycyjnych, z czym prze:' mysł budowlany przy projektowaniu domów kołchozo'.vych powinien si~ liczyć. W. STEINITZ: Niek tór e rn i e c k i e j (z. 2 s. 54-66). za g a d n i e n ia et nog raf ii n i e- Dla lepszego zrozumienia współcz.:snc[;o :;tanu prHC etnograficznych Niemieckiej Republice Demokratycznej, a'Jtor mvaża za wskazane podać: krótki zarys historycznego rozwoju tej nauki w Niemczech, poczynaj8,c oti okresu reformacji i Wielkiej wojny chłop~khoj w Niemczech, po przez okres wielkich ruchów społecznych, okres "burz i ucisku" wojen napoleońskich do ch\;vili ukazania się Czarodziejskiego rogu Arnima i Brentano, którego wydanie stało się bodżcem żywych zainteresowań poezją i sztuką ludową. VI Okres od 1770 r. do 1848 r. jest okresem \vzmożonej pracy badawczej, na której nie ciążą uprzedzenia nacjonalistyczne. Naukowcy niemieccy współpracowali w owym czasie ściśle z światem słowiańskim; niektórzy zaś z nich, jak A. Herder i J. Grimm głosili wielką przyszłość narodów słowiańskich. Auter, mówiąc o postępowości wielkich romantyków niemieckich, nie zapomina jednak, że nie byli oni wolni od obciążeń ideologii burżuazy jnych. Po roku 1848 demokratyczny kierunek badań \': etnografii niemieckiej upada st.opniowo. R y l, który niewątpliwie położył wielkie zasiugi dla etnografii niemieckiej. w referacie swym pt. LlldcZ1,awstwo jako nauka (1858) zrywał już całkowicie z postępowymi tradycjami etnografii niemieckiej. Burżuazyjni etnografowie, popierani przez real~cyjnopolicyjny system państwowy, zacierali świadomie demokratyczne elementy w kulturze narodowej, stwarzali atmosferę nieufności i uprZedZe!1 do ludu i jego siły twórczej. Powstc'W?!Y nowe leorie, budowane na zasadzie nowych poglądów. W latach 1920 H. N a u m a n n stworzył teorię, zasadzającą się na twierdzeniu, że rozwój kultury narodowej następuje tylko w warstwach wyzszych społeczeJ1stwa, natomiast masy ludowe przejmują pewne elementy kultury od warstw wyższych, wulgaryzują je i wypaczają. Teoria '90,' gruncie rzeczy antynarodowa, t.ym niebezpieczniejsza, gdyż pochodzi od wybitnego etnografa, na którego pracach wychowywali się przyszli pedagogowie niemieccy. Nie wszyscy ~ecJ~ak et.nografowie nie,nieccy przeszli na pozycje reake ('yjne. Wymienić na!ezy tu przecie w~zystkim A. S P a m e r a (1883-1953), znanego nie tylko i.e swych prac naukowych, lecz również ze swej dziae łalności społecznej, jednego z twórców republiki radzieckiej w MUnchen (1919 r.) skaz<mego 0<:< śmierć (V/Foku nie wykonano na skutek interwenc ii wpływO'.vych 118.uko'.vców uniwersytetu w l\1Unchen). Odsunięty od ŻYC;'l polityczne"o i r:auko· •.:e;(), dopiero w 1926 r. powrócił do pracy dydaktycznej. Pc upa~jku l1i.ilerO\\,Tów zostal ,>vybrany na c::ionka Pruskiej Akademii (19-+-; r.), rf)/~;; ... ·in<~! ;:Y\\'<1 ciziałalno;ć: naukowq, zorganizował prac~ t'tnografiCZ!le w J\EID, pO·,\Otllj"C Komisję do spraw niemieckiej etnografii. A. Spamer obc:jmow81 ~:.wyrni zainkresowaniami i badaniami wiele dyscyplin etnogra~icznych, jaic malarstwo i twórczość ludo\vą, upodobania i zwyczaje oraz ogólne zagadnienia metodologiczne etnografii. Drugim wybitnym przedstawicielem etnografii niemieckiej w pierwsz0j 1)010wie XX w. oył J. lVIe y e r związany również z pracami Instytutu Etnografii Niemiec, odznaczony za swe prace z dziedziny pieśni ludowych niemieckich. Zebralon olbrzymi materiał Jicz<:jcy ok. 30000 pieśni lud o,. wycb, l~tóry stał się podstawą jego \vjclkiej pracy naukowej, pt. Niemieckie pieśni i ich melodie. Druga jego praca pośv:ięcona ludowym pieśniom demokratycznym z okre'su przed 1848 r. i późniejszym która ukazała się drukiem, pt. Ludowe pi e Ś'/,i ivlozeii. i SCWTy, jest jak dotychczas jedynym :dJiorem pieśni o tematyce walki klasowej robotnikó\v niemieckich. Meyer w 1920 1'. odstąpił od teorii Naumanna tak dalece, że nie pozwolił mu korzystać ze sVloich prac dla uzasadnienia jego teorii. W pracach Meyera występuje wyraźnie jego linia rozwojowa 'vV kierunku coraz większej jego demokratyzacji. Od 1945 r. do swej śmierci, :;',Iey~r walczył o jedność nauki ni:2mieckiej. DernonsLrovvał to wspólpracujqc ściśle z Komisją do spraw ni.emieckiej etnografii, której pozostawił w spadku ok. 10000 fotografii i kopii pie~ni chłopskich, robotniczych i źołnierskict.. Po wojnie przed etnografią niemiecka stanęło wielE: nowych zagadnień organizacyjnych i problemowych. Pierwszym z nicll bylo: czy i w jakim stopniu naukowcy niemieccy, niemarksiści włączą się do prac nowopowolanych do życia instyt.ucji naukow);:h NRD. JednakŻI~ słuszność nowego k;erunku prac, uznana przez wszystkich etnografów i cały kolektyw pracowników naukowych Instytutu Etnografii przekonała, że metoda badań historyczno-ma terialistyczna nie zawęża lecz rozszerza i wzbogaca plan badań naukowych. Toteż etnografowie niemarksiści wnoszą dzi!', znaczny wkład w prace Instytutu i są jego aktywnymi wspólpracownikami. Drugim zagadnieniem, które jest dyskutowane, to zagadnienie stosunku etnografii powszechnej (Volkerkunde) do etnografii narodowej (Volkskuncle). Na łamach czasopisma Niemieckiej Akademii Nauk ukazał się artykuł L Weber-Kellerman poruszający to zagadnienie, Volkskunde i Volkerknnde są synonimami; nie ma między nimi zasadniczych różnic, jednakże �236 237 termin Volkskunde utrwalił się jako określenie etnografii narodowej i nie ma zresztą szczególnych powodów aby go zmieniać. Von Heramb, A. Haberland, E. Weiss, 1. Weber-Kellerman i in. przyznają wprawdzie ścisłe zazębianie się obu pojęć, równocześnie jednak twierdzą, że między obu zakresami nauki istnieją zasadnicze różnice. Jednym 7. argumentów ich twierdzenia jest stosunek naukowca do badań nad ojczystą etnografią, który ich zdaniem jest różny od badań nad etnografią powszechną; znajomość języka i bardziej serdeczny stosunek do przedmiotu badań stwarzają znacznie żywsze zainteresowanie badaniami, niż to ma miejsce w stosunku do etnografii powszechnej. Z punktu widzenia autora, jest to podejście do badań naukowych niesłuszne i subiektywne. W wyniku tego literaturoznawstwo, językoznawstwo i wiele innych dyscyplin naukowych należałoby podzielić na dwie różne nauki. padku naród obejmuje wszystkich członków wspólnoty etnicznej, w drugim wypadku - tylko klasy pracujące. Najbardziej rozpowszechnione w Niemczech określenie pojęcia "naród" pochodzi od E. Hoffman-Krayera i ogranicza zakres działania etnografii do ludu. Z marksistowskiego punktu widzenia lud, to klasy pracujące (na początku XIX w. byli to głównie chłopi i rzemieślnicy). Różnice między marksistami i niemarksistami wyrażały się nawet w terminologii. Etnograf niemarksista, używając terminu "warstwa niższa" od razu sugerował istnienie "warstwy wyższej". Hoffman-Krayer w swym określeniu zamykał obraz ludu prymitywnie myślącego o niewielu cechach charakterystycznych. Naumann posunął się dalej i już wyrażnie określał warstwę wyższą, jako obejmującą ludzi twór·· czych i warstwę niższą skladającą się z ludzi prymitywnych, odbiorców dóbr kulturalnych i to odbiorców wulgaryzatorów. Drugim z kolei argumentem przemawiającym za utrzymaniem dyskutowanej terminologii Volkskunde i Volkerkunde zdaniem w.w. etnografów niemieckich jest konieczność rozdzielenia badań na 2 rodzaje: 1) badań nad narodami cywilizowanymi i niecywilizowanymi, z kolei zaś badania nad narodami cywilizowanymi powinny się dzielić na badania nad warstwą niższą lub macierzystą i nad warstwą panującą. Autor jest przeciwnikiem stosowania nieokreślonego bliżej terminu ..warstwa" w miejgce ściśle ustalonego terminu "klasa". Stwierdza on .dalej, że pewna różnica metod badań nad społeczeństwami klasowymi i bezklasowymi, nad historią kultury własnego narodu i historią pows7echną istnieje, nie dzieli to jeszcze jednak nauki etnograficznej na dwie różne nauki. Różnicom metod badawczych towarzyszy specjalizacja w takim czy innym zakresie etnografii - lecz metody badań naukowych i specjalizacja nie stoją w sprzeczności z pojęciem jedności nauki etnograficznej. Aulor podkreśla, że podział na etnografię narodową i etnografię powszechną przyjęty jest tylko w krajach germańskich. Podział etnografii na dwie gałęzie nauki nastąpił w Niemczech po 1890 r., zdaniem autora w związku z przejściem do imperializmu. Podział taki nie istniał i nie istnieje w innych krajach. Jak dalece podział etnografii na Volkskunde i Volkerkunde znajduje się blisko teorii rasistowskich, dowodzą prace austriackiego naukowca Artura Haberlanda. W ostatnich kilkudziesięciu lata~h etnografia niemiecka stworzyła wiele fałszywych teorii, poczynając od Naumanna, kOllcząc na nazistowskiej etnografii lat 1930-1940. Głównym obiektem badań etnograficznych było ongiś chłopstwo bar· dziej związane z tradycjami i dlatego bardziej uległe wpływom władz państwowych i kościoła. Nie należy jednak zapominać, że chłopstwo podejmowało jednak walki z junkrami pruskimi i kościołem, poczynając od \"deków średnich aż do Wielkiej wojny chłopskiej i później w okresie \\lojny trzydziestoletniej, na początku XIX w. i w okresie rewolucji w 1848 r. Niestety historycy niemieccy nie wiele zajmowali się badaniami powstal'! chłopskich, a etnografia wogóle nie pamiętała o chłopiebojowniku. Etnografia niemiecka nie zajmowała się i innymi warstwami klasy pracującej. Dlatego też na naukowcach marksistach spoczywa po·.vażne zadanie podjęcia badań nad postępowymi tradycjami klasy pracującej. Marksistowscy etnografowie niemieccy odrzucili zdecydowanie termin Deutsche Vólkerkunde. Badania nad narodową kulturą nazywa się po prostu Volkskunc1e, termin, który również dobrze może być zastosowany przy badaniach nad innym narodem. Z kolei autor przechodzi do analizy pojęcia "naród", które określa przedmiot badań etnografów niemieckich. W języku hiemieckim słowo "naród" ma dwa znaczenia: w jednym wy- W zakresie badań etnograficznych naa niemiecką klasą pracującą nie esiągnięto jeszcze wielkich rezultatów, poczyniono jednak próby badawcze. Wydana w 1930 r. praca P e u ker t a, pt. Etnografia proletariatu ogranicza się do prehistorii zagadnienia. w innych zaś nie ma opisu najbardziej charakterystycznych form bytu klasy pracującej. Wprawdzie Drezdeński Instytut Etnograficzny prowadzi badania nad górnikami, obejmują one W ostatnich dziesięciu lalach w etnografiitliemieckiej zrodził się kie~'unek psychologiczny, który jest reprezentowany przez Adolfa Spamera i Ryszarda Weissa. Kierunek ten widzi w "vulgus" nie tyle klasę lub .,tan, ile sytuację, sposób bycia, cechy narodowe w każdym człowieku. Wei s s w swojej pracy z 1946 r. pt. Szwajcarska etnografia podaje schemat świadomosci ludzkiej, którą dzieli na świadomość narodową "warstwy niższej" i świadomość indywidualną ""warstwy wyższej". Zdaniem Weissa, przedmiotem badań etnografii, powinna być dziedzina świadomości narodowej. Psychologizm tego rodzaju doprowadza do całkowicie subiektyw. "'h ocen i nie może być podstawą badań naukowych. Etnografia winna liać ogólne określenie przedmiotu swoich badań, a nie psychologiczne, które zaciera jednocześnie róż'1ice socjalne narodowe. �239 c:czej del\\'ny byt górników i jego przeżytki, mz zycie współczesnych robot...: ników. Autor wyznaje, że zagadnienie to jest dla niego zupełnie Jasne. T\'m bardziej że śledząc prace z tego zakresu w Związku Radzieckim lub k;a'ach demokracji ludowej stwierdza, że noszą one raczej charakter pro,~ra~owy i nie dają rzeczywistego obrazu .życia robotnikóvi. . :Nie rozstrzyga to jednak zagadnienia głownego: VI JakIm stopmu prze.d+ m badań etnograficznych mają być badania nad formami bytu, wspol,T1.0,e . t. . ezC'snej klasy robotniczej VI przemyśle w stosunku do Klasy ropo mczeJ ok~esu industralizacji, która by la przecież powiązana tysiącem nici z wsią? ! o ; Anastazja HISTORYCZNO-ETNOGRAFICZNY ATLAS AZJI Kojdec/w ŚRODKOWEJ T. A. ŻDANKO, Istoriko-etnograficz'eskij atlas n i e j A z j i, Sowietskaja Etnografija, 1955 r., z. 3 (s. 20-29). Śred- ODracowv"vanie historyczno-etnograficznych atlasów odpowiada obecnem~ etap;wi rozwoju etnografii ponieważ dla przygotowania uogól'1' "i"~\"ch prac etnocrraficznych stało się rzeczą niezbędną stworzenIe solidnej naukowej podstawy poprzez systematyczne ujęcie i wykorzyscame nagromadzonych materiałów etnograficznych oraz wy~ełnienie l~k \~' etnograficznej z:-lajomości ró.żnych krajów i ich poszczegolnych regl~now. - Etnografia radziecka swoje główne zadanie, którym jest ~ad~l1le kult~ry i sposobu życia różnych narodów, rozwiązuje w programIe hlst?rycznym śledząc zjawiska kultury i zjawiska dotyczące sposobLl życia w r)lerwsz~ch okresach rozwoju wspólnot etnicznych. Proces powstawa:-lia form ~ZlaLejności gospodarczej, form kultury i sposobu życia każdego naro~u, mero:ćcrwanie związany z etnogenezą, historią rozmieszczenia i migraCJI, warunkują kulturowo-historyczne związki i wzajemne oddziaływanie. wspólnot. Prześledzić ten proces z naukową ścisłością, moż:la tylko przYJr::u.Jąc za podstawę skrupulatnie zebrane możliwie pełne materiały archeologII l etnografii uzupełnione danymi antropologii etnicznej i językoznawstwa. Specyfika metod etnograficznych jak i archeologIcznych. wymaga: a) zebrania ogromnego materiału ilustracyjnego, odtwarzaJące.go konkretne elementy kultury materialnej stanowiące główny .przedmlOt analizy etnograficznej oraz b) wymaga konieczności rozmiesz~ze~~a wYk~ytych typów zjawisk etnograficznych na mapie~ co daJe, ~az~osc .za~~o"owania metody historyczno-porównawczej z naJ\\7lększą SClsłG:j~Ją l wwrog{)dnością. Dlatego, do szybkiego rozwoju jej konieczne jest wYdan;.~ naukowych prac uogólniających nie tylko dotyczących monogra 11 i serii monografii (jak np. Narody Mira), ale również mających charakter historyczno-etnograficznych atlasów, zawierających albumy ry~ J..aJ~''''''ol CI .j.. • sunków, tablice typologiczne i mapy etnograficzne, archeologiczne, antropologiczne, terminologiczne i dialektologiczne opracowane dla poszczególnych okresów historycznych. Prace nad tablicami typologicznymi i kartografowanie ujawnia nowe ważne dane dla badania takich zlożonych problemów historycznych, jak etnogeneza, historia sil wytwórczych, historia kultury i sztuki, kulturalne związki między ludami, historia rozwoju narodowości i formowania się narodów. Na tym nie kończy się znaczenie atlasów. Są one niezbędne nie tylko dla historyków ale i dla praktyków w dziedzinie ekonomicznego i kulturalnego budow:lictwa. Uogólniając ludowe doświadczenia w zakresie działalności gospodarczej, budownictwa (architektury), ubioru ludowego, sztuki użytkov/ej, mogą oni tworzyć nowe harmonijne całości architektoniczne, dzieła sztuki użytkowej, typy odzieży itd. l. W XIX i na początku XX w. atlasy etnograiicz:le opracowywano w Niemczech, w Polsce, w Szwajcarii, w Szwecji i w niektórych innych krajach. Ogólną cechą charakteryzującą te atlasy jest statyczność. Pokazują one tylko geograficzne rozmieszczenie rozmaitych zjawisk etnograficznych. :-lie przedstawiając ich historycznego rozwoju i jego prawidłowości. W atlasach tych znaJazł odbicie burżuazyjny pozytywizm, sprowadzający rolę nauki do formalnego opisu faktów 2. Za przykład przezwyciężenia tego podstawowego braku można uważać prace nad stworzeniem Polskiego Atlasu Etnograficznego, prowadzone przez bstytut Historii Kultury l'vlaterialnej Polskiej Akademii Nauk. Polski Atlas Etnograficzny stawia sobie za zadanie: odzwierciedlić specyfikę "polskiej kultury narodowej we wszystkich jej różnorodnych przejawach - w epoce feudalizmu, kapitalizmu i we współczesnej epoce budownictwa socjalizmu J, pokazać regionalne różnice polskiej kultury ludowej, wykryć genezę powstawania różnych etnicznych grup w różnych okresach historii polskiego narodu oraz zbadać związki między określonymi grupami i dialektyczną strukturę polskiego terytorium językowego". Wśród map części wstępnej Atlasu jest kilka historycznych: mapa epoki średniowiecza, "mapa obrazująca kultury w/g regionów" (przygotowana ws.pólnie z archeologami), mapa "rekonstruująca plemienne granice", mapy centrów handlowych i przemysłowych w XVI w. i inne. Jak zaznacza J. G a je k. Atlas pozwoli prawdopodobnie wyjaśnić niektóre zagadnienia odnoszące się do epoki pierwotnej. Wszystko to charakteryzuje przełom w pracy naukowej (w porównaniu np. z AtlaS. P. T o ł s t o "\7, Zadania etnografii rndzieckiej, "Woprosy Istorii", nr 11. s. 161. P. L K u s z n i e r (K i1 Y s l e w). Ros~';ski atlas historyczno-etnograficzny, "Kratkije SO()~szczenija Instituta Etnografii", XXII, 1955. :J J. G a j e t. O polskim atlasie etnograficznym, "Kratk'ije SOC)')3ZCZe11 ijrl InstHl/tn Etnografii", XX1I. 1955. s. 54. 1 1954, �240 241 sem kultury ludowej w Polsce K. M o s z y ń s k i e g o) i prawidłowe historyczne podejście do opracowania tematu. Zastanowimy się teraz bardziej szczegółowo nad atlasami etnografizycznymi, które są opracowywane w ZSRR, przede wszystkim nad przygotowywanymi przez Instytut Etnografii Historyczno-etnograficznym Atlasem Syberii i Rosyjskim Atlasem Etnograficznym, z których pierwszy już jest ukończony. Każdy z tych atlasów stanowi odrębny typ. Pierwszy z nich obejmuje duży teren zamieszkały przez liczne ludy, z których dwa (Jakuci i Buriaci) rozwijają się jako narody socjalistycZlle. Kolektyw autorski Atlasu syberyjskiego skrupulatnie studiując elementy każdego z ludów Syberii, przedstawił ich właściwości w albumowej części Atlasu i w tekstach objaśniających. Tablice typologiczne i mapy zestawione są natomiast dla całej Syberii a nie dla poszczególnych ludów. Atlas zawiera dwie szczegółowe mapy etniczne - rozmieszcze::lie ludów Syberii w XVII w. (opracowane na podstawie danych archiwalnych) i na początku XX w. (na podstawie spisu z lat 1926-1927). Z kultury materialnej opracowane są następujące tematy: mieszka::lie ludów Syberii, odzież, hodowla psów, hodowla reniferów, narty, łódki. Oprócz tego w Atlasie znajdują się rozdziały poświęcone twórczości ludowej i wierzeniom religijnym: ornament ludów Syberii, bębny i szaty szamanów. Atlas Syberii opracowano prawie wyłącz:1ie na podstawie materiału muzealnego, mianowicie na podstawie naj bogatszych kolekcji muzeum antropologii i etnografii A. N. ZSRR, Państwowego Muzeum Etnograficznego (Leningrad) i na podstawie kolekcji innych muzeów zebranych w okresie przeszło stuletniego rozwoju etnografii w Rosji. Materiał wyznaczył chronologiczne ramy pracy. Większość map charakteryzuje okres XIX i początek XX w., a jedynie części z :lich (np. Typy hodowli psów) udało się rzucić pewne światło na wiek XVIII. Słaba archeologiczna znajomość Syberii nie pozwoliła konsekwentnie przeprowadzić zasady następstwa danych archeologii i et:lografii we wszystkich rozdziałach. Równocześnie wykorzysano każdą możliwość pogłębienia problematyki przy pomocy wypraw archeologicznych. W szczególności temat Ornament został przez autora S. W. Iwanowa pomyślnie powiązany z danymi archeologicznymi co pozwoliło wykazać powiąza:1ia motywów ornamentu sięgające neolitu 4. Nie zważając na duże trudności, luki w materiałach i inne braki, kolektyw radzieckich znawców Syberii dokonał pierwszej próby stworzenia atlasu etnograficznego, która okazała się bardzo interesująca i owocna. Na terytorium Syberii udało się odkryć kilka historycz::lo-etnograficznych regionów, zaludnionych w pewnych wypadkach przez ludy rozmaitego poClhodzenia, których kultura jednak w rezultacie trwałego współżycia przy4 S. W. I wan o w, Ornament .,Kratkije soobszczenija Instituta ludów Syberii Etnografii" jako źródlo XV, B., 1952, historyczne, brała szereg wspólnych cech. Niektóre z tych regionów (amlU"o~sachaliński~ wschodniosyberyjski) terytorialnie pokrywają się z amurską i przy-, bałkaJską prowincją neolityczną wydzieloną przez A. P. Okładnikowa na podstawie danych archeologicznych. Uzyskano liczne dowody dawnych zwi,ązków ludów Wschodniej Syberii z Chinami oraz Zachodniej Syberii z Azją Środkową· Nowe oświetlenie zyskały liczne zagad::lienia etnoge-" nezy. Kartografowanie ornamentu i odzieży doprowadziło do jednakowych i przekonywających argumentów o 'ścisłych kulturowych a być może i ,etnicznych związkach obskich Ugrów z Chantami i Mansi z żyjącymi we Wschodnim Ałtaju Szarcami i Kumadyńcami. Zbieżne formy ornamentu i odzieży potwierdzające ten związek rozprzestrzenione są oprócz tego na Powołżu (Baszkiry, Czuwa si i in.) i u n.iektórych narodów Środkowej Azji. Już teraz można na pewno stwierdzić, że materiały Atlasu Syberyjskiego przedstawiają ogromną wagę naukową i że trudno przecenić ich znaczenie, w szczegó1::lości dla przygotowywanych prac nad Atlasem Azji Środkowej. ' Należy teraz ustosunkować się do drugiego typu -- Rosyjskiego Atlasu Etnograficznego, poświęconego nie grupie ludów zjednoczonych w histo-, ryczno-kulturowym regionie lecz jednemu ludowi rosyjskiemu. Ten temat jest tak obszerny, że opracowanie go potrwa nie jedną lecz kilka pięciolatek. W minionym początkowym czteroletnim okresie pracy zespół autorów przeprowadził ewidencję i zbadał kolekcje muzealne, dokumenty archiwalne i da:1e z literatury, zorganizował kilka ekspedycji do poszczególnych okręgów, w których odczuwano największe braki w materiałach (w 1953 r. zorganizowano ekspedycję w 5 okręgach, a w 195'4 r., w 10Jl, i kończy przygotowywanie do druku czterech rozdziałów Atlasu: wpro.vadzającego, dotyczącego techniki rolnictwa chłopów rosyjskich w XIX i początku XX w., mieszkania ludu rosyjskiego oraz rozdział dotyczący' rosyjskiej odzieży ludowej. Podobnie jak dla Atlasu Syberyjskiego tak i dla Rosyjskiego podsta .•.. wową bazę materiałową stanowią muzeabe kolekcje zabytków datowane przeważnie na, XIX i początek X~ w., oprócz tego szeroko wykorzysty" wane są materiały archiwalne (Wolnego Towarzystwa EkonOmicznego," Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego i in.) i materiał terenowy zebranY. przez uczest:J.ikÓw organizowanych ekspedycji. Zespół Rosyjskiego Atlasu Etnograficznego przywiązuje duże znaczenie', do datowania przedmiotów; ustalane jest współwystępowanie poszczegolJ; nY~h wytworów. Przyjęte zostały trZy wyjściowe daty, odpowiednio dO: Ktorych rozdzielane są wszystkie badane przedmioty: połowa XIX wi' ~pr~eddzień zniesie:1ia' poddaństwa chłopów), druga połowa XIX w; l Pl~rwsze dwa dziesięciolecia XX w. Ten podział jest ściśle związany 2 ~golną periodyzacją historyczną i ~procesem rozwoju narodowosci rosyjskIeJ w naród burżuazyjny, Do połowy XIX w: charakterystyczne" 'jest 16 .. Lud", l. XLIV, �243 242 istnienie wielu regionów z 10kal:1ymi właściwościami sposobu życia, odzieży. mieszkania, licznymi gwaramii dialektami. W końcu XIX w. i na początku XX w. te etnograficzne właściwości stopniowo się zacierają· Przy zestawieniu tablic typologicznych i map autorzy Atlasu wyjaśniają przede wszystkim główne cechy form, charakteryzujące narodową specyfikę kultury rosyjskiej i terytorialne rozmiestczenie tych form. Drugie ich zadanie polega na uściśleniu granic zamieszkania lokalnych grup i określeniu tej _ niekiedy niesłowiańskiej - ludności, całkowicie lub częściowo zlanej z wielkorosyjską narodowością w procesie jej konsolidacji narodowej. W ten sposób ze względu na swoje zadania, Rosyjgki Atllls różni się od Syberyjskiego przede wszystkim tym, że bada on procesy etniczne, charakterystyczne dla drugiego etapu historii etniki, nie tyle etnogenezę i proces formowania się narodowości (materiał archeologiczny przez badaczy jest niewykorzystany), co przejście narodowości w naród burżuazyjny. To nie wyklucza dygresji, które okazują się konieczne w szczególności przy bada':' niu odzieży', jednak nie siegających głębiej niż do XVII i XVIIIw. W 1954 r. Prezydium A, N. ZSRR w uchwale o wynikach ogólnej sesji naukowej poświęconej historii narodów Środkowej Azji i Kazachstanu w okresie przed pażdziernikiem, zorganizowanej w Taszkencie w styczniu i lutym 1954 r. poleciło Instytutowi Etnografii przystąpić do opracowania t,istoryczno-etnograficznego atlasu Azji Środkowej. Ta uogólniająca praca winna pomóc w rozwiązaniu szeregu historycznych problemów, opracowywanie których opiera się na razie na niedostatecznej znajomości materiału faktycznego, w szczególności w dziedzinie historii etnicznej i historii kultury ludów Azji Środkowej i Kazachstanu. Praca nad przygotowaniem atlasu włączona została do państwowego planu Instytutu Etnografii na lata 1955-1960 i przeciągnie się na następne pięciolecie. Pomyślne wykonanie tego wielkiego i złożonego naukowego przedsięwzięcia możliwe jest tylko pod warunkiem współpracy Instytutu Etnografii z Instytutem Historii Kultury Materialnej oraz z Instytutem Językoznawstwa A. N. ZSRR a także z muzeami Moskwy i Leningradu, z instytutami historii, archeologii i etnografii A. N. republiki Azji Środkowej. Przy opracowaniu Atlasu winno. być, oczywiście, wykorzystane doświadczenie zespołów autorskich Atlasu Syberyjskiego i Rosyjskiego. Zr6dła dla historyczno-etnograficznego atlasu Azji Środkowej są bogate. Gromadzone one były w ciągu d1ugotrwałego okresu ścisłych związków ludów Azji Środkowej i Kazachstanu z Rosją, zachowały się w bogatych zbiorach rękopisów wschodnich i Występują w charakterze masowego materiału etnograficznego z drugiej połowy XIX w. po zjednoczeniu Azji Srodkowej z Rosją. Daleko jest jednak do pełnego wykorzystania tych żródeł, 5 ty G. S. M a s ł o w a, Próba opracowania map zasięgu rosyjskiej odzłe••Kratkije soobszczenija Instituta Etnografii" XXII, 1955. ludowej, systematycznie uporządk . które nawet nie są Jeszcze , atlas tworzy się historię badań etnog f' h ., owane. Opracowująe stanu, badane są muzealne zb' ra hlCZnyC AZJI Środkowej i Kazach-.·: · lOry zac owane w Mosk' Le' . I W republikach środkowo-azjaty k' h T . .' WIe, mngradzie' uważać, że przy współpracy i ~:iaie a praca J~z, Jest rozp?częta i można szych latach rozpocznie si" n uk pracownikow muzeow w najbliż.• a owe opracowywan' 'b cji muzeum antropologii i et f" Ie naj ogatszych kolekEtnografii Narodów ZSRR ,;:og.ra 11 A. N. ZSRR, Państwowego Muzeum prawie zupełnie jeszcze nV:' emngradzie, byłego Muzeum Narodów ZSRR, , Ie znanych etnografom k b' uzeów historii i sztuki k' s ar mc taszkenckich · . . samar andzklego ferga' k' I mnych muzeów Uzbekistanu ,', ns lego, chiwińskiego menii i Kirgizji. KolekcJ'e te 'bmuzeudm Tadzyklstanu, Kazachstanu, Turk, ze rane o muzeów przed tk' eu XIX i na początku XX . l e wszys lm w końtego czasu były mało publ'k w. l w , at~ch władzy radzieckiej (1920-30) do ' l owane l me wykorzysty d . , lstoryczno-etnograficzneJ' anal' IZy l' naukowych uogóln' wane . oJ porownawczej h , t meczną uwzględnienie tych k l k .. len. es rzeczą kopleksów, wykonanie nauków °he c~16chronologiczne wydzielenie ich komgóinych części przedmiotówYC op;s w, sfotograf0;-vanie i podanie poszczem. wienia tablic typologicznych z(;ach uwzględnione winny' naukową wartość, ~,ce u p~Z~gotowama materiałów do zesta~ by~w::zesn~e z ko~e~cj,ami za~ytków w mupy, ysunkl l llustracJe posiadające Za przykładem zespoll,l Atlasu R ' . zbadanie podstawowych żród ł h' OSYJsklego przygotowuje się także , e arc lwalnych przedst ., h ny zycia ludu: gospodarstwo k lt ': aWlaJącyc różne strowierzenia i twórczość lud ' Uw ur~ matenalną, życie rodzinne, obyczaje ową. pIerwszym rzędz' l' . " • gę na archiwa dające masowy , , . 'l k Ie na ezy zwrOClC uwaregionów Azji Środkowej' . kI SClsh~o reślony w czasie ma1Jeriał z różnych _.' ,Ja arc lwa Rosyjskiego T tlcznego, Urzędu Przesiedleńcze ', . owarzystwa Geogra. ,turkmeńskiego generał-gUberna~~ :egl~n~lnyCh komitetów statystycznych, dach i powiatach naniesion t s .wa l lOne. Materiały zebrane w obwostawę dla wielu innych tee ZOt~aJąAnla mapę i stanowią niezbędną pod-" ma ow t asu (np d .' , rzemiOsła, mIeszkania) Nie .., ' gospo arstwa wIeJskIego' Ak " mmeJ wa~nym źródłem h' • . .•. ademii Nauk republik" dk ' .' są arc lwa z r.ękopisami , sro owo-azJatyckIch' gd ' wlelu etnograficznych l' folkI t ' Zle wwarte są materiały orys ycznych eksp d " wolucją i władzy radzieckiej' D l" k' e YCJl z okresu przed re-e' ł ," a ej, omeczne będzie d' kł 'd . . et ego matenału z literat ury, wykorzystujące . o "l a.'. ne zebrame ogro ' z prasy periodycznej, "Turkmenskij Zbornik'" mn~ l osc artykułów W czasie tej pracy mogą być t .1 opubhkowane archiwa. etnograficznego Azji Środk p~zygo owy~ane zblOry materiałów do atlasu . k' owej. uzupełmone wycią' ".. \\y azy bIbliografii dotyczące' p óI gaml z archlwow oraz i\ ., Ś ' oszczeg nych temat6 t . • ZJl rodkowej (np mieszka" d" . w e nografli narodów należy o ile możnoś~i zebrać :~~' o zlezy albo sztuki' stosowanej). W końcu l'Q7..lnieszczenie ludów i l . ny ma~:riał kartograficzny przedstawiający p emlOn AZJI Srodkowej , Jak wJado • mo, map.1 �245 244 wiadomościami tego rodzaju posiadano już w średniowieczu. Oczywiście, konieczna będzie również naukowa interpretacja tych map ze względu nR te lub inne przyczyny powodujące fałszowanie map ludnościowych. W miarę prz;gotowywania materiałów do atlasu wystąpią naj~ardziej istotne problemy wynikające z nierównomiernej znajomości Azji Srodk~wej. I tak np. w najmniej znane przez etnografów regiony trzeba będzIe skierować ekspędycje etnograficzne, podobnie jak to robi zespół Atlasu Rosyjskiego. poważna szczegółowa i systematyczna praca przygoto~aw~~ ~ad materiałem archeologicznym do atlasu winna być wykonana rowmez przez archeologów. Istnieje dostateczna podstawa do przewidywania,. że planowa, zorganizowana koncentracja zebranego przez naukę mate~Iału etnograficznego pozwoli postawić prace nad stworzeniem atlasu hIStOuczno-etnograficznego Azji Środkowej na odpowiednim poziomie teoretycznym i doprowadzić jego chronologię w pierwszym rzędzie do okresu poprzedzającego bezpośrednio wielką socjalistyczną rewolucję październikową. Na tej podstawie w dalszym ciągu będą opracowywane rozdziały poświęcone etnografii okresu radzieckiego. Obecnie jeszcze jest mało materiałów do tych rozdziałów, chociaź jest on zbierany prawie przez wszystkie ekspedycje etnograficzne Instytutu Etnografii A. N. ZSRR i Akademie Nauk li l t l ;" republik Azji Środkowej. Wykorzystując doświadczenie uzyskane przy opracowywaniu Atlasu Syberyjskiego i. Rosyjskiego i uwzględniając właści.wości zadań i struktury każdego z nich winniśmy dojść do wniosku, że dla Atlasu Środkowoazjatyckiego konieczne jest połączenie obydwu tych typów. W rzeczywistości bo-, "':iem, Azja Środkowa stanowi rozległy, kształtujący się w ciągu wielu tysiącleci historyczno-kulturowy region, którego ludność utrzymyw~ła zawsze między sobą ożywione i wszechstronne związki. Wzajemne oddziaływanie i przenikanie etnicznych i kulturowych elementów występowało tu.taj w dużym stopniu. Jest rzeczą ogólnie wiadomą, że związki etniczne plemion i ludów Azji Środkowej sięgające jeszcze pierwotnej epoki neolitu i brązu przetrwały na prze'strzeni całej ich dalszej historii. Ten proces nieprzerwanego i aktywnego wzajemnego oddziaływania specjalnie wyraźnie uwidoczniony został w wynikach odkryć archeologicznych dokonanych w latach władzy radzieckiej. Odkryciami tymi objęte zostało prawie całe terytorium środkowo-azjatyckich republik i powstała w ten sposób możliwość ustalenia charakterystycznych właściwości, oblicza i ~ultury plemion i ludów starożytnych i wczesnego średniowiecza. Dane a,rcheologii i paleoantropologii potwierdzane są przez badanie historyczno-etnograficzne (ba~ danie składu rodowo-plemiennego, i legend historycznych), które prowetdzone są prze~ dwie wielkie archeologiczno-etnograficzne ekspedycje Aka-:de~ii Nauk ZSRR (chorezmijską i" kirgiską)· Niemniej ścisłe (barqziej ~cisłe, niź na Syber'ii, gdzie ź p~wodu warunków przyrodniczych istniał(), duże odizolo~val1i~p~szczęgÓlnych grup) były związki gospodarcze i kultuo o o, .' .•.. j.,. " .•-...,."., • ralne mi~dzy ludami Azji Środkowej w okresie wielu wieków ich wsp6lnego rc,zWO]U. Now.e materiały archeologiczne i etnograficzne świadczą o tym, w?rew poprZe?~Im poglądom, że te związki były nadzwyczaj silne nie tylko mIędzy ~udn~scIą oaz rolniczych ale także między rolnikami i sąsiednimi kocz0v.:mkamI-hodowcami ze stepów nadaralskich i nadkaspijskich. ~t~Iczne, gospodarcze i kulturowe pokrewieństwo ludności Azji Srodko\~e] mewątPliwi~ winno być odzwierciedlone w atlasie historyczno-etnograhC~n!~. Jego pIerwsza część winna być opracowana wg planu Atlasu Sy:' belYJskI,ego, p.rzy czym znaczna archeologiczna znajomość Azji Srodkowej w porownamu z Syberią daje możność głębszego odzwierciedlenia początk.owych etapów etnogenezy i opracowania tematyki historyczno-kult~rowe~ .. Z ~rU~iej strony, ponieważ ludność Azji Srodkowej stanowi obec11l~ szesc WIelkIch narodów socjalistycznych, a ~uż w okresie przedrewolu-. cYJ~ym na tym terytorium tworzyły się duże narodowości, których konsolidacJa w narody burżuazyjne zatrzymywała się w zasadzie w warunkach reżi,mu. kolonialnego w atlasie środkowo azjatyckim nie podobna ograniczy~ SIę tylko do cz~ści Ws~ól~ej dla wszystkich ludów, lecz jest rzeczą kome.cz~ą oprac~wame roz?zIałow charakteryzujących, podobnie jak Atlas RosYJskI, specyficzne własciwości każdego z tych narodów. W związku 7: ty~ podstav:ą struktury Atlasu Srodkowoazjatyckiego winien być jego podZIał na dWIe części: 1. część ogólną - atlas Azji Srodkowej i Kazachstan~ oraz 2. czę~~ regionalną - Atlas Narodu Uzbeckiego, Kirgiskiego i in. PIe.rwsza częsc będzie zawierać wstępne artykuły oraz podstawowy materIał archeologiczny: . · a) .ma~y rozmieszczenia plemion i ludów w okresie od starożytności do ~~edmowte~za, opracowane na podstawie danych archeologicznych i paleoantropolo~lcznych a. dla okresów póżniejszych na podstawie danych historycznych I etnografIcznych; b) mapy grup językowych; . .c) mapy arch~OI~gic.zn~, albumy i tablice typologiczne, charakteryzujące g~sp~darkę, sposob zycIa l kulturę plemion i ludów w starożytności i w Śred~ mowIeczu; · d) opra~owane wg zasady historycznego następstwa mapy archeologiczne l etnogr~flczn~, albu.my i ..tablice typologiczne poświęcone oddzielnym ~ematom. rol~Jctwu, I:y~acJI, hodowli, myślistwu, rybołówstwu, rzemiosłu .. przemysłowI, zaludmemu, mieszkaniu, odzieży i ozdobom, środkom tran"; sportu, sprzętom, pożywieniu, zwyczajom rodzinnym, wierzeniom i obrzędom, sztuce użytkowej, ornamentowi, twórczości muzycznej i in. W~kaz tematów można rozszerzyć, lecz na początku p.racy nale.ży go raczej ogr amczyc . " I wy b'rac te tematy, które winny być opracowane w pl'er.. wszeJ " Na podstaWIe. Atlasu Syberyjskiego i Rosyjskiego widzimy · .kl'o eJnoscl. ze najbardziej celowe jest rozpocząć od opracowania tematów związanych 2 gospodarstwem, mieszkaniem. odzieżą a z dziedziny kultury duchowej �247 najważniejszyrpi i aktualnymi tematami są: wierzenia; użytkowanie szt~i plastycznej i ornament. Opracowanie każdego z tematów winno stanowić osobny rozdział albo zeszyt, GOktórego wejdą: krótki zarys tematu, album z ilustracjami, tablice typologiczne oraz seria map. W rezultacie, na mapie obejmującej Azję Środkową i Kazachstan w całości, znajdą się oczywiście, tak jak to miało miejsce w Atlasie Syberii, elementy kultury wspólne dla wszystkich ludów Azji Środkowej, terytoria ze specyficznymi kompleksami kultury, pokrywające się z terytoriami rozmieszczenia określonych ludów oraz terytoria z podobnymi kompleksami kultury ale niepokrywające się z rozmieszczeniein poszczególnych ludów, tj. kontury historyczno etnograficznych regionów, których okres powstania pomoże określić materiał archeologiczny .. znajdujący się w tych regionach także w określonych kompleksach. Już zawczasu można się domyśieć, że do tych regionów należy oaza chorezmijska, Buchara, dolina fergańska i inne. Jeszcze obecnie niektóre cechy kultury ludności uzbeckiej, tadżyckiej i karakałpackiej mają większe zbieżności niż np. Uzbecy Fergany i Kaszka-Dari albo Buchary i Chorezmu. Przy opracowaniu tej części atlasu należy powiązać materiał archeologiczny z etnograficznym na granicy póżnego średniowiecza (XVI, XVIII w.), co wymaga od archeologów zwrócenia uwagi na wydobycie zabytków tej epoki dotychczas jeszcze mało zbadane. Ale i obecne zestawienie. żródeł, w szczególności w świetle referatów o najnowszych badaniach, wygłoszonych na sesji sprawozdawczej w 1955 r. G i na naradzie archeologów i etnografów Azji Środkowej pozwala przewidywać poważne rezultaty naukowe pracy nad tablicami typologicznymi i mapami historyczno-etnograficznymi. I tak już teraz można nanosić na mapę Ą.zji Środkowej rozległy nowy materiał dotyczący rodowo-plE.'miennego składu tiurskich ludów Azji Środkowej. W ostatnich latach etnografowie Turkmenii, Karakałpakii, Kirgizji i Uzbekistanu wykonali bardzo poważną pracę na ten temat, o dużym znaczeniu dla badania etnogenezy. Ponownie w planie historycznym zbadany został rodowo-plemienny skład również wielu sąsiadujących z Azją środkową ludów tiurskich (ludu sajano-azjatyckiego i Baszkirii) co rozszerza możliwości naukowego porównywania i badania. Niestety na rozległym terytorium Kazachstanu praca ta jeszcze do tego czasu nie została zrealizowana. Skartografowanie i pokazanie typologii gE.'nealogicznych struktur winno dać owocne rezultaty również przy badaniu zagadnień historii ustroju społecznego, ponieważ charakter rodowo-plemiennej struktury posiada bezpośredni związek z typem koczowniczych i półko~zowniczych terytorialnych wspólnot narodów Azji Środkowej w XIX i na początku XX w. 8 "Sowietskaja Etnografia", rona wynikom prac ekspedycji z. 3, 1955, s. 147, Kronika, z 1954 Toku. Sesja poświę~ Niemniej owocne może się stać już w najbliższym czasie opracowanie dla Atlasu. tematu nawodnienia. Koniecznie należy nanieść na mapę ni~ tylko starozytne i średniowieczne systemy irygacyjne, zbadane przez archeolOg~W w ~horezmie, w oazie bucharskiej, dolinie fergańskiej, Turkmenii, al,e l matenały etnograficzne dotyczące tego tematu, tj. zasięg różnych· t yP?w.nawadniania (w szczególności --'- limanowego), typów systemów nawadmama, bu.doWli do wydobywania wody, urządzeń do regulowania wYko~ rzys~ywama wody, typów powierzchniowej sieci nawadniającej, rozplanowame pol~ dla. poszczególnych upraw itd. Streszczenie i uogólnienie tych danych z Jednej strony będzie ułatwiać rozpatrywanie materiałuarcheolog~c~ego i tworz~nie historii nawodnienia środkowo-azjatyckiej, a z drugu:) .~trony pomoze p~znać ustrój społeczny narodów Azji Środkowej, wy]asmc charakter rolmczo-wodnych wiejskich wspólnot. Obszerny materiał zarówno etnograficzny jak i archeologiczny dla tern,atu Ludność i mieszkanie został już zgromadzony. Dla niektórych regiono'~ (Chorezm, Turkmenia) istnieje możliwość przedstawienia procesu rozwOJU ludności i sposobu mieszkania od czasów pierwotnych aż do chwili obecnej. ":" tym zakresie prowadzą badania archeologowie (przy pomocy ekspedYCji chorezmijskiej i południowo-turkmeńskiej), niezależnie od badań nad ar~hitek~urą starożytną i późnośredniowieczną oraz badań zabytków :udoweJ ar~hitektury XVIII i początku XIX w. W wyniku najnowszych bad~.n etnOgr~fiCznyCh określone zostały typy mieszkania koczowniczego u ~oznyc~ ludow Środkowej Azji i Kazachstanu oraz typy półkoczowniczego ~ieszkama, częstokroć łączącego jurtę z domem. Powaźne perspektywy poSiada wspolne badanie historii mieszkania ludowego prowadzone przez· archeologów, etnografów i architektów. Współpraca taka daje możność ustalenia historii rozprzestrzenienia się w Azji Środkowej materiałów budOwla~ych oraz przystąpienia do zestawienia tablic typologicznych charak!eryzu)ących formy mieszkania odpowiadające określonym narodowościom 1 grupom regionalnym. Duże znaczenie posiada rozpoczęte w Uzbekistanie (~uchara) i ~adż~kistanie (L~ningrad) kompleksowe historyczno-etnogra~lczne badanxe miast. RozumIe się samo przez się, że kartografowanie l typo.logizacja odzieży narodowej •.dostarcza najbogatszego materiału dla badam~ etnogenez!. ~p~cjalnie duże znaczenie w tym względzie posiada :ak:y.cle gł?wy.naJlepieJ zachowujące cechy archaiczne i specyficzne formy lasciwe meduzym lokalnym i rodowo-plemiennym grupom. Nie mniejszą ~~lę. odgrywa an~li.za z.dobnictwa, które ma w Azji Środkowej bogatą histoę I w.ogromneJ llczbIe oraz w różnorodnej postaci zebrane zostały ozdoby .•• ~z~sle wykopywania zabytków z różnych epok. Przy badaniu historii ~Z.leZy nar~dowej w Azji Środkowej etnografowie mogą teraz wykorzysty~a~ nowe zródła: cenne archeologiczne znaleziska, jak dawna terrakota rz~zba, wspaniałe freski a różnorodnych formach kompozycji, stanowiących Wielką skarbnicę dla historyka kultury, �249 248 Druga część Atlasu będzie zawierać sześć zeszytów poświęconych Uzbekom, Tadżykom, Turkmenom, Kazachom, Kirgizom i Karakałpakom. Konstrukcja jej winna być podobna do Atlasu Rosyjskiego: zostanie do nich włączony material charakteryzujący przede wszystkim narodową specyfikę kultury i życie narodu. Tematy albumów, tablic i map są w zasadzie te same co i w części ogólnej, ale opracowane one zostaną znacznie dokładniej, z bardziej szczegółową klasyfikacją typologiczną i z większą ilością tablic . i map charakteryzujących w danym narodzie rozmieszczenie form działalności gospodarczej, kultury materialnej i duchowej. W wyniku skartografowania w tej części Atlasu okażą się nie tylko kompleksy charakteryzujące narodowe cechy kultury, ale i etnograficzne właściwości lokalnych grup etnicznych, zachowujących swoją odrębność albo też jeszcze niezupełnie skonsolidowanych z ludnością otaczającą je, (np. Kipczaki, Tiurki w dolinie fergańskiej, Jagnopcy" Jakajcy w Tadżykistanie i in.). Dużą rolę w drugiej części Atlasu będą odgrywać mapy dialektologiczne i słownikowe. Badania autorów rozd~iałów regionalnych atlasu będą miałY dwa cele 1. naświetlić proces rozwoju etnicznego w okresie od XV-XVI do XIX początek XX w. (w okresie uzbeckich Chantów i po włączeniu do Rosji), w szczególności wyjaśnić zagadnienie stopnia ich narodowej konsolidacji w przeddzień rewolucji październikowej, zagadnienie istnienia (wzgl. nieistnienia) u nich w tym czasie zaczątków narodu burżuazyjnego, W związku z tym należy zwrócić specjalną uwagę na zagadnienia rozwoju miast, sytuacji rzemiosła (rozwój manufaktury) handel wymienny, charakter produkcji rolniczej, hodowle, rzemiosło i inne tematy związane z rozwOjem wspólnoty ekonomicznej. 2, Juź w następnej fazie pracy naletźy prześledzić proces przejścia w okresie po rewolucji od narodowości Azji Środkowej do narodów socjalistycznych. W republikach, gdzie ekspedycje pracują metodą nieprzerwanych badań (Kirgizja, Tadżykistan) materiał etnograficzny z okresu radzieckiego stwarza możliwość doprowadzenia już w krótkim okresie rozdziałów regionalnych atlasu do współczesności. Praca nad ogólnymi częściami Atlasu, jak nam się wydaje, powinna być rozpoczęta równO(~ześnie. Jak wynika z powyższego, podstawowymi chronologicznymi ramami materiału dla pierwszej części atlasu są: I. okres od staroźytności do póżnego średniowiecza, przedstawiony w świetle danych archeologicznych i częściowo źródeł pisanych. Material,. te będą gromadzone w miarę możliwości zależnie od stanu ich opracowania. II. Wiek XVIII i pierwsza połowa XIX (do zjednoczenia z Rosją) jest okresem przedstawionym w świetle źródeł pisanych i częściowo w świetle 7ródeł etnograficznych. Dużą rolę dla tego okresu będą odgrywać material,. archiwalne. III. Druga połowa w świetle materiałów i danych archiwalnych. XIX i początek etnograficznych, XX w. to okres przedstawiony zbiorów muz,=alnych, literatur,. D~Uga część atla~u ~ójd~ie. w nieco innym kierunku, zostanie przedstawlOn: okres radziecki w sWletle materiałów zebranych przez eksped . w tereme. YCJe "przy. pr~cy ~espo~owej kilku instytucji specjalne znaczenie posiada uJednoliceme zbIerania, ewidencji i opisywania materiałów konl'ec w '1' . zne są . szczego nOSCl programy zbierania materiałów wg tematów 'ednohte. karty. ew'd ' dl a zbiorów i eksponatów J I encYJne muzealnych ' kartki ~~Plsy~ama d~nY:h wg powiatów (przygotowanie do kartOgrafOWa~ia). Dla zh~erame mate:lało:v do niektórych tematów (przede wszystkim dotyczących ku.tury materialneJ) konieczne jest opracowanie kilku form anko t . g n' ". Ie l zor~ lzowame ~le.CI stałych korespondentów obeznanych z etnografią, najlepIeJ .~racowmkow muzeów, wykładowców historii, członków miejscowych sekCJI Wszechzwią:kowego Towarzystwa Geograficznego oraz studentów. Przesył~ny prz~z nich materiał winien być ujednolicony i ściśle datowany. .. ~omeczne Je~t opracowanie i wydanie podstawowych map ogólnych Środk~WeJ l poszczególnych republik w określonej podziałce. Na tych map~c~ wm~y być naniesióne przedrewolucyjne granice administracyjne IJOWlato~, ktore W ten sposób stanowić będą podstawę ewidencji terytorialneJ przy Na mapach republik nanosi się wspo'l czesne graric d" Kartografowaniu. t ' 1 e a, ml~ls racy]ne. Terytorialną jednostką ewidencji' jest tutaj region a .w mektorych specjalnych wypadkach sielsowiet albo aulsowiet. Dla map hIstorycznych (archeologicznych, paleoantropologicznych i innych) winny być p~zygoto;v~ne specjalne mapy podkładowe z zaznaczeniem nazw miejscowych własclwego okresu historycznego. Jednym z .na' JwazmeJszych '.' , I, odpowiedzialnych etapów pracy jest opra",'Z.l1 " co~ame, tablic typologicznych na podstawie całego zebranego materiału v:azną. Je.st rzeczą ustalenie zasad klasyfikacji oraz zasad wyboru cech dl~ oSlągmęcla określonych rezultatów naukowych. h' ~owodzenie zamierzonej tej wielkiej, wieloletniej pracy nad stworzeniem lS ory~zno-etnograficznego Atlasu Azji Środkowej i Kazachstanu może być zapewmone pod waru n k'lem s t a ł'"e50 I, sClsłego •. . kontaktu i wspóln ' ;~:z~:~~ :::~:~o~r~~~Cjalistów, Azji Środkowej. W związku z tym naleźy redak' w orgamzacyjnych, w pierwszym rzędzie powołać kolegium doleciecy]ne ' Atlasu ' ,opracować i z~t'wier d"ZIC p l an pracy na najbliźsze pięten okresl m~:dZ::eCJalnym, l zeb.ramu organizacyjnym rozdzielić pracę na nu prac Wymieni~~szczego ~e, mstytuty i muzea, uzyskać włączenie do plaetnograficzny atlas ~~~ ;;.~~eJ na~kowY~h in~tytucji tematu HistorycznoLeningradu i muzea~. ' ~~~keJ;.zreahzowac umowę z muzeami Moskwy Atlasem postawić bl reppu l ';rodkowej Azji o udziale w pracy nad A'" wo ec rezydium A .. N ZSR' I wo b ec Prezydiów A N ZJI Środkowej spra wę wyasygnowania środków na pracę nad Atlas'e~ �25.1 250 (dla zorganizowania ekspedycji i wyjazd6w naukowych), jak również postawić sprawę przydzielenia dodatkowych etatów w celu przyjęcia potrzebnych. pracownik6w. Boleslaw .Stranska Drahomira: Historicko-Narodopisny l: e s k o s l o v e n ska. Narodopisny Vestnik Ceskoslovansky, z. 3-4, GarYOa' Atlas Praha 1956. s. 300-321. Program prac nad Czechosłowackim Atlasem Historyczno-Etnograficz,:, nym, kt6ry opracować zamierza Czechosłowackie Towarzystwo Etnograficzne przy Czechosłowackiej Akademii Nauk, został w recenzowanym artykule nakreślony szeroko i gruntownie w oparciu o omówienie literatury, zwłaszcza nowszej oraz o krytyczne zestawienie metodologicznych i metodycznych problemów kartografii etnograficznej. Dla polskiego etnogra~a artykuł jest specjalnie interesujący ze względu na krytyczne rozpatrzen~e przez autorkę założeń polskiego Atlasu Etnograficznego i konfrontowame' ich z tezami artykułu. Poza tym jest to jak dotąd najnowsze tego typu opracowanie, kt6re dotarło do rąk czytelnika polskiego 1. . Mija już 80 lat od pierwszych prób w dziedzinie kartografii etnograficz~ nej l. Ostatnie lata przed II wojną światową przynoszą duże nasilenie tych prac w Europie. Po wydaniu pierwszych zeszytów Niemieckiego Atla~u Etnograficznego 3, a nawet przedtem, podjęto bądź zaplanowano tego rodzajU prace w szeregu krajów 4. Prace te przerwane, lub opóźnione przez wojnę· przybrały znów na sile już w pierwszych latach powojennych. starsza Ostatnim ze znanych mi opracowań B a r a b a s J e n o: Az europai neprajzi I z tego zakresu atlaszmunkaLatok jest artykuł tanuLsagai; .•Ethnographia", 1955, s. 409-426. l Jeżeli za pierwsze usiłowanie w tej dziedzinie przyjąć cytowaną w recenzowanym artykule pracę S c h u r t z a W.: Zur Stammbevolke~ rungsfrage der Mark Brandenburg, ••Markische Forschungen", Bd. 20 Berlin 1877, s. 104 (Mythologisch-ethnologische Ubersichtskarte). W r. 1937. Por. np. Atlas Works, "F, '\k Liv" 1940, IV, s. 9~102, sprawozdania; lub plany prac nad atlasami etnograficznymi: szwedzkim, łotewskim, ~~gierskim, szwajcarskim, niemieckim; Anders B jer r u m: AtLas der damschen Votkskuttur •.tamże, 1941, V, s. 113-,-123; Jan de Vries, De Wetenschap der Volkskunde. Hoekstenen onz et' VoLkskuttuur. Deel 1. Amsterdam 1941; wiadomości :L Francji, Belgii, ZSRR, Anglii, Bułgarii, i w. in. 3 4 in?Wsza. literatura' przedmiotu była już nieraz wyczerpująco zestawiana 5, ,Kazdy memal rok przynosi nowe pozycje na ten temat 6. : W prącach atlasowych wyróżnić mOŻlladwie grupy, a może nawet dwie jazy rozwojowe, jeżeli chodzi o ujęcie i cel opracowania oraz jeżeli chodzi o j:gO przedmiot, a. co za tym idzie i metody pracy. Pierwsza grupa opraco~an wytknęła soble cele przede wszystkim historyczne i etnogenetyczne lpąC za wzorami niemieckimi. Zajęto się głównie zjawiskami tradycyjnymi' a. na.wet re,liktowymi. Przyjęcie tych założeń pociągnęło też za sobą zacieś~ men~e wspołpracy z językoznawcami i powiązanie przestrzennych ujęć etno~raflc~nyC~ z posiadającymi dawne tradycje pracami z dziedziny geografii ":,yrazo:-",, Jak np. w wymienionych powyżej francuskich atlasach etnograflczno-.Językowy:h. Opracowania te, zestawiające przeważnie fakty występo:-",~ma, lub mewy~tępowania poszczególnych zjawisk z zakresu najbarpZleJ ch!ba. tradycYJnego działu kultury ludowej - wierzeń i obrzęd6w posługuJą Slę zwykle ankietą, rzadko sięgając do innych metod i dział6w 'kultury ludowej. Nowsze natomiast opracowania zmierzają do ustaleń nie tylko z dziedziny dalekiej retrogresji historycznej, ale i z dziedziny fakt6w społeczno-gospodarczych i etno-demograficznych 7, Szczególną rolę odegrała tu nauka marksistowska, kładąca tak silny nacisk na społecznog?spodar~ze ~ło wszelk~ch przemian historycznych. Stanowisko to połączyło Slę. Z .nasl.lemem badan nad kulturą materialną oraz nad współczesnością. ZaJęcle .s~ę tą problematyką pociągnęło za sobą konieczność uzyskania dokł.admeJsz~ch danych z terenu i bardziej celowego doboru zagadnień: zamlast. ~nklet trzeba było użyć badań terenowych, prowadzonych przez :wykwahflkowanych etnografów, przy pomocy kwestionariuszy, zawierających wybrane zagadnienia, a wyraźniejszych oczekiwaniach badawczych s. 5 Por. J. G a j e k, Polski Einfii.hrung in den Atlas Atlas Etnograficzny, der Schweizerischen Lublin VolksKunde, 1947' R. Wei s s Ba:el 1950 i in.: a ostatnio w recenzowanym artykule. 6 W ostatnich latach ukazały się m. in. dalsze części: Atlas der Schweizerischen Volkskunde, Lieferung 1. Heft 2, 3, 4, Lieferung II, Heft 3; P. G a r d e t t e. Atlas linguistique et ethnographique du Lyonnais, Paris 1956; S e g u y: AtLas linguistique et ethnographique de la Gascogne Toulou.se, Institut d'Etudes meridionales; niestety nie dotarły one jesz~ze do POls.ki. Patrz teź Polski Atlas Etnograficzny zeszyt próbny. Wrocław 1958. . Stanowisko takie, zapoczątkowane przez Atlas Szwajcarski przyjęto w pracach nad Polskim Atlasem Etnograficznym. Por. też np. M. S o r e t: Car~e Ethno-demographique de l'Afrique Equatoriale Francaise. "Bulletin Inshtut d'Etudes Centrafricaines",. ;Brazzaville-Paris 1956, nr 11 s. 28-52 [sprawozdanie z prac]. 8 Szereg uczonych, pozostających przy technice ankietowej zdawało sobie wyraźnie sprawę z większych możliwości, otwierających się przy �253 252 Jak wynika z recenzowanego artykułu, Czechosłowacki Atlas Hisłoryezno-Etnograficzny skłaniać się będzie ku drugiej grupie. Jako jego cele autorka wymienia ustalenie podstawowej typologii zjawisk czeskiej i słowackiej kultury ludowej, wykrycie tendencji ich rozwoju i zaniku w wyniku oddziaływania czynników geograficznych, klimatycznych, antropogeograficznych, historycznych, ekonomicznych i społecznych oraz uchwycenie narodowej specyfiki etnicznej i dostarczenie materiału do dociekań etnogenetycznych. Chronologię proponuje autorka zamknąć w roboczej periodyzacji: 1850-1890-1930 i obecnie. Data pierwsza odnosi się oczywiście głównie do uzupełniających danych z literatury i archiwów. Periodyzacja ta jest wystarczająco ramowa. by nie nastręczała trudności w terenie: z tego punktu widzenia możnaby mieć tylko zastrzeżenie do daty 1930, którą wygodnie) byłoby powiązać z I lub II wojną światową. Zresztą na podstawie badań terenowych dynamika czasowa i tak zazwyczaj może być zamknięta tylko w kategoriach: "zanikło - zanika - pojawiło się - rozpowszechnia się"· Natomiast jest rzeczą do dyskusji, czy należy zagęszczać sieć badań w okręgach, w których mamy do czynienia z większym zróżnicowaniem kulturowym, ze zjawiskami reliktowymi, lub z granicami zasięgów, jak to projektuje autorka. Zastrzeżenie wynika z tego, że równomierna (choć bynajmniei nie jak u Gillierona 9 według przypadkowych, geometrycznych kryteriów wybrana) sieć punktów badanych umożliwia pewne uogólnienia ilościowe o znaczeniu statystycznym. Sądzę, że sprawę rozwiązuje po części podkreślana przez autorkę konieczność zaznaczania na mapach, w legendach .czy \\' tekstach objaśrliających intensywności występowania zjawiska i jego uwarunkowań, a także wszelkich, nawet odosobnionych reliktów. Ideałem jest oczywiście odpowiednio gęsta stala sieć wsi badanych, ale jeśli w danym wypadku okazuje się ona za rzadka, można by dokonać lokalnych zagęszczeń tylko dorażnie, nie włączając nowych wsi do stałej sieci badań. Bo przy jęcie kryt~rium zróżnicowania kulturowego jako podstawy zagęszczenia sieci badań mogłoby pociągnąć za sobą podobne zniekształcenie obrazu kartograficznego, jak przyjęcie kryterium gęstości zaludnienia Atlasie Etnograficznym Niemieckim. podobnie, jak Polski Atlas Etnograficzny, Atlas Czechosłowacki ma być zaopatrzony w tablice rysunkowe, na których zostaną zestawione głów"' ne typy i odmiany opracowywanych zjawisk. Także i w innych szczegółach. takich jak rozwiązanie problemów ziem czeskich, zamieszkałych przed 'W użyciu badań den terenowych (por. np. E. B u r g s t a 11 er, Das FragewerK zu Linz Hi5", s. 37 i cytowana tam literatura). J. G i 11 i e r o n, E. E d m o n t: Atlas linguistique de la France, Paris volkskundlichen 9 1902-1910. Karten, 1945 r. przez Niemców, lub rozwiązania techniczne r . te :£ałożenie nie odbiegają od praktyki prac nad PAE . sP ~rzez się autorkę . po ZdY!ę zIewaJmy wię :e pr~ce ~rzeprow.~dzone w Polsce, a projektowane ostatnio na węgrzec~' .w zec o~łowacJI doprowadzą w przyszłości do porównywaln ch w . kow przynaJmniej na obszarze całej Europy środkowej. y ymKrzysztof FOLKLORYSTYKA RADZIECKA Kwaśniewski NA ł':OWYCH DROGACH. . Folkloryst~ka ~adziecka kontynuuje wspaniale tradycje Bielińskie ~~:;rn:;z.ew~kIegO I Dobrolubowa. Dzięki zwycięstwu rewolucji SOCjalisty:;~ . l' ZI~C a nauka o folklorze zaczęła rozwijać się w całej pełni k'~ . S.lę marksIstowsko-leninowską estetyk~ ą· A . '\I[ G Ol' k'I często nawoływał .' 1'-ruJąc kI t' . . . l. folZ;:Y:koW RI PIsarz.y radzieckich do zbierania i badania folkloru narodów ą u adzlecklego. Podkreślał on często że sztuka słowa b' .. P?czątb~k w filkl~rze. Sam brał czynny ud,;iał w zestawieniu i ~:~:g~;:~ DIU z IOru pt .. ".(Jf)p'tecl1lf)o T 'wkład do poezJI f lkl ludowej .' llaporJo(J CCCP". Ogromny o . orystykl radzIeckIeJ wnieśli tacy wybitni uczeni 'ak ". M. Sokołow I M. K. Azadowski. J Ale oprócz wielkich osiągnięć folklorystyka radziecka miała . . dostatków, które w ostatnich latach są szeroko dyskutowane Olsz~rheg.n~ehprzezwycię . . c ł'lClałb ym przede wszystkim mówić. . nIC l IC , zemu T . Autor skrytykował poważne błędy książki i ostro wystąpił . za.stojowi w folklorystyce radzieckiej. Na zastój ten złożyło się k'lkPrzeclw~o kow. I a czyn m1. .' _ :rzede mną. leży książka Zarys rosyjskiej ludowej twórczośct poetyckieJ po wydana przez Akademię Nauk ZSR R w 1952 r.; wywo-ł ~ radzleckwJ . la a ona ostrą reakcję. Z miażdżącą krytyką wystąpił N. P. L e o n t i e W· w artykule Wolchwowanije i szamanstwo l. L zj;:: 1.,:IlOBhl~~ MHP", 1953 nr 8 s.227-244, W 1953 r. pojawiła się recen-_. f plOra ManI Grzeszczak. Autorka, nie próbując ocenić wartości książki ,-~e erowa.ła poprostu jej treść i zakończyła następującymi uwagam" ::, rudno Jest w ramach recenzji omówić··cały bogaty' materiał prZYkładow-1. _"-cory,zastal przez autorów zebra.ny i. przytoczony w publikacJ'i K' 'k)' lesl aob-ze opra<:owana " pod względem metodycznym zebrany . matSląZ.-a i,ose"rego'van . ł' ,enar . ": .: Y·.1 U ozonysyslematycznie, wykład odznacza Sl'ę prze' . < OSClą I . . Jrzy-,t JasnOSClą. Sądzę, że książka ta może dać wiele polskiemu bada-O :, . i �255 254 W latach trzydziestych, szeroko rozprzestrzeniona była kosmopolityczna koncepcja A. N. We s oł Ó w s k i e g o o wędrujących motyw~ch. ~Yła odmiana "szkoły zapożyczeń", która powstała po "szkole mItologIcznej (przedstawicielem tej ostatniej był F. 1. Busłajew). t? "Teoria wędrujących motywów" A. N. Wesołowskiego, albo "szkoła zapożyczeń" polegała na tym, że jej zwolennicy uważali, iż istnieje w ogóle .pewna suma abstrakcyjnych motywów, które rozwijają się w folklorze r?znyc.h narodów. Wedlug tej teorii, folklor różnych narodów to tylko powtorzeme lub przeróbka starych: istniejących już dawno motywów. ~wórcz.ość a~tystyczna różnych narodów sprowadza się do zera. Folklor me. posIada .za~nych cech narodowych, obcy jest mu patriotyzm; na to ostatme zagadmeme. "teoria zapożyczeń" kładzie specjalny nacisk. Kosmopolityczny sens teJ teorii sprowadza się do tego, że' odrzuca ona wszelką sztukę narodową glo"ząc sztukę w ogóle, co właściwie sprowadza się do uznania szt~ki narodów wyższych" a zapożyczanej przez "niższe" narody. Teoria ta Jest szerok" ;ozwijana w' dzisiejszej folklorystyce amerykańskiej 2, która jawnie występuje przeciwko realizmowi i patriotyzmowi w twórczości l~do~e~. Znajdowała takjże przytułek we współczesnej folklorystyce radzIeckIeJ, o czym wspomina w swoim artykule W. I. Cziczerow:l. W dniach od 23-26 marca 1948 r. odbyło się specjalne posiedzenie Rad)' naukowej Instytutu Światowej Literatury im. A. Gorkiego AN ZSRR, poświęcone s~;~jalnie krytyce kosmopolitycznych i antydemokratycznych koncepcji A. N. Wesołowskiego'. Drugim z kolei, i moim zdaniem, najpoważniejszym błędem w folklorystyce radzieckiej był antyhist0ryzm. Spróbujmy zastanowić się na czym on polegał. Antyhistpryzm w folklorystyce wyraża się w tym, że zjawiska w folklorze rozczowi, zwłaszcza ze względu na metodykę pracy, gdyż zawiera bardzo istotne wskazówki i wytyczne w tym kierunku" ("Polska Sztuka Ludowa", 1953 nr 2 s. 132). Tym samym zakończeniem posłużyła się autorka ,i w drugiej swojej recenzji, z książki M. P. S z t o k m a r a Jf cc/!e30BalluJt fi o6/!acmu .pycc/f,oeo i-t,opoih/'oeo cmuxoc.w;)ff;ellU,f! "Polska Sztuka LU?OWa" 1953, nr 3 s. 192-196. Wspomniana recenzja stanowi przykład szczegoln.ego stanowiska, jakie niektórzy folkloryści nasi zajmowali wobec prac radZIeckich; prace te traktowano jak idealne, :tie wnikając w to, na czym ta wartość polega, I Por. JI.3eMJIHI£OBa, Pear;,!.fuoHHaR aHe.n.o-aMepUl>a/-lc,,;a.'l IjjO.1b1>JlOpUCmulo HOBblR lvIHP", 1953, nr 11, s. 242-249. .B 3 a "llpo6JIeMa ',HOBhln , • Por. :;)1 .<t3 LIKa HaY'leHJilR MliP" "liaBecTHR COBeTCKOBO H:lnoAHOBO IIOI)TH'UCI,oro TBOp'leC- 1954, nr 8 s. 203-216. "AKa)l;eMlUI TOM 7, "BblnycK" 1948, HaYK CCCP", oT~eJreHH'J lIJilTepaTypLl patrywane są niezaJ..eżnie od głębok;ich przemian historycznych. jakie zachodzą w danym społeczeństwie. Formy ludowej poezji analizowane są statycznie a nie w ich historycznym rozwoju, nie jako proces powstawania i zanikania pewnych rodzajów, lecz jako coś nie zmiennego, wiecznego. Jako typowy przykład takiego antyhistorycznego podejścia do zjawisk folkloru może służyć podręcznik J. M. S o koł o w a Folklor rosyjsski 5. Sama kompozycja podręcznika jest błędna. Autor rozpatruje folklor nie według jego historycznego rozwoju, lecz według rodzajów (jKaHpOB); np. bylina rozpatrywana jest nie jako zjawisko charakterystyczne dla danej epoki historycznej, jako jej produkt, lecr jako rodzaj folkloru w ogóle, mogący występować w dowolnej epoce historycznej. To samo dotyczy i innych rodzajów poezji ludowej. Identyczne błędy mamy i w chrestomatii N. P. A n d rej e w a. Popełniali je W swoim czasie W. 1. Cziczerow, N. P. Leontiew i większość folklorystów radzieckich. Antyhistoryzm objawił się także w tym, że stare, archaiczne rodzaje poezji ludowej, jak byliny, zamawiania,płacze przenoszono mechanicznie w epokę radziecką. Właśnie w książce Zarys rosyjskiej ludowej twórczości poetyckiej epoki radzieckiej starano się naukowo uzasadnić ten antyhistoryzm. Autorzy tej publikacji jak i większość folklorystów radzieckich uważali, że obecnie rozwija się nowy rad"żiecki epos na tradycjach byliny, ze cudowna bajka rozwija się obecnie w bajkę-alegorię, że na bazie bylin, pieśni historycznych rodzi się nowy radziecki epOs ludowy, że powstają nowe ••optymistyczne" płacze itd. Przeciwko tym właśnie wypaczeniom' 'wystąpił N. P. L e o n t ie w w swoim artykule Wolchwowanije i szamartstwo. Autor ostro zganił tę pseudo-ludową poezję· Doszedł on do słusznego wniosku, że winę za to ponoszą przede wszystkim folkloryści. którzy teoretycznie uzasadniali konieczność istnienia takiej poezji, propagowali ją i wszelkimi sposobami starali się popierać jej twórców. Jak stwierdza N. P. Leontiew. poezją tą zajmowali się nie robotnicy i chłopi, lecz różnego' rodzaju inteligenci. Oto np. A. I. Dwinska. Może ona ułożyć ska~ - nowinę na dowolny temat, potrafi wysłowić w stylu byliny każde wydarzenie współczesne 8. A oto jeszcze jedna przedstawicielka z Leningradu L. P. Pierszczecka. Sens jej poezji to rymowanie artykułów gazetowych, przeplata.nych archaizmami językowymi w rodzaju najr6żnorodnie-jszych ,,-iczków", ,,-inków" itp. Folkloryści różnego rodzaju propagowali jej tw6rczość. chwalili ją w swoich pracach, organizowali dla niej wystąpienia publiczne • I • M.' COKO.10B, PycCKuu f!jO.1b1>.II0P, ¥qneAe Ha, 1938 r . • A. I. D w i n s k a kiedyś ukończyła gimnazjum, przez pewien okres była nauczycielką. Gdy przeszła na emeryturę, postanowiła o tym Wszystkim zapomnieć i zająć się rymowan1em. �257 przekonani, że rzeczywistość radziecką można wysławiać tylko w eposie. Wychwalając pseudo-ludową poezję folkloryści ci nawoływali swoich poetów do dalszej twórczości, nawoływali tym samym do zacofania, zamiast sprzyjaC:: roz\vojowi folkloru radzieckiego starali się go skierować w odwrotnym kierunku. Bo czyż inaczej można to nazwać, jak np. powojenna poezja J.1. Cziczaje\vej: , 'l"l w nią, z·e ona tworzy wielką . 6SZCle wmowl 'h sztukę . (około 12.000), az wr . 'akikolwiek wyjątek ze wspołczesnyc ludową 7. Wystarczy ~rzyt~czhYC J tości Porównajmy na przykład bylinę b konać Się. o. IC war bylin, a y prze . ł .nym wynalazcy broni ra d'Zleck'eJ' l o Bohaterze Pracy SocJallstyczne), s aw Diegtiariowie: .Henocpe~cBeHHMe Ero ze Ił 1'0:1 YÓO npeMHpylOT. /KHBeT COROJIl' CHOeM AOMH'łKe «oM$OpTaÓC~hHoh o6cTaHoBOQKe TYT caAłlTCH Gor:1'l'blpb BO Ty JIB - n , arr '-la Hoex • JIa no 'I'M! B C'O MallIJIHy ' (""OpOXOAHbJH .~ , '1 . . ludowej aBC', ąHCTO none H" " TO ;lOpOlKCHbKe «peCTORO . i 6pOHCTaHROBYro TO B pa;qOJfbllllC twórczości '. poetyckiej epoki ra- Autorzy pracy Zarys rOS~]Skle]l' oCJ'alistycznego Mówi się tutaj du., .' t a poezję rea Izmu s . . dZleckle] uwaza)ą .o ~ w' folklorze radzieckim" ale autorzy me pożo o realiżmie socJallstycznym . . dl t go stwierdzenie to pozosta, je . k k tnym matenalem l a e . twierdza Ją tego on re . S K' kowej którą w podręczmkach y tylko pustym frazesem. By.lm '::~oś'ci ;~~tYCkiej epoki radzieckiej" autO-: uważano za "tytana ludowej t;'o. t . d r u saC)alls ycznego., Mo'wi się' że M. S. Kriukowa . rzy zaliczają o rea Izm , t d . h starego folkloru. W rzeczyw1. . t . rczoścl na ra yc)ac opiera Się w sw.e) . wo. . N P Leontiew _ nie ma nic ze starego stości w jej .bylmach .--~ak PlZSZ:ow'YChtypu poluszko, moriuszko, n~cze~folkloru oprocz archaizmo;, .)~ y 'a' że nowa radziecka bylina jest Z)aW1ni~zki itd. Autorzy tej kSlązkl uwaz ~ą, . n 'm w folklorze radzieckim. Są sklem 'wynikającym z natury rzeczy, omecz) . . . MHI"', a pzarroe - 3C JJHO, lTlllE'HIof'IHOC" 10. Zdaniem N. P. Leontiewa zasadniczym błędem pracy jest zupełna nieokreśloność przedmiotu. Prawie cały artykuł N. P. Leontiewa skierowany jest przeciwko pseudoludowej poezji, przeciwko wszystkim folklorystom, którzy wszelkimi sposobami starali się ją wynosić pod niebiosa. Z tego punktu widzenia artykuł Leontiewa był jak najbardziej na czasie. Jednak <.lutor nie zatrzymał się na tym. Opierając się na tych właśnie pseudol udowych utworach, słusznie je krytykując, Leontiew doszedł do zupełnie blędnego wniosku: "Chodzi o to, że folklor radziecki - z wyjątkiem, być może, części przysłów i czastuszek - jako samodzielna dziedzina sztuki radzieckiej nie islnieje"li. Autor jednak nie był pewny słuszności swego kategorycznego stwierdzenia i zmuszony był sam zrobić chociażby pewne wyjątki. Jak ml!eżalo oczekiwać, artykuł N. P. Leontiewa wywołał szereg sporów i dyskusji. Folkloryści radzieccy wystąpili przeciwko nihilizmowi Leontiewa. Ale byli także i jego zwolennicy. W dniach 16-21 listopada 1953 1'. odbyła się w Leningradzie konferencja radzieckich folklorystów. Na tej konferencji zwolennicy Leontiewa poszli jeszcze dalej niż on sam. Zaczęli udowadniać. że nie ma. w ogóle źadnego folkloru. Wołali: precz z folklorem. Żądali zlikwidowania zakładów folklorystycznych, likwidacji \vykładów z folkloru na wszystkich uczelniach i wreszcie zlikwidowania fOlklorystyki .lako nauki. Program pozytywny N. P. Leontiewa okazał się ;-upelme biędnyrn. Wystąpienie Leontiewa i dyskusja leningradzka odbiły się szerokim echem na łamach prasy radzieckiej, zwłaszcza na łamach miesięcznika ,,l106','il Jiu/;". Niektóre zagadnienia z tej dyskusji postaram się pokrótce omó\viĆ'. . '. _. kobieta wykształcona, zna oprócz r?sy.iL. P. l' l ~ r s. ze ~ e:c k a uski zna nieźle literaturę klasyczną l r.askiego język memleckl l f~anc, 'zapomina nagle o wszystkim rzystępuJe do rymowama, . .. d dziecką. A l e g Y P , .' a dzisiaj nawet najbardziej zai pisze takim jęzYkie.m, .~akiego me uzyw . cofany ·człowiek·· radziecki. ;.HOBblH:MI1P". 1953, nr 8s. 228. ..HOBbln - H;\Y\!PY)~HO . . . b' mowy Folkloryści Rzecz Jasna, że o poezji tut'.J nawet me moze yc k' . i wychwa. h l' i egzotycznym Języ lem zachwycali się fantastycznymi., li mam, lali pod niebiosa taką oto poez)ę· n.a ił liOJ] OCh}) 3CpHOM Ty'H1bIM, 'laCTO ROMnencHpyroT KOMrreHcHpyroT B H :l.:1H !J;lH.frc: HaąaDbHHqKH II. Co doprowadziło folklorystów do nihilizmu? Na to pytanie CZęSClOWO odpowiedział Leontiew, mówiąc, że folkloryści dużo mówili o nowej jakości 10 •• 11 •• IJUllhlii JIOHIJI1il 1954, rir' 8:s:227. 17 "Lud", ... t. XLIV . 'IHI''', "llll'''. 1953, nr 8, s. 239. 1953, nr 8 s. 243. �258 259 radzieckiego folkloru, o jego zasadniczej roznIcy w stosunku. do f~lklor.u i~rzeQJ"ewolucy jnego. Niestety, były to tylko puste sło~a, natomIast mkt me ·,\'skazał na zasadnicze różnice na konkretnym matenale. Na to pytanie daje wyczerpującą odpowiedż W. 1. C z i c z e l' o w: ,11 P01),'J 8Mb! H3y'lCJf II I[ ('OBC'Tcl;oro Ha po;moro rro:nH'!C'C1\0Hl TBOP'JC'CTB~" )2: . Autor pisze, że folklorystyka radziecka zrobiła bardzo duzo w dZIedZInie zbierania i publikacji poezji ludowej, co prawda nie zawsze wartościowej. ?\a przykład dla zbioru, opublikowanego w 1937r. Twórczość narodów ZSRR ,ebrano przeszło 600 arkuszy druku tekstów, z czego opublikowano około ;}O arkuszy, Już z tego widać jak ogromną przeprowadzono pracę, w której '.'ardzo aktywny udział brał A. M. G o l' ki. W. I. Cziczerow pisze dalej, że zrobiono także próby w dziedzinie badań nad folklorem radzieckim. Jednak próby te były bardzo nieśmiałe, ograniczały się raczej do poszczególnych objaśnień, komentarzy. Natomiast brakło prac opartych na głębokich badaniach, które określałyby prawa rozwoju radzieckiej sztuki ludowe) i wytyczały kierunek badań nad fo:klorem. Teraz rozumiemy jak na czasie było wystąpienie spory winno było ono wywołać wśród folklorystów N. P. Leontiewa radzieckich. i jakie Między innymi w dyskusji tej poruszono zagadnienie terminu "folklor". Termin ten przyjął się w folklorystyce w XIX w. Obecnie w folklorystyce radzieckiej używany jest także termin "ludowa twórczość poetycka". S, 1. Was i lon a k w swoim artykule: ,,3a !IppeJ:ollylo Hay!')' O HapO:J.HoM J10:HH'!C'Cł(0~1 '1'[lO])'J('CTRe" l1 wystąpił z żądaniem zamiany terminu "fokIol''' terminem "ludowa twórczość poetycka". Autor jednakże naukowo swojego stanowiska nie udowodnił. Mówi on m.in., że termin "folklor" odnosi sią do poezji chłopskiej, patriarchalnej. Nietrudno domyślić się, że jest to jedna z koncepcji folklorystyki burżuazyjnej. która uważała folklor za poezję wyłącznie chłopską, starając się na przykład wyłączyć z folkloru ludowe pieśni rewolucyjne, pozbawić go treści kłasowej i patriotycznej. Kwestia terminu pozostaje nadal sporna. A teraz zastanówmy się nad drugim zasadniczym zagadnieniem, a miar,owicie: co to jest folklor, albo tak zwana ludowa twórczość poetycka, jakie utwory można zaliczać do folkloru, do literatury ludowej? Folkloryści radzieccy dają odpowiedzi różne. W tym chaosie i zamęcie teoretycznym W. 1. Cziczerow widzi między innymi przyczyny zastoju w folklorystyce radzieckiej. W swoim czasie J. M. S o koł o w określił folklor jako poezję ustną w przeciwieństwie do pisemnej. Radzieccy folkloryści rozumieli to różnie. N. F. Leontiew rozumie ją jako sposób przekazywania poszczególnych ,;tworów z pokolenia na pokolenie w ustnej formie. Przy czym w procesie ""HOl\blO 11 13,: ()lI!>ln ~rllP'·. \;[11'"'. lfl31, s. 203-216. 1954. nr 8, s. 226-237. tym pewne eiementy giną i do nas dochodzi bylina czy pieśni w zmienionej postaci. Takie pojęcie "ustności" propaguje także folklorystyka burżuazyjna. A. N i e c z a j e w i N. R y b a k o w w artykule ,,0 rro.;]I>:)(, ];PHTHKH o Bpe;u.' BJ1I"JI.1H:nla" 11. także uważają cechę tę za główną c.~hę folkloru. Rozumieją oni ponadto, że jest to sposób wykonania. Takie pojmowanie prowadzi do zatarcia granicy między literaturą a folklorem; można uważać, że pieśni poetów są także ludowymi, ponieważ wykonuje się je ustnie. Te właśnie błędne założenia doprowadziły N. P. Leontiewa do nihilizmu. Inaczej też być nie mogło. Jeżeli "ustność" uważać za główną cechę folkloru, to w warunkach władzy radzieckiej, gdzie analfabetyzm jest zupełnie zlikwidowany i każdy człowiek może zdobyć kwalifikacje zawodowego pisarza, nie może oczywiście być miejsca na istnienie folkloru. IJ Byli w swoim czasie także folkloryści, którzy uważali, że folklor _ to poezja anonimowa w przeciwieństwie do poezji autorskiej. Według tej teorii utwór, bez wzg:ędu na to, czy ma jakąś wartość ideowo-artystyczną czy nie, powinien być uznawany za poezję ludową. Natomiast wystarczy napisać czyjeś nazwisko pod byliną,. albo czastuszką, to znaczy zautoryzować ją i bylina czy czastuszka przestaje być ludową. Błędność takiego założenia sama rzuca się w oczy. Inni znów mówili, że fo~klor - to sztuka niezawodowa w przeciwieństwie do zawodowej, tzn. literatury, malarstwa, muzyki itd. Założenia te są też błędne, ponieważ przeciwstawiają folklor literaturze. 'Vymienione cechy (ustność, anonimowość, niezawodowość) można było jeszcze w jakimś sensie uważać za zasadnicze w stosunku do folkloru przedrewolucyjnego z XVII czy XVIII w., kiedy folklor i literatura istniały zupełnie oddzielnie i niezależnie jedno od drugiego. Tymczasem folkloru radzieckiego nie można przeciwstawiać radzieckiej literaturze. Nie wolno tego robić nawet w stosunku do folkloru i literatury XIX w. szczególnie drugiej połowy XIX w. W. 1. C z i c z e l' o w pisze w s"'loim artykule, że najważniejszą cechą folkloru wszystkich epok jest k o l e k t y w n ość. Takie postawienie zagadnienia wydaje się najsłuszniejsze. Przecież ludowa twórczość poetycka kst przede wszystkim twórczością kolektywną. Na to zagadnienie niejednokrotnie zwracali uwagę klasycy marksizmu - leninizmu 15. Na to zwracali w swoim czasie uwagę A. M. G o l' k i i M. 1. K a l i n i n. A oto co pisała przedrewolucyjna "Prawda": "Każda ludowa, w tym i robotnicza poezja 11 "IlOBhm 15 Pycrh'oc . I"J ulrp'l;{, ~I1lP·'. 1954. nr 8, s. 216-223. IIfIPO()"oc 1952, s. 38. lIo3my'/cr},'oc IIwop'l/!rmeo .. \ II Ceef', }[o R l:l _ �260 261 tworzy się w ten sposób, że zaczynają ją jedni, niają inni a wykańcza j'ł jeszcze inni" h'. uzupełniają drudzy, zmie- Oczywj~cic. że takie cecil \. folkloru. jak ,.ustno~ć", masowość- tradycy jność, anonimowość ilC:.. m8H lak;\e ważne znaczenie w folklorze, 81e w żadnym wypadku nie można ich rozpalrywai: j8ko cechy glówne. DL-lczcgo niekt"ny foiklorysci radzieccy Nie wzięli onj pod uwagę óWI)ch zjawisk: zgubjli się \\. tym zagadnieniu? 1. Ni" wzięii pod uwa~ę faklu, że kolektywne szlilo"'l<lnie poezji ludowej odbY\\<l się w ciągu sl.uicci, a nie w ci~gu kUku giJd"i,1. czy nawet tygodni. 2. Kolektywną tw,',l'CIOŚĆ rozumieli oni jako coś zorganizowanego, np. pracę pewnej grupy ludzi, którzy zbierają się celem stworzenia byliny, pie~nj czy bajki. Nie zauważyli przy tym, ze pl'oces 'koiektywnej twórczości odbywa się ż y w i o low o. Odstąpienie od lej ZClSRdy kolektywności doprowadzilo folklory~.tów radzieckich do tego. że jak piSZe' W. L Cziczerow do ludowej poezji zaliczano utwory różnych wierszokletó'N, zaiiczano też różnego rodzaju areh<'1izaeje. Podobna poezjo zac:zęla się ożywiaĆ', ponieważ do tego nawolywali fo:J{]oryści. Folklor radzkeki uważano za zwyczajną ri:ontynuację starych tradycji, dopatrywano się w nim przede wszystkim cech stan~.f(O, przedrewolueyjnego folkloru Wprow8.cJzano nienaturalny pod2.iat między folklorem a literaturą. Jak pisze W. 1. Cziczerow "Zamiast rozpatrywać je (to znaczy folklor i literaturę - K. S.) w ścisłym związku. jednolitości, przeciwstawiano je" l7. Radzieccy folkloryści nie zdali sobie spra wy z tt'go, że po rewolucji kolektywna twórczość narodu radzieckiego we wsz.,·:t); ich dziedzinach a przede wszystkim w sztuce rozwinęła się w calej pelnL że twórczość kolektywna iindywiduolna dopełniają się i wzbogacają wzajemnie. Zjawiska te mO;'na obserwować _. pisze W. L Cziczerow -- tak w literaturze jak i w folklorze. Dlatego nie należy ich przeciwstawiać, lecz rozpatrywać w ścisłym związku. I to właśnie jest jedną z cech folkloru radzieckiego. Oto jak określa folklor W. L C z i c z e l' o w: "pod twórczością ludową rozumiemy kolektywnie przechowywaną i udoskonaloną sztukę ludową, wyrażającą jego myśli, uczucia, nastroje, na której opiera się twórczość pisarzy, kompozytorów, malarzy. Do utworów twórczości ludowej należy za~iczyć tylko to, co rzeczywiście jest wartościowe pod względem ideowym i artystycznym" l". Oclstępowanie od tych zasad doprowadziło do tego, że do folkloru zalicza no rÓ7nc pseudoludowe imitacje. Często drukowano i nadawano przez radio niedołężne karykatury ludowej poezji i tym samym przy16 Cyt. 17 IB z czasop. "lJ O B 1>1li1 \UTP" "Tł OB hl n \111 P", tamże s. 207-208. 1954, nr 8, s. 205. cz,vniano się - jak pisze N. P. L eon t i e w - do zniekształcania artystycznych \1/ skali masowej. Pod tym względem lepiej było ,,'.wie i muzyce. Tam szmirę zawsze uważano za szmirę. Dużo upodobań w malar- niedoiężnych ni1~ladownict\V zebranY"h jest w książce iuclov.:ej tu.1ÓTCZG.~cipuetycki<:j epL'ki radzieckiej, nie mają one nic wspólnego z fOlklorem. Autorzy publikacji mechanicznie przenoszą ~tclre rodzaje do folkloru rad:deckiego, nie zastanawi8.i'-lc się nad tym, czy sa one uznane przez naród i cz.y odpowiad8ją on"· ogólnemu charakterowi lwltury radzieckiej. Ksi'lżka ta .- jak słusznie stwierdza S. J. Was i l ono k okazaJo się pseudonaukowym teore~'yczny'll uzasadnieniem podobnej twórczości. Autor pisze, że "niektórzy badacze" i dzisiaj jeszcze utożsamiają prostactwo z ludowo~c.ią w sztuce" /l'. Nasuwa się wobec tego pytanie: czy w folklorz(" doby radzieckiej w ogóZ('rIJs takich rosyjskiej le nie może być rodzajów starej poezji ludowej'? Rze('z jasna, że takie twierdzenie było by błędne. Wiemy, że reaJizlY' soejali':i.yczny rodził się już wtedy, gdy w literaturze panowa!. jeszcze realiz.m krytyczny. Wiemy tokże że realizm socjalistyczny nie wyrósł z niczego,lecz ·r~i.wit;ął się ~a ba;i~ dorobku literatury demokratycznej minionych stuleci. Nowy r8dzieeki folk·· lor nie mógł powstać z niczego; jego nowe formy nie zr~dziły się odrazu po rewolucji. A. N i e c z a j e w i N. R y b a k o w słusz:1ie podkreślają, że rodzaje li,erackie fołkloru rozwijaly się w ciągu stu;eci. Odr,cd się to nie tylko do :.ylin, bajek, ~ieśni hist~rycznych czy ludov,;ych pieśni rewolucyjn;cb. ale ,okze 1 do takich rodzaJow folkloru radzieckiego. jak pieśń masowa, u;;tne opowiadanie (yeTII"rii ])act'I~'a:\) itd. Nie ulega wqlp]iwości że· rodzaje ludowej poezji radzieckiej rozwijały się i rozwijają nadal. ' , ~i~kaw~m okresem. w rozwoju folkloru radzieckiego jest okres rewo,UCJ1 1 wOjny domowej (1917-1$)21). J'ak wi8domo był to okres burzliwy \'.: h~stor~~ ZSRR. Masy pracujące walczyły o swoje p;awa, po raz p;erwsz;' \: hl storn UJ.~I\VSZYwładzę w swe ręce. W. L L e n i n pisał, że rewolucja ~ał~ "wspamały rozmach twórczo, ci ludowej" we wszystkich dziedzinach z:'cla .społecznego. Oczywiście słowa" te naLeży odnieść: także i do folkloru u,. kazd~~o czlowi:~a rodzila się chęć \vyslawianiCl wielkości owych dm. "lększos,c stanowili analfabeci. Było dużo wśród nkh ludzi utalentowanych, ktOTZy potem weszli w szeregi pisarzy i poetów rad'ieckich I d' c' 1" t l b l z . "u zle . zu 1, ze :v s y ~ y iny nie można wysławiać ter".żniejszośei, a jednocześnie Je.dnak me znah nowych form sztuki ludowej. Tu właśnie rodziła się nowa w1elka ~ztuka ludowa, nowa pieśń rewolucyjna, pieśń masowa, nowa czas.t1.iszka 1 nowe opow~adanja. Jednocześnie w folklorze okresu wojny domo\\ e; zna1duJemy duzo elementów starego fclkloru; występowały bowiem 1954, nr 8, s. 205. 19 •• rroHbIli \flll'''. 1954, nr 8, s. 226. t �262 263 obok siebie stare elementy i nowe dopiero co rodzące się. W nowej pieśni rewolucyjnej są archaizmy językowe i pewna stylizacja na wzór bylin, czy pieśni historycznych. Fo:ldor tego okresu - to obumieranie starego i narodziny nowego w sztuce ludowej. Już wtedy zrodziły się podstawowe rodzaje folkloru radzieckiego, które w ciągu lat następnych rozwijały się i rozwijają nadal. Dla folklorystów radzieckich nowa treść ludowej poezji może istnieć tylko w nowej formie. Różne rodzaje archaiczne a tym bardziej związane z obrzędami i różnego rodzaju przesądami skazane są na zagładę. Kiedy jednak zachodzi mechaniczne przenoszenie starych rodzajów do nowego folkloru wychodzi na jaw sprzeczność między formą i treścią danego utworu. Stwarzanie bylin radzieckich nie jest kolektywną twórczością ludową. lecz twórczością indywidualnych miłośników egzotyki, jak pisze W. I. Cziczerow. Przed rewolucją, kiedy pieśniarz wyśpiewywał bylinę, konkretyzował ją, tworzył coś nowego wnosząc swój wkład do kolektywnej twórczości ludowej. Po rewolucji naród radziecki zrobił ogromny krok naprzód w swoim rozwoju. Po likwidacji społeczeństwa klasowego przystąpił do likwidacji klas w ogóle, tzn. do budowy społeczeństwa bezklasowego, spoleczeństwa komunistycznego. Niektórzy starzy pieśniarze, zachwyceni nowymi przeobrażeniami starali się odzwierciedlić je w eposie. Nie znali oni nowych rodzajów poezji ludowej. Znali natomiast doskonale stare formy. Dlatego naśladując dawny epos układali hymny na cześć nowego życia. Stylizacje te były mniej lub więcej udane, ale przecież nie było tutaj (i nie mogło być) t wór c z o Ś c i - stwierdza W. I. Cziczerow - nie było tworzenia nowej sztuki ludowej. Było to tylko mechaniczne przyozdabianie nowej treści w starą formę. Najgorsze, że ludzie ci są przekonani (wmówili im to folkloryści radzieconi wielką sztukę ludową. Oto na przykład artykuł współ(;:<.esnej pieśniarki radzieckiej L. P i e r s z c z e c k i ej tbOJlbI(JIOpCOBeTCIW. rOB peM(iHH20. Aby uzasadnić ludowość i wielkość swojej twórczości, autorka mówi o rozwoju rodzajów literackich. Opiera się przede wszystkim na baśni i mówi, że istnieje ona już kilka stuleci i nadal jest żywa, mówi o ezopowych bajkach. Niestety nie zdaje sobie sprawy z tego, jak bardzo bajka zmieniła swoje oblicze. Uważa ona, że bylina też może prawdziwie odzwierciedlać nowe życie. Więcej nawet, twierdzi, że tylko w bylinie można należycie odzwierciedlić wielkość naszych dni. Autorka t;j~' zdaje sobie sprawy, że bylina była oparta na mitologii, jak i epos w ogóle. Nie można się nie zgodzić z W. I. Cziczerowem, który uważa, że byliny radzieckie mogli tworzyć tylko ludzie pozbawieni poczucia artystycznego. Nie ulega żadnej wątpliwości, że folklor radziecki wyrósł na tradyc- ey), iż tworzą 'D ,.HOflbTll .\IIIP'·. 1954, nr 8, s. 224-225. j8.ch folkloru przedrewolucyjnego. Tradycje te rozwija ją się nadal i wzbogacają w nową treść i nowe rodzaje. Pieśniarstwo jako rod za j folkloru obumarło, lecz ludowa twórczość poe· tycka w ogóle istnieje i rozwija się w nowych formach. We współczesnym folklorze radzieckim, jak twierdzą wszyscy folkloryści radzieccy. aktywnie rozwija się nowa pieśń ludowa, która kontynuuje tradycje folkloru przedrewolucyjnego, literatury i rewolucyjnych pieśni robotniczych. Rewolucja październikowa udostępniła masom pracującym dzieła litera tury klasycznej, które naród aktywnie wykorzystuje w swojej twórczości. Oryginalnym rodzajem we współczesnym folklorze radzieckim są wspomniane opowiadania (6bITOBOfrpacC1,a3). Jest to nowy rodzaj folkloru, mający charakter autobiograficzny 21. Żywo rozwijają się też takie rodzaje jak anegdota i przysłowie. J. M. S o koł o w nazywał przysłowia "skondensowaną mądrością ludu". Oryginalnym rodzajem folkloru radzieckiego, jak i rosyjskiego w ogóle jest czastuszka. Jest to rodzaj niesłychanie aktywny i żywy. W żadnym rodzaju ludowej poezji nie ma tak szerokiego odzwierciedlenia wszystkich dziedzin życia jak w czastuszce. W wymienionych rodzajach rozwija się nadal kolektywna forma twórczości. "Kolektywna twórczość ludowych mas [pisze W. I. Cziczerow] przejawia się w procesie tworzenia i egzystencji poszczególnych utworów, a także w procesie tworzenia i szlifowania poszczególnych obrazów artystycznych" 22. Specyfika kolektywnej twórczości w epoce radzieckiej wyraża się w jedności folkloru i literatury, natomiast działalność indywidualna j kolektywna to tylko f o r m y twórczości narodu radzieckiego, które wzajemnie wzbogacają się i dopełniają. Szeroko rozwija się obecnie kolektywne tworzenie nowych pieśni i czastuszek w chórach ludowych, klubach itd. Pieśni i czastuszki naród wciąż udoskonala i szlifuje nie zważając na to, czy są to utwory ludowe, czy poetów radzieckich. Nie podlegają udoskonaleniu tylko utwory doskonałe, idealne, a takich w literaturze radzieckiej jest coraz to więcej. I tutaj podchodzimy do następnego zagadnienia, a mianowicie do zagadnienia •.perspektyw rozwoju folkloru i literatury radzieckiej, do ich wzajemnego stosunku. III. Poprzednio k;ej pozostają 'I Por. IllIha, 22 była mowa o tym, że folklor i literatura w epoce radziecw ścisłym związku. Pojęcie tego związku jest bardzo szerokie. "YCTHbll' paCCliH3br CBejl.:\:IOBCriIH· "HORbIn ypa,'JbChJlX hlllt;((HOC .\IIiP", Jl<tÓO'!IlX", lI~qaTe.'1bCT80, 195·\ nr 8 s. 210. 195:1. III);, jle;:(. ;\1. r. hllTatt. �264 265 I)zieła literatury klasycznej i radzieckiej wydane są w milionach egzemplany. Czasopisma radzieckie, radio, kino, teatry, kluby są rzeczywistymi propaga torami osiągnięć kultury. Człowiek radziecki nie potrzebuje ukladać bylin; jeżeli ma talen t i powołanie do sztuki pisarskiej, muzyki czy malarstwa, ma możność otrzymać wysokie kwalifikacje i stanąć w szeregach pisarzy, kompozytoróv.·, czy malarzy radzieckich. Toteż w folklorze radzieckim nie może istnieć epos ludowy. Natomiast istnieje jeszcze i rozwija się pieśń, opowiadanie i takie rodzaje jak anegdoty, przysłowia i czastu.szki, które będą żyć i rozwijać się jeszcze bardzo długo. styka zbyt oderwała się od życia, od twórców folkloru - narodu. Studentów, którzy studiują folklor, nie uczy się kierowania twórczością amatorską. tj. masową sztuką. S. L Wasi!onpk nawołuje, by zorganizować jak najbardziej wszechstronną pomoc przyszłym poetom, pisarzom, kompozytorom, małarzom i całemu ruchowi twórczości amatorskiej. Powinni się tym zająć ludzie wykwalifikowani. Należy też przygotować do tego studentów. zwłaszcza studiujących folklor. W folklorze, jak i w literaturze pewne rodzaje powstają, rozwijają się, inne obumierają. Jest to prawo dialektyki marksistowskiej, i dlatego nie może być mowy o mechanicznym zniknięciu folkloru. Ma rację W. L Cziczerow, kiedy pisze, że "rozwój kultury i sztuki w ZSRR prowadzi nie do pochłonięcia (IIor.IIOIl(t'TlII H) jednej formy twórczości przez drugą Jęcz do ich korzystnego wzajemnego oddziaływania". Na zakończenie należy stwierdzić, że dyskusja publiczna przeprowadzona w ZSRR nad zagadnieniami folklorystyki ma ogromne znaczenie. Wykazała ona wszystkie błędy i wypaczenia, jakie pokutowały w tej dziedzinie i wytyczyła nową drogę. Droga ta jest niewątpliwie trudna, należy bowiem oczyścić folklorystykę radziecką z burżuazyjnych naleciałości. Gl Na bazie dwóch form kultury wyrasta jednolita kultura, w swej treści i narodowa w formie. Rośnie wciąż poziom dzieckiej, zaciera się różnica między folklorem i literaturą. socjalistyczna literaturY ra. IV. Klasycy marksizmu-leninizmu, a także wielcy pisarze i kompozytorzy podkreślali niejednokrotnie, że folklor ma ogromne znaczenie w rozwoju kultury każdego narodu. Wskazuje to także na ważne znaczenie nauki o folklorze czyli folklorystyki, której tyle uwagi poświęca się w Związku Radzieckim. Folkloryści radzieccy podkreślają, że po krytycznym przestudiowaniu tekstów, po przezwyciężeniu wszystkich błędów i wypaczeń radziecka folklorystyka musi pójść nowymi drogami i rozwijać się w ścisłym kontakcie z literaturoznawstwem, a badania nad folklorem należy przeprowadzać w ścisłym związku z badaniami literackimi. S. I. Was i lon o k uważa nawet, że folklorystyka powinna stać się częścią literaturoznawstwa, a nie etnografii, ponieważ etnografię w folklorze interesuje przede wszystkim byt (kultura materialna), rzadziej ideologia, natomiast prawie nigdy etnografia nie interesuje się stroną artystyczną. A przecież jest to jedno z nasadniczych l&da6, jakie stoją przed folklorystyką. Trudno autorowi nie przyznać racji. S. I. Wasilonok wysunąl niezmiernie ciekawą propozycję. W szybkim tempie rozwija się obecnie folklor w chórach ludowych, klubach i różnego rodzaju zespołach twórczości amatorskiej. Zespołom tym dużą pomoc okazują muzycy i choreografowie. Natomiast rzadko który folklorysta może okazać tu pomoc, chociażby przyszłym poetom czy pisarzom, folklorystyka bowiem do tego czasu tym się nigdy nie zajmowała. A przecież folkloryści powinni brać tu jak najbardziej czynny udział. Fakty te wskazują T'- to, że folklory- Dużym osiągnięciem nowej radzieckiej praca pod redakcjq P. G. B o g a t y I' i e w 'leClwt' TlWp'H'CTHo (\locliBa, l(l5~). Jest szych. Stanowi on pierwszy poważny folklorystyki jest kolektywna a Pycclwe HUPO}(HOl' rro:wlito podręcznik dla szkół wyżkrok na drodze do przez- \\'yciężenia antyhistoryzmu. "Autorzy starali się przy rozpatrywaniu każdego rodzaju, posługiwać zasadą historyczną w i miarę możności prześledzili rozwój każdego rodzaju, poczynając od jego powstania aż do naszych dni" (s. 2). Bardzo cenne jest wprowadzenie rozdziału, poświęconego historiografii folkłorystyki rosy jskie j, gdzie przestudiowano dość szczegółowo rozwój demokratycznych tradycji w foklorystyce rosyjskiej, a także przeprowadzono krytykę folklorystyki burżuazyjnej. Poważnym osiągnięciem jest także zestawienie przez S. L Was i lon k a i W. M. S i d i e l n i k o w a chrestomatii S'l:TJJOC 1I0GlTll'leCI,Oe TB0p'IecTBo pyc l'lW[,()HUpO,:(U (HSl'aTeJlbCTBOjU'.;Y.1954). Chociaż opiera się ona częściowo na starym podręczniku N. P. Andrejewa, sposób rozmieszczenia materialu jest jednak zupełnie nowy oparty na ~sadzie historycznej. Co prawda autorzy nie zawsze trafnie określają epokę powstania tego czy innego utworu, bądź też rodzaju literackiego, ale to już są szczegóły. Ogromne znaczenie dla rozwoju folklorystyki radzieckiej ma obszerna trzytomowa praca kolektywna:" Pycclwe mI pO;UIOt'1I03TH'leCIWe TBOp'leCTRO",wydana przez Akademię Nauk ZSRR". Takiej pracy folklorystyka radziecka ogromnym materiale starali się prześledzić * Pierwszy tom wyszła w 1955 r. ukazał się w jeszcze nie znała. Autorzy na rozwój rosyjskiej ludowej twór- 1953 r., a pierwsza część II tomu �267 266 czości poetyckiej i pokazać pra \Va rozwoju folkloru. Sądzę, że praca ta będzie miała poważne znaczenie w rozwoju folklorystyki nie tylko radzieckiej. Kazimierz ZAGADNIENIE KLASYFIKACJI I OKREŚLENIE ::"'UDOWEJ W PROZIE (streszczenie). Strzu!a LITERATURY Ostatnio ukazały się rumuńskie prace, które usiłują porządkować w sposób chronologiczny ludową twórczość literacką. Taki system nie ma zupełnie uzasadnienia, bowiem literatura ludowa, choć w dużej mierze da się schronologizować w przeważnej części została jednak zebrana dopiero w XIX w. Jako zjawisko literackie ściśle związane z mową ludu, nie reprezentuje ona dawnego stanu, lecz okres bliższy czasowi zbierania jej przez folklorystów. Najlepszą klasyfikacją zostanie w dalszym ciągu klasyfikacja estetyczna na gatunki literackie. Od wystąpienia T. Benfey'a z jego słynną Penchatantrą w połowie XIX w. bajka ludowa wzbudziła ogromne zainteresowanie, toteż studia i badania nad jej pochodzeniem i rozszerzeniem można określić jako bardzo zaawansowane. Na podstawie systemu katalogowania typu Antti-Aarne'go, prawie wszędzie w Europie i gdzieindziej zarejestrowano i sklasyfikowano bajki ludowe według ich wątków. Dzięki temu łatwo dziś można mieć pełny obraz powstania i wędrowania wątków i zabierać się do badań pcrównawczych. Jednakże wydaje się że katalogowanie, systematyzowanie wątków bajek przedłuży się jakoś bez celu, bo wątek nie jest podstawowym elementem ludowej twórczości literackiej. Literatura ludowa jako zjawisko literackie, powinna być badana pod kątem widzenia formy artystycznej, pód kątem widzenia piękna literackiego. Zdarza się, że ten sam wątek znajduje się w różnych gatunkach literackich: występuje pod postacią ballady, baśni, anegdoty itp. Każdy zaś z tych gatunków ma swoją odrębną cechę artystyczną, swój styl a na to nie zwracano uwagi. Dalej można zauważyć, że styl literatury ludowej różni się; inny jest styl baśni zachodnio-europejskiej a inny styl baśni środkowo lub południowoeuropejskiej. Należy rozróżnić treść i styl baśni od treści i stylu opowieści ludowej o charakterze realistycznym. Jedną z zasadniczych cech bajek jest fantastyczność. Koń zjada ogień, lata jak ptak, bohater za pomocą talizmanów może budować srebrne, złote i szmaragdowe mosty albo pałace, człowiek może się przekształcić w roślinę i w zwierzę. W fantastyczność taką lud wprawdzie nie wierzy, ale opowiada ją i delektuje się nią. Jest to pewien rodzaj jego poezji. Styl baśni jest poetycki, zawiera pewne formuły początkowe albo końcowe, ma szeroką kadencję poetycką. Fantastycznymi elementami operuje i opowieść ludowa realistyczna, lecz w te lud wierzy; wierzy w przemiany spowodowane przez wróżki, wierzy w strzygonie, wierzy w spotykanie się w nocy z diabłem itd. Styl zaś takich opowieści ludowych ma inne tętno, zdania są krótkie, używa się często dialogu, nie ma tutaj ceremoniału formy artystycznej. Do tego gatunku można dołączyć komiczną opowieść ludową, w której występują też nieraz elementy fantastyczne. W pracy ProbLema eLasijicerii... autor uwzględnia ludowe gatunki liter2ckie w prozie i ich treściowe i stylowe cechy, jak podanie. bajka zwierzęca, anegdota, które zresztą łatwiej da się zdefiniować. Przeszkodą dla badań i dla wspólnego omówienia zagadnienia jest terminologia gatunków a zwłaszcza zróżnicowanie jej znaczenia w różnych krajach. Należałoby wypracować z wspólnym porozumieniem i jasno określić znaczenie każdego terminu w różnych językach. Autor uwzględnia szczególnie nazwy rumuńskie basm baśó i poveste - opowieść realistyczna i ich odpowiednik w innych językach. I,. C. Chitimia Bukareszt STAN BADAŃ FOLKLORYSTYCZNYCH W CZECHOSŁOWACJI *. Referat niniejszy nie stawia sobie za cel podanie wyczerpującego obrazu folklorystycznych prac po wojnie, chodzi raczej o ukazanie głównych zasad, jakimi kierowano się dotychczas w pracy tej w Czechosłowacji. Rozwój folklorystyki, jak zresztą wszystkich dziedzin nauki został całkowicie zahamowany w latach okupacji faszystowskiej. Najdotkliwszą stratE: poniosła właśnie folklorystyka, w osobie znakomitego uczonego B. Vac l a. v k a, który zginął w obozie w Oświęcimiu, a był jednym z najwybitniejszych przedstawicieli nowoczesnego postępowego pojmowania folklorystyki. Jaki był stan naszej folklorystyki po WOJllle i jakie stanęły przed nią zadania? Ogólnie można stwierdzić, że istniało kilka kierunków w badaniach folklorystycznych; w zakresie, badań teoretycznych nawiązano do tradycji pozytywistycznej, do W. T i 11 e g o i J. P o l i w k i. Kierunek ten uległ znacznemu wpływowi szkoły fińskiej, a także tradycji strukturalistycz·nej, której właściwym twórcą był Piotr Bogatyrew. Obok tego wielki wpływ wywierały rozprawy i studia teoretyczne B. Vaclawka. Dotyczy to zwłaszcza ludowej twórczości ustnej. * Referat wygłoszony w Zakopanem. w dniu 27 IX 1956 r. na Sesji Podhalańskiej PTL �268 Inaczej przedstawia się sytuacja na polu muzykologicznym, gdzie wielkie tradycje O. Hostinskiegr-, Z. Nejedlego, O. Zieha oraz W. Belferta przedstawiają trwale wartosci po dziś dzień. Dla właściwego zrozumienia znaczenia pierwszego powojennego okresu (do1948 r.), konieczna jest chociażby kr6tka charakterystyka wymienionych kierunków w okresie tzw. pierwszej republiki, tj. w latach międzywojennych. Oficjalnym kierunkiem w naszej folklorystyce był kierunek reprezentowany przez J. Poliwkę i W. TiJJego. Tille i Poliwka wyszli ze znakomitej generacji uczonych XIX w., ich metodologiczną bazą był pozytywizm, co zacieśnialo do pewnego stopnia i odbijało się na ich sformułowaniach teoretycznych. Zgromadzili oni jednak olbrzymi materiał folklorystyczny i przeprowadzili szczególo'Aie porównanie z materiałem słowicll\skim. Cechą cha rakterys tyczną czeskiego pozytywizmu owego okresu był fakt przyjęcia wszelkich koncepcji filozoficznych wytworzonych plzez naukę burżuazy jną. Stcjd też przejmowanie przez Tillego i Poliwkę teorii migracyjnej oraz teoretycznyC'h założeń szkoły fińskiej. Jest faktem znamiennym, ;'e chociaż tę tradycję stawia się oficjalnie po 1945 r. za wzór pracy folklorystycznej, właśnie nikt do !liej nie nawiązuje. Wynika to zresztą z całej koncepcji, która ogranicza badania folklorystyczne do formalnego badania faktów, do ich formalnej analizy, do ich formalnego porównywania. To, że badane fakty stanowią część składową życia. że w bajkach, podaniach, pieśniach odbija się życie łudu, że są one wyrazem pewnych idei, dążeń to nie leżało oczywista w centrum zainteresowań naszych pozytywistó\v. Nieco inaczej przedstawia się sprawa ze strukturalizmem czechosłowackim. Najeży żałowaĆ', że bardzo obiecująco rozwijająca się dyskmja o filozoficznych podstawach strukturalizmu nie doprowadziła do konkretnych wniosków. Poprzestano na radykalnym odrzuceniu całe j teorii strukturalistycznej, uważając ją za kierunek zupełnie wsteczny i kosmopolityczny. A przecież szereg naszych folkloryśtów znajdowal się przez pewien czas pod wielkim wpŁywem strukturalizmu, ba, nawet niektóre poglądy strukturalistyczne pokutują do dzisiaj. Jeśli odrzucić fałszywe pojmowanie ludowości przez strukturalistów, mam tu na myśli levy-brlihlowskie pojmowanie zja\\'isk, tłumaczenie zabobonów, zwyczajów. wierzeó l'el.i.gijnych. które strukturaliści uważali za właściwą oznakę ludowości, za jądro ludowości, można z drugiej strony znależć w strukturalistycznej folklorystyce szereg myśli świeżych. będących niejako dodatnią reakcją na poglądy i przestarzałą metodologię pozytywistów. Ostatnim wreszcie kierunkiem na który pragniemy zwrócić uwagę, jest kierunek reprezentowany przez B. Vaclawka. On pierwszy zaczął się poważnie zajmować oceną materiału folklorystycznego w sposób wyraźnie odbieeający od tradycyjnej metodologii. Jego poglądy są poglądami postępowego historyka, historyka literatury i folkloru. Twórczość folklorystyczną rozpa- 269 tryv,,'al on na podstawie rozwoju historycznego, WJąząc ją z gospodarczymi i społecznymi przemianami w życiu narodu. Niesłuszna była także ocena Vaclawka jako badacza pieśni "kramarskiej" oraz pieśni "uludowionej", tj. nworzonej przez literatów i przyjE;tej przez lud na 5wOj;1 własność. Tak bowiem niektńrzy sobie przedstawiają nawj'1Zywanie do tradycji VaclawowEkiej, ograniczając się wyłącznie do zbierania druków jarmarcznych. Bogaty materiału jest także dorobek ludoznawczego. zbieraczy, którzy uratowali masę cennego Po tym krótkim rzucie oka na stan folklorystyki czechoslowackiej w czasach międzywojennych, przejdziemy z ·koJei clo scharakteryzowania okresu pl'Zed lutym 19.•8 r., który pod wieloma względami jest kontynuacjel stanu przedwojennego. W okresie tym panuje niejednolito:5ć tak w metodologii, jak i metodyee nie ma skrystalizovvanego programu. Wybitny czeski folklorysta J. Kramahk " oeeniając powojenny dorobek folklorystyki czechoslowackiej. słusznie określa okres ten jako okres bhtdzenia w zagadnieniach metodologii i metodyki. Społeczeństwo czechosłowackie przeżywając wielkie przemiany spoJeczne postawiło rówilież przed neskimi i słowackimi folklorystami pilne zadanie doJdadnego zbadania twórczości ludowej dla zrozumienia, jak lud wyrazil w pieśni swoj<-, v'alkę o lepszy byt. Zainteresowano się także obecną twórczością twercó\v ludowych, oraz zagadnieniem tradycji klasy robotniczej dotyrhczas prawie całkowicie nie znanej. Badania nad tą problematyką podjęli wprawdzie po wojnie niektórzy uczeni, ale były to bardzo nieliczne prace, raczej próby. I tak opublikowano po wojnie antologię poezji ludowej; ciekawą jest rozprawa P l' a Z a k a o pieśni o Lidicach ", cenne są przyczynki K. H o r a l k CI o wierszowych legendach i tradycji ludowej,\ a także rozprawy P c t r t y l a o drukach kramarskich", w których odbija się walka biedoty wiejskiej na wsi i brzmienie echa politycznych wydarzeń. Obok tego wyszły prace, które ;'.ywotna jest komparatywistyczna ciażby pracę o owocach w ludowej z podobnymi pracami Prymusa S o ma tu w ogóle postępu zarówno w już swoj'ł tematyką wskazują, jak niemetoda poliwkowska. Wymieńmy chopoezji słowiańskiej. Jeśli ją porównać b o t k i sprzed 70 lat, to widzimy, że nie teorii, jak i metodzie. Trzeba więc było l J. Kra In a r i k. Ceska fo1kl.oristika 1953, nr 3, s. 101-10a. V. p raź a l·;, Liclovc1 ].1i5e11 () Vdici('!1, )Ja race .. Cesky 194.5, "Cesky Lid", Lid", R. 40. 1: 1946, s. 23-2'i. 28-42. " K. H o 78. 4 ,.Cesky ,.Cesky Lid", l' a l e k Stare veriiovane iegendy Lid". 2: 1947, s. 131-135; 3: 1948, s. 132-134; "Cesky a liclovc1 tradice, Praha 1948. "Cesky Lid", 3: 1948, s. 56-63; Lid". 3: 1949, s. 193-196. �270 271 przeprowadzić gruntowną reorganizację całej pracy naukowej, skupić '.·iszystkich dotychczas rozproszonych pracowników i wytyczyć programy; miała to na celu Pierwsza Konferencja Etnografów, zorganizowana \Ii 1948 Li. Po raz pierwszy wysunięto postulat ustawienia pracy folklorystycznej na bazie naukowej. Niestety od postulatóv'! do zrealizowania ich było daleko. Nie było bo\>,;iem instytucji, ośrodka badawczego, który dawałby pewność, że praca naukowa będzie prowadzona w myśl wytycznych konferencji. Pierwsza konferencja, która szczegółowo zajęła się zagadnieniami folklorystycznymi, odbyła się w r. 1953 H. Konferencja ta wykazała, że trzeba dokonać rewizji tradycji Poliwki i Tillego w badaniach folklorystycznych i strzec się błędów formalno-komparatywistycznych metod charakterystycznych dla szkoły fińskiej. Wskazano na cenną spuściznę M. Gorkiego, na jego stosunek do folkloru i zwrócono uwagę na sukcesy folklorystyki radzieckiej. Opracowano więc drugoletni program wydawania prac z zakresu folkloru narodów 7.wiązku Radzieckiego. W tym też czasie opublikowano dzieło Kołpakowej o rosyjskim folklorze, rozprawę Gipiusa i Czic'zerowa. Wydano również pracę Vrabecowej i Stanowskiego o rosyjskiej ludowej twórczości. Głównym niedostatkiem tej pracy jest fakt zbyt pobieżnego opracowania problemów i nie oparcia pracy na konkretnym materiale '. W oficjalnym czasopiśmiennictwie cały ten ruch szedł jednak bez echa. "Narodopisny vestnik ceskoslovensky" przynosi w dalszym ciągu studia w duchu tradycji poliwkowskiej~, również "Cesky lid" (wznowiony po wojnie przez prof. Chotka i Cernyego) kontynuuje starą tradycję 9. Nowe tematy natomiast podejmują czasopi~ma "Lidova tvohvost" (zał. w 1950 r. lO), oraz "Radostna zeme" (od 1951 r.11), na których ujemnie odbija się małe doś'.viadczenie, oraz chwiejność metodologiczna. Materiały z t")j konferencji opublikowano w czasopiśmie "Cesky Lid". Sprawozdanie pióra E. Vrabcowej wraz z rezolucją z tej konferencji o,)ublikowano w czasopiśmie "Cesky Lid", 40: 1953, s. 93-101. Patrz też ..Lud". XLI s. 930. 7 "Narodopisny Vestnik Ceskos10venskY". Revue d'ethnographie Tschechoslave, Zał. J. Polivka, wyd. Narodopisna Spolecnost Ceskoslovanska \. Praze. Red. J. Horak, K. Chotek, D. Stranska. R "Cesky Lid", dwumiesięcznik, zał. 1891. Red. O. Skalnikova. Wyd. C::echosłowacka Akademia Nauk w Pradze. Porównaj recenzję "Lud", XLI cz. 2 5. 914-930. " "Lidova Tvoi'ivost", Czasopismo dla teatralnych, śpiewaczych, muzycznych. tanecznych zespołów twórczości ludowej. Red. J. Benes. Wyd. l..'st!'edi Lidove Tvofivosti v Praze. lO "Radostna zeme", Kwartalnik dla badań ludu, red. D. Sajtar, wyd. Instytut Śląski w Opawie. ,i 6 Należy jednak stwierdzić, że działalność tych czasopism jest poważnym krokiem naprzód, ponieważ zrywają z tradycyjnym pojmowaniem folklorystyki, wskazują na wielkie wartości artystyczne i moralne, jakie zawarte są w twórczości ludu. Z całą tą ożywioną działalnością wiążą się zagadnienia z dziedziny naukowo-organizacyjnej, mianowicie układanie nowego programu nauczania na wyższych uczelniach, organizacja wydawnictw i periodyków, pracy muzeologicznej i dokumentacyjnej oraz budowanie nowych ośrodków naukowych. W rezultacie tych usiłowań wyszkolono kilkudziesięciu folklorystów, absolwentów seminarium etnograficznego uniwersytetu im. Karola w Pradze oraz im. Masaryka w Brnie, którzy skierowani zostali na najbardziej potrzebne odcinki pracy. Największe jednak znaczenie dla dalszego rozwoju pracy folklorystycznej miało założenie nowego ośrodka naukowego - Gabinetu Pieśni Ludowej w ramach Czechosłowackiej Akademii Nauk (Gabinet ten połączono później z Gabinetem Etnografii w Zakład etnografii i folklorystyki CAN). Przeprowadzono również reorganizację wydawnictw i periodyków. Obok zreorganizowanego "Narodopisneho vestniku ceskoslovenskeho" pod redakcją .T. Horaka, K. Chotka i D. Strańskiej, zmienia się również skład redakcyjny "Ceskeho lidu", którego redakcję obejmuje od 1950 r. Olga Skalnikowa wraz z zespołem młodych pracowników. Od 1953 r. wychodzi oficjalny organ Akademii "Ceskosłovenska Etnografie", której redaktorem naczelnym został O. Nahodil. W ten sposób cały ruch publicystyczny skoncentrowano w wymienionych organach. Obok wspomnianych periodyków głównych istnieją czasopisma regionalne, jak np. "Nase Valasśko", "Dolina Urgatina". Następna konferencja folklorystów czechosłowackich odbyła się w 1954r., udział w niej wziął również wybitny uczony radziecki prof. Cziczerow, który swoimi wystąpieniami przyczynił się do zapoczątkowania szerokiej dyskusji o podstawowych zasadach pracy folklorystycznej. W przeciwieństwie do pierwszej konferencji, która miała charakter programowy, druga nosiła cechy konferencji roboczej. Doszło do niektórych ważnych posunięć, których realizacjQ oznaczała skupienie kadry młodych etnografów wokół ogólnej problematyki folkloru. Na konferencji wysunięto postulat kolektywnego opracowania podstawowego podręcznika teorii folklorystyki. Udowodniono, że cenny wkład w badania wnieśli pracownicy terenowi, którzy nowoczesnymi metodami rozpoczęli badania folkloru, biorąc pod uwagę wszystkie czynniki składające się na dane zjawisko kulturowe. Konferencja podkreśliła wielkie znaczenie, jakie mają badania nad podaniami ze strony historyczno-dokumentarnej i folklorystycznej, a zwłaszcza zwróciła uwagę na wartości estetyczne. Wytyczyła także zasadniczy kierunek pracy na poszcz;ególnych odcinkach sekcji etnografii, Zakładu etnografii i folklorystyki CAN, wskazała na potrzebę przejścia od zbierania materialu do naukowych edycji pieśni ludowej, oraz syntetycznych uogól- �272 273 men. Domagano się m. in. definitywnego opracowania tematycznie ugrupowanych przysłów czeskich, które zgromadzono w ilości około 30.000 we wspomnianym Zakładzie. Podkreślono także, że należy przyjrzeć się bliżej postępowym tradycjom (·.zp~kiej folklorystyki, głównie kierunkowi reprezentowanemu przez B. Vac,vka, zwrócić uwagę na metody, które stosuje Z. Nejedly przy analizie pieśni ludowych i starych podań czeskich. Z wniosków konferencji wypłynęła aktualna potrzeba opracowania i wydaw'ania poszczególnych materiałów i znalezienia właściwej formy krytycznej, naukowej edycji. W związku z tym trzeba zwrócić uwagę na nowe 'vvzorcowe wydanie dzieła B. V ci c l a w k a i R. S m e t a n y "Ceska pisen. ziidovela" i na edycję pieśni z regionu Valassko-Kloboucko. Pracą tą kierował Kare] Fetter\. Konfer:'Dcja wskazala na konieczność zajęcia się robotniczym, zwłaszcza górniczym folklorem, a specjalna ekpedycja przeprowadziła badania w zag~ębiu klade\1skim (ośrodek górniczy w północnych Czechach). W 1955 r. odbyła się narada folklorystów czechosłowackich, której przedmiotem były przeważnie tematy dotyczące niektórych podstawowych zagadnień folklorystyki. Wygłoszone zostały ciekawe referaty (opublikowano je IJrz0ważnie w czasopismach "Cesky lid" i "Ceskoslovenska· etnografie") ~ istocie ludowej twórczości ustnej, o jej funkcji społecznej i stosunku do literatury. Narada przyczyniła się w wielkim stopniu do pogłębienia pracy zbieraczy, wytyczając główne zasady metodyczne i dając jednocześnie program zorganizowanej pracy w terenie. Podstawą stały się teoretyczne sformułowania zasadniczych gatunków ustnej twórczości ludowej, mianowicie pieśni, ludowej prozy, zagadek, przysłów, prognostyk, magicznych form (jak zamawianie, odczynianie), ludowego teatru. Omówiono również specyficzny gatunek twórczości - folklor dziecIęcy. Jak kształtowała się sytuacja w folklorystyce na Słowaczyżnie? Wiele z omówionych uwag dotyczy również Słowacji, dlatego zwrócimy tylko uwagę na konkretne osiągnięcia oraz na prace, które są w przygotowaniu. Po znakomitej "generacji szturowskiej" z minionego wieku została w Macierzy Słowackiej olbrzymia ilość zapisów ustnej twórczości ludowej. Są to tzw. za uavniky. Z tego materiału częścio\vo korzystał P. D o b s i n s k y, jak również J. P o l i w k a do pracy pL Supis slovenskych rozprclvok (spis gadek słowackich - 5 tomów). Obecnie cały ten olbrzymi materiał rewiduje się. analizuje i wkrótce rozpocznie się kompletne wydanie tego dzieła. Zastużony w folklorystyce słowackiej F. WolI m a n profesor uniwer·sytetu im. Komenskiego w Bratyslawie w latach 1927 do 1938 zorganizował \V okresie swej działalności na Słowacji wielki spis literatury ludowe; z całego obszaru. W wyniku tej akcji otrzymano ponad 2000 zapisów przedstawiających wielką wartość naukową. Ich znaczenie polega na tym, że objaśniają nam one stan ustnej twórczości ludowej w 30 latach XX w., dając nam możność analizowania ewolucji, przez jaką przechodziły od czasów "generacji szturowskiej". Materiał ten na nowo przewartościowuj2 się i segreguje. Zakład etnograficzny Słowackiej Akademii Nauk oddał właśnie do druku dwa obszerne tomy rozprci vok (gadek). Także Karoł P l i c k a, ,:;;eski UCZO:ly, pracownik Macierzy Słowackiej, posiada bogaty material rozrmivok ze s\voich własnych badań terenowych. Materiał ten opublikowany wstanie \v roku przyszłym pod ciekawą nazwą Tysiąc i jedna gadka. Z inicjatywy Słowackiej Akademii Nauk systematycznie dokonywano Zbioru tradycji Janosikowej; zbierano materiał zaczerpnięty z literatury, następnie Zakład Etnografii SAN zorganizował badania w terenie. Cały ten materialopublikowany został w pracy R. !vIe l i c h e r c i k a pL Tradycja Janosiko1.ra na Slo1.lJacjL Równocześnie zbierano materiał z folkloru zbó jnickiego. Oprócz badań nad litera turą ludową prowadzi się tu badania nad zagadnieniem widowisk, zabaw ludowych i zabaw dziecięcych. Osobnym działem są słowackie pieśni ludowe. Prace nad zbieraniem tych pieśni zapoczątkowali S a f a r· i k i KolI a 1', kontynuowała ją zaś "generacja szturowska", Z nowszych prac zasługuje na uwagę bogaty zbiór A. H a l a s z a, który liczy ponad 20.000 zapisów pieśni. Przy Słowackiej Akademii Nauk jest zorganizowany Zakład Muzykologii. Tu należy również zakład folkloru muzycznego, który nie jest przyłączony do Gabinetu Etnograficznego. Zakład folkloru muzycznego opracowuje zebrany materiał i prowadzi własne systematyczne zbieranie w terenie, posługując się najnowocześniejszymi metodami, doskonałym sprzętem technicznym magnetofonami, patefonami itp. Dotychczas opublikowano dwa obszerne tomy słowackich pieśni ludowych, trzeci tom znajduje się właśnie w druku. W podobny sposób organizuje wspomniany zakład badania nad tańcami ludowymi i muzyką. Do tej pory wydano jeden tom ludowych tańców słowackich. Karol Plicka przygotowuje książkę słowackich pieśni ludowych zebranych z własnych badań terenowych. Oprócz tego Słowackie Radio i Słowacki Dom Twórczości Ludowej zbierają pieśni dla swoich własnych potrzeb, j j. dla zespołów twórczości ludowej, domów świetlicowych i kultury. Tak przedstawia się w zwięzłym zarysie stan folklorystyki czechosło\vackiej po wojnie. Dodać należy, że wielkim osiągnięciem tego okresu jest nieustannie zacieśniajc1ca się współpraca folklorystów czeskich i słowackich, co znajduje swój wyraz na wspólnych konferencjach i naradach, ::ak również we wspólnym opracowaniu nieldórych ważnych zagadnień. :a ..Lud", t. XLIV. �274 275 Zrobiono już pierwsze kroki w celu nawiązania kontaktów z pracownikami naukowymi zaprzyjaźnionych państw. Istnieją już nieliczne wprawdzie ale intensywne kontakty ze Związkiem Radzieckim i Niemiecką Republiką Demokratycz.ną, nawiązano również wymianę publikacji i oświadczeń z folklorystami z Polski, Bulgarii, Węgier, Rumunii, Jugosławii, Albanii oraz postępowymi naukowcami na Zachodzie. Można jednak powiedzieć, że nie potrafiliśmy wykorzystać tutaj wszystkich możliwości prawdziwej współpracy, szczerej wymiany doświadczeń i owocnej polemiki. Praca folklorystyczna w Czechach i Słowacji ma za sobą duży dorobek naukowy, niemniej jednak przed folklorystami stoi jeszcze ogrom zadań, których pokonanie pchnie poważnie naprzód naszą folklorystykę. Jifi Damborsky BANICKA DEDINA 2AKAROWCE. P r ace Na r od n op isneh o a d e m i e V i e d, I, Bratislava 19.16. Wyd. Vied. 4'1, ss. 665, ilu str. 273. U s t a v u S l o v e n s k e JAk SJovenska Akademia W 1956 r. Słowacka Akademia Nauk rozpoczęła wydawanie nowej serii etnograficznej. noszącej tytuł Prace Narodnopisneho Dsta'lu Słovenskej Akademie Vied. Pierwszy tom tej nowej serii stanowi monografia osady 2akarowce na Spiszu znanej ze starych kopałń rudy żelaza. Wybór Żakarowiec na przedmiot szeroko pomyślanego studium etnograficznego nie był przypadktlwy. Jest to osada, jak można wnioskować z ,óżnych Clwag rozsianych w pracy, pod wielu względami reliktowa, bogatsza w starsze formy kulturowe od innych, podobnych osad na Słowacji. Ale reliktowy charakter faktów etnograficznych w Żakarowcach nie był jedynym i wyłącznym powodem skierowania na nie uwagi przez Słowacką Akademię. Zakarowce są starą osadą, w której co najmniej od XVIIIw. współistnieją dwa systemy gospodarcze i odpowiadające im typy kultury, oparte o podzia] pracy według płci: wiejski-reprezentowany przez kobiety, i robotniczy, górniczy - którego przedstawicielami są mężczyżni. Niekorzystne warunki przyrodzone terenu nie zezwalające na większy rozwój gospodarki rolniczo-hodowlanej, jak również duże uzależnienie od feudałnego, a póżniej kapitalistycznego właściciela kopalń i hut, oraz związane z tym trudne warunki egzystencji wyczerpujące siły ludności Żakarowiec w kopalniach, a siły kobiecej części tej ludności w polu i gospodarstwie domowym, nie poz\voliły na żywsze przeniknięcie się wzajemne tych dwu różnych systemów, na dokonanie dalej idącego sprzężenia, jakie obserwujemy w wielu innych osadach robotniczo-rolnych Słowacji i Europy, gdzie praca w polu jest wydatnie posiłkowana przez mężczyznę· Mając do dyspozycji tak bardzo interesujący przykład podziału pracy pomiędzy mężczyznę i kobietę, podziału, który męską połowę ludności Zakarowiec z"viązał z losem typowym dla klasy robotniczej, zaś kobiecą porowę tej ludności z dolą chłopską, pokusili się etnografowie słowaccy o próbę wyjaśnienia przy pomocy materiału etnograficznego historii i mechaniki powstawania klasy robotniczej. Miała się ta próba różnić od innych właśnie przywolaniem na pamięć faktu, że robotnik wychodzi z klasy chłopskiej, oraz różnymi tego faktu konsekwencjami, przede wszystkim zaś traktowaniem cech chłopskich i robotniczych kultury ludowej Zakarowiec jako całości i ustawicznym wiązaniem tych cech z okolicznościami i warunkami, w jakich wzięły swój początek i wzrosły. Jest to więc pierwsza w etnografii słowackiej (i nie tylko słowackiej) większa praca o kulturze klasy robotniczej. Z tego powodu zasługuje na szczególnie baczną uwagę polskiego czytelnika. Rozpoczyna je: rozdział o stosunkach społecznych i rodzinnych, po którym następują rozdziały poświęcone pracy na roli, w kopalni, budownictwu, pożywieniu, odzieży, zwyczajom, obrzędom i medycynie ludowej, literaturze i muzyce. Ostatnim rozdziałem pracy jest obraz Zakarowiec w przeszłości, oparty o źródła pisane. Stosunki społeczne i rodzinne omawia Bożena F i ł o v a. Wykorzystując dane żródtowe (zamieszczone w obrazie Zakarowiec w przeszłości, na które się często pm,vołuje), rozpoczyna przegląd zagadnienia od początków istnienia osady, tj. od XI wieku, i wykazuje kilka momentów mających dla tych stosunków bardzo istotne znaczenie. Pierwszy taki moment przypada na początki rozwoju kapitalizmu. Jest nim dokonanie podziału pracy między mężczyznę i kobietę, zmieniającego układ feudalny, w którym zarówno praca na roli jak i w kopalni feudała, czy też w dzierżawionej kopalni odkrywkowej dokonywana była wspólnymi silami mężczyzny i kobiety, oraz związane z tym podziałem wyraźniejsze zarysowanie się klasy bezrolnych, stanowiącej zaczątki proletariatu. Konieczność pozostawienia rolnictwa wyłącznie lub prawie wyłącznie w rękach kobiet zmniejsza i tak już niską jego dochodowość i prowadzi do upadku tzw. wiełkiej r.odziny. Drugi moment zwrotny przypada na pełnię rozwoju stosunków kapitalistycznych. Jest nim wykształcenie się proletariatu, klasy ludzi, którzy w okresach bezrobocia emigrują nie chcąc parać się - jak to czynił półproletariat - prymitywną obróbką ziemi. Trzecim z kolei momentem, który mocno zaważył ria układzie stosunków zwłaszcza rodzinnych, był długotrwały kryzys przypadający na czasy tzw. republiki przedmonachijskiej. Przywrócił on część dawnego znaczenia rolnictwu, jako jednemu ze żródeł utrzymania, co znów z kolei wpłynęło na podniesienie roli kobiety w rodzinie do skali rzadko już spotykanej na Słowacji. �277 276 Momentem czwartym były przeobrażenia polityczne i społeczne dokonane w okresie powojennym. Rozdział o uprawie roli i hodowli zwierząt, pióra Jana P o d o l ak" ukazuje rozmiary zahamowania w rozwoju technicznym, spowodowanegc ograniczeniem tych dziedzin gospodarki do roli zajęć pobocznych, w dodatku - jeżeli chodzi o rolnictwo - pozostawionych niemal całkowicie siłom kobiecym. W rolnictwie zadecydowalo ono o zachowaniu się starych technik i narzędzi, m.in. dawnych sposobów karczunku, uprawy ziemi przy pomocy ludzkiej sily pociągowej, radła, drewnianych wideł, cepów i włók" do transportu narzędzi rolniczych, oraz o przetrwaniu zbiorowych form pracy i podziału zbiorów; w zakresie hodowli zwierząt sprzyjało one przeniesieniu wielu cech specyficznych dla gospodarki hodowlanej także na pasterstwo górskie. Z rozdziału poświęconego zajęciu podstawowemu, górnictwu, napisanego pj"zez ,Jarmilę P a t k o v 'l, dowiadujemy się, że do końca XIX w. miało ono charakter typowy dla kopalnictwa odkrywkowego, ustalony jeszcze w okresie feudalnym, a wyrażający się m.in. w stosowaniu znanych jeszcze w fe udaliżmie metod pracy (praca pod ziemią w pojedynkę, rozbrajanie skał przy pomocy ognia, wiercenie ręczne, rozsadzanie prochem strzelniczym, ręczne wietrzenie itp.) i że dopiero wiek XX dokonał tu koniecznych przeobrażeń. Z dalszych informacji autorki widać, jak postępował proces przekształcania żakarowieckiego górnika z dzierżawcy sprzedającego urobek właścicielom hut, a później poddanego pańszczyźnianego w robotnika nowoczesnego, pracującego za wynagrodzeniem. dziennym, i jak dąźność przedsiębiorców do zwiększenia zysków własnych odbijała się zarówno na doli materialnej, jak teź na sytuacji społecznej (kara cielesna) i poziomie umysłowym (przesądy) eksploatowanego robotnika. Doskonałe pod wielu względami opracowanie zagadnienia budownictwa, pióra Jana M jar t a n a, odkrywa poszczególne etapy rozwoju osady i domostwa. Dowiadujemy się tu, źe stałe i przenośne szałasy, używane do dziś przez pasterzy, stanowiły w początkach normalne budowle mieszkalne ludności instalującej się tu w charakterze drwali, węglarzy i rolników. W osadnictwie stałym ustąpiły one najpierw na rzecz ziemianek i półziemianek, jednownętrznych, budowanych początkowo z drzewa, a następnie ;'. kamienia, później na rzecz domów naziemnych, początkowo również jednownętrznych, których ewolucja przyniosła dzisiejszy dom trójw:1ętrzny. Ten dom trójwnętrzny składa się z izby, kuchni i komory, względnie pon,ieszczenia dla bydła. Kuchnia powstała tu z tzw. prikletu, tj. sieni, przez wyprowadzenie z izby ogniska i pieca piekarskiego; w niektórych zagrodach zatrzymała ona jeszcze swoją pierwotną funkcję. Dowiadujemy się tu równieź o zachowanych do dziś w budownict\vi(· mieszkalnym i gospodarczym śladach tzw. wielkiej rodziny. Są nimi dom\' bl.lżniacze, to znaczy budynki a wspólnym dachu, ale należelce do różnych rodzin, wy\vodzące się bezpośrednio z domów wielkorodzinnych, dzielonych w okresie kurczenia się liczebności rodzin na połowę, wzdłuż długości. Są nimi także, w jeszcze czystszej formie, duże stare budynki gospodarcze: szopy i stodoły nie podzielone, ale użytkowane wspólnie, podobnie jak domy c liżniacze. Dalsze części rozdziału o budownictwie są poświęcone reszcie tradycyj:-,ych budynków gospodarczych, nowszym budynkom mieszkalnym o wyraźnie zaznaczających się wpływach miejskich, zagadnieniom budulca, wreszcie zwyczajowi barwnego malowania domów, wywodzącego się tu wprost z konieczności stosowania barwy ochronnej (przed działaniem pyłu i dymu). Zagadnienie pożywienia opracował Michal M ark u s. Przedstawił on tradycyjne i nowsze składniki pożywienia na tle ich geograficznego i produkcyjno-kulturalnego uwarunkowania oraz zanalizował jadłospis różnych grup robotniczych. Spośród ciekawszych stwierdzeń autora można wymienić to, że w sposobie przygotowania potraw daje się dostrzec mniej dawnych nawiązań niż w samych składnikach pożywienia, których część można odnieść śmiało do czasów prasłowiańskich (braje). Interesująca jest również informacja o pieczeniu chleba między kamieniami, znanym z terenu Bałkanów. Rozważania o pożywieniu uzupełniają opisy pomieszczeń i sprzętu służącego do przechowywania produktów oraz opisy naczyń. Omówienie odzieży, dokonane przez znaną już polskiemu czytelnikowi Sonę K o v a c e v i c o v 'l, zamyka część pracy poświęconą kulturze materialnej Zakarowiec. Dane dotyczące składu odzieży, rozważania formalne i genetyczno- historyczne uzupełnia autorka szeregiem stwierdzeń ogólnych, z których kilka zasługuje na wymienienie. Przede wszystkim więc zwraca ona uwagę na przetrwanie wielu dawniejszych elementów i form odzieży: lnianych spodni, krótkich sukman, długich butów, długiej koszuli, a u kobiet także wielkich chust i kombinacji dwu fartuchów zamiast spódnicy. wiążąc je z hamującym wpływem całokształtu warunków społeczno-gospodarczych, zwłaszcza zaś z zacofaniem gospodarki rolnej. Podkreśla również dużą zależność odzieży od zajęć, które upodabniają odzież męską do odzieży robotników w całej Słowacji, a odzież kobiecą utrzymują w ramach właściwych dla odzieży wszystkich inny~h chłopek w kraju. Wreszcie usiłuje ona dowieść istnienia zróżnicowania klasowego w odzieży, mającego się uwidaczniać nie tylko na zewnątrz, w zestawieniu z odzieżą okolicznych miast, ale także i wewnątrz, w obrębie osady. Serię prac poświęconych kulturze duchowej i społecznej rozpoczynają Z wyczaje i lecznictwo Emilli C a j a n k o v e j. Pod pojęciem zwyczajów mieści ona, zgodnie z nomenklaturą przyjętą na Słowacji, także i obrzędy. To tłumaczy, dlaczego nastąpiło połączenie zwyczajów z zagadnieniami medycyny ludowej w jednym rozdziale. Badania Cajankovej uwidaczniają wiejski charakter zwyczajów i obrzęnów, zupełnie naturalny na tle starych tradycji rolniczych i stosunkowo �278 279 młodych tradycji kultury robotniczej. Ten tradycyjny i obrzędów łączy je z panującymi w całej Słowacji nad lecznictwem określają je również jako rodzime, charakter zwyczajów wschodniej. Badania słowiańskie. Maria K o s o v a daje przegląd literatury ludowej, badanej przez nią pod kątem zajęć zarobkowych ludności: górnictwa i rolnictwa. Stwierdza ona, że literatura górnicza, obejmujqca wspomnienia z przeszłości osady i górnictwa, zagadnienia społeczne oraz rozmaite facecje, wykazuje tendencje rozwojowe, przeciwstawiające się jaskrawo tendencjom do zaniku literatury tradycyjnej, o charakterze demonologicznym, fantastycznym i nowelowym. Wyłączywszy z rozważań materiał pieśniowy (opracowany łącznie z muzycznym) ocenia cały zasób tej literatury jako stosunkowo ubogi i przypisuje to bezpośrednio ciężkim warunkom życia miej:,cowej ludności. Bogactwo i intensywność pieśni podnosi jednak SQńa B u r l a s, autorka pnlcy a muzyce ludowej. Analiza materiału pieśnio\\rego w!'kazuje na zdecydowaną przewagę - w przeciwieństwie do prozy - w!aśn;e pieśni trad~'cyjnej, chłopskiej. wśród której, podobnie jak w całej Slowacji, dominują wątki miłosne. Drugie z kolei miejsce zajmuje piei'ń pasterska. Pieśń górnicza natomiast stanowi ledwo fragment ogólnego skarbca pieśniarskiego. Zdaniem autorki jest to wynikiem dlugiej tradycji pieśni rolniczej i pasterskiej oraz faktu, że środowisko robotnicze nie nadaje się szczególnic; do rozwoju tego rodzaju twórczości. Do ważniejszych osiągnięć autorki należy również wykazanie poważnego odsetka starej pieśni słowackie), dochodzącego do 40010, co jest jeszcze bardziej interesujące, gdy się zważy. że nie zachował się tu już ani jeden .ludowy instrument muz:"czny. Pracę uzupełnia analiza i charakterystyka muzyczna pieśni. Całość dzieła zamyka spojrzenie na przeszlość Zakarowiec 7. pozvcji danych żródłowych, pióra Józefa M ark o v a. Gromadzi tu auto,' (io,;tępne mu wiadomości na temat całokształtu zagadnień objętych temc:terll pracy. szczególnie zaś na temat obu podstawowych zajęć: rolnictwa .i górnictWtl oraz na temat zagadnień społecznych zawodu górniczego. Praca ta, będąca zapewne głównym żródlem informacji dla autorów innych rozdziałów, p,zynosi materiał w części już czytelnikowi znany, w czę!;r.i jednak nowy. zwlaszcza na odcinku zagadnienia wolności osobistej górników. Wartość poszczególnych prac podnosi stracyjny, w dużej mierze barwny. znacz;1ie doskonały materiał ilu- Ta warloscio·,va pozycja etnograficzna za\viera jednak lIst~rkL których nie można pomin'łĆ całkowitym milczeniem. Uderzają one zwłaszcza czy telr!ika polskiego, który przeżył już popażdziernikową dyskusję i jej odbicie w nauce. Podkreślając z naciskiem, że przykład polski nie miał swojego odpowiednika w Republice Czechosłowackiej i że wobec tego nie można przykładać do stosunków polskich i słowackich jednakowej miary, zwłaszcza że praca, o której mowa. ukazała się już \\ roku zeszłym. nie możn" ,ł jednak rezygnować z wciągnięcia słowackich elnografów w dyskusję nad niektórymi zagadnieniami teoretycznymi. W omawianej pracy napotykamy na kilka wniosków ogólnych, dla których nie udaje się znaleźć dostatecznegc uzasadnienia w zinterpretowanym materiale faktycznym. Znamienną cechą wspólną tych wniosków jest ich całkowita zgodność ze schematem marksistowskiej pracy naukowej minionego okresu. I tak np. S. Kovacevicowa znajduje w Żakarowcach potwierdzenie faktu zróżnicO\va!1ia klasowego w odzieży i to - co nie ulega wątpliwości - nie tylko w zestawieniu ze strojem okolicznych miast. w dodatku przesyconych elementem niemieckim, lecz także w obrębie samej osady. Do wniosku tego ciochodzi autorka na podstawie następujących faklów. W drugiej połowir~ XIX w. - jak sądzi autorka, za przyczyml poslępującej specjalizacji pracydoszło do pewnego zróż.nicowania między odzieżą górników, wozaków i pasterzy. Zróżnicowanie to ujawniło się w nie jednakowym tych różnych grup stosurlku do odzieży lradycy jnej i nowszej, wzorowanej na mieście: na jbardziej postępowym u górników, a najbardziej Z2.chowawczym u pasterzy, którzy jednak w ostatnich dziesiątkach lat tak;~e upodobnili swoją odzież do noswn2i powszechnie. To właśnie uważa autorka za objaw zróżnicowania klasowego. Wydaje się jednak, że jest to wniosek idący zbyt daleko. Przede wszystkim zróżnicowanie, o którym mowa, nie mialo charakteru cechy stałej. Nastąpiło późno, długo po uformowaniu sIę żakarowieckiego proletariatu, i trwa]o krótko. Bylo więc zjawiskiem przejściowym. Czy tę przejsciowość można uważać ~~akonsekwencję dokonanego podzialu klasowego? Chyba nie. Po 'Nt.óre owo zróżnicOI,vanie nie miało zasadniczego charakteru. Sięgnęło ono płytko, tylko w dziedzinę tempa pl'Z",jmowania rzeczy nowych. Nie lJyło więc bardziej istolne od różnic, jakie zaznaczały się - na podstawie pewnych, niezbyt zresztą wielkich różnic majątkowych - w obrębie każdej innej osady o jednoklasowym, czysto rolniczym charakterze. Po trzecie autorka zdaje się na moment zapominać o kryterium podziału na klasy społeczne, a mianowicie kryterium stosunku do {,rodków produkcji. Wymienia ona trzy grupy zawodow~ które mają da wać dowody zróżnicowania klasowego \V odzieży: górników, wozaków i pasicrzy, i zakłada IV ten sposób milcząco, że przynależą one do różnych klas społecznych. Założenie to, słuszne w stosunku do górników i pasterzy, nie może być słuszne \V stosunku do wozaków, kt(,rz~: roweież wchodzą w rachubę w tym rozumowaniu, a klórzy nie mogli by,' i nie byli klasowo jednolici. Podobnie jak I':szęcizie, częsć z nich dysponowała własnymi środkami pracy, ale część pozostawała do t.vcll środków pracy w takim samym stosunku, jak górnik do narzędzl i urządzeń kopalnianych. Co jak co, ale nierównomierne tempo przyjmowania odzieży typu miejskiego przez wozaka nie będącE'go właścicielem wozu i konia, i przez gÓ;'nika, mające źródło nie tyle - jak przy- �280 281 pUszcza autorka - w specjaliza.cji pracy, ile \',' niezupełnie równych możliwokiach ekonomicznych, nie może być traktowane jako argument na rzecz jednej z zasadniczo słusznych, ale naduży',vanych tez nauki marksistowskiej. t€:rialu i metod etnografii, z drugiej - na wątpliwościach co do tak optymistycznie pojętej roli praktycznej llauk humanistycznych. . Do uwag ogólnych dało by się dorzucić jeszcze nieco uwag szczegoło\'vych, co jednak jest chyba rzeczą zb~dną. W pracy ta~ nasyconej .p~obl~matyką l materiałem nie moina bylo uniknąć drobniejszych potkl11ęc. N~e c potlmi~cla /:l'esztą chodzi. Praca jest imponująca, godna zamteresowallla ze stron y każdego etnografa, i zasługuje na :liekłamane uzname. A to chyba je~t dla ogólnej oceny pracy najbardziej miarodaj:1e. M. K os or a usiłuje znaleźć potwierdzenIe dla innych tez programowych, :1 mianowicie tezy o bezpośrednim zwic1zku zdolności egzy~tencyjnej i artystycznej wartości literatury ludow'ej z gospodarczymi warunkami życia ludności oraz związanych z tym tendencji rozwojowych t\'vórczości literackie j najmocniejsze j gospodarczo, przynajmniej obecnie, grupy górników. Nie wdając się w ocenę artystycznej wartości prozy górniczej (autorka ogranicza się, jak to już zostało powiedziane wyżej, do twórczości prozaicznej), trzeba stwierdzić, że tezy budzą poważne zastrzeżenia w świetle wiadomości, jakie przyniosiy dotychczasowe studia nad literaturą ludową. W {;wietle tego, co dotąd wiemy, tradycyjna twórczość literacka nie tylko nie pozostawała w stosunku wprost proporcjonalnym do stopnia zamożności, ale przeciwnie, najczęściej osiągała najlepsze rezultaty właśnie w najtrudniejszych warunkach, tam gdzie i stosunki społeczne i warunki bytowania kładły siĘ na barki ludności największym ciężarem, jakby one właśnie były najistotniejszym faktorem rozwoju tej twórczości. Do dziś, przynajmniej w Polsce (a nie ma podstaw do tego, aby sądzić, że na Słowacji sytuacja wygłąda odwrotnie), największy zasób zachowanych osiągnięć ludu w twórczości ustnej daje się stwierdzić w okolicach najsłabiej rozwiniętych gospodarczo. Z tego powodu nie brzmi przekonywująco także wniosek o jakoby manifestujących się tendencjach rozwojowych górniczej prozy. Materiał, który autorka przytacza, wniosku tego nie usprawiedliwia. Przeczą mu również wyniki badań S. Burlas. Autorka ta, rozpa trując materiał pieśniowy, dochodzi do całkowicie odmiennych wniosków. Według niej środowisko robotnicze ani nie ma odpowiednio dawnych tradycji pieśniarskich, ani też nie nadaje się szczególnie do rozwoju własnej pieśni. Trafność tego sądu daje się sprawdzić łatwo na przykładzie każdego środowiska robotniczego, chyba także i na Słowacji. Mając to na uwadze trudno przypuścić, aby rozwojem twórczości prozaicznej miały rządzić calkiem odmienne prawa. Sądy te i inne, których szczegółowe wyliczanie mijałoby się z celem, znajdują charakterystyczne uzupelnienie, a w pewnej mierze nawet i wyjaśnienie, we wstępie do pracy pióra B. F i l o v e j. Wstęp ten można by określić jako confessio fidei. Wyraża w nim autorka gorącą wiarę w możność wyjaśnienia przy pomocy materiału etnograficznego całokształtu rozwoju klasy robotniczej oraz przyjścia w ten sposób z pomocą przy likwidacji istniejących jeszcze różnic klasoviych .. Jest to pragnienie uzasadnione, niemniej nie pozbawione pew'nego ale. O\\'o ale zasadza się z jednej strony na niemożności wyczerpania zagadnienia tylko przy pomocy ma- Tadeusz OSTA TNIA PRACA A. KAVULJAKA Delimat O ORA WIE. Granica etnograficzna polsko-słowacka nie trzyma się, jak wiadomo: głównego grzbietu Beskidów, łecz przebiega na południe od niego, stąd t~z na Orawie południowe skłony Pilska i Babiej Góry, już w dorzeczu D~naJu leżące, obj~te są Z'Nartym wiel1cem polskich wiosek, ciągnącym SIę od Piekielnika przez Jabłonkę aż po Wesołe i Herduckę. Dzi~ki pracom prof, Władysława Semkowicza l wiemy, że wioski te powstały w drugiej połowie XVI i w początkach XVII w. na obszarze pusz<:z~ oddzielającej Polskę od Węgier. Kołonizację tej pogranicznej puszczy podJęh Thurzonowie jako panowie Zamków Orawskich nabytych od cesarza Ferdynanda l, w 1556 r. \V ten sposób puszcza ta drogą gospodarczej działałności stała si~ własnością W~gier a granica polityczna przesunęła się ze szkodą Folski na grzbiet Beskidu Zachodniego i linię głównego wododziału eurolJ2jskiego i na nim ostatecznie się utrwaliła. . Wioski górnoorawskie, o których mowa, były zakładane przez Thurzonow In pnlwie wołoskim a mieszkańcami ich od pierwocin była ludność polsk.a. rnasowo zbiegająca pod pana TU1'zę, z dóbr żywieckich, suskich, lanckoronskich, oświęcimskich i z dalszych terenów Małopolski i Śląska Cieszyńskiego. Do zbiegostwa zachęcały ulgi i wolnizny nadawane na przeciąg łat 16 przez zwierzchność Zamku Orawskiego. Powyższy zarys osadnictwa nie jest jakąś apriorystycznie wysnutą hipoleza, lecz oparty jest na niezwykle obfitym materiale dokumentacyjnym, opu'błikowanym przez prof. W. Semkowicza. Jest on zgodny także z wy.n~karni przedwojennych badań słowackiego historyka Andrzeja K a v u l) a- t, W. S e m k o w i c z, Kiedy i skąd przyszli Polacy na OTawę? "Ziet. 16: 1931, nr 8-10; t e n ż e, Rola Żywiecczyzn1l w osadnictwie Orawy, ,.Ziemia", 1936 nr 1; t e n ż e, Materiały do dziejów Górnej Orawy. Zakopane 1932, t. 1, cz. 1; jw., 1932. cz. 2, 1938. 1 mia", �283 282 k a, autora kilku cennych prac o Orawie, któremu prof. SemkowiCL: w przedmowie I cz.ęści Materiałow składał gorące podziękowanie za użyczenie szeregu tekstów pochodzących z jego odpisów. Semkowicz ponowił to podziękowa:1ie w II części Materiałów pisząc: "Nie byłbym nigdy wydawnictwo moje doprowadził do skutku, gdyby nie nadzwyczaj ochotna i wybitne:. pomoc, jakiej doznałem ze strony słowackich przyjaciół. którzy nie wąlpiqc w szczere i czysto naukowe moje intencje i zdając sobie sprawę, że wydawnictwo to, dotyczące pogr,micza Polski i Słowacji, służyć będzie nauce obu sąsiednich. tak bliskich sobie narodów, polskiego i słowackip.go, nie szczędzili czasu i trudu, aby dopomóc wydawcy". Podając następnie naz\viska trzech uczonych słowackich, l,tóny mu w tej pracy pomagaii, wymie:1ia prof. Semkowicz na pjerwsz~"m miejscu Andrzeja Kavulj:3ka, kl.0rego~my w Polsce zawsze cendi za .lego naukowy obiektywizm. Wszakże to 011, K a v u l jak w swej kSlcjic\:' pt. Hraci Q1"Cl.1.>t1, wydanej w 1927 r., a więc w kilka lat po gor<jczce plebis~'Ytowej na Spiszu i Orawie, miał odwagę przyznać. że Górna Ora wa zostałn skolonizowana przez Polaków i polski swój charakter zdołała do naszych czasów :zachować. w przeciwieństwie do Orawy Dojnej, słowackiej .. gdzie naplywowe elementy rusińskie. czeskie, niemieckie, madziarskie a w niemałej liczbie także polskie zostaly przez autochtonó"v zasymilowane: ..Przybysze ci, osadziwszy się między pierwotną ludności'ł Dolnej On~'.\-y. whrótce posJowaczyli się zupełnie, bez względu na to jakiejkolwiek byli narodowości. W przeciwienslwie do tego osadnicy polskiego pochoc1zć'nia, osiedli wszy się wzdłuż polskiej granicy w północnej Ora\',,·ie. nie poslowaczyii się, iecz zachowali swą narodowość oraz odrębność i przetrwali jako szcz~gólny odłam ludności orawskiej pod nazwą "górali". Pozostali oni zupełnie pod wpływami sąsiednie j Polski. Ich polskiego charakteru elnograficznego slowClcka Orawa nie zdołała zmienić, ani też zamek Orawski nie zdołal ich sobie tak podporządkować. aby' ich nie tylko na zewnątrz, ale i uczuciowo i duchowo wyrwać spod wpływu ich dawnej ojczyzny. Górale zresztą nie tyiko przez swój charakter narodowy, ale także dzięki położeniu geograficznemu swych nowych orawskich wiosek grawitowali ku Polsce" (Hrad Orava, s. 166). A 'więc zgodnie z wynikami badań prof. Semkowicza. Z tym większym zdziwieniem czytamy Histori·ch: li miestop;s Omvy A. K a v u l jak a wydany przez Slovenską Akademię Vied w Bratysławie w 1955 r. jako dzieło wydane pośmiertnie pod redakcją Piotra Ratkosa. Zwlaszcza część I, ogólna tego dziela. naświetlająca sprawę osadnictwa Górnej Orawy, wbrew dawnym pogl'łdom autorCl a co gOrszCl. wbrew oczywistym faktom, na które mamy dokumenty. musi budzić zdziwienie i nasu\\lać różne refleksje. W tej pierwszej części iVIiestopisu po prostu nie poznajemy Kavul,iaka, glosi on bO'Niem. że \'."ioski górnoorawskie, do dzisiaj jeszcze muwi?,ce po polsku, zosh:lły w XVI i XVII \\". skolonizowClne przez t, słowackich i 'Noloskich przybyszów z Dolnej Orawy a udział żywiołu polskiego w ich kolonizacji był ... znikomy. W części I. Miestopisu uderzają tak duże niekonsekwencje i taka dowolnosc w interpretacji źródeł archiwalnych, że mimo woli nasuwa się wątpliwość, c;ćy autorem tej części jest zmarły A. Kavuljak, którego tak ceniliśmy za lO, iż w pracach naukowych nIe dal się powodować żadnymi ubocznymi względami. Z przedmowy dra Ratkosa wynik8. że w pośmierlnym wydaniu Historickiego JHiestopis,t Oravy redakcja wprowadziła "mniejsze zmiany;;. Dr P.a1.koś nie pcdaje jednak jakiego rodzaju są te wprowadzane p!'zez niego zmiany. A szkoda, że tego nie podaje, bo może by się okazalo, że wcale nie :".; one tek rnale ... Czytamy \'.- ('7:. I. na s. 13 Miestopisu, że ludność p01ska \\T kolonizowaniu Dolnej dzisiaj bez sp omie słowackiej Orawy nie mogła braĆ' udzi8łu szczególnie w lalach. 14lri·-14·i'!, kiedy to Z,1mki Oraw"kie pozostaw",y w ręk8ch polskich panu\',: Scibora. lVjikolaja P.:-1Uckicgo i Fiotw Komorov.:skiego, ponie\'iaż w tym czasie nie powo1.ala n~1 Orawie 8.ni jr;d ncl wioska, Czy Jednak do istniejących już wo\vczas mI Dolm:.r ()rawie a 1akże na 1ipto"\7ie i \V -i'n:'Dc?'niskim slowClckich wiosek nie magiCl wtedy a mlwet znacznie vicześniej, bo \v wiekach XIII i XIV, n8pIynąć pewna ilo~ć~ polskiego ludu, który się póż;,]e.r zasymilowai z miejsco\\'<j ludnościg? Wszak ju.i. w dokumencie Boleslawa Wstydliwego z 1254 r. Z,'8jdt!jemy 'vzmiankę o opuszczeniu żrebu w Bolechov:icach pod Krako'vem przez wie~niak8, który zbiegł za gra:1icę ... (...colono ... terras el:i,eros fllgienle), według wszelkiego prawclopodol)ieństwa na Węgry, gdzie cia kraj6v.: WYludnionych po najeździe tatarskim król Bela IV ści,'~;al o'adnik·,)", skad :::ię oa:o. Pomagali mu w t.ej al':;.)i cy.>tersi osadzeni z. pocz'itkl("lT! XIII Vi. W Bardiowie, wśród których wielu było zakonnik6w z klasztoru W Koprzywnicy, pomagali mu także na"i Boźo<?robcy (Cntcij'eri) z Miechov·". obdarowani jeszcze w 1212 r. przez Andrzeja II w Szaryskim ziemie, ciągnCjcą si(c? od Zimnej Wody (Frigic.!us Yom) i ChmielowCl (Komlos) po Gabottów i aż po Top!ę. Behl IV przywilejem z dnia 1 II 12'014r. to naclanie Miechowitom r;otwierdził a ci ści,!gali vv tE' sHony osadników.zapewne z "'.\'li<:chowa, Sieradza i Sandomierza, co mogio t.eż mie6 wpływ na gwary \\·sc!lodnic:slo\vackie. w których zdaniem po\n1żnych dialektologów przebija pol~ka IJodstawa językowa. Znany jest t.akle dokument Beli IV. wyd8ny \V 12J;) r., gdzie mowa jest nie tylko o dwell(? handlowej wiodącej z Polski na Lir,lów przez komorę celną w Twardoszynie, ale nadto o ściąganiu osadników z Polski: "dozwalamy, jeśli klokolwiek z naszych poddanych pr7..v'.\!·,'cl;oie ',obie z Polski albo z innych ziem poddanego (jobofjiones) 8lbo sied1nka (secUerumJ, aby a:li on od siedlakCl, sni. ::l':,$0;) poddany nie rnusia: służyć' ncim lub S\VenlU ż.upano\vi ;'Ini daniny (cic1.·":m) płacić'·. A. Kavul.~ak POd8jąC tf(~ŚĆ tl"go dokumentu na s. 68 s\\"e~ pn1C.\· Hro({ Ora ,'(1 wysnuwcl1 t8m n8stępuj:-jcą konkluzję: �284 "Polska granica była oh"arta dla ludzkiego materiału lonizowania tych okresów" (tj. Liptowa i Orawy). czytamy coś wręcz vrzeciwnego ... potrzebnego do skoLecz w 1VIiestop'is·ie Co się zaś tyczy Górnej Orawy, położonej na północ od granicznego niegdyś pasma Magury Orawskiej, to była ona w XIII w. jeszcze krainą bezludną, chociaż niektóre jej doliny i potoki miały już swoje nazwy i to nazwy polskie. Tak np. nadanie Bolesława Wstydliwego z 1237 r. \\'ymienia na Orawie Piekielnik, Rabczycę, Górę (Babią Górę?), gdzie w tamtejszych lasach cystersi z Ludzimierza mieli prawo zakładać osady (por.: Hrad Orava, s. 49). Jak wiadomo, cystersi nie wyzyskali tej możli,\'ości, ażeby objąć Górną Orawę akcją kolonizacyjną, wycofali się nawet z Podhala, przenosząc się ok. 1243 r. do Szczyrzyca. Że jednak Górna Orawa jeszcze w czasach Kazimierza Wielkiego uważana była za własność Polski, o tym świadczy wzmianka w statucie tego króla, wydanym w 1368 r. o ustanowieniu strażnika celnego w Jabłonce. (W. S e m k o w i c z: Materia/y do dziejów osadnictwa Górnej Orawy, Cz. 1, s. 2-4). J-asną jest rzeczą, że gdyby te okolice nie należały do Polski, nie mógłby tam osiąść celnik polski. .. Tym też zapewne należy tłumaczyć, że Plathowcy z Czymhowy, uzyskawszy od cesarza Alberta w 1438 r. nadanie zezwalające im prowadzić akcję osadniczą w ich majątku między Trzcianą (Trstena) a granicami Polski, przez wiek cały nie ważyli się przekroczyć działu między Orawicą a Czarną Orawą uważając widocznie, że dorzecze tej ostatniej należy już do Polski. Granice te przekroczył dopiero Franciszek Thurzo w drugiej połowie XVI w., gdy stał się panem Zamku Orawskiego w 1556 r. Dla zabezpieczenia drogi handlowej biegnącej przez puścizny orawskie z Twardoszyna do Krakowa, do którego szły transporty jego miedzi z bańskich miast Słowacji, Franciszek Thurzo począł zakładać na Górnej Orawie szereg osad na prawie wołoskim, gwarantując napływającym do nich osadnikom zwolnienie od wszełkich ciężarów na okres lat 16. Wtedy dopiero Płathowcy widząc, że Polska zainteresowana w utrzymaniu stosunków handłowych z Węgrami nie protestuje przeciw tej akcji kolonizacyjnej podjętej w pogranicznej puszczy przez możnego Thurzona, poczęli - po niewczasie - wnosić na niego i na jego następców zażalenia, że akcja ta jest bezprawiem, bo pro'\-'adzi się ją na terytorium, które jest od 1438 r. własnością ... rodziny Plathych. Na dowód tego, że Polacy nie mogli w XV w. napływać na Orawę. przytacza autor Miestopisu ustawę sejmu węgierskiego z roku 1486, nakazującą "ażeby żaden z obywateli królestwa węgierskiego nie odważył się Polakom zapisać, zastawić, puścić w dzierżawę, darować albo innym sposobem przekazać zamki, warownie, wsie, miasta, majątki ziemskie albo inne nieruchomości". Nie trzeba chyba być historykiem, ażeby już z samego 285 brzmienia tej ustawy zrozumieć, że nie była ona wymierzona przeciw polskim wieśniakom ni przeciw pasterzom zwanym wołochami, którzy z polskiej na węgierską stronę przechodzili. lecz tylko i wyłącznie przeciw polskim możnowładcom. Żywą bowiem była jeszcze na dworze węgierskim p-,mięć Piotra Komorowskiego dzierżącego Liptów i Orawę, który nie tak ("lWDO, bo \'1 roku 1471 wspomagał Kazimierza Jagiellończyka podczas jego \\'yp',Wiy po koronę węgierską. Wyprawa się nie powiodła, królem węgierskim został Maciej Korwin a Komorowski, utraciwszy Liptów i Orawę. \\ Żywcu życia dokonał. Maciej Korwin potwierdził przywileje walachom już dawniej osiadłym na Dolnej Ora\vie w iVIiędzybrodziu Kniazi i Wałaskiej Dubowej a ustanowiony przez niego kasztelan Zamku Orawskiego Michał Horwat Kisevic ściągnął do Liptowa i na Dolną Orawę .,z równin sarmackich" nowe gromady wołochów, z\vanych w dokumentach także Rusinami albo "kozakarni". Do obowiązków ich należało m. in. pilnowanie dróg przechodzących przez Orawę. W sto lat później napisze Katarzyna Zrińska cesarzowi, że mieli oni także bronić granic węgierskich przeciwko Polakom. W polowie XVI w. powstało kilka nowych wsi wołoskich na Dolnej Orawie, np. Zazriwa, Pucow, Podbiel, Pribis, Chlebnice, Biały Potok, l) których w Miestopisie jest mowa, że zostały założone na prawie wołoskim, vIe że ludność miały słowacką (s. 14). Według nas mogła to być ludność słowacka tylko w tym wypadku. jeśli przybyła nie z Polski, lecz z Dolnej Orawy. Ściślej mówiąc, byłaby to ludność nie tylko rdzen::tie słowacka ale i posłowaczona ludność wałaska przedstawiająca w okresie zakładania Międzybrodzia i Wałaskiej Dubowej mieszaninę rumuńsko-rusko-polską. Jeśli natomiast ludność Zazriwej, Pucawa, Podbiela i innych nowych wsi wołoskich, o których w tej chwili mowa, przybyła nie z terenów słowackich, lecz z Polski, jak to głosi na s. 14 Miestopis, to trudno się zgodzić z tezą, że była to ludność słowacka. 1VIiestopis wyraźnie powiada: "Wałasi przyszli z językowego obszaru rumuńskoukraińskiego i z wyznaniowego obszaru religii prawosławnej i katolickiej ze słowiańską liturgią". Kierowały Rimi rzekomo pobudki antagonistyczne w stosunku do polskich feudałów i stąd mieli oni być na Orawie "najlepszymi obrońcami granic przeciw Polsce" (s. 14), co wydaje nam się - pomijając inne niekonsekwencje zupełnie bezpodstawnym twierdzeniem, bo przecież węgierscy feudałowie władający Orawą, Liptowem czy Trenczynem, bez względu na to czy byli oni Niemcami, Węgrami, Czechami. Slowakami czy Polakami, również różnili się chyba mową i wyznaniem od przybywających z Polski Wołochów. Stosunkowo duży odsetek Dnwisk i imion rusińskich w tych wołoskich WSiach dolnoorawskich, jaki możemy stwierdzi i: w urbarzach XVII w .. przemawia za znaczną domieszką elementu ruskiego. Również zaobserwowany przez prof. Jana Czekc.nowskiego zwyczaj koncentrowania u katolików �F-------------r~ 286 słowackich na Dojnej Orawie obrazów ś"iętych w górnym rogu izby, należy chyba tłumaczyć jako przejaw przetrwania tradycji przeniesionej w te strony przez prawos:awnych wolochów a nie tradycji bizantyjskiej zaszczepionej przez dziaJalność apostolską św. Metodego, jak to przyjmuje prof. Czekanowski '. Ale pr7.e.idżln)' teraz do Górnej Ora\vy, najpóżniej zaludnionej, gdzie dzisiaj jeszcze mimo cofania się ku północy granicy językowej po1sko-słow8ckiej. ludność 24 \viosek na południowym skłonie Pilska i Babiej Góry mówi po poJsku a jej nazwiska świadczą również a jej poh:kim pochodzeniu. Potwierdzenie tego faktu znajdujemy w całym szeregu kapitalnych dokumentów opubiikow8nych przez prof. W. Semkowicza:l. A. Kavuljcik znaj'lc to dokumenty przyznawał, że wioski górnoorawskie zalożone i skolonizowane zostały przez ludność polską zbiegającą w XVI i w początkach XVII w. do tego pogranicznego kraju, który z czasem stał się własności,! Thurzonów. (por. H i'ad Orawa, s. 128, 166-167). Tym bardziej więc zadziwiać muszą tezy zamiesz,::zone na s. 14-17 oraz na s. 32·-35 MiesLopisu głosz'1ce wbrew oczywistyl'l laktom, że naz\.viska ludności w tych "góralskich" wioskach mieszka,ió.cej są słowackie i że - jak głosi Miestopis - "pomagają one uchwycić główny żywioł kolonizujący pograniczny pas Orawy, żywiol którym byla ludność póŁnocnych żupanatów Słowacji, w mniejszej liczbie wałasi wschodniowęgierskiego pochodzenia, w małej tylko mierze jednostki ze Śląska i z Małopolski (przeważnie zbiegowie]" (s. 15). Zdumieni zapytujemy: czy pisał to Kavuljak? koncepcją kolonizacji Górnej Orawy. Zapoznc,jmy się z tą nową Oto według j\1iestopisu Górna Orawa została skolonizowana przez ludność słowacką w trzech etapach. Najpierw przyszli tu osadnicy z południowej Orawy i założyli w 1564 r. wieś Lokcę, z której potem poszło wiele ludu do powstających dopiero wsi, jak Ciapeszów (1580), Breza (1589), .Jasienica (1558), Vasiłów (1554), Hrusztin, Babin (1564), Kruszetnica (1590) 4. W tym samym czasie posuwać się miało osadnictwo slowackie w górę rzeki Orawy, gdzie powstały na prawIe wołoskim lokowane wsie Uście (1550), Slanica (1564) skolonizowana przez wołochów z Kniazi a także Namiestów (1557) i Bobrów (1564). J. C z e k a n o w s k i, Domniemany ślad etnograficzny obrządku słow Słowacji: "Zycie i Myśl", Poznań 1950, nr 5-6. :l W. S e m k o w i c z, Materiały ela dziejów Górnej OTawy, Zakopane ·cz. l, t. I, 1932, cz. 2. 1938. 2 wiaiLskiego 4 W nawiasach podaję lata powstania tych wsi lub ich istnienie, stwierdzonych na podstawie dokumentów. Porównanie tych dat nie pot\',;ierdza tego, ażeby Lokca miała być jakimś matecznikiem dła reszty wymienionych siół. '. iii. 287 Miestopis raz nazywa te wsie słowackimi, raz wołoskimi przy czym dowiadujemy się. że owi wołosi byli doskonałymi obrońcami granic węgierskiej Ora\vy. bo ich prodkowie wynieśli nienawiść do magnatów polskich. ..Narodowe, językowe i religijne różnice czyniły ich już w ich praojczyżnie [tzn. w Polsce] stałymi antagonistami, naturalnymi przeciwnikami językowej [sic] i religijnej polityki polskich feudałów". Tak przedstawiałby się pierwszy etap kolonizacji Górnej Orawy. W drugim etapie z tych wołosko-słowackich dziedzin miały się wyroić dalsze masy ludu zaklada jąc grupę wsi złożoną z Osady (1609), Hamrów (1659), Zubrohławy (1567) i Klina (1580). I dopiero z tego słowackiego obszaru etnograficznego w trzecim etapie mieli ruszyć koloniści na podbój gospodarczy puścizn górnoorawskich i puszcz podbabiogórskich, zakładając iure 1.'u.lachicu szereg wsi w liczbie 2ł. Na ich niekompletny zresztą wykaz składają się: Jabłonka (1561). Rabcza (1564), Bukowina (1567), Orawka \ 1585), Podwilk (1585), Polhora (1588), Pod szkle (1588), Studzionki (1588). Później powstają wsie Głodówka (1598), Zubrzyca (1605), Lipnica (1609), Chyżne (1622), Rabczyca (1635), a następnie Wesołe (1658), Mutne. Si heIne i Nowoć (1690). Erdutka powstała dopiero w 1733 r. Jakież dowody na ich rzekomą. słowackość przytacza Miestopis? Najważniejszymi dowodami mają być: 1. Droga biegnąca przez Orawkę w stronę Słowacji nazywana jest w jednym dokumencie z 1610 r. cesta slovenska. 2. Topograficzna nomenklatura na obszarze wiosek "góralskich" jest słowacka. 3. Nazwiska osadników są po największej części słowackie. 4. Powolaniem wołochów było pilnowanie granic węgierskich przed Polakami, stąd wynika pośrednio dowód, że Thurzonowie nie mogli tu osadzać Polaków, jako elementu niepewnego, lecz osadzali wołochów wschodnio-węgierskiego pochodzenia . 5. W 1620 r. zostało wydane prowizorowi zamkowemu zarządzenie, ażeby na przyszłość Polaków chcących osiąść na Orawie nie przyjmował, zwłaszcza zaś żeby nie przyjmował_poddanych Mikołaja Komorowskiego z Zywca. 6. W Jabłonce zabroniono parafianom w 1619 r. korzystania z usług polskiego duchowieństwa pod karą 12 węgierskich florenów. "Z tych zarządzeń wynika" czytamy na s. 16 Miestopisu "że pograniczne wsie, które się dzisiaj zowią góralskimi, nie były kolonizowane przez ludność z Królestwa Polskiego (sic), gdyż panowie (orawscy) w· okresie kolonizacji zabraniali przyjmowania tej ludności na teren Zamku Orawskiego i całej Orawy". Przejdźmy do krytycznej oceny powyższych tez. Więc najpierw kierunki osadnictwa. Już samo zestawienie dat założenia osad na Górnej Orawie przekonuje nas o tym, że owe 3 etapy posuwania się słowackiego osadni- �289 ctwa ku linii wododziału europejskiego są sztucznym schematem. Jakże to? W 1564 r. powstają Lokca i Slanica a obok nich szereg innych wsi mających odpowiadać pierwszemu najstarszemu etapowi posuwania się ludności słowacko-woloskiej, chociaż są one młodsze nie tylko od Zubrohlawy (1567) i od Klina (1580) z drugiego etapu ale także od Jabłonki (1566), Habczy (1564), Bukowiny (1566), Suchej Góry (1567), Podsarnia (1567) i wielu innych "góralskich" wsi z trzeciego etapu. W świetle tych dat cały ten schemat się załamuje. Ludność tych 24 wiosek, zwanych przez Kavuljaka "góralskimi", nie byla ani słowacka ani też w znaczeniu narodowościowym "wołoska", lecz była to ludność polska, która tu napłynęła z Polski i do dnia dzisiejszego swą polską mowę zachowała. Dokumenty świadczące o tej polskości były A. Kavuljakowi znane, bo robił przecież ich odpisy dla prof. Semkowicza, skfldże więc w Miestopisie znalazły się gołosłowne i niepoważne twierdzenia starające się ograniczyć do minimum udział polskiego elementu w kolonizowaniu Górnej Orawy? Przenoszenie się polskich wieśniaków na Węgry, stwierdzone już w XIII i XIV w., przybrało na sile w drugiej połowie XVI w., kiedy to Franciszek Thurzo odkupiwszy od cesarza Ferdynanda "Państwo Orawskie" (1556) zabrał się do zabezpieczenia dróg handlowych wiodących do Polski przez osadzenie przy nich wiosek lokowanych na prawie wołoskim, zapewniając kmieciom zbiegającym na Orawę zwolnienie na lat 16 od wszelkich ciężarów. Tak samo postępują następcy Franciszka Thurzona, wskutek czego dochodzi między nimi a panami polskimi, upominającymi się o zwrot zbiegłych poddanych, do zatargów i sporów. Wszystko to znajduje oddżwięk w korespondencji między tymi panami i Thurzonami, opublikowanej przez prof. Semkowicza. Korespondencja ta zaczyna się już w 1566 r., kiedy to cesarz Maksymilian poleca F. Thurzonowi, ażeby zwrócił Mikołajowi Branc:-,sowi z Kleczy zbiegłych na Orawę jego poddanych. Najlepiej dochowała się korespondencja z lat 1601-1620 między Mikołajem Komorowskim, panem Żywca, starostą oświęcimskim i zatorskim a Jerzym Thurzonem i synem jego Emerykiem. Rzuca ona światło na rozmiary zbiegostwa polskich kmieci z dóbr Komorowskiego już nie tylko na Orawę, ale i do innych komitatów węgierskich. Tak np. Jerzy Thurzo pisał w 1616 r. do cesarza Macieja, że kmiecie z Żywiecczyzny opuszczają swe majątki uciekając przed ździerstwem i samowolą Komorowskiego, osiedlając się nie tylko w Orawie, ale i u innych panów węgierskich, jak Illyeshazych, Sunyoghów, \Veselenyich, Esterhazych, Thokolych, Rakoczych i innych, tak że całe pogranicze usiane jest zbiegami z Polski. Zygmuntowi III donosił zaś Jerzy Thurzo, że poddani żyv.lieccy tak masowo uciekają do Węgier, iż w pogranieznych komitatach węgierskich nie ma pana, u którego nie byłoby zbiegó\\z Żywiecczyzny. Sam Komorowski oceniał w liście pisanym w 1618 r. do Emeryka Thurzona liczbę swoich poddanych zbiegłych na Orawę na 400 a Kasper Zebrzydowski w liście do tegoż Emeryka Thurzona z dnia, 27 II 1617 r. skarżył się, że wskutek zbiegostwa na Orawę grozi mu wyludnienie majątku i ruina. Komorowski nie mogąc na drodze dyplomatycznej odzyskać swoich k.mieci, napadł w 1604 r. na orawską wieś Półgórę (Polhora) a w 1618 r. kazał aresztować ludzi Thurzona z Orawy, którzy w celach handlowych przybyli na targ do Żywca. Zatarg był tak poważny, że celem jego likwidacji musiały interweniować dwory królewskie polski i węgierski. Stąd to owa instrukcja Thurzona zalecająca w 1620 r. burgrabiemu, ażeby do Zamku Orawskiego nie wpuszczano Polaków, bo zjawiają się tam oni na przeszpiegi. Ale Miestopis podaje ją jako jeden z dowodów na to, źe w tym czasie Polacy na Górną Orawę napływać nie mogli, że natomiast napływali tam ... sami Słowacy. Prócz owej korespondencji z Thurzonami opublikował prof. Semkowicz także orawskie rejestry podatkowe z drugiej połowy XVI i z początków XVII w. oraz inwentarze (urbaria) państwa Orawskiego na Orawie pozwalające śledzić rozwój ówczesnego osadnictwa na Orawie. Szczególnie dużą wartość dla nauki przedstawia wzorowo sporządzony w 1624 r. inwentarz Litasyego. Jak pisze prof. Semkowicz "mamy tu możność poznać bezpośrednio, niejako osobiście, gazdów zamieszkujących poszczególne osiedla, których nazwy urobione również od imion ludzi, należąc)'ch często do poprzedniej generacji, rzucają we wsiach niedawno założonych, do których należą podbeskidzkie wsie polskie, cenne światło na pierwszych tych osiedli założycieli". Prowizor Litasy nie był Polakiem i dokonał spisu ludności i jej stanu majątkowego w panującym wtedy w S~owacji języku czeskosłowackim, który był mieszaniną literackiej czeszczyzny z lokalnymi gwarami słowackimi. Stąd imiona, nazwiska i przydomki osadników polskich zostały zapisane przez niego w formie słowackiej wzg!ędnie czeskiej. Mimo to lingl\:ista potrafi w wielu wypadkach odtworzyć prawdziwe brzmienie imienia i nazwiska i odróżnić elementy polfkie od słowackich, jak to zrobił dr Zdzisław Stieber 5, który na podstawie tych materiałów topononastycznych nie tylko potwierdził polskość 24 wiosek górnoorawskich, mówiących po dzień dzisiejszy po polsku, ale paj;wierdzil także słuszność wypowiedzi prof. Semkowicza, że już "na pierwszy rzut oka daje się w tym opisie z 1624 r. wykazać o wiele szerszy nasięg elementu polskiego, niż to miało miejsce w okresach póżniejszych i niż to ma miejsce dzisiaj". Rozpatrując imiona i nazwiska ówczesnych osadników, doszedł Stieber do wniosku, że cała wschodnia część środkowej Orawy, mówiącej dzisiaj po s:owacku, miała wtedy ludność niewątpliwie mieszaną, polsko-słowacką, przy czym tu i ówdzie żywioł polski brał :lawet górę. Tak np. w Klinie Na5 Z. S t i e b e r, 1947 maj-czerwiec. 19 "Lud", t. XLIV. Z językowej przeszłości Orawy, Język Polski" �290 291 l:~dE.:-:tO··....::h:J.C1 na lJ i irnj,ci~ ..Ct:·:h rC:,7.\::isitach ,~:;];iYC~: C~;SI,;t.:;.~ 11.::~~,', ...,.j,: l"2ilfe Gl ~ o r:~:c;..·) ~::::.'~::,,:._ jL~:;;:-':' ! ;.:;:.1 J s:o·,:o''::':-:ic.h \\:p.tc~\,vdzL= Lli~v_·~(., ..::l :\.~/_.,.l 1-...1:.: ..~~l-_.-1 ~J.~::"~L·Llj::l~JY ,,',; /d'Yi.:-::,.·:·, <, ~:,. l:::u:y ~3l: ';:t.!.\·:et J.'l< :-:-:, \·.~i:'.':.J: •..I':L:~, I:·r·.,:L"~,. .?:.t-.,.~< ::. ;.::.r.:c. il~1 ~('~:'~{.: ·V. i0;.o.:: ! ..1~;Ł! i:ci.':~:.( ;0, ~:d :.\)kT~·'.\·~:.Cl. -_..- .1,-"(1--:. ,,".~'.:,;,:E~.::.:r~~ . :: r~(.,.~ .•o ....i;:- C~l~::(:.:;.:1"::<,,l:. 0~acla~~h 1~':'). p0c1IJ0fli; 7 g(.L~C~(>'V() PC:i::':'~:C~i ;,j~i0:r.J:_I· r';'aj(;~:yl jęz~l'kCIY':(;..'u:~·,...;i-:>.-~:;}·,.~::i2jCi'<': .-::'-, ,:\. tc·.;\:ii..~h ;:u:)ro;~Ll"-'-cJ" r)y.:: Pol~;ł~arci, ;~:o \1~j::"":li:;j ~ (nu:~ictl(j ;;:jZC:',~,i'" EG::,rG",,,:~c, .~,~ciL::; J.~.{:. 2'~ ,:';<.~.'(.':';~.,')\" 1,-:~(J-,~"11':'0.~ C;~l;< .. \\-·o~(;:.;l'(~c!~. Ed '-".,~ j<::j~ ;:~;~;.::'~:~\-':~~L :."~&~:'ll'~:'::~Ji:", V,:~tJ.{lL\V'::I. Cieś:Cl (~~ Llt. \-\"i3k r~o~~kich r~u (J."!."d-"\·:0 ;;,- l;.:iJ.:t r. ';v ~{(::d.)':zy':~y ~'. ;.~s..<·~~,I:~r":':':~o~\':ic(.... Natolnii:l.st ',~o :~~:I;i::ki,.do::.:.:.~: ---- ;~iJ~Lct\1 2.a~vżo:·:.a \\ i:;[;7 '.J.-. "G: •. \) z .i. Ci".: \v' ~:::i/."'\i.k !y,:-:6~t,:;\:o Oj~·'·.'.\.2 rni~::'::.y .s,0\\·<..ł~\':""\ l'i.( :':.\.) i':L~,Vi.. ti·~~ ·...·~..c>. . .)"1"r1i:~·.:~>.::t;;,-~·;./~ai:';.',\::~l(;2,.;y t,":.~~i ";.:.C;~t.:g.....• i, ~:2 '\_~'j •.. ~~~essla). Kołodziej /~\:\.7i::'.:,:.:ti CE~ot;vanil:c, O~·J~\var2k, \VL(;~e ll;'::. G r:~2:t\\'~;;:::J":;~~ 0:..2Ónika'.Jl (!Y.:i~:i['lj ju~ s.~c;;\r~lckiL~: "~';,'slc;'L::·~r~3 ;";'J:"J. ~.\ Z I'()~:.:.ki~dc i'.y'~k(, ~C: J::'J: l..:ol:,,-;~a, C.iCtJC::.::.J\·/, \'l t~~~{1('.(l \V';:J.-";V::'CC~- ;:~~: J>TcJ.rr.iiestr)"'IN, ale i \~/e \:,'5:i:lt'h L.~;,~,;to,,"\.·tl, ~'£...:;~ Lu:!:na, \\'2:::'::::C, L)~b:,:;.r\\"::" \,Vycl!cclna. O !(olc3v-.:·ie: liijiO\,vski0j podal I'cst):': .,2 P'Jczq:ku byl tu d·'lJ;jr \r:~(ljeT). PÓ.ll1iej prz.r:szli t:.1 POlacy' z\vc'.ni v\l~olc.:::h&ali (Po~iaci, \/alents rt:;:-- i t"n i) ,;. Cofardc się polszczyzny hIty p~~~Le:?czc~sl(jch no. Ord·v';ic lL:r=.v/,istóv. ~:')..\'. Jest [)elnb(;~'ę to fakt zau·,,\··cl:l0ny JuŻ prz(~d i J. Polivkę 7. JeSL:cze bardziej coi'nQła ,.~';ę grc1nica języko\va 1jolsli.:.o"·slo\vacka s·t,\vierdzil CZEEki filojog F. Fastrriek \v '~8£:8 r. \V Cl1;,:ręgu czad2ckini, co Jeżeli checLi o nazv"LLa ludności '>:ios::k ora'v\'skich oEżej granicj" polskiej, ,rzebD :zaznaczyc, na co jui gdzie inc1zi:2j T,v acai"'11 ,Fv'~"c" Ż" tud wymawia je nie tak jak kancelari~ dworska po~ ,,~ze~k~~lo\V~~';;~'" j~~ .Ij!'zed laty 300 zapisywała (choć to urzędowe czechizowanie nazwisk w niejednym 'xypadku musiało jednak 'wpłynąć na modyfikację dawniejszej czysto poh;J;:jpj formy) lecz nazwi~ka te w mo\o\'ie potocznej ludu pozostały polskie. Mówią więc ludzie Kuclłoc (u Litasyego: Kudliac), mówią Siwek (u Lit. - SSyvek) Świercek (u Lit. 81'0r"ek), Głownik (u Lit. Glovnjk), 1' n A. P e, r o w, Sb arnik F. Pestyllo, Helysea nevtaru 1864-1863, Seznar!1 osad v Uhrach, wyd. teska Akademie Ved a Umeni, Praha 1927. " J. P o l i v k a, Poliitina v hal ni stolici Oravske, "Listy Filologicke a Pedagogicke", t. 12: 1835, s. 463,-471; A. V. S e m b e l' a, Zakladove dialektologie ćeskoslovenske, Videl1 1864; t e n że, l\inoho-li jest Cechy, [,JoruL:Ql:U a Slovaku a kde obvvaj!, "tasopis Musea Kralestvi (:2,,;~d\O", Prahn JJ76. , IVL G o t k i e \V i c z, Górna Orau'a "Lud". l. 39: 194811951, Kraków-Poznań tv pracach slou:ackiego (u .Lit. Glussek), nu~cl E:\"·':2nge~i~klch \•..~~ka jak nich .Piekieln'il;:ć.11 ~L1Ż u\· ..agę i..ij10--1G42. \\ ę:;j.e~·::.l:~'.::jO·~~a\\':e l;.'odlegali o ubok czytcUTIj! .~~~J.'! r,~cli nl2.~z~ó..:;kic:. chrzclć ; nS4--·-:1.3G5 ~-:..:,:·.:..L".i.-,:3 . .:.. ~:.:.(;). L:;:i\\I-:.~.l·~J. O..:~9~;.'iC:: Z\\ brL..!nie:L': ...r:."'l \\1 la~ci~;h ~av\li'2i"<~(: o:CD\'.-:dciej \vie;ski .~..~ 11.1·~1.:~FlJj;~C2 G~uszek i\letr:ca IJ~t;,)i;:satorurn. fary ();'8.\\·i:.:.~k(n.v Lapi~anych Vl i..:.rLi:;·.rZU I,.i.\i::~.}'ł,.~:,'_' s~ed1c..k;.)y-,;. E:~·:~i\\:·-~,:i.. ~-::l·L!1~_ .. 'ł.,~:Ji"':;1 (V;.·~'tG\::<.:i.) l~uL:':) '·',·:'/vyLyk (\1G~c.:Lj. I'''i;-~',v<_·t. :~a LiJ.:·L'':H\l l~~·;~:'nd.:;:::d~ ~'(,~;~i,: V:' s~0\vni.ku o~~~1d n~l ·t/:'q;rL\.!.:.:h 2-i,';:L:).,::e.!J .f.,'··:V~(iJ·Ll F. I' e s t r' ~if. o 2 c..t. ·.~;~~·~~~:,_'k;'.;;' G~:c:J.a \\~:).~\"L,d·~:l., \~)Ol',; I.... ·i·.:.'·\· (r~oiod'?y), Gen3ior (Genssor), Marszalek (u LiL i'vIarss':Jlsk), Sysl;:a (U Lit, SSisska), CYSC0l1 (u I..•it. TYS5CLan) itd, :'\'a 0\\ o de:orr'<O':.aLi2 pi"o\','nL~ siowClclq a czę£ciowo i węgierską naz- Brandys, S:narz, 211brzyC'y, choć czuli LOiJad(a, Barudzi8.k, i[l~lych ;·'~'z'yc.:hodlili dzieci V,l naz'~visk Hai'kabuLa. cni do ko~ciel<:; [{db:r '\Nyj:n~~J ~Jo n:.1 się katolikarni. Vlicyvióra. Ba:-::,z2.nkd, Raby Z S:::por~ ŁuL:a'Nic'c, z tego \viduc, zVli2rz'~h- j'2dr.ej Wyżnej Z~1alak, p.l(.::r\vsi ty'1.\-:.o takie Odelga, poj .:1dL:h z ()ra",~,:'ki, Pod\vLka, Jak nav:i·ł katolicki:n, irn r.)rz~£: Thurzon6vJ figL~ruj':l VI Dl::;;tryka.::h Bui\:G\viny :::'o~.i\.·~":a, ktl)~'Y \\' .E~abl~ 'Vlyżnej znalaz!2li1 ~Ul)elnie p0[.::-a\··..Y'li,·; ZgOdr:L(~:' oni fiarzuconej pa~tol'Ó\v, ::. liaz·· StolJk;;~, Za\'\lc..r~ka Studzionck~ rnies:.k~lńc'y nl;:~ byli ani J:tu.~·nunarn.i, c~ni Slo\val~aHli, le2z ]?O~(1karni. Na;:\viJGl leh nie byly i nie są słowackie, jak to glosi na s, 15 i :J~l P•.:iestopi,s .- lecz Sci to nat.:'vviska polskie. Nawias'cm dodajmy, że zupc:nie 60wolna i nicprz'~konywuj'lca je3! k1as::[ikacja r,<)zwi:k ora'.vskich, jaką na podstawie urbarza Litasyego pn:cpro·wadzit V. C h a lou p e c Je Y' VI pracy Va[ugi na S,ou(:nslcu (Praha 19-17) z<\s',anawiając się jakiego pochodzenia: słowackiego czy czeskiego są takie nazwiska jak np. Kozik, Walek, Chowan, Sarnka. Maślak, Duda, Konik. Kania, Wylupek, Papież, Motyka, Sikora, Wilk, Wilczek, Żaba, Urbaniec, Otręba, Drozd, NalepD, Ciepiełka, Szlachta. Bębenik i szereg innych, A przecież jeśli nie wszystkie ,to znaczna ich część jest polska. Pewnie, jeśli taki Otręba figuruje w urbarzu jako Otruba, Wilczek jako Vlcek, Bębenik jako Bubenjk a Samka jako Srnka to Chaloupecky mógł się zastanawiać czy byli to Czesi czy Słowacy. My wiemy, że przyszli oni na Orawę z Polski, mieli polskie nazwiska i przeważnie je zachowali pomimo metamorfoz ortograficznych, jakim przez całe wieki ulegały one w różnych urbarzach i księgach metrykalnych na Węgrzech. Również niesJuszne jest, co czytamy w Miestopisie, że nomenklatura Górnej Orawy jest słowacka. Nazwy Piekielnik, Rabcza, Jabłonka, nadane icszcze w XIII i XIV IV. różnym potokom są chyba polskie a nazwy takich wsi jak Zubrzyca, Lipnica, Podwilk, Podsarnie brzmią zgodnie z duchem języka polskiego. Dalej ku Magurze przeważa nomenklatura sło\vacka, do czego niemało zapew'ne przyczyniła się kancelaria dworska. Zastanawiające jest jednak, że obok nazwy Zubrohlava spotykamy w nie- ,~góra13kie~1" v'/los::k etnografa 1952, p 19" P o l i v k a, op. cit" t. 12: 1885, s. 463-471. �293 ~92 których dokumentach Zubrogłowa a w Hrusztynie przed 25 laty usłyszałem z ust starego gazdy Słowaka nazwę ... Gruscyn. Zbieganie kmieci polskich na Orawę i wogóle na Górne Węgry trwało przez caly wiek XVII i jeszcze w pierwszej połowie XVIII w, na co uskarża się szlachta polska na sejmikach i domaga się przez swych posłów na sejmach wyznaczenia komisji granicznych celem odzyskania swych zbiegłych poddanych. Lauda sejmikowe oświęcimskie i zatorskie z XVII wieku świadczą, że zbiegostwo to nabrało charakteru ruchu masowego. Laudum sejmiku zatorskiego z dn. 26 marca 1649 r. głosi więc, że "dla wielkiego zniszczenia poddanych i rozbieżenia się do Węgier wielu ludzi, niemała desolacja we wsiach jest". Wojny w połowie XVII w., nieurodzaje i głody przyczyniły się do dalszego wzmożenia zbiegostwa ludności polskiej z Małopolski a także ze Śląska na Górne Węgry, a czym może świadczyć sprawozdanie Piotra Brodeckiego o wyniku poboru podatku pogłównego. Brodecki stwierdził, że v.: czasie od 1662 do 1673 r.: "w państwie żywieckim ubyło ludzi według pierwszego pogłównego około półtrzecia tysiąca. Ludzie dla głodu, ubóstwa, do Węgier, do Śląska pouchodzili. W państwie ślemieńskim blisko tysiąca ludzi nie dostaje - także pouchodzili... W państwie suskim kilkuset ludzi nie dostaje - także pouchodzili '0. Sprawozdanie jezuity Taunerta z Ołomuńca, który z ramienia swego kolegium bawił na Śląsku Cieszyńskim w celach misyjnych w 1669 r., podaje m.in.: "Z Polski wyemigrowało około 20000 ludzi w czasie niedawnej wojny szwedzkiej do Węgier, gdzie zajęli oni puste miejsca". Z pracy F. P o p i o łka Historia osadnictwa w Beskidzie Sląskim (1939) dowiadujemy się o masowym zbieganiu chłopów śląskich na Węgry (do okręgu czadeckiego i :la Orawę), ze wsi kameralnych a jeszcze większym ze wsi szlacheckich, gdzie nak\adano na nich coraz to nowe powinnoscl. Księżna cieszyńska Lukrecja skarżyła się na uwodzenie jej poddanych przez obcych panów obiecujących wolnizny. Nielegalną emigrację chłopów śląskich w drugiej połowie XVII i z początkiem XVIII w. prześledził Popiołek na podstawie ksiąg gruntowych stwierdzając, że w tym czasie zbiegło z podgórskich wsi Śląska Cieszyńskiego ponad 200 osób. Według spisu z drugiej polowy XVIIJ w. uciekło z kraju, tym razem głównie przed prześladowaniami religijnymi, ogółem 481 osób, w tym najwięcej, bo 2i9 osób ze wsi beskidzkich, a mianowicie z Wisły (56), Cisownicy i Wędryni (po 37) i ze Śmilowic (35). Lecz spis powyższy jest niekompletny i trzeba się liczyć z tym, że znacznie więcej naszych wieśniaków zbiegło lO towice Górnej M. G o t k i e w i c z, Polskie osadnictwo Czadeckiego i Orawy, Ka1939, Instytut Śląski; W. S e m k o w i c z, Materiały do dziejów Orawy, Zakopane, t. 1, cz. 1, 1932, cz. 2, 1938. tym czasie ze Śląska Cieszyńskiego do Moraw i na Słowa.cję, ~d~ie po największej części osadzili się między słowackimi ewangellkaml l tam podlegli rychłej asymilacji. Moglibyśmy jeszcze przytoczyć wiele stwierdzonych przez J. Ra~acza faktów uciekinierstwa chłopów polskich z Lachowic, Hukowa, Zdzlebla, Krzeszowa, które miały miejsce w la tach 1716-1721 ", moglibyśmy przytaczać dokumenty opublikowane przez W. Semkowicza 12, S. Szczot~~, F: po~ piolka stwierdzające zbieganie polskich kmieci na Orawę i polskosc Gorne) Orawy, lecz to przekroczyłoby ramy niniejszej recenzji. Od siebie dodam jeszcze jeden szczegół naświetlający tę sprawę· Istnieje w głębi Słowacji w dolinie Rewucy u stóp Niżnich Tatr wieś Lużna, gdzie w górnym jej końcu dochowała się do dni naszych gwara polska. którą badał Mieczysław Ma!ecki. Mówią nią potomkowir~ 03adników, których tam wraz z sołtysem Weso~ łowskim sprowadził z Wesołego na Orawie Stefan Takaly w 1670 r. z~bowiązując ich do wyznawania wiary ewangelickiej (dzisiaj są oni katohkami l. Nazwiska tej grupy mieszkańców Lużnej chociaż pisownią słowa:ką VI fi, zniekształcone, są jednak polskie: Wesołowski, Targosz, Szym~o, Mlkuslak, Więclawski. Staś, Młynarczyk, Świerczek, Wal~sia~, Ch.o:ramec, Chlebek, Turoń, Czyszczoń, Świnka, Glemba, Polak, Banas, Slrota l m. Gdyby w We. . (w SOlem o k . 1670 I' . żyła ludność słowacka lub posłowaczona wołoska . . zna., czeniu "rusińska" czy .,rumuńska") nie byłoby dzisiaj w LużneJ na):nme)szych śladów polskości. A tymczasem, jak sam to słyszałem, S.o~a~y 7. Horehronia przechodząc przez przełęcz Szturca w dolinę Rewucy ~~w~ą żartobliwie, że idą "do Polska", bo wpada im w ucho polska gwara łuzmanskich górali. lVIiestopis podaje cyfry mówiące, że po przemarszu wojsk litewskich hetmana Sapiehy w 1583 r. i po upadku powstania Tokolego, Górna Orawa wyludniła się ogromnie i że dopiero z początkiem XVIII w. napłynęł~ tam . l bo az' 1100 nowych rodzin i to przeważnie słowackich z połudmowe) Wie e, ., ł" Orawy, ale także z Bytczy, Lietawy i z innych ma)ątkow na S owac~l. Jeśli tak było to fali tej należałoSy przypisać ostate~zne. ~osł~wacze~le południowej, przymagurskiej części Górnej Oraw~, tak1C~ Je) ,wlOsek, Jak np. Hrusztin, Babin, Lokca, Kruszetnica - natomlast WSle, ktore Sł0.wa~y nazywają "góralskimi" zasilane stałym napływem osadnik~~ z POIS~l, m~ uległy posłowaczeniu mimo słowakizującego wpływu kOSCI?ł~, ktory. o k ńca XVII w. zaczął się coraz silniej zaznaczać. Autor I CZęSClM~es~op:su, o która jest głównie przedmiotem nasze) . kryty k'"l, oplSU)e na s: 34 '..w )akl to sposób mogła wpłynąć na mowę Orawiaków działalność miSYjna kSlęZY poIli '2 J. R a f a c z, Polskość OTawy, W. S e m k o w i c z, Materiały cz. l, 1932, , cz. 2, 1938. "Echo Tatrzańskie", do dziejów Górnej R 2: 1919, nr 3. OTawy, Zakopane �29;') 294 ~;kich \'i okresie kon1.:,refc-rmClcji, a mianc,"'irie '.'; toki spo~6b "że sie miedz" :,Io',vacklm ]ud"rn te:ie' O;;:,;"HU lctkorz':'!lily nie tylko po,j,::dyń.c:,e pc,J~kje ·3:r.;" \\1::":, H.te także i)clskie Z·'.\T()·t~I.·:;. 06I:O~,V~cid8.~"Y),·,i. i~,·~·t8 ;.8.korzl2:~tic.:\. b:) lu.r] i·.'C~,,:~k:2 5łov;,"(1 ni~~ _~:J)trzeba\va.(y ':la.<'; ',)fZY!':O:-ił n~~()ra\Yę nie tylko s;~ dOi')i'.=ro (;.r+~'klj~;:'l," )l8n: ·--:.l~··l[" r:r:l,~I::~1:2C~~ l1a ':- \:o:<~,:;1i",.:·ch, lei') S~'j:s:;:a '.""'.i'2Z8:~.t;}~1.0-:-0.81-::.i l.::~u~;~~'~,;:i; ~).,.~(; (lzj~:'ier:1 r:,,~_.,~{--:p;:.;t/J'c: S'·r'. '··:..k·:·,.'i,~ \vtec1.' ~',i,-·.yczaje i ku:· ':)\V0 turę. 8.L! ~,,:kż~.;· s, r~:::'·.~i~h.~rc5[;01::1-: L10'.'."f> kt{)ra po et?:; d?l'"l\ b n::rniC' \ye:"l. ;\L' .\:~t ',o ł~:.I"i:I.ir;i.~:df:~ .ia~{~:.~·; r:'tL:'.::zan;r.'.a .. , . . . ;~:,,;:;:1: •. ':1('!6"~1 ~':r>.1":~.·:<'~~l-~. ~,.". \:1, ' 1'07." ~:'1~;:7~';"~ ';~;,;:,:;' :',;:,;,:~; ;:j.~:",~,:;;~~, ';~: ~~jl;,':~~~;:i'::~ :;;::~;;• . I a ,J,,"! .:..go .,'-.,_.;1L..... . (/\\ ..,,~O\, ~~~~~. bY/ Ol::, o~r~l~:z.o;~~ o .nt- L J. J.\l!C :lL'':::.'1. l \.t.~L\rv\\;-v T:oL~klE''!() c1 J.("'f"tO'Vleó""+\Va 1 : c:+n iaJ·, ~1-,:~.iąt.k. ]2~"( e,~~!;?j' Po!~.~·v·}· ;;'~'II' :,;, •..~:,Dk !=(r~LE: ar z,~ lud n8.~·zne C:/:!'n::j Orc'nvl':" C:.O ,"3) ~l O\\l~lnl~IUY J !~~~~;;,~~l~i.~~~~~;~,~~~~O~~:,~i:i§j1~;2~i~+')~~~f ł ·1-,·.·.1., C' t.Y;Yl r:1.0Żr1JD.y si::~ c10\"\'lC'd.:'i?t zjeg:) c1r:tur.r:.?n~,e!':J1pnlskc/',ci Orav,r~_.· 'l,~ -~·'~~·-U '~\7IT"~ '"'-,' <~() l.9?.O "r:, :"l~'J. teren;,·"'; C1J~cb\.:st)\\·:J.~?ji \\- V,';"" ~~:~l~'h :!:' ()r·.:~'ylr::' d:.~i"\~;>1jl~C'.~~:żP. S':O\VFtcy, b::1c1i, ~u:) ;~:~-~}:'.cl!.;~!'::'?:o'."l:~;).n'i ~:'::.;(; l,V i.'~' c~~':'."f,vski'2fl:C Judu. 1\~i:~ t)-IL:o nie '..-\,~:~'~>.)ms.~·~~~;C:11_ ~Y-_~!::7.('"~:1Y·:·!:"'.7{~;.~ j~.~ n ·l~\':"':·"l~i. ;.: l~o.:c~oh.~.Vlc:{.rn~.~ tak:1 np. c;::ysto r()~Ek:a ".\-L-'--~~<Fi)!?.... -(_~~, !1u taro ::-.y:o el:::ych lcsięż~ ... ·! Pt0f\v::;:yrn probo.:;zCZ~>;.1 .lud;.~i.on1 Z ,.fc:.blonki kor/~y:~t8nla r)l'7.yto,'2Za zUI)elnL;.? bezpodstc!\\'nie jako Z llsll.l'! PO'!~)~ie"'o dl.'r>'!10·vinó,;·o· .... ~:dO\vĆ;d.. ż~.. J~błOni(-~· l~yia S.';~'·~, war;ka". S~'()I,;vat2c~"księ7n dzialaH na ie~~cn!e Górnc'j b,:,-1:t:::.rn Kri.::i"G"o:;' Ora~r..TY ~;:tkżf.\ po 0]"r·~~i::.'\~':ll-"" ~0'jZ~2,ji tego 1<r«ju. l{:'lwni'ż ,;·le.u k3ięży. kt6rz/' b;:;i 'r;o~~l~wn;;~~;;l' ;;.:~ gornoor3.'v~kie{!'o ludu, kulty\x;o'·,.·,~·ali 5ęzyk slo~... \"rackL l.'Jie;(t(II'::"y z ni.ch utc-C',l w szkor8ch \\:plywom madziarszczyzny: ksi'dz Piotr Serafin Bocak z Podwilka autor słowackich kazań. które w 1764 r. prz"tłumaczy! na jl~zyk h~~'iI'bki i CJl'Uj')"]'ll (.", ~. SIę ... T'.-I, ' .... ):",'051.1., ZWClI ł'2cer BoO',sanyi, współczesny mu Józef Gryr,mk pisał cię G rigel y. Inni posiowaczyJi się, jak ów franciszkanin Hugolill G a w ł o \:,' i c z (zm. 1787), wpra'.','d';ie nie Orawiak, bo rodem z C.ooarn8go Du,~a,jca. lec? wyk~ztalcony \V pob1isJdej Trzcianie (Trstena), znany autor cZ2skos'owa:klego dydaktycznego poematu Va!asslw siwki ,- mru'JOV s:oclo'a. Podobn.~ 1 J~s. Jan l'v1a c.h a y (: ',00-1836) chociaż rodem z orawskiej Jabłonki. pisa! J':~nak .s\\:oJe I\iTa une 2r;,odio i inne utwory po słowacku, a takich księży bYlo więceJ. Kazania mieli słowackie, śpiev,y do kościoła wprowadzili słowacI.de, a. ,je~Ji, się póżniej, już \V pocz:jtkach naszego stu!-::cia zdarzyły us,vladol11lOne Jednostki, jak ks. Karol Macha::, ks. Ferdynand lV;'ac;la", ks. l\Tarcin Jabloó,ki. ks. J. Buroń, czy ks. Antoni Sikora dąż'1ce do wpr;\vadzen)a ,ęzyka polskiego \V kościele, spotkały się Z oporem swej ducho":- ~li? li:1ll'll 1\1. M a ł e c k i, ,,Sbornik po/minie O ll'piv<(';e MaliCE Slovenskej", od Ka/'pct, Kraków slGlcackim Ha p')/skie R. 13' 1935, s. 1-2; gu:ary t e n ż e, Język FO:f·i\ j": '''::. T":t1\:?,Y"~;"~ ~(}d0~ ~'J:"('·b0';:Z~Z?~).i \V 18-~4 r byF: l,';, ~ -Or:.1Y·:'T (J7~:7-·1..:T2J.::o V~:.r;12rth ~o ~.3~a ..1ó~pf Józc: StankO''\/its L .. Jan nim do roku l..~aza:r do 180~ 1813 f., C:r~~-,.v~IT 'N 1.8'25 r., I-":1dis12:'i FE'j;::rpat1ky cl,~ 1.854, 1'., Ja'} J8,b:!',()'rlski i :';z~:-r2g innychI ? ki-"irych t:rll~o barclz(\ nieliczni rr.ogli siEi C:3t."lĆ ~~\vi:Jd0n1ymi Pol::tk::uni. Nie był.o ~\\7iE~~po1().Dizujc1C~e[7o \VpłYWiJ ko?;ciola, Z\Vł3SZCza jeśli SiE: \veźlnie pod uwagę, że w cZ3sie wpływów polskich w drugiej połowie XVII w. było tylko z Kl'·'·;:::~n (1:j2;.:'--···:lg.3]), IdU~9.. f.:lT n·::-\ G~\r:1~j z Dolnr:;j •.T2.n }(,eltcnik Ora'.vi2 ::l v/iQl,{~QA(; f:~r "J..vtym kraju p~)\vstała d:)piero mieli już, tylu swoich luięży, że mor;li nimi obsadzać sta:-:owi~ka proboszczów i wikarych. Autor II·Ii2·Step.SH powojuje się na głosy niemieckich i węgierskich pi~'2rzy. nir: dostr'Zt:ga.i~~cych :~użriic n--:iędzy mo\vą polsk'l a sło\\·~ac.kq, którzy w ksia,żkach swoich narodowość, Orawiaków określali wyrazami Slaven. F(l'b-Slu,:eF, Bóilmische S,'a;,en, tól jala itp. Nie byli to lingwiści i dlatego g'03y ich r'ie me,ge! być dla nas rniarod8,jne, ale "koro o nich mowa, to warteJ Vi na 0;'a1(,1::', polski .:'i(~ Józef S:.r,Tc:·l1-:: (~~ 1814 r .. ~~,:')~O~1E>.J.O:::::1CS~k (1;) lB?,1., J::ln C~su:;:jak \V ld2ł T., .T67.ci St::?nkrY'JHs S.\,n:.r~·I}: de, 1n14 f", ~~nton T<:,:p,b,"'1c~;.;.1: do ~,g2';~r .. Je}·; .... Csurj:·'11.:: 1787 r., gdy Słowacy l. A. S i kor I" (',.,- l-,e':;;-;;,~.~·?(:. ',,:-,"zru ::.}j,-·:,:,~:.. ~n '.., n',:l,~~:!,C-2 ;\r' l. ::0.' I .•.~, • ~.~; 7" '" F. Machay, WI 1938 . 1938. • 8. Śp'ell' Moja k(),~cielny c!rug,1 !la Spiszu, do Polski, ,.Ziemia". Kr8ków 1923, 1920, nr wyd. 4. 2, Krakóv: �Jl--------------i 297 296 podkreślić, na co już A Petrov zwrócił uwagę 16, iż w języku węgierskim wyraz tót nie koniecznie musiał oznaczać Słowaka, lecz w ogóle oznaczał Słowianina a więc i Polaka. Podobnie się rzecz miała z niemieckimi wyrazami windisch, slawisch etc. Nawet u czesko-słowackich a także u polskich pisarzy XVIII w. wyrazy "Słowak", "słowacki", "słowieński" oraz "Słowianin", "słowiański" były synonimami 17. My natomiast z naszej stron v moglibyśmy przytoczyć głosy polskich ale także czeskich, słowackich, b~ nawet francuskich pisarzy 16, którzy nie negując słowackiej Dolnej Orawy, wiedzieli o polskim ludzie zamieszkującym Górną Orawę. Nie czynimy tego, bo odnośne cytaty zajęłyby nam kilka stron druku. Wykazaliśmy, że w części I Miestopisu są poważne, można powiedzieć zasadnicze błędy. Tak poważne, że trudno nam uwierzyć, iż popełnił je wybitny znawca historii Orawy, jakim był A. Kavuljak, którego poprzednie prace pisane były w stosunku do Polski sine ira et studio. Co się tyczy II części Miestopisu chcieliśmy zaznaczyć co następuje: Miejscowości Orawy zoslały opisane w porządku alfabetycznym dla Orawy ujętej jako całość, bez względu na to, czy leżą one w Dolnej, czy w Górnej Orawie. To nieuwzględnienie indywidualności geograficznej, historycznej i etnograficznej Górnej Orawy zatarło mocno jej odrębność, zamazało jej etnograficznie polski charakter, tak dobitnie podkreślony w poprzednich pracach Kavuljaka, tym bardziej, że ludność każdej z polskich wiosek nazywana jest w .!Vliestopisie ludnością słowacką. Czytelnik słowacki, dla którego ta książka Kavuljaka jest przeznaczona, nabierze błędnego wyobrażenia o przebiegu kolonizacji na Górnej Orawie jak również o stosunkach etnograficznych tego kraju. Literatura C h c<lo u p e c k y Vaclav, Valasi na Slovensku, Praha C z e k a n o w s k i Jan: Domniemany ślad etnograficzny , I ~ słowiańskiego G ot k i ew icz 1947. obrządku. w Słowacji, "Życie i Myśl", Poznań 1950 nr 5-6. Marian, polskie osadnictwo Czadeckiego i Orawy, wice 1939, Inst. Śląski. G (j t k i e w i c z Marian, Slowak-Słowiak, wołochach 1950-1951. G otk iewicz w Górna Orawa "Język słowieński-słowiacki, Polski", Kraków 1946 Lipiec-Sierpień. G o t k i e w i c z :VTarian. O tak zwanych Marian, pracach "Lud", t. 39: 1948/1951, Kraków-Poznań 1952. 1\ o ł o d z i e j c z y k Edmund, Polacy na Górnych na Słowacji, "Wierchy" słowackiego etnografa, Węgrzech, "Świat wiański", t. II: 1910, s. 21'1-250. K <3 v u l j ci kAndrej. Hrad Orava, Turc. Św. Martin 1927. .K 8. v u l j it kAndrej, Valasi na SLovensku, "Sbornik na pocest tetyho", Turc. Śv. Martin 1934. 1':1 a c h a y Ferdynand, Moja d7'oga do Polski, ków 1938. IV!:" ; e c k i Mieczysław, J! Polskie wyspy Kraków językowe "Język Polski" t. 13: 1928, 15: 1930, 17: 1932. lVI a ] e c k i Mieczysław, O wpływie słowackim 1923, wyd. na na polskie Mcttice Slovenskej, R. 13: 1935, s. 1-2. M a ł e c k i Mieczysław, Język polski na południe od Karpat, wie, [W:] Pe tr ov Kato- Sło- J. SkuLII, Kra- S'owaczyźnie, gwary na bra·- Sbornik A., Narodopisna mapa Uher podle ui'edniho Kraków lexiconu 1938. osad z r. 177:3, te ska Akad. Ved a Umeni, Praha 1924. p (' t r o v A, Sbornik F. Pestyho, Helyseg nevtara 1864-1865, Sezncim osad v Uhrach. Vyd. teska Akad. Ved a UmEmi, Praha 1927. P e t r o v A, Pi'ispevky k historicke demografii Slovenska v XVIII-XIX stoleti, Praha 1928. p o l i v k a J., PoLStina v horni stolid Oravske, "Listy Filologicke a Pedagogicke", t. 12: 1885, s. 463-71. R a f a c z Józef, Polskość Orawy, "Echo Tatrzańskie", R. 2: 1919 nr 3. S e m k o w i c z Władysław, Kiedy i skąd przyszLi Polacy na Orawę? "Zie- A. P e t r o v, Narodopisna mapa Uher podle uiedniho lexikonu osad z r. 1773, Praha 1924 Ceska Akademie Ved a Umeni; t e n ż e, Piispevky k historicke demografii Slovenska v XVIII-XIX stoleti, Praha 1928. 17 M. G o t k i e w i c z. Słowak - Słowiak, słowieński - słowiacki, "Język Polski", Kraków 1946, Lipiec-Sierpień; Z. S t i e b e r, Słowak i 810wiak, "Język Polski", Kraków 1936, nr 21. 18 Van e l, Histoire des troubles de Hongrie, Amsterdam 1686, s. 237. 16 mia" t. 16: 1931 nr 8-10. S e m k o w i c z Władysław, Rola Zywiecczyzny w osadnictwie Orawy, "Ziemia" 1936, nr 1. S e m k o w i c z Władysław, Materia!y do dziejów Górnej Orawy. Nakł. Muzeum Tatrzańskiego w Zakopanem. T. 1. cz. I. 1932, Cz. II 1938. S i kor a Antoni, Spiew kościelny na Spiszu, "Ziemia" 1920 nr 4. Zdzisław, Słowak i Słowiak, "Język Polski" Kraków 1936, nr 21. S t ieb er �299 298 cz-:.n!u śmicr;J:~neGo pr;'.(~to l)rz~,:d !.;(,.c.l:~1~,1'i·. ~~ c rIl. b ':: t G. _~\. i(~ l':'u.:t I,i S ~\r.~ ~:'i:. ~:' ~~, JUd:~i_.-: :"J::(;':);iv\~'\-rn ~;kl~."~2kr07J':~8{~_102\V:':,::cii 1='!';~Y\\"il'-::<u Obok ~';'-'.;.2r:i,- '\ Yl'~r~)n?C).s '1,-:" , ~~.~ ".1:?/1,: " :;,:.,":".,., (~c. U') /""'·!.';!,,\:,·01)():·~ ~:/',,~·.tt··~(::,~o>· (,!"'iC:,'<~, ~-··-2,., "X>" 1. H .,.l:yku.(· n, o Tn C-~<"/ TO(:11'(. ~-(. ~_ i;:~ Ir7.>' ".~" ::"'.rt,\ l~;,:i;'-) "1:-" .l:C)·~::.~r;,c ,', ~,?;.-..() r\ fl, S 'l,:' C t ć1 et 1\ d c~ i t;..~ l.-'] \y k;'i'[.,:rtT:.z ko'~2jno c~-~a'.~\~ialj~.'T~; tu ~:. n t .~.1 c:r:l7.. \V IT i ( >'_r;::J(~ 'Y"'~,'" z:').-:::'zyt( •.,,,·) ~\I i:::: ~~ > :-:'.:1\:vi:-r:"lj~1, in~.(;.ri2'~U,~~C0 \\'i8do~o;;ci o C1ktuc,;.n~·c!' ję~iu cdkryciach. U \~..'ym;Ci)ioDych plemion Ango~i kult duchć)\·\i Gb,)jrnuj~ istoty~ które \':(~d]e tamt':,;s7.yc!l wien.eń oplli;':i~y cia'ia śmiertdników ora? demonów inn=;g(l pocho:\z 'nia, Zróżnicowanie tychże duchów odpowiada różnicom lllVarst'Yieilia SiJOkc7ll':'go ta:ntcjsz?j ludności. Dus?; kontynuuh S\\'Cj2 dawne' za'\'~:ody, ~;;)ro;,nika.rrn, kO·'.':3.'lc.l"ni~ g<:lTn('arZ8.mi. Są one bądź \v randz.e z\vykiych sm, .ndników, b:,dl. po'oi16w, królów i czarowników. U większości p;p'11~on te: r:':'5;nice ','proll a e>;) je' s:e do du:I,ów dobrych, pochodz,jcych oel li.1d:<'iktórym obca była z;o~c i chę':: szlzodz:nia. oraz duchów zlych najc;;q,;ciej po~'hodzących od czarov"nikow itp, Przekonanie, że dusze po opUSz'· ed '7 ;" :'.~.k·: 7., ';:';:,er\\~()'::,L1 G~~ p,,»:.()':~I'1(>' ro~"_U'~!,;";2 Się l::,::od!\:!~; ..". n~t;::/":.:Y·:7:-.::'. ·,:'~!."(;:1j, ,~'li (;.\;l,1:; 1.rr1!~ń. ;,k. G~Jrzę'J t:.:.:'). l-:óbi:2ra dush",' \'r" o:~~ L '.\'-:,·.(ę,~"nj:,: rnc~c·.'·:: ..::U:·H(i~.C" (~O ci13:cc;.1-:- ro~.'-~;.-:<:'-' D'f'/.,7!".;:)1:':-7n·.' d C" ~"le~' a i."::,r~o. :':t!2id .:.!'C kLO~j, D/ ::pG\:\.iod,Y\i~'I.~ cZYl>; ~, i.';:'\:::~. '.l-7 i:';c'- s:'nif.'·:~:~je:~;t czyr~T:~pr~::.';~ci\:VlJyn) f:c~~;1..1:"7'~. ~"':':~d f2tl:t i p-.~7.:i/pi::;~IJ:-~c~-;.:::a~a~~lo~;.~i; kt6ra .2f:J ...Jó."'Ua r:;orr·1.2:oy h:eg na~ury. C7.aro\ ...rn.i(-'~' j::-~l, dy.s}:tl·::;8["~1 :)u:):U{a,-"~a(:ł"', j\1ięd:':y v..;j~r::LaTt!i c1o"-'-·.-h}~~~li~2T"DY s;e ('ZP~'.to o i..;~c~t.:-~:;~ G-,;,':fr:i.e,:i8.C!: i (~',~:;:':-ni(':2}'" !'~;·)ul:;;·\vych \V d·.-:i.ed:~i:l2J.;h intere(.~ujqcych ctun·· ;:r~) ~2.. I~cd(1y ',:::,~·:r.r. t. 7.0rn:~ k:;~.c1y;;zerri.':1 bibLcgT9.fta :::ktu:::}nych l-lO\'lc:,;~:i v·:'~:~, (ln',\,:1iJ.~·.'.~·'~!l, or;.',.: c.:~~i:~, r:'J.r1f'<;;~ar:y('hdc~ R..:·d2.k~)1. .f\nth:copo;u Cz~~:,;o:J.i.sr~-:, z pod8ni.0';~n, 7.:.~"'.-~)r:'y('> ~.V nich tre:~:'i. Ze::z .. t 1 (Fa:·:c. 1----2): Ch. E3r"i~En:,J\,:!/\.1',;·.!'!: IoC u:t t eJu c h ') ',\~ re! 2. g i a u tn u r z y n {1 i;:, B ~.~. n t II V/ p'ld,n.·-zach . .l\ngoli (CU-~2 d:·~s ćsprits et magie eł1ez, 1GS Bcl.'::-;,i O~l du :~Ud'-O'I.10~:·t c~c l"'.l~.!1go;'8.). l\;),tnr rGz'~:;~:'.vy1='0 ~)O-letllin'. pobycie \V .A..~-;[;o1i lYrzcdsta~\vił \\ ierz.~·ni,:') i ~~!·.~;l·:~tyki nlagi~zn..: pa::1ujic2 \""1 tej c:,~'ę;~i Afry~:.i. PrL.Gd(l.lj(j~en1 p:'.:acy :;(1 vy-;crz:~n:g i Ll~.-:r,;a lnurzyn6vv 5;rupy .l\.l.nbo, NY2neka I-Iu~nbi oraz I:'.:ereL'ó,:,:, \N kulturze tych ]udó\-v' \·'·yi"l.żnie zaznacza się \-\"arst:"·a kulttEY chanl1cl·:1. j %.\"·lk~.ę :"C'~~(, ~:;1~8. c :'!,!::,~(~,:l~l~.1,i.cr or,li:::u::e (J~:; :!.,~,·,~,':ld';ie:' ~;:~ r>:~'~~.?C'·/:·~'er a:", .:: zalc:'·,;.' .~ dcl.~:~:~:;.iC7rlC ~;,,~ :;~J ~.:;ll~;~~~ __\~ ~~.1ctycz.C'~; ,:tr'ch~<il.:,~:;ii i ~C:'i'.::... o:~l~lrach ·~c ':,':,T(:~ź~lie rcd?inr<': '}i·;;pó:i1Ci rcdo\v?ch: :::'9C~:-'k;.)~ \v.;.. r ~'l'!...-~',rJ7· l:' c'" ho(; ~ l':)~::p'::t;\\i rr;:',.(."·,Y:.~;·::;, du kl;:;~·o\,,!<g/~'. \"~: fiuer: ~'~'.. c;"'bGdz·~::-..: ,.·;()C~i.~ <':" G7rd fl C'i. n ", ] ,GZ\..... a'.v3·~·'.V~1.. l"/.'l;};'r C" ~~~~ ..\tj(r,:\ __ ::---.(3).\\1 L:rnat··'2(, t;.\..L':"~'i01,1"-I::',~. ()~V··1,,: l;): l~~1:~::":-,:: ',:G"" <p L'.~:,':ll'")\,',:;::.l ~""·'''I ·,,::.-··U sl'7 prz'~:,jc~·\,,.jCJ. ,~;,:c; Y,· ~"r~.oc.1k,:·) T~'V O'o;:-72J7:2 '{J. \v ~r;~'a\\'y ludzkie je::t POi,'.T;:::zcchn::.·. z:·/skac· let-· prl~YchyJno.32, lub c~~;~:.~0n~ć sif c.17.i3t<.' ..:i.i'.;j1i. \\T ty:n tk\\'i żróC::0 l)0\?~:,tar.:.i:~:~ze:-c" ~\J !ntl?T'\',.'cniuj ci;.]hl :~ J.:o1.(..::~'->to.r:'a.j..-; k'C8.::)';/v~..>~)1:~; 7a~i~)-;!.. pc'-:v~/t.tJ.le v.; o;:·~~~ci.~t o 1i:1k~~\vi; r?:~Di<.~. b,¥·.:v ,. LC3:-.i 7;:).b·>~ t~.,.·. pl:mocą Za \vir;o~.; ..~2.:;~'ę. k~ór/ \Z~~(Oi(lO r:::d::ir\l. :;':~1:;'i~-;J:"~~:o. Cir.q'.a I\;atcn1:.(-!.:~:t C':;~:: -- bOVv'\0H:. .~!~zyc7Jr!..··l O.:3rO!~1~::":1 lna,~ic·I.!--:;\'-('11 zabi =:;~6-o.v "v:;.ka.z:I\Yar;(~ śnli.~r·:. Ofiar~ \vyd3- ..vaDo Z~~./.~\'"I,~c-'::;,i :;lnierci:"1 ,,~...śróct tortur i udrE;C'zeń. i:U i'n-t.l u. j<:st czyn noscj.~ i Z(~01i.:OSf~.;'1, kt':fl.~2. po'/:v\/ala :tc::~,l·' s.rO\,;(;dO\i\:a'~ IYCt1i('zn~~ ~:r2.gnie:;lia cz~tO;\',~i~~ka. Ie I.jA.rT\ . .!~'.~·!\f:F i g u r a l n. €: ,/0/ Y o b r a że 11 i a d u c h Ó \\1 z n a d l" o d k o \'./ e -: fi b i ,G:u r z c: k i 'Y u a t \fil 1:'-1 o \v <= j (} Vl i n e i «(]·e1'.;te!:'- 7.0\va:: :~:y(~;;el-'.':3, ~ figuren c~_yn rnittler ..:.n "'i:uat l"{h,l·:;r in. !'"Jeuguinea). Vi fejOrlt2 ~,rcc1.ko";,\/~,~0 do~·zecz3 r;'..:.::ki 'Yuni; leżą \,vioski, \V których ,\:::,~ :~OkD :=.ie rc?v,,-in~~ly urr~i~:ęi,no3ci rz~biar8kię. Kun:;z~ ten za~ho\;v{:11 s.ię tani po dzi"~;1dzisiejszy \'l po:::;t2~i pięknych "V drl.:0wie r;~cżbionych figUl~, \vyob"a~"';"~v"r. o';"hv blOb':)" "y['''alow'' slupy u chat zydle itn. Autor o:TI'hvi8 n·i(';~7~r'~·' ~)l'z~~;~a~\'i~;qCe :'~'Y5ckie fjgur~y,' wyob-raż,ającEl clU:!1;.'. Z naz\vC11ni j.'_~.h v:i"!,ż,ą sic ialntej~;z2 rnity i ;,.,vi2fzenirt, głęboko się~;aj(1('e y: życje s\:olc~('/~net ... -c;h \v:"i. Po::;zC'z2,~~~óln8 fi;;,ury na ogół SLl vlł2sno{cL~ prywat~" a z'Jioro':',:l w',a,no,;ci:,! ,;;rornad;,', ale odbieraj~l cześć od w::zystkich ~złonkóv'J osady,' pozostahc własnością mężczyzn, przechodzą z ojca na syna drog4 dziedziczenia. Alltor pn;ypU57-CZa, że figury te były niegdyś konkretnymi b6stwami wojennymi k8żóej z tych wsi. Wsi te należajy do plemion szczególnie dzikich i wojowniczych. Po przybyciu białych koloni- c;~('y~;,:' ;'[2 �301 300 K. TACKENBERG: zatorów mieszkańcy musieli zaniechać wojen i napaSCI, a groźne bóstwa musiały więc zmienić swój charakter; stały się opiekuńczymi bóstwami łowów, a wreszcie duchami pomocnymi w leczeniu chorób. Zasięg wpływu tych bóstw nie wybiega, z jednym wyjątkiem, poza obszar wioski. Autor niestety nic mógł zebrać dostatecznych danych do zagadnienia, czy i w jakim stopniu istnieje związek między postacią, jaką figura przedstawia, a drzewem z którego została wykonana. Autor zwraca uwagę na fakt, źe w liter<'1urze odnoszącej się do Nowej Gwinei naogół figuralne rzeźby interpretowane S'1 jako wizerunki przodków. Do opisywanych przez niego zjawisk, to uogólnienie nie da się jednak zastosować. Mimo usiłowat'I, autor nie potrafił rozwiązać podstawowego zadania, a mianowicie określić co jest pierwotniejsze w tym kompleksie wierzeniowym, rzeźby figuralne ilustrujące mity, czy mity wyjaśniające sens rzeźby. F. SIMOONS: A f I' Y kań s k i o b s z a I' b e z m l e c z n e j g o s p od ark i (The Non Milking Area of Africa). Od czasu E. H a h n a (Die Hatlstiere 1md ihre Beziehungen zur Wirtschajt des IvIenschen, Lipsk 1896) wiadomo. źe na znacznym obszarze wschodniej Azji nie wykorzystuje się mleka, mimo posiadania trzód. Podobnie w Afryce istnieje obszar, na którym mleko nie stanowi w gospodarce produktu o zasadniczym znaczeniu. Obszar ten w Afryce obejmuje puszczę tropikalną i część terenów pokry·· tych sawanną. Obszar ten, w okresie przed europeizacją, stanowił prawie trzeci!) część kontynentu. Autor próbuje określić geograficzne granice tego obszaru; zasięg ten nie pokrywa się z obszarem występowania muchy tse ts e, jako czynnika niszczącego bydło. Na obszarze występowania muchy tse - tse istnieją rasy owiec i kóz, które uodporniły się na śmiercionośne ukąszenia tego owada. Dwie odmiany bydła rogatego, zachodnioafrykańskiego, również wykazują pewną odporność na jad trypanosowy. Mimo więc, że mlekodajne zwierzęta są tu hodowane, nie są one wykorzystane. A chociaż przeciętna wydajność mleka byłaby tu dość nikła, to jednak zdaniem znawców tego zagadnienia, mleko tutejszych zwierząt jest wysokiej jakości. IT podstawy tego zjawiska leży niechęć, z jaką ludność tego obszaru odnosi się do mleka. Picie mleka uchodzi za objaw "nieczystości" pojmowanej tu w sensie magicznym. Przywilej względnie prawo picia mleka ma natomiast czarownik. Autor dochodzi do wniosku, że powstanie obszaru, na którym nie występuje gospodarka mleczna jest wynikiem nie braku zwierząt mlekodajnych, ani też skutkiem zapory, za jaką można by uważać zasięg występowania muchy tse-tse, lecz zjawisko to można wyjaśnić jedynie kulturowym oporem, wynikającym z niechętnej postawy ludów tego obszaru do użytkowania mleka jako pożywienia codziennego. Tłumaczenie to uznać na~cży za niewystarczające, gdyż nie wyjaśnia historycznych uwarunkowań tej niechęci wynikającej z młodszości i obcości danego typu g~fodarki. W sp I' P o l s k i e j (Zum Siedlungswesen a w ie osad n ictwa k ul t u der Tripolje - Kultur). I' Y t I' y- Prehistoryczne badania w ZSRR szczególnie w ostatnich latach rozwijają się z ogromnym rozmachem, a publikacje w tym zakresie mnożą się· Niestety niewiele z nich dociera do krajów zachodnich. Autor wyrażając zadowolenie z powodu publikacji F. H a n c a I' a Prob/erne tlnd Ergebnisse der neuen russischen Vrgeschichtsjorschung, [1951 Praca ta ukazała się w 33 zeszycie: "Ber. der Romisch-Germ. Komission", s. 33 i nast. jako omówienie sprawozdań badaczy radzieckich Tatjany S. P a sse k i J. J. K r i c e w s k i ej, Periodizacja tripo/skich poseLenji, Moskwa 1949 oraz Culture tripoLienne, t. l, Kijów 1940. Przypisek recenzenta], przystępuje do omówienia szczególnie interesującej go kultury trypolskiej. •• ,. l Porównuje on osady kultury trypolskiej z osadnictwem obszaru ceramiki 'Nstęgowej. W szczegółowym wywodzie polemicznym uzasadnia swój pogląd, w którym przeczy twierdzeniu, jakoby osadnictwo trypolskiej kultury było osadnictwem stalym i trzymało się trwale swych osad. Wskazuje na pewne podobieństwa w budownictwie trypolskim i w budowlach kultury ceramiki wstęgowej. Domy w jednym i drugim przypadku odznaczały się znacznymi wymiarami a domy ceramiki wstęgowej posiadały jeszcze większe wymiary. W jednym i drugim budownictwie materiałem było drewno i glina, przy czym w obu przypadkach stosOW2.110"'mstrukcję słupową, w której ściany między słupamI są \vypełniane plecionką oblepianą gliną· Jedyną istotną różnicą była konstrukcja dachów. W trypolskiej kulturze dach głównym swoim ciężarem prawdopodobnie wspierał się na ścianach i slupa2h ściennych; słupy wewnętrzne pełniły tylko pomocniczą i nienajważniejszą rolę, o czym świadczy - zdaniem autorów - wymiar przekroju {;]adów słupovvych i gęstość ich rozmieszczenia. Wszystko to przemawia zatym, że należałoby tu liczyć się z kostrukcją dachu na krokwie. Inaczej sprawa ta wygląda w budynkach kultury ceramiki wstęgowej. Tu wewnętrzne słupy są gęsto rozmieszczon:l, mają przekroje duże; świadczyłoby to o tym, że dach swoim głównym ciężarem wspierał się na owych słupach. To przemawiałoby na rzecz konstrukcji na ślemię i sochy. Otóż mimo, że w kulturze ceramiki wstęgowej btl.downictwo posiada cechy niemniejszej trwa 'osci niż w kulturze trypoiskiej istnieją dowody, świadczące o tym, że ludność rocnicza tej kultury opuszczała swoje siedziby po wyjałowieniu okolicznych pói zajętych pod uprawę ziemi. Zdarzało się, że wielokrotnie ludność ta wracała po pewnym czasie do swych siedzib, w swoistym cyklu rotacji uprawy ziemi. Autor nie widzi dowodu, który by w sposób dostatecznie przekonywujący świadczył o tym, że ludność osad kultury trypolskiej pozostawała na swoich osadach w sposób ciągły, nieprzerwany, co z kolei musiałoby dowodzić innej techniki uprawy ziemi niż ta, która ma zastosowanie w kulturze wstęgowej. �303 302 l«()~.c·jn~;'Tn. ~A·I.'2clr{liol~{n cl:-ldl.iZY c±uU)["a jest ::_~;L nipG:.c-~:a, ;.'2 UL::.~.. ~(tni(Jn;:·i p(;~_~ki;:..::~rOl\;:i.~G11y ::i.e; -\V U.:-;Li·/J'u. rnatri:=i;.-C:l2 i·'. -- t:;~;~L_.,~ .. . ~-,,:_-jl';'~).l.\:·,·i.eK ci:·~ \\' (~t) . ,/ z ,,'1:.<.. l.r~ól·c:i~a,u i:..'lni .;[Ld .....,· (,;J1_' .. ~.i.:'':''l"LY .~l:,l..Jc~",rr,':'l: ~ :~;ę \'.• '(>~~'.;.. ~\;;·,.rO:L..:..:_'L \\.'~"·:';8."e 0\\'(.' vvo(i~':icz: ..-:'./ l';:". (}....~t.-:(;~(-J. i:rl ;·;.tl.ikcj:~1 i l:L:;,y"l.Li.0·,\~c~.r:i2(n \\-.l'~; ..'.,::::~;e:~.i.:LO~· l":JJ-'L"t'CiJ"ld2 .l~-l~(l.::' \V~ J:Ji:-:.:c~ ~., :;)1:;:lU, z,-:' \"1 i.::;\\':iyril, Jego ::.jGV'::,~ tr,vj, nic:: dc,\\,'ozdani2'm, hOUO'N- ~t'epl'ez"n~o,~:anG g: Ul~'Q~'~l z3.i"~1ieszkuj;ącyr:1 kt.órych budynki \v,.,:r..jżniaiy u ;to~'iullko\'.'uj::: się 'tu.kże f.:Cl-<;DVv·\.?j ifl7;:;e GO tej \, l :-C. u. r~: :,' n. 6 \\ J. NICOLAS: Przydomki Vol ty (A. O. F.) - Volta (A. O. F.). Les - Ela devises z obszaru des L'ela \.\~ d P e)g c f () zlożv!.:'::, ..L(, :<~1:"i..J.~1. ..~l.Lld 3rL--'t'.' ; >.: ... , . \V:..:q). t'j(; .., ..., kl~:.tU. PO';lc1d:::1 l";C".ęcit~ ~ (ł~v"',~.:.:>O. r..l;lj·z~..';,': U pu0lL:::".:1~i:·n ra:. z:.:j l,;:;J.~:,:ty:.::.L['- '..• o:,' ~:~-;'C:(1Y oJCG'.'·:, 2. Vli~:1r3 .... \7 ;:;cga, lnJ.~js':, (;l:J:~~~Ć:- .1,'t:,(:'':'''~i:;~l)-l/l;~c::(bt.d\·. :o".~\ l-·.Ci:>~/~ 8U.'L():'~~,,",,''': Lt:.l< ,':',z~:'/) ;:·~t·lY-· . . o :L:,0."i·,~C.~~1.2 t .._·, .-.~>:,:}~,:':. \.·~:--LZ.:~ :5. Str6ie l;}:-'.tli ~-=rzy::.~(;dy: ;J) c;;'(l"ry f'raL:8 rnl':;J~c ku·i~ov~.'ycll. d·~'j/.:;:~ZO\,VJ b) :;:-o~_d...:i:1iy: l'~.~~L :.J['~C't~JC·i"-· "i. Y·'O\V:'lC:-'· ~a'\:..-j~.-·l'a !!2";.tzi..,~1::':,c.'e 3. IJucir: prL{Jd~(>~; ~i;?bczplcc:"0ń:/ •.\,vU z~; Strony Z\'Vi8rz.~:ft., 1):<.1 SLl.l6i:>,\' nac; :;:d5~cl.dl1i('n::8.:':l1i i (.;_ "Vi'yroc.:i:1L2. CZ8.I·l.;\;,,~:Lei:.'i~ pOYl,.f;:it2~lia l '~'. \\7J.~,ka z ;,:i- r.G.fl1yt~)·na ro%\\rCJU !:JfL(;\::il'l ś\vic:~to~~().s"lr..ldLl religijnego 8rtykuł ten pr2Yi"~osi '\:""81 ~03Cl0\Ve .rnaV.::rlaly Ly:nl b2.l'dzi0], 'lC~ :~ on·:; b~zpo.~redriL.:l ~xypov..··:~dzi;~tych, kJ~órz.:T l~ult 'l"~[~ L\vor"~:.~,r}'..~~I{t.Ykuj.-l i kJrrJ~~"ltują. T I t "AttJ~·;:uł znajduje Sliv'Ój dalszy ciąg \v nH:'t~1JnYfn.z-: •.;L,~'cic j,.Antb,ro:,:osu". G. Vii. 13.. i.-IUNTINGFORD: n la Pierwsza część tej pracy opublikowana zostala na 'amach "Anthroposu", t. 45, 1950, s. 81-118. Frzydo:r:ki fnurzynów grupy Ela służ~ do rozróżnienia \\: przypadkach homonym:i r;liędzy dwoma indywiduami tej samej grupy, które noszą to samo imię i należą do tego samego klanu. Autor ~·rzy jmuje w z3sadzie defjnicj~ znaczenia owych przydomków zaiV1. G l' i a uJ. E,' C m (L'Aliiance cyLharicque, Africa, London 1948, s. 253). Według tej definicji przydomki te są zarazem tytułem honorowym, dewizą, pochwałą i pochlebstwem, jakie się kieruje pod adresem zainteresowanego, ażeby podkreślić jego kwalifikacje, wyrazić wdzięczność, dodać mu otuchy. Nicolas daje szereg przykładów takich przydomków używanych w murzyń- ·,~~~:;.;~:~~l:~')2 _;'~":'lcLdung(; .::.:1 te.l bUliyr:.kor.n ni, \1.1.;:.;zdY:JY j::~un(;rodz.:.nl'.yn1. V'l fakci2 L,V!n 'vidz; a:~ch,;;:;ll""uklu.:::y spot<::cL:::-iej na l...ojeciyr'1c:~::.:~ rnal:: rodzin:;r, :\_'-E :r prz,vpu.,;:z;.::::a jJ.:cnak. Ż.= zrniCl~'!..a kGn...Jtruk;~ji (iomu c..',ics;:kalneg.() il:OŻ.:.· .si~ tu \vi:{zać: %t.~ :~;Yn;'3.l ..a!'nl gos1~·oó3.reZirtli, ll1iano'vVlcic z v:zra:.:iLc".ljqc:,,~ pT~":~'-v'V'a[;'::1hoc1o\\:li nad l"olni.ct,,-·..,:ern r~.a tiTD obsz3rz,~. 'W' z'vV.i.<zku z t;y~ri1 (;~utor ·v\'y[.:'o\t~7io.(;.asię na l{:~:-"1at: czy i \'\1 jaklrn stopniu slusznYi.TI jes'l, t\vierdz.(·nie (rr~jn, I-I;:nlC('~rc:"')~ ie 2"\ ::ba loessovv'a nie sprzyja roz'INojo\vi 12.SÓ\;v· i~ ż:; to \"'~a~;ni.e byla cZJ'r~EE:i('n"l istoln,ynl dla roz\voju ro1.nict\va nC1 tyrn Ob"3:(~ar7.s; g.leba .J.o~:::';:)o~·D. spI'zyja pora:;i.:anlu laso'"v liLcia.stych. Jc;o.ynie klirnatyczna po:.;UC!ł3 \Vipari~t. 7. obecnego oos,~aru stepovvego lClsy, niegdyś ta.m ro.:nąl~e. "l"o bylo czp,mkiem, ktGr:l zmusił gospodarkę poprzednio rolniczą do przej:0;68. na go:,rodarkę hodowlami, siepow:;, co znalaz!.o swe odbicie w zmianach i:,'pu domostwa. murzynów surnoms (;i~C: ..... .:,:::·~_<~.~l ~YI./.~·.' !;·i~~·,'/;.::i~·:J~(}.0 :(.L'1i"':':'.::ł~-..«.:\-v,.-:~~·jrt:~ ~,"i=~:l(::~':,_j,:'; n t': int2rpt2tacji, ~·:lie.;sca dr~aL:L~.~jęLyL:c\\'i:! ich óy\vaJ~'; i.'~' (.".' u·{:':,~o\.-lc 'L"o:!Jl::l'; C;0.\\"(}cJ Haute l , L:,:.:._,.·~d~(:'d.I..l.:/n'1 !'{::J.~,:' F. l~ ~i sj(~ ku:~u~~}"L;''ypolsk'~ej,cl,':i··:,.ri·':':~ c.1u~.:~ uS'L·:;łJiiY ,:"> ~,'~;,.u'·=:cil.:~ kujrych .:;"'; ~ '~~,,;n '.,y~a~J 'J ero;, ;j_~cH~zi~. \";\-~·:i.'i:...~~'£,:j."l; .. \', i.;•...I(;i{:b(J\:,~'e bl1(j::,·~-.kl ~ni.C;:.zkd~n:: G cir n e j ~-~ld, lJ()~;~(~~)iając rO:~:i.l:nlcni.e skL':l.d(Ji:cu'.\ się hodo·\~.:l Lad ~\.'~:lil(:·~· .. 'd :,--,\\'rl:;~'::l stoł.Jniu ~~-;:; i::t:jLilC :eJ~lc';~.\i, \,,' ~polecznycil. ;.rL:;";··::JJ.l ~;i nad nL;, ..\·::~LI_'ll\'-·'Y, ::;)0'.;0.) S'l..(J::J:.:.;'i!-cach ~r.'}·~.o.:.·..J:i-:j ni_: "'\~i.::':'<.~,.:\vyr::L:L:_j IO·~~·lic:..\\·8. .:;·~.ic'j ;CUpi0 stOljDiu klLt"J.ry l\.u·~or liz-LGsui":ko-.vuj...; r:yn1. n:.c'.~;.:.:r:a.::;~-,\- \V \v jakim luciności gi'Up ~,Yi~~L..L-I':'.I~t~\.;nid. Yc.l~.t pfzev,'i::~gi . ,. ".. \'.'/L.i.~d.~:.c,\' ";".:.:": i~\..L~L1rC::2 .' n.::..JcJ ;.I':,.:.'~) Lugadnienie, ~;~0.;d.l(.ki .spOL;C~~ll~ Ó 'vV, D o l' o b o ('ihe Political CJrgaDizacJ<l Organization polityczna of ·lhe DoroDoj. murzy·- Autor opisuje polityczną organizację grupy murzynów K2nii, Dorobo, którzy pi"zyjęli od sc!siacJów żyjących na wyższym poziomie kul(lirOWjm, mianowicie Nandi, szereg cech kulturowych. Dor'obo, przed zetknięciem siE: z grup) Nandi po 1925 r. był ludem łowieckim, choć przyjął od tych ostatnich hodowlę zwierząt i rolniCtwo. W kulturze Dorobo zachov.'ało się jednak wiele wyrażnych cech łowieckich. Życie spoleczne kontrolowane jest przez dwie instytucje: rady klanu i rady, karet. Ta ostatnia ma szersze kompetencje odpowiada niejako zarządowi dystryktu, jednoczącego cało!'ć interesów wszystkich wiosek Dorobo. Autor opisuje funkcje rady klanu i uprawnienia rady, koret. Rady klanu działa jące \\1 zasięgu poszczególnych klanów są kompetentne do rozstrzygania lokalnych sporów. Do spraw tych należą spory graniczne, łowieckie, zabójstwa. jeżeli zachodzą wewnątrz klanu oraz wstępne dochodzenia w przypadku zabójstwa, w którym wchodzą w grę członkowie różnych klanów. Karet roztrzyga spory między klanowe, rozpatruje przy- �305 1 304 i padki zbrodni, jeśli strony należą do różnych klanów i jest ogniwem pośrednim w sensie politycznoadministracyjnym między kolonialnymi władzami kraju a klanami w ramach dystryktów. Następnie daje autor przegląd założeń prawnych, stosowanych przy różnego rodzaju przestępstwach i zbrodniach. Z kolei przechodzi do omówienia religii i magii u Dorobo, wskazując na liczne podobieństwa w wierzeniach i praktykach Doroba i Nandi. W. PILCHNER: L u d ow e św ięt a w Nep alu (Volksfeste I It na którym zabił zwierzę. Charakter magiczny zdaje się leżeć u podłoża zwyczaju wstępowania na zabite zwierzę ze śpiewem i tańcami. W rozdziale kcń,~ov;ym autor stwierdza, że u podstawy wszystkich tych praktyk właściwych ludom łO'.vieckim afrykańskiego obszaru leży zamierzenie ubezpieczenie. się przed możliwością zemsty ze strony zabitego zwierzęcia. (p<ltrz H. Baumann ZFE, 70, s. 208-39). W. HAVERS: O z ri a c z e n i o w e j war t a ś c i j e d n e g o z i n d 0g e r m a ń s k i c h s u f i x ów (Zum Bedeutungsgehalt eines indogermanisches Suffixes). in Nepal). Większość świąt obchodzonych w Nepalu jest podobna do tych jakie obchodzi się w Indiach, tym też tłumaczy się fakt tradycyjnych, osobliwych dla Indii, wędrówek pielgrzymów, stale kursujących między Nepalem a Indiami. Autor opisuje w artykule pięć świąt obchodzonych tylko w Nepalu: 1. Matsyendrayatra: jest to manifestacja na rzecz Naraya n e V i s n u, bóstwa ludowego, opiekuńczego w tym kraju. 2. S l' i m a t i: W 1789 r. dzicy ale wojowniczy górale G u l' k h a zdobyli Nepal, kładąc kres panowaniu dynastii królów N e var i. Na cześć tego faktu lud Nepalu obchodzi święto S r i m a t i. 3. Święto bóstwa N a l' a y a n a. 4. Święto K l' t t i k a, na cześć wojennego bóstwa K a l' t i k e y a.5. Święto D e v i ya t l' a, tj. na cześć bóstwa, chroniącego ludzi od malarii. S. LAGERCRANTZ: (Hunting Trophies Ł o w i e c k i e t r o f e a i m a g i a m y ś l i w c ów and Hunting Magic). Rozprawa z zakresu językoznawstwa. Chodzi o sufix -tu-, który w językach indogermańskich służy szczególnie do tworzenia tzw. nomina actionis. W żadnym z indogermańskich języków nie występuje sufix -tuW tak licznych skojarzeniach jak w języku łacińskim. Z tego powodu autor podejmuje analizę tego sufixu i form jego występowania przede wszystkim w zakresie języka łacińskiego, nie pomijając jednak i innych grup językowych, w których to zjawisko występuje. l I Ogon bywa u tubylczych myśliwców afrykańskich uważany jako obowiązkowe trofeum łowieckie. Drugi rodzaj trofeów, przysługujący tylko łowcom, stanowią pierścienie, wyplatane z włosia względnie z sierści, wyrwanej z ogona zabitego zwierzęcia. Bywa, że pierścienie wycinane są ze skóry, ze stopy zwierzęcia. Pierścienie takie bywają też nakładane na broń łowiecką· ~ Inną kategorię stanowi zabieg wykrawania kawała mięsa z grzbietu zabitego zwierzęcia i spalanie go często z ogonem i uchem zwierzęcia. Osobne z<:biegi i wierzenia odnoszą się do wyrywania zębów zabitemu zwierzęciu. Penis i uszy także bywają obcinane zabitym zwierzętom, przy czym o ile penis bywa' zawsze spalony o tyle ucho bywa niekiedy w sposób obrzędowy zjadane. Do osobnych zabiegów należy zatykanie otworów w ciele zabitego zwierzęcia. Wspomnieć należy także o zwyczaju ucinania wąsów leopardowi, z czym wiąże się szereg zakazów. Obcięte cząstki bywają używane w pewnych magicznych praktykach. Do mniej znanych zakazów zaliczyć należy zakaz oglądania się za siebie w chwili gdy myśliwy opuszcza miejsce, M. VANOVERBERGH: Religia ••nd Magic among the Isneg). I I I • I u Isnegów (Religion Jest to część trzecia rozprawy poprzednio zamieszczonej w t. 4S Anthroposu. Część ta poświęcona jest opisowi dwóch aktów kultowych lsnegów, śayam, say - am, i ceremonii noszącej nazwę pildap, odbywanej na cześć ducha anlabban. Tak w pierwszej jak i drugiej z omawianych tu ceremonii istotnym momentem jest ofiara z psa i produktów roślinnycA na rzecz ducha względnie bóstwa, na intencję którego Obrzęd cały się odbywa. Przewodniczy obrzędowi czarownik. Nieodłącznym momentem 6brzędu jest wspólna uczta. J. SCHNEIDER: Uprawa B r y t a n i i ('Uber den Feldbau I i magia ziemi u ludu Sulka der Sulka auf Neubritannien). w Nowej Jest to niezmiernie interesujący" artykuł, napisany przez niemieckiege misjonarza, który pierwszy poznał i szczegółowo opracował język Sulka. Opis uprawy ziemi u tego ludu jest potraktowany gruntownie prZlede wszystkim od strony językowej. Przygotowany i opublikowany został on przez Karola Laufera, również misjonarza, bowiem autor tej pracy zmarł. Przygotowanie nowego pola upatrzonego pod uprawę rozpoczyna zabieg magiczny. Tubylcy zawieszają względnie zakopują na tym terenie w jednym lub kilku miejscach rośliny o właściwościach czarowniczych, które mają na ('elu odpędzenie zły:::h duchów. Po tym zabiegu przystępują do oczyszczania pola z zarośli i drzew. Trzebież odbywa się za pomocą kamiennych siekier. 20 ..Lud", t. XLIV. �JOT 306 Przy wyrębie pracują zarówno mężczyżni jak i kobiety. Ale niektóre wypowiedzi tubylców zda ją się wskazywać na to, że dawniej kobietom nie było wolno używać siekier. Drzewca siekiery są zawsze obrabiane i przygotowywane przez mężczyznę. Do rozrywania lian używany jest kij, (dl. 1 łokcia) oraz muszla, służąca do ich rozcinania. Ta ostatnia wychodzi z użycia na rzecz metalowego noża (Buschmesser). Ponieważ drzewostan na oczyszczanym terenie jest niejednolity a drzewa cieńsze i słabsze rosną na przemian z drzewami grubymi, więc najpierw ścina się drzewa cieńsze. W ten sposób przerzedza się puszcza. Grube drzewa ścinają mężczyżni. Niektóre drzewa, zwłaszcza o rozłożystych konarach, bywają przez dłuższy czas zostawiane dla zacieniania pól i ochrony przed zbyt palącymi jeszcze promieniami słońca. Przyszłe pola są grodzone. Każdy kto w polu tym otrzymuje udział w postaci parceli, wykonuje kawał płotu ogradzającego wspólną całość. Za wdowę pracę tę wykonuje jej brat. Często zachodzi konieczność ubezpieczenia pól przed dzikami, wtedy budują ogrodzenie z kamieni lub palisady, stosując przy tych ostatnich różne sposoby wiązania. Kiedy ogrodzenie jest zakończone pole podlega jeszcze raz Oczyszczeniu, wyrywa się porosłe chwasty, ścina się to, co ewentualnie jeszcze do ścięcia pozostało. Zasiewu nie dokonuje się prędzej aż ukończone jest ogrodzenie. Chodzi o zabezpieczenie przed ryciem dzikich świń w popiele. Po spaleniu nieużytków, niedopalone części bywają gromadzone w stosy pod pozostałymi drzewami. Stosy te zapala się dla opalenia gałęzi drzew, aby nie zacieniały pola. Dopiero wtedy całość pola dzieli się na parcele, będące udziałami poszczególnych jednostek gromady, uczestniczących VI przygotowaniu pola. pólka te znaczy się kamieniami, gałęziami, pniakami. Narzędziem do uprawy ziemi jest kopaczka a raczej kij kopaczkowy, wyrabiany przez kobiety i mężczyzn za pomocą siekiery. Kobiece kopaczki są lżejsze. W zależności od rodzaju pola istnieją trzy sposoby sadzenia uprawianych tu roślin (taro, yam, bataty, trzcina cukrowa). W pierwszym przypadku sadzonki roślin wkładane są do lejkowatych, kopaczkowym kijem drążonych otworów w ziemi, bez ich zasypywania. W drugim, chodzi o pole, które po wypaleniu porostów zawiera mnóstwo korzeni. Sam więc proces sadzenia kłączy i pędów wymienionych roślin związany jest z rugowaniem korzeni za pomocą dużych, mocnych kopaczek, przy pomocy których korzenie wyważa się i wyrywa. Każdy pracuje dwoma takimi kopaczkami, które wbija w ziemię obok siebie i ruchem dżwigniowym podważa nimi korzenie wzruszając zarazem ziemię. W obu omówionych przypadkach pracują indywidualnie. W trzecim przypadku pracuje na każdej działce grupa _ około 10 osób; ziemię wzruszają w ten sposób, że gromadzą ją w kopki, w które sadzą sadzeniaki. Autor wyrażnie mówi, że w zasadzie nie da się wyróżnić prac, które wykonywaliby jedynie mężczyżni lub kobiety. Wszystkie rodzaje prac wykonują mężczyżni i kobiety; prace wymagające większej siły na ogół, choć. ta~ż.e z. wyjątkami, przypadają w udziale mężczyznom. Do takich nalezą: scmame grubych drzew, budowa domów, obrona przed dzika "t ,Kal~ndarze~, :"e~ług którego toczy się ich roczny cykl zajęć gOs:d~:~ cZJ ch Jest kWItmeme poszczególnych gatunków drzew prz d' dla drzewa lturka na nowy rok a dla d rzewa k'oralowego ypa aJące guip np. na przełomie czerwca i lipca itp. ' , .. W ko~cowym rozdziale autor wymienia szereg uprawianych roślin l Ich .odm:an, .podając nazwy tubylcze na poszczególne gatunki. N:ez~Illerme interesu~~cy jest przedstawiony związek znaczeniow ok~es.len tubylczych na rozne rodzaje pracy, dający obraz w jakim stopni~ ZajęCIa Sulka wpływały na kształtowanie ich języka i pojęć. E. KAHLER-MEYER: G r a m a t y k a i s ł o w n i k J'ę z y k S d a w e (M t . a a nVokabular adr Isn a dV a n d e K i m m e n d e' a (Kimmendes Gramatik und er an awe - Sprache). i Sandaw~ to nieliczna grupa pochodzenia wschodnio-afrykańskiego ży;:;a o~ecn.le w. centrum terytorium Tanganiki, otoczona ze wszys~kich tUl:n ~ ~m~onaml Bantu. Autor omawia manuskrypt pracy podanej w t ynm:eJ~zego artykułu. Praca ta wydana została w 1948 ~~Yid:w~lCtwa M~cro -- Biblioteki Anthroposu. Oryginał n:'Pi:a~;m;ecs~ .ę yku francuSkIm: Essat cle g7'ammaire et voca.bulaire de la lang S c!awe. A. . BURGMANN: ..,.rama G t yka i słownik A. l\"I li 11 e r a (A. :i.\ilul 1 1e rs G rama t'Ik und Vokabular l ':1 ( l! języka der Kanua - ue an- Konua Sprache). Lud Konua to "rupa ję k Keriakat i Rotoka "'w ŚCOd::w~wJ'a pśa~uaska, zamieszkująca obok grupy czę CI wyspy Bougainville " k o wyspy archipelagu Salomona. Przedmiote 6'" ,naJWIę szeJ om A. Mi.illera, poświęcony gramatyce'. ł m 'k ow~ema Jest rękopis pracy l s OWlll OWI Języka Kon P wydana zo~'a' o .. . . ua. raca ta ~L ,a rOWlllez w Mlcro-!hbliotece Anthroposu. i S. WyRM: S t u d i u m j ę 7. Y k o w e P. D r a b b e' a n a t e .ęzykow południowo-zachod' mat G w ' n e' (P D bb' n lego o bs za r u Now e j • l . ra e s Study of the Languages of Sout.h-West New Guines). Autor omawia pracę P D która pcd~bni: Micro-Biblioteki Anthroposu. NieuU' Guinea bb ' e a ?a.len en Dialecten jak wymlemone poprzednio, a van Zuid-West jest publikacją W dziale: A n a l e c t a e t A d d . t tyczne uwagi do zagadnienia kszt l a m e.n t ~ na u.wagę zasługują: 1. krybert Baldus) i odpowied7 na n' ałtowtama S.lę ludow brazylijskich (Hero . Ie ze s rony Jozefa Haekela 2 W . dO Jozefa Henmngera na temat poral n d rll.. w Arabn.. przedislamickiej. . " ypowle z ~O* �309 308 W pierwszym z artykułów autor poddaje krytyce niektóre wnioski Josefa H a e ker a sformułowanie w jego pracy Neue Beitriige zur Kulturschichtung Brasiliens (patrz "Lud", t. 41, cz. 2, s. 978). Autor k\vestionuje słuszność niektórych wniosków Haekela, m.in.. interpretację, jaką ów nadaje znajdowanym u ludu Kar a j a glinianym figurkom przedstawiającyr:1 kobiety. Haekel widzi w tym zjawisku przesłanki matriarchatu. Autor natomiast stwierdza, że wiadomym mu jest z własnych badal'l na tamtejszym terenie, że w interpretacji tubylców (Kara ja) figurki te rozumiane są jako obrazy mężczyzn i kobiet. podobnie krytyczne uwagi przytacza. W odniesieniu do zbyt powierzchownych wniosków o niektórych zapożyczeniach w kulturach brazylijskich. J. Haekel odpowiada na zarzuty H. Baldusa w artykule, pt. Entgegnung zu der. "Kritischen Bemerkungen", Artykul Henningera nawiązuje do rozprawy M. Hermennsa (patrz "Lud", t. 41; 1954, ~. 984) o poliandrii w Tybecie. powołując się na wzmiankę Al Biruni'ego (zm. 1048 r.) z której wynika, że u Arabów przed przyjęciem islamu istniala poliandria, autor krytycznie rozpatruje żródła dotyczących tego zagadnienia. W konkluzji dochodzi do wniosku, że istnieją podstawy do przypuszczenia, że jest prawdopodobnym, iż u Arabów forma poliandrycznego małżeństwa była praktykowana. Autor wskazuje jednak, że prawdopodobnie zasięg zjawiska był mniejszy niż to przypuszczają niektórzy autorowie. W tym samym dziale jest ciekawa wzmianka o żałobnych pieśniach Chazaków, i o praktywaniu żałów po zmarłym. "Załe" te bywają śpiewane w namiocie, w którym zmarły mieszkał. Autorem tej wzmianki jest Ludwik Golomb. W dziale M. i s c e łl a n e a pod "Generalia" znajdujemy m.in. wzmianki takie, jak: a) Ogólna ilość ludzi na ziemi od pojawienia się człowieka do czasów współczesnych. Autor (W. F u c k s, "Zeitsch. f. d. gesammte Staatwiss", Ttibingen, 107, 1951, s. 440-450) stwierdza, że liczba ta zawarta jest między 45 a 85 miliardów. b) W językach indoeuropejskich, zdaje się, że pierwsze określenie słonia znajdujemy u Herodota, 2AllqJ110. Germanie i Słowianie zrazu mylili słonia z wielbłądem (P. K l' e t s c h m e r, "Anzeiger der Oster, Akad. d. Wiss". Wien 88, 1951, s. 307-325). e) W Jugosławii niektóre tańce ludowe wskazują niezwykłe podobieństwo do tańców indonezyjskich. Poza tym istnieje uderzające podobieństwo niektórych narzędzi. rolniczych i motywów zdobniczych, między tymi dwoma obszarami. Według R. von Heine _ Gelderna wyjaśnienia tego zjawiska szukać należy w tzw. wędrówce pontyjskiej, która odbyła się około 800 lat p.n.e. Przedstawiciele tej wędrówki dotarli do Indyj wschodnich, przyczyniając się tam do upap.ku Kultury Diong _ san, a następnie dotarli do wschodniej Indonezji. Na przestrzeni między obszarem zachodnio-rosyjskim a wschodnią Indonezją moina wykazać elementy, stanowiące ślad owej wędrówki grupy pontyjskiej. d) "'V zakresie etnografii Europy wymienić warto ciekawą notatkę 0, no.rweskich nosidłach do wody. e) Afrykańskiej problematyki dotyczy :zm~ank,a. o artykule A. J. H. G o o d w i n a pt. The origin of maize ("The ::;out~ Atf1can Archeological Bulletin", 8: 1953, nr 29). Autor rozwija zagad:den~e stosunku żywności do gęstości zaludnienia Afryki. Wskazuje on na ,0, ze zamm Afryka przyswoiła sobie amerykańskie rośliny takie, jak kUkUl'~dz~, m"ni~l{a. or~echY ziemne i pewne gatunki fasoli, - gęstość jej zaludl1lel1la muslaJa SIę utrzymywać na znacznie niższym poziomie. f) Druga notatka zajmuje się pojawieniem się konia i wielbłąda w Afryce. W skalnych rysunkach saharyjskich wizerunek konia pojawia się dopiero ~ okre~i(;. między 1500 a 1000 r. p.n.e. Podobnie jak w Egipcie koń pojawU SIę ~kze tu wraz. z :vozem bojowym; zanik wozu bojowego wiąże się z powstam~m .kawaleru, Jako formacji bojowej. Wielbłąd, jak to między innymi p~Jtwler~za.Ją wspomniane rysunki skalne, pojawił się w 'Afryce dopiero w. okreSIe .1lnpenum rzymskiego. Pod względem ekonomicznym było to zjaWIsko. domosłeJ wagi, nie zaważyło ono jednak na zagadnieniach polityczr.~~chl ;V0Jem:ych .. ~ezwąLPieni~ w arabskich podbojach istotną rolę odgrywdł kan a me wIeiołąd. g) Z mnych notatek interesującą jest wzmianka a motykach i t~porach ze skorupy i kości żółwia oraz ich znaczenie w gospodarstwIe ludow ~ceanii. I tutaj istotna różnica między narzędziem służą. cyn do uprawy zIemi a domowym toporkiem względnie tasakiem leży -.V id'~ru."ku linii ostrza i jej stosunku do osi styliska. Oba typy narzędzi \\'prowadzone tu zastal\' przez protopolinezy jską ludność Ocecmii. •.. Zeszyt 2 (Fasc. 3·--·'1) otwiera wykaz pis.n O. W. S c h m i d t it (1868lSA) .. Dorobek nauko',vy Schmidta wyraża się cyfrą 047 pozycji naukowych, g'l):v~le z zakresu języlwznawstwa, studiów porównawczych w dziedzinie ~'el\glOzna\:stw~ ?raz etnologii. Poza tym zmarły pozostawił 62 muzyczne K'.:mpozycJe rel1g1]ne. R. B. SER.JEANT: Kalendarze' w p o ł u d n i o Vv o - z a c h o d n i e jAr :\.lmanac from South -- West Arabial. gwiezdne a b i i (Star - almanach Calendars and an przedstawia 'Wvniki swoich 'cerel-Iowych 'oaa'~n' ,,_.' Autor .... ., a na t ema t' Kalen d a,La, Jako mlermka rachuby czasu u ludów południowo-zachodn'e' -" A •. b;' K '", d • ' l J CL.ęSCl _:,a. _.1. a"~.l arz .en, będący podstawą rachuby czasu, głównie dla rolnikaw l marynarzy arabskich, różni się od kalendarza curope'skiego. O '1 1..~aZlal na ~ztery pory roku odpowiada w pewnym stopniu p~działowi nla~ ~"emu, o t:'le J2dnostki drobniejsze liczy się inaczej. Rok słoneczny podzie:/cny Jest n~.:la ~kresów, które autor określa jako stars (gwiazdy). Każdy _. tych o~re~o\V lICZYpo 13 dni z wyjątkiem ostatniego al - Hak'ah który 11~ZYdm 14.. Ka~da z pór roku zaczyna się "gwiazdą", która nosi' ;'azwę ..• Abu, tj. oJcIec. Autor podaje tablicę ~'ynchroniczną, obrazującą sto> �311 310 sunek pór roku, miesięcy i dni słonecznego roku europejskiego do kalendarza arabskiego. Następnie omawia podział zodiakalny arabski i wyodrębnianę przez Arabów sezony (deszczowe, zimne i gorące), oraz fazy księżycowe. W części drugiej artykułu przedmiotem omówienia jest almanach jemeński Muhammada H a i d a l' a h a na rok 1635 rachuby mahometańskiej, tj. na 1945 r. A. GERSTNER: Choroby i ich leczenie w wi erzeniach i l' o Z u m o wan i u l u d u We w a e k - B o i k i n (północno-wschodnia Nowa Gwinea) (Die glaubensmassige Einstellung der Wewaek - Baikin Leute den Krankenheiten und deren Heilung (Nordost-Neuguinea). Autor przedstawia materiały zebrane w terenie, a dotyczcłce ludu, któr:, ~)ył już przez autora kilkakrotnie opisywany ("Anthropos", t. 46; 1951, s. "*13-430; t. 47; 1952, s. 177-192; t. 48; 1953, s. 413-457 i 795-808). W pierwszej części mówi autor, w jaki sposób według wierzeń ludu Wewaek - Boikin powstają choroby. Przede wszystkim Se) one skutkiem czarowniczych zabiegów albo zemsty bóstw lub duchów za naruszenie zakazów lub niewypelnienie odpowiednich przepisów. Choroby mogą być śmiertelne; są one wtedy skutkiem specjalnej działalności czaro',vników. Omawiając szczegółowo przyczyny, które według wierzeń Wewaek _.- Beikin powodują choroby, autor wymienia je w następującej kolejności: a) zabiegi czarowników, przy czym czarowników dzieli na 1) Kombo tj. czarowników szkodzących; 2) dag, tj. czarowników uśmiercających; 3) maie, względnie 5angguma (w języku pidgin), tj. czarowników, morderców kaptmowych: h) nieprzyjazne działanie duchów sagi, które także powodują u ludzi lżejsze choroby; c) zmarli przodkowie u:aranga mogą również z różnych przyezyn wyrazić swą niechęć dla żyjących, nasyłając na nich choroby. d) wreszcie naruszenie zakazów t a b u może automatycznie spowodować :zachorowanie. Dalszy ciąg tego artykułu zapowiedziany jest w jednym z następnych zeszytów "Anthroposu". E. LOCKER: "B y ć" "m i e ć". W Y l' a j ę z y k a c h (Etre et avoir. Leur expressions Ż e n i a i c h w róż dans les langues). ny ch Autor, charakteryzując na wstępie istotę omawianego zagadnienia, wskazuje na to, że język, jako wyraz odzwierciedlanego przez umysł ludzki świata rzeczywistego, złożony jest ze składników dwojakiego rodzaju: a) pierwiastków, zaczerpniętych z rzeczywistości istniejącej poza umysłem człowieka; b) ze składników, jakie ze swej strony umysł ludzki do tamtych dorzuca, aby pojęcia te utrwalić, sklasyfikować i określić stosunki między nimi. •• J. FRICK: Ba jk i z C h' i n g - h a i. (March en aus Ch'ing - hail. (A). Zapisane przez autora bajki pochodzą z prowincji Ch'ing - hai północno-zachodnich Chinach. Autor przebywał tam w latach 1949-1951 ""'e wiosce Hei-tsui-tzu jako lekarz. (B). Bajki zostały przez autera ugrupowane według tematyki i są wyborem znacznie obszerniejszego zbioru. Jest to 8 tom Micro-Biblioteki "Anthroposu" (Johann F l' i c k, Chinesische Miirchentexte aus Ch'ing ha.i, s. 485. Posieux 1954). li! R. M. BERNDT: W s pół c z e s n e z n a c z e n i e p r e h i s t o l' y C z- . nych przedmiotów kamiennych u ludów wschodnie j c z ę Ś c i ś l' o d k o w e j w y Ż y n y N o w e j G w i n e i (Contemporary Significance of Prehistorie Stone Objects in the Eastern Central Highlands of New Guinea). W ostatnich latach na terytorium Nowej Gwinei znajdowano liczne kamienne przedmioty, które nie wykazując oczywistego związku ze współczesną kulturą ludów tego obszaru, są przez nie użytkowane w zabi~gach magicznych. Wśród tych przedmiotów wyróżnić można następujące kategorie: al moździerze, czasze i naczynia różnych wymiarów i kształtów; b) tłuczki względnie przedmioty podobne do tłuczków, maczug i tp.; c) dyski kamienne z przewierconymi otworami i tp.; d) głowice maczug; e) oddzielne rzeźby zwierząt, ptaków i ludzi; f) fragmenty bliżej nieokreślone. O znaleziskach tych sygnalizowali już: A. C. Haddon, G. P. Miles, A. Kasprusch i inni. Jakkolwiek przedmioty te naleey wiązać z obszarem Nowej Gwinei, to jednak nie stanowią one integralnych składników kultury ludów, obecnie zamieszkujących terytorium, na którym relikty te są znajdowane. Autor zebrał informacje od tubylczych Papua na temat znaczenia i obecnego użytkowania tych przedmiotów. Z relacji tych wynika, że nie wiedzą oni nic istotnego o ludzie, który przedmioty te tworzył i o tym do czego przedmioty te pi~rwotnie służyły. Nie mniej jednak fakt. że przedmioty te zostały przez tamtejsze ludy współczesne przyjęte i włączone do praktycznego użytkowania, jest zjawiskiem samym w sobie interesującym. Autor ilustruje wywody swoje 5 tablicami, przedstawiającymi omawiane przedmioty, appendixami tekstowymi relacji tubylczych, na temat opisywanych znalezisk, w transkrypcji fonetycznej (z angielskim tłumaczeniem tekstów). CH. VON FUHRER -- HAIMENDORF: R e l i g i j n e w i e l' z e n i a l' yp l' a k t y k i u l u d u M i n yon g A b o r s w A s s z m i e. (Religious Beliefs and Ritual Practices of the Minyong Abors of Assam. India). t u a ln e �313' 312 Grupa Minyong, ludu Abor zamieszkuje w liczbie około 28 tys. siedemdziesiąt wsi, rozsianych po obu brzegach rzeki Siang. Mało znana ze szczupłych relacji kilku autorów (Dalton, Hamiltin, Cumming), nie została jak dotąd pod względem etnograficznym bliżej zbadana, mimo że z pewnych względów winna zasługiwać na uwagę. Do 1912 r. leżąca zdala od komunikacyjnych szlaków grupa ta żyła w znacznej izolacji, zachowała więc archaiczne cechy tak VI swej kulturze materialnej, jak duchowej i społecznej. Autor przedstawia opis kilku obrzędów, jakich był świadkiem w 1937 r. Są to typowe wierzenia kopieniaczy, znających zarazem hodowlę zwierząt. Przedmiotem kultu jest bóstwo ziemi a obok niego spora gromada bóstw i duchów pońmiejszych. Rytuał obrzędów dorocznych koncentruje się w okresach o szczególnym znaczeniu gospodarczym, a więc w okresie siewów i żniw. Ofiary z płodów ziemi i krwawe ofiary ze zwierząt są formą przez, którą lud dąży do zapewnienia sobie pomyślności w urodzajach i zbiorach. Autor szczegółowo opisuje rytualny akt ofiary z wolu (mHhan - bas frontalis). _. Z innych szczegółów, mimochodem wzmiankowanych, na szczególną uwagę zasługuje to, że lud Aborów nie używa do uprawy ziemi motyk, jak to czynią ludy sąsiednie, lecz wszelkie czynności kopieniacze wykonuje nożami, o kształtach mieczowatych. Nożami tymi wycinają dżunglę, spulchniają ziemię, żłobią wąskie bruzdy i pielą. K. LUSSY: P o g I ą d y i p rak t y kir el igi j n e u l ud u g o l' o (Religiose Anschaungen und Brauche bei den Wapogol·O). W ap 0- Jest to dokończenie artykułu opubllkov'13nego ". t. 49 Anthroposu 1954, s. 103-122. Tubylcy wierzą, że choroby sq wywołane skutkiem czarów, gniewu duchów lub złośliwych demonów. Stąd praktykowany zwyczaj, że chorego ukrywa się w szałasie w dżungli, aby go złośiiwy duch lub wrogie czary nie mogły znależć. Tam też chorego odwiedzają krewni; dlugie godziny wysiadują przy nim, patrząc mu w oczy nie tyle z miłości do kr-:wniaka, ile z obawy, aby nie być posądzonym o czary. W rozdziale o zwyezajach pogrzebowych podaje autor kilka interesujących szczegółów. W przypadku, gd~' np. o spmvodowanie śmierci za pomocą czarów podejrzany jest pozostały IJrZy życiu małżonek, krewni zmarłego (ej), zmuszają go, aby polożył się obok leżących z,vłok. Od tego uciążliwego aktu może się wykupić pewną kwotą pieniężną, lub datkiem w naturze. Znaczniejsi ze zmarłych bywają chowani w domu w którym mieszkali za życia. Wdowiec musi zazwyczaj płacić dość znaczne kwoty krewn~'m zmarłej, a nieraz całej wsi, z której pochodziła. Jeśli zachodzi podejrzenie o malże1'iską zdradę ze strony zmarłej, pozostały małżonek bywa od obowiązku zapłaty zwalniany. W rozdziale o czarnej magii autor daje kilka przykładów ilustrujących umysłowość Wapogoro oraz kilku uwag o samych zabiegach czarowniczych. Przedmioty, wzmacniające skuteczność zaklęć, zakopuje się w domu ofiary, najchętniej pod próg domu lub wejścia; '.vysypuje się mąkę w znaki magiczne, na przedpolu domku lub w obejściu gospodarczym, maluje się krwią znaki na drzwiach domu ofiary i tp. Zabiegi te są, zdaniem autora, aktami autosugestii u osobnika, przeciw któremu akt magiczny jest wymierzony. Ale samo posądzenie o zdolności czarownicze, zło-czynne, jest u Wapogoro powodem do obrazy i licznych sądów tubylczych. Czarownictwo uprawiane przez nieszamanów jest w opinii tubylców przestępstwem. A. BURGMAN: aIs Linguist). O. W. Schmidt jako językoznawca (P. W. Schmidt· O. Wilhelm Schmidt zapoczątkował swoją drogę naukową w dziedzinie językoznawstwa; z dziedziny tej ogłosił drukiem około 120 prac. Badania językowe prowadził głównie nad językami Oceanii ale również zajmował się językami afrykańskimi. Autor omawia po kolei stanowiska, jakie P. W. Schmidt zajmował: 1). W zagadnieniach języków melanezyjskich; 2). W problematyce stanowiska ludów Mon - Khmer, jako pośredniego ogniwa między grupą ludów środkowo-azjatyckich i austronezyjskich. 3). W zagadnieniu podziału języków australijskich. 4). W sprawie grup językowych świata i powiązania ich z wyodrębnionymi przez etnologię kręgami i warsiv.rami kulturowymi. .J. HENNINGER: p 0 g o r o (P. Aquilin P. A. E 11 g e l b e r g e r i j e g o d z i e n n i k z WaEngelbergers Wapogoro-Tagebuch). P. A. E 11 g e l b er g e r ur. w Szwajcarii w 1899 r. misjonarz, pracuje obecnie w m. Daressalaam, stolicy obszaru zamieszkałego przez szczepy Wapogoro. ZainteresO\vaniom etnograficznym dał wyraz w pracy pt. Unsere Neger, która w 1954 r. ukazała się jako 13 tom Micro-Biblioteki Anthroposu Zawiera ona 780 stron rękopisu, przefotografowanego na taśmę filmową (35 mm). Omó"deniu tej pracy poświęcony jest artykuł, podający szczt'gółowy opis jej treści. Następne dwa artykuly F r i t z a B o r n e m a n 11 a dotyczą: a) nie ogłoszonych drukiem prac O. W. Schmidta ("P. W. S c h m i d t, Aufsiitze l.md VaTtrCige) oraz b) jego wykładów na temat myśli rozwojowej w najstarszych religiach ("P. W. Schmidts Vorlesungen liber den Entwicklungsgedanken in der altesten Religion"). Oba te zbiory ukazały się w wydaniu filmowym Micro-Biblioteki "Anthroposu", t. 17 i 18. �315 314 Z ciekawszych notatek etnograficznych wymienić należy: D z i a ł A n a l e c t a e t A d d i t a m e n t a. M. GUSINDE'GO: B l i ż n i ę t a w p o ł u d n i o we j A f r y c e. Nota tka powstała na marginesie pracy S. L a g e r c r a n t z a, Uber willkomme,ne .~und unwillkommene Zwillinge in Africa. ("Etnologiska Studier", 12i15; 1941) oraz kilku innych prac na ten temat. Z artykułu dowiadujemy się, że urodzenie bliźniąt różnie bywa traktowane u różnych ludów Afryki. U niektórych jest objawem złowieszczym, u innych wywołuje radość i zapowiada pomyślność. U innych jeszcze przyjmowane bywa w sposób obojętny. W południowej Afryce a szczególnie u Buszmenów istnieje przesąd, że urodzenie bliżniąt jest zapowiedzią nieszczęścia, to teź bliźnięta bywają (albo oba, albo jedno z nich) zabijane. Autor, antropolog, przytacza dane cyfrowe obrazujące ilość urodzeń bliźniąt i ocenę tych danych, jako rezultatu praktyk, związanych z wymienionymi wierzeniami. Następne notatki dotycz<) zagadnień takich, jak narzędzia brązowe z wyspy Flores, Czwarty Kongres Prehistorii Dalekiego Wschodu w Quezon City i Manilli 16-18 XI 1953. Problem pienvotnego monoteizmu, Krytyka krytyki (autor: P. Schebesta), Tonalne języki Nowej Gwinei i Wysp przyległych (S. Wurm). D z i a ł M i s c e 11 a n e a: Jest inieresujących: tu kilka notatek szczególnie • I I • I 2. Geograficzne rozpowszechnienie trójnogów: (J. A. Franch). Trójnogi, tj. naczynia z trzema (czasem i więcej) nogami spotyka się w Ameryce od Argentyny i Chile w południowej Ameryce po granice południowe Stanów Zjednoczonych, w Ameryce Północnej. W Europie były zj<,łwiskiem charakterystycznym dla okresu przejściowego od brązu na obszarze Małej Azji i Egiptu. Spotyka się je \10,' północnej Syberii, w Chinach, Japonii, Indochinach i na różnych wyspach Polinezji. Nie jest wykluczone, ze występowanie ich w Ameryc.(: j",:st wynikiem kulturowych kontaktów Ameryki z Azją Wschodnią i Ocoanl<) (Seminaria de Estudios Americanistas, Facultad de Filosofia y LeUra3. Trabaj03 y Conf",:rencias, Madril, 3, 1953, s. 33-100). :3. Cerarnika starego Świala jako problem historyczny (H. Pittioni). Na ogół PO\\istclllie kultur rolniczych bywa wyjaśniane w sensie dyfuzjonistycznego procesu rozprzestrzeniania się tej techniki z Bliskiego Wschodu. ;,"ie da się jednak wykazać, że tak europejskie jak północnoafrykańskie rolnictwo zależne jest od śródziemnomorskiego i dlatego jest młodsze. Można natomiast wykazać, że najstarsza rolnicza l{ultura palestyńska ma ('echyodrębne, sobie tylko właściwe, oraz. że ceramika szczególnie afrykaóska wykazuje znowu właściwości, przemawiające za jej niezależnym, samorlL.ielnym powstaniem. Niestety historia ceramiki, jeszcze nie została przebadana, a będzie to możliwe po zastosowaniu CU, tj. radioaktywnego izotopu wykorzystywantego dla oznaczenia chronologii archeologicznych zabytków [przyp. recenzenta]. Szczególnie ważne jest przebadanie pod ",.zględem datowania ceramiki naddunajskiej. etnografa 1. Pochodzenie i najstarsze dzieje hodowli zwierząt domowych (W. La Baume). Ren, zaró"vno jako zwierzę domowe, jak i w stanie dzikim, występuje na północy w granicach swego pierwotnego zasięgu. Owca domowa i koza rozprzestrzenily się już w neolicie z obszaru bałkańsko-małoazjatyckiego. Północnoafrykański osioł, we wczesnej starożytności dotarł do Azji Przedniej. Kot północnoafrykański zrazu jako oswojone zwierzę występuje tylko na obszarze Egiptu. W Azji zachodniej najwcześniej oswojono onagera (azjatycki gatunek osła). Nie wiadomo kiedy oswojony został l/ak (centralna Azja) i bawół azjatycki. Dromader jest pochodzenia zachodnioaz,iatyckiego a dwugarbny wielbłąd, środkowoazjatyckiego. W Ameryce południowej lama i alpaka są dzikie i nie stały się przedmiotem domowej hodowli. Dla każdego z wymienionych zwierząt właściwym jest ściśle określony obszar, na którym znajduje się pierwotna ojczyzna danego gatunku i na którym miał miejsce proces jego oswajania. Zupełnie inaczej przedstawia się pod tym względem zagadnienie psa, bydła rogatego (krowy, wołu), konia i świni. Liczne dowody wskazują na to, że każdy z gatunków tych miał więcej niż jeden, obszarów macierzystych a oswojenie zwierząt Dastąpiło na różnych obszarach niezależnie od siebie. Zagadnienie genezy hodowli bydła rogatego nadal pozostaje w strefie hipotez, z których także nadal są aktualne dwa przeciwstawne poglądy. Jeden, reprezentowany glównie przez szkołę wiedeńską, wywodzi hodowlę z kultury myśliwskiej, drugi (Hahn) wiąże hodowlę z kulturą rolniczą· O pewnych związkach i zależnościach świadczy współwystępowanie rogacizny z wymienionymi 'Nyżej kulturami już w neolicie, zagadnienie to jednak nie dojrzało jeszcze do ostatecznego rozstrzygnięcia. 4. Gołębie w roli listonoszy były znane i użytkowane lUZ za czasów XX dynastii (1200 1. p.n.e.) w Egipc~. Do Europy przyniesione z wojnami perskimi. Na Bliskim Wschodzie do znacznych rozmiarów gołębią pocztę rozbudowano za Abassydów (1100-1250). Europa przyjęła pocztę gołębią dla celów wojennych dopiero w XVI w. (F. Bindner). ".' 5. l'vIatrilinearne podłoże rodzinne w południowych Indiach: Ustrój rodzinny Indii południowych jest w części matrilinearny w części patrilinearny. Zasadnicza różnica wyraża się w następujących cechach: a) w ustroju matrilinearnym, w którym autorytet, odpowiedzialność, wierność, rozło70ne są różn'J jednostki, podczas gdy w patrilinearnym ustroju zasadą jest, że jedna osoba koncentruje atrybuty władzy i autorytetu, bl fizjolo- �317 316 gicznie i psychologicznie słabsi członkowie rodziny (kobiety, młodzież) nie tylko stoją pod opielq prawną, ale posiadają prawo pierwszeństwa w sprawach spadkowych, w przekazywaniu nazwy rodziny i tradycji. Matrilinearne społeczeństwa malajskie w Indiach południowych posiadają obecnie znaczny odsetek kooiet wykształconych. 6. Badania nad zwyczajami i rytuałem ol'iarnym łowców głów z plemienia "W a" w Chinach zachodnich oraz Kao-Shan na Formozie wykazują znaczne podobieństwa w szeregu szczeg6łów należących do tego zjawiska. Ze starożytnej literatury chińskiej wyr.lka nadto, że rytuał związany ze zdobywaniem nieprzyjacielskich czasz2k był cechą kultury, która rozprzestrzeniła się o~l wschodnich do zachodnich rubieży Chin oraz obejmowała Azję poludniową i wyspy Oceanii (.,Bullet. of the DeDart. of Archeology and An'th"fopo]og:~''', Taipei, 1953, No, 2. s. 1-9) (Ling -~ Shung --Sheng). Zesz';i 3-ci (FasC'. fi-fi). :"ar[,\k"j,i~Y ·],9 tom "Anthroposu" zawiera na wstępie, jak w torr.ach poprzednich, indeks aulora'.'i. i~ldeks geograficzny. indeks rzeczowy oraz indeks ilustracji. Pierwszą z działu artykułów jest rozprawa S. HEINZ: Af s z l a k i B e n i n u. (Innerafrikanische Wege nach Benin). l' Ykań s k ie Od stu lat ularlo się mniemanie, że kultura ;3ud"m; c'():c\vipę;a się jako wynik ekspansji ludów białych (semickich, arabsk;cy!) rca ten obszar. Zamieszanie w poglądach na to zagadnienie wyniklo :., powodu stav;iania przez pienvszych europejskich badaczy tego za.:;;atin!'.::r,Hl znaku rÓ'Nnoś::i. między naz"va.mi Barbar a Berber już w początkach XIX \v. Istni.::ją je dm;k dowody wskazujlce na to, że Barbarowie Suda:1U i Sahary nigdy nie byli Libijczykami ani Berberami, podobnie jak ich epigoni Barebart, Karr.barin - Barebari, współcześnie Żyj3,CY\V Sudanie. Te same źródła świadczą zarazem, że ludy Barebar - Barebari Sudanu i Sahary r;ależą do etiopskiej rasy i pod względem kulturowym S<1 zwi'lzane z Etiopią. Wy j"c:iową bazą ich ekspansji by:a E·tiopia, która wed.lug starożytnych dzieliła się !la: Aethiopia Hesperia, :-\el.,hiopia Gararnantia i Aethiopia ::\leroe. W VII s~uleciu n.e. pod naci.ckiem inwazji zislamizowanych Arab6w uległa cna terytorialnemu rozbiciu, przy czym etiop5ka grupa p61;~ocnoafrykańska frzesunęia się w kiel'unku poludmowym i poiudn:o\\'cz3chodnim. Wchłonęła ona rozrzucone, poprzE:dnio o.siadle plemiona tubylcz;;, przf;kazując im swoje wraściwości kulturo'.vE'. N'a gruzach 1)2.ń3twa Garamantów kształtowały się i wyrastały nowe ludy Sahary i Sudanu. Arabskie źródła średniowiecz~e wymieniają między innymi lud Za g a w e, który zdaje się być w najprostsze' i \lnii spadkobiercą kultury Garamantów. Kontynuując organiza- cyjno-pań:;twową ideę Garamani.ów na gruncie nowych nawarstwień etnicznych, lud ten tworzy pafJstwQ, w granicach którego znalazły się: obszar klasycznej .,Phazarja", tj. suchy pas Sudanu między Górnym Nilem, a zaJw!em Nigru i terytorium ludów Fezanu. Wpływy wojskowo-polity~zne tego państwa działały nawet w l\Iaurytanii. Etnicznymi resztkami ludu 2;:;gawe są Berri, Korra w Sudanie w~c:hodnim. \V ich nazwach zawarte są elemo::nty Bar (Barbar) i Koran (Karan), pochodzące z Garamantii. Z kolei kulturowym ośrodkism tej części Sudanu staje się obszar ludu Barnu, lud ten j,~st bowiem głównym spadkobiercą wspomnianych wyżej Barabarów. Caly ten proces historyczny nie tylko rozwija się na kulturowym podłożu starożytnej Etiopii, ale również póżniejsze zdarzenia w Etiopii i Erylrei, ustawicznie nań oddzialy\vują. Proce's chrystianizacji Etiopii, walki ideologiczne w łonie kościola wywoływały ekspansje i emigracje. Z kolei inwazja islamu [,owodowala znowu walki, emigracje, ucieczki na południe i zachód do Sudanu. Tym samym dokonywała się stale kulturowa ekspansja z udziałem znacznej ilości kulturowych elementów przenoszonych na obszar SudclDu poprzez Erytreję z Bliskiego Wschodu. Do takieh właśnie elementów należy technika odlewnictwa w brązie "na wosk tracony", która na obszar Sudanu z Bliskiego Wschodu dostała się za pośrednictwem wspomnianego wyżej ludu Zagawe i Barbar. Autor przedstawia w dalszych wywodach stosunek ludów Haussa do ludów Kisra Barbar Zagawe, wykazując na bogatym materiale j~zykowym, że ludy Haussa są etnicznym odgałęzieniem ludów Kisra, które :~•. swej strony są ogniwem łańcucha: Garamantowie, Zagawe, Barbar. Z kolei autor omawia ludy i ośrodki Sudanu, w których technika odlewnictwa w brązie jest praktykowana. Historia poszczególnych ludów, ich wędrówki w przeszłości, daJą niewątpliwe dowody na istnienie nurtu kulturowego, który łączył Erytreję i ludy Sudanu, sięgając aż w głąb południowej Nigerii. Drogi po których wędrowała do kraju Benin miedż, szlaki handlowe karawan, przedstawiają jednak sieć mocno złożoną. Autor obrazuje to zagadnienie na załączonej do rozprawy mapie. Analizując bardzo obszerny materiał nazewniczy, historyczny, geograficzno-gospodarc~, autor wskazuje przekonywujące dowody na to, że znajomość odlewnictwa w brązie techniką "na wosk tracony" do ludu Benin dostała się z Bliskiego Wschodu, za pośrednictwem wspomnianych ludów poprzez Eryteję. E. J. BURRUS: G l' a m a t y k a k a t e c h iz m D ie g o L u i s ' a d e S a n v i t o l' e s v.' j ę z y k u C h a m o l' l' o (Wy Mariany) (Sanvitores'GI'ammar and Catechism in the Mariana (or Chamorro) Language (668)). Manuskrypt pracy Sanvitora został przefotografowany 14 tom Micro-Biblioteki Anthroposu. ukazał się jako �31l) 318 'e i znaczenie niektórycb. W HELCK: p oc h od ze n I d t ' " ' d a \" n l'e J's z v c h r y s u n k a c h, p r z e s ag o ł o w w n'a J S Z,C z,e , l ' E g i P t u (Herkunft und Deutung einiger Zuge WlaJących kro ow c:es frUhagyptischen Konigsbildes), N v •• , ' ' I'nteresu]'ący etnografa artykuł, przedstawiający Jest to mezmlerme , , ' ' ' .. nko'w " naJ'wczesmeJszych okresow starozytnego róbę interpre t aCJI rysu '..' r-aństwa egipsldego, obrazujących królów z najstarszych dynastn. ~nacz~me p zego"IO'\Vubl'oru ozdób emblematów władzy, figur thenomorflczs7ere"U szc " 't Eg'p ;'~'cho aktów rytualnych, wykonywanych przez w:adców, Starozy nego I ~.~ a~tor wyjaśnia głównie materiałami etnograflcznym~, ~ o~ok tego słO~_ 'j' , Tą drogą dochodzi do wniosków które rzucaJą sWlatło na prze X' 1 {Owym!. . h' t czny okreo ~.;storyczny okres dziejów Egiptu. Wiadomo naogó~, ze IS O~y 'lo: , "w EgI'ptu wyznaczony ]'est przez pisarzy Starozytnego Egiptu, okres (iZlelO 'k 'l' Eg'ptu ", . d nastiami, a w ich ramach postaciami indywidualnymi ro ow I . l1)ml y . t MeneO dziejach z okresu przed najdawniejszym władcą Eglp u . ,, k'l Hor Aha na starozytnych ry~cm ,- (którego należy utozsamlc z ro em, ,,' osiadać' sunkach egipskich), kronikarze Starożytnego E~IP.tu Zd;h b~ęó:l~ ~erosów. żadnych tradycji. Okres przed Menese:n wypelmaJr~ ~zą n;ekt;rYCh władców Ze', czasÓW 5 dynastii znano jednak Jeszc,ze n.az:Sli~o~vali odtworzyć obraz z okresu przed Hor Aha. Badacze nauKoWI, 'd' w założeniach rodziejów Egiptu z owego okresu. Autor kontynuuje t~ I eę, mys'leniu ludów d ' a gra teza o magicznym zumowania jego rolę zasa mcz. ,. . Nt '-b t (Zóser) ; wotnych I tak np.. analizująC stroJ rytualny kroia ,fJ .. ' . p.er, .' , 't lko chrom dZięki swym 3 dynastii autor stwierdza, ze "ublOr me Y , l także " " " d l wami atmosferycznymi, a e materialnym własclwosClOm prze wp y 'l ściwości". . ' moc silę przez zawarte w mm w a ,aale noszącemu go , 'j' . k'ch uzdolnień psa, , .' łowca nabywa mys IVvS l p~zez noszenlle PSltegO ~f:r:~ w jakich dawni królowie egipscy bywaVirskazuląc e emen Y u , , 'k uspensoj~ przedstawiani, autor komentuje szczegóły taj~ieg~ ,:tro~u~n~:r sfartuszki O rium, (jedyny strój rytualny zoser,a),. °lgO~ PsSlz'e:eg :mblemat6w władzy ". l ki pasterskie I wie e m, biodrowe, troJzęoy, as " ł d E i tu są przedstawiani na różi czynności rytualnych,. w Jakl~h. w, a CYfak~~h kulturowych, Obraz wład- = 'l ro nych ~Y:~~ek:Chd~n~i~~~:ow;~~~~I:~I:a~CZYl swoje rozważania, wyrósł n~ cy eg,lP .g . ' l' h do kilku różnych zespołów kulturowych. Proce~ podłozu faktow na ezącyc . k " dolinę Nilu zamieszna tym że w owym, przedhistorycznym o reSle, " 'ł po lega ' .' . h . chłopi-koplemacze pokiwało szereg socjologicznie zrozmcowanyc , grup, ,t owiec' i kóz . t b dla koczowmcze grupy pas erzy nomadzi-hO~OWcy I pas er;e y Ni{U W bagnistej delcie mieszkali rybacy lt na wschodmm obsz,arze e Y ci ględem kulturowym zróżnicowany i łowcy hipopotamowo Na ten, po wz , rb" k' które zawładobszar wtargnęły koczownicze, łowieckie plemIOna I IJS Ie, nąwszy Egiptem doprowadziły go do scalenia. Proces scalania, dokonywany przez podporządkowanie poszczególnych grup drogą przemocy, bądż pokojowej polityki, powodował włączanie do emblematów królewskiej władzy oraz do cyklu dorocznych czynności rytualnych, wykonywanych przez królów Egiptu, szeregu kulturowych składników, które były cechami specyficznymi poszczególnych kultur, wchodzących w skład starożytnego Państwa Egipskiego. Tak więc np. psi ogon w stroju Zosera, to magiczny znak łcwców, noszony jeszcze w historycznych czasach przez Libijczyków. Także ureusz należy do kulturowego zespołu nomadów libijskich. Charakterystyczny fartuszek wiązany z sitowia, stanowiący składnik stroju królewskiego na rysunkach pochodzących z okresu średniego królewstwa, jest prastarym ubiorem noszonym przez myśliwych z nad Nilu, polujących na hipopotamy. Berła w kształcie lasek pasterskich wskazują na związki z grupami pa~terskimi itd. Istotne zainteresowania ekonomiczne najdawniejszych królów Egiptu w pomyślnych zbiorach rolniczych odzwierciedlają rysunki, przedstawiające m.in. królów w rytualnej ceremonii zasiewów, żniw itp. Analiza szczegółów na rysunkach prowadzi autora do wniosku, że rozwój politycznej władzy królewskiej w najdawniejszych dziejach Egiptu powodował zetknięcie się różnych światów kulturowych. Dla ściślejszego związania poszczególnych ludów z osobą królewską, poszczególni królowie Egiptu, zachowują pewne tradycyjne cechy swoich przodków, przyswajali sobie idee i rytuały podbitych ludów, Już w początkowym okresie, uznawanym jako historyczny, a więc za królów: Skorpiona, Narrnera i Hor Aha, proces o którym mowa, był tak dalece zaawansowany, że pierwotne znaczenie ·niektórych emblematów władzy zostało zapomniane. Zapomnianą i zmienioną została wykładnia idei, która leżała u początku zróżnicowania Egiptu na Dolny i Górny. Z faktów tych można z wysokim prawdopodobieństwem wywieść wniosek, że podbój doliny Nilu przez jednoczących Egipt nomadów odbył się przed najwcześniejszymi tradycjami "historycznymi". Przemawia za tym również i stwierdzenie archeologiczne, że okres ograniczonych kultur lokalnych w Egipcie zamyka kultura okresu Negade II, która ma charakter wyrównujący kulturowy poziom tych zróżnicowanych pod względem kultury obszarów. O długości tego okresu nic nie wiemy. Jednak ów proces wyrównawczy nie był - zdaniem autora - wynikiem jedynie stosunków handlowych, lecz także uwarunkowany politycznym scaleniem. Potwierdzenie tego możnaby widzieć w ceramice tego okresu, w mocno rozpowszechnionych naczyniach z malowidłem statku. Ow statek ll10żnaby tłumaczyć zwyczajem królewskim - odbywania co dwa lata podróży wodnej Nilem dla ściągania danin. Istnieją rysunki skalne, na których właśnie na takim statku król podróżuje. Jakkolwiek fakty te oceniamy, jedno zdaje się być zupełnie pewnym, mianowicie że zetknięcie i scalenie się kilku różnych kultur w jedną charakterystyczną dla Egiptu �321 320 kulturę musiało zaistnieć w okresie poprzedzającym nazywać historycznym okresem dziejów Egiptu. W. EBERHARD: Zmiany w wych rodzin w południowej Families in Southern Turkey). strukturze Turcji. epokę. którij zwykło się r o d o w e j c z o ł 0(Change in Leading Wiejskie i miejskie osiedla w Turcji wykazują pod względem struktury społecznej ogromną różnorodność. Jest to wynikiem procesów historycznych, jakie zachodziły na tych terytoriach. Niektóre miasta mają za sobą kilka tysięcy lat historii; jako centra handlowe stwarzały korzystne warunki dla przyjmowania wpływów ze strony cudzoziemców i mniejszości narodowych. Tymczasem ośrodki rolnicze wykazują tu zdumiewającą statycznbść i małą zmienność. Zagadnienia te znalazły jak dotąd bardzo nieliczne i słabe opracowania. Autor zajmuje się procesem zmian, jakie zachodziły w wewnętrznej strukturze kilku znakomitych rodów w miastach Antakya (w pobliżu granicy syryjskiej) i Hassa (przy drodze Antakya-Iskenderun Gaziantep) - w prowincji tureckiej Hatay. Każde miasteczko i miasto tej prowincji posiada kilka przodujących w życiu społecznym rodów. Są to rody dawnych naczelników plemiennych, osadzonych tu przymusowo wraz ze swymi grupami poddanych przez władców otomańskich, albo rodziny dowódców wojskowych. Rody naczelników plemiennych, niegdyś nomadów zmuszonych przez władców tureckich do życia osiadłego zachowały przez długi czas wiele zwyczajów właściwych ustrojom pasterskich ludów. Małżeństwa były zawierane jedynie między członkami rodów tej samej kategorii. Po ostatecznym przystosowaniu się do życia osiadłego, po przestawieniu się na uprawę ziemi dawne tradycje poczynają się tu załamywać. Zazwyczaj ziemię otrzymywała od rządu cała grupa nomadów; naczelnicy otrzymywali jej więcej niż zwykli członkowie. Ci ostatni, nastawieni zrazu na tradycyjną hodowlę zwierząt, nie bardzo się o ziemię troszczyli. Ulegając nadal tradycji stosunków pasterskich, uważali za naturalne, że dysponowanie ziemią należy do dawnych ich naczelników. Dzięki temu rody naczelników stawały się faktycznymi właścicielami znacznych latyfundiów. Włości swoje oddawali zrazu w pańszczyznę syryjskim felahom, a niebawem swoim dawnym współplemieńcom, skoro ci ostatni zaczęli przyswajać sobie technikę uprawy ziemi. Tą drogą tworzyły się stosunki feudalne. Aby umocni::: swoje pozycje, starali się o stanowiska państwowe administracyjne. Czynnikiem, jaki wykorzystywali również do te/i,o celu było zawieranie małżeństw. Dawny tryb zawierania małżeństw utrzymuje się nadal. Wreszcie szereg zjawisk spolecznych i gospodarczych, pojawiających się jako zapowiedż socjalnych i ekonomicznych reform powoduje, że ostatnio przedstawiciele tych rodów coraz liczniej przechodzą do zajęć zawodwych takich, jak adwokatura, sądownictwo, inżynieria itp. M. VANOVERBERGH: Religia ':Religion and magic among the Isneg). m a g ia I s n e g ó w, C z. IV Jest to 4 część rozprawy, której pierwsze dwie części ukazały się w tomie 48 Anthroposu (patrz, "Lud", t. 41; 1954 s. 978 i 983), a część 3. w zes7.ycie 1-2 tomu 49. W części tej autor opisuje 2 rodzaje ofiar, jakie Isnegowie składają dla zapewnienia sobie indywidualnej pomyślności w zdrowiu i gospodarce. Poza tym autor opisuje zabiegi magiczne, wykonywane na szkodę osobistych wrogów tego, który praktykę tę podejmuje, oraz rodzaje amuletów sporządzanych i używanych przez Isnegów. F. J. NICOLAS: Z a g a d k i l u d u E l a z G ó l' n e j Vol rEnigmes des L'ela de la Haute Volta (A.O.F.). t y (A.O.F.) Autor przedstawia zagadki ludu Ela z Górnej Volty. Po krótkim wstępie, wyjaśniającym etymologię słów se sok'eme oraz sesonUT, jakimi zagadki te w języku tego ludu są oznaczone, autor określa sposób stawiania zagadek i ich rodzaje. Z kolei podaje teksty fonetyczne i ich tłumaczenie. Artykuł kończy glosarium i obszerna bibliografia. G. COSTA: Law). Kodeks prawny ludu Garo (The Garo Code of Lud Garo mieszka w krainie Assam na północnym pograniczu Bengalii. Lud ten nie posiada coprawda pisanego kodeksu praw, tym nie mniej przestrzega on swoich praw. Prawa tego ludu posiadają określenie na które składają się trzy słowa: Asimalia, Dakmalia, Nima. 1. Asimalia: słowo nie mające odpowiednika w innym języku. Pochodzi od legendy oparze małżonków A s i i M a l i a, którzy popełniwszy ciężką zbrodnię zginęli wskutek tego gwałtowną śmiercią. W pojęciu zawartym \v słowie asimalia tkwi idea, że człowiek winien unikać tego, co wywoJuje gniew duchów. W tej kategorii nakazów i zakazów wymienia się między innymi: powinność przestrzegania dni w których powszechnie odbywają się ceremonie oczyszczania; zakazy zawierania małżeństw w kręgu osób spokrewnionych; zakazy ścinania. drzew, porastających miejsca, uznane jako siedziby duchów itp. 2. Dakmalia: Ideą tego słowa jest: "Nie czyń tego". W tej kategorii zakazów mieszczą się prawa, które możnaby określić jako moralne, cywilne, kryminalne i karne. Autor wymienia m.in. przestępstwa w rodzaju cudzoióstwa, nakaz:.' religijneobchodzenia dni świętych, czynienia dobrych 21 "Lud". \. XLIV. �323 32,2 uczynków, zakazy obmawiania, ośmieszania, kłótni, bitek, nia małżeństw, prawa dziedziczenia i wydziedziczania. normy zawiera- 3. Nima: obejmuje grupę tradycyjnych przepisów' postępowania w ż~.' codziennym. Przekraczanie ich nie jest karane, ale nieprzestrzegame ~l~h konwencjonalnych norm ma charakter naruszenia ety~iety i dobre~o ~~yczaju. Do tej kategorii przepisów należą np: zwyc.zaJe uprz~dzama okrzykiem o zbliżaniu się do strumienia lub rzekl w mleJscu, gdzle zazwyczaj się kąpią, itp. E. A. WORMS: P l' e h i s t o l' Yc z n e l' y S U n k i s k a l n e z n. a ~ górnego biegu rzeki Yule w północno-~achOdnleJ A u s t l' a l i i (Prehistoric Petroglyps of the Upper Yule RlVer Noth-West Australia). Autor podjął w 1952 r. drugą ekspedycję do Wamerany w rejonie górnego biegu rzeki Yule, na południowy-wschód od a.u~t~~lijskiegO po:tu Hedland. Odkrył tam pięć galerii rysunków skalnych l SClsle oznaczył .lch geograficzne położenie. W języku Australijczyków tego regionu rYSU~kl te noszą nazwę "mani". Rdzeń tego słowa pochodzi od słowa o~naczaJące~o rękę. Rysunki są wyryte n agranitowych skałach i przed~tawlaJą postacle ludzi oraz zwierzęta. Te ostatnie są w rysunkach OPls~wanych prz~z autora raczej reprezentowane nielicznie, w sumie 14 rysunkowo p:zeds~a~la psa _ dingo, pytona, kangura, emu oraz iguana. Narzędzia są mel~czne l n~ewyrażnie ujęte w rysunku. Autor widzi w tych rysunkach zJawlsk~ ZWlązane z tradycyjnymi obrzędami religijnymi tubylczych Australczykow. A. BURGMANN: G l' a m a t y k a L i l' Ó w (M e 1a n e s i a) N e u h a u s 'a (Karl Neuhaus Gramatik des Lir). K a l' ol a Lihir (Lir) to nazwa jednej z wysp, znajdującej się w gru~~e 4 wysp u wschodniego wybrzeża Nowej Irlandii (Nowej Meklenburgn). ~yspę zamieszkuje 3522 mieszkańców. Język tych mieszkańców został z~nahzow~ny, a gramatyka opracowana przez misjonarza Karola Neuhaus a. RękoP1S pracy ukazał się jako 20 tom Mikro-Biblioteki Anthropos. B. FAVIE: Gramatyka języka Menorhonów. P.A.M. G~c h e t' a (La gramaire de la langue menomonie duo P. Antoine Marle Gachet). Menomonowie - to nazwa indiańskiego plemienia z grupy Algonkinów, powstała z indiańskiego słowa manominiwl"k (manomie . dziki owies, ininiwo~ = ludzie, = ludzie dzikiego owsa). Autor omaWla pracę Ga~hettil, której rękopis ukazał się na taśmie filmowei. jako 21 tom MlkroBlblioteki-Anthropos. Analecta et Additamenta: W dziale tym znajdujemy: Interesujący artykuł J. Chelhoda o symbolice sandałów w obrzędowości i rytuale arabskim. Artykuł K. H. M e n g e s a pl. Przyczynek do socjologii językouego obszaru Moando (Zur Soziologie des Moando-Sprach- J. Stuppa artykuł o czuwaskiej pieśni ludowej w języku Czeremisów. P. W. Buehlmanna krótką informację o konferencji misyjnej afrykanistów. J. Szoeverffyego - przyczynek do zagadnienia pewnej kategorii wierzeń ludowych (o podróży do nieba, Himmelsbootfahrer). M i s c e II a n e a: Z ciekawszych dla etnografa notatek w dziale tym na wzmiankę zasługują: Uprawa ziemi za pomocą łopaty: Występuje ona w Europie i Azji przed uprawą sprzężajną oraz obok niej. W średniowieczu zasięg tego zjawiska obejmował głównie środkową i zachodnią Europę, skąd rozszerzał się na Skandynawię, potem na wschód i południowy wschód Europy. Jest to łopata drewniana z brzeżnym okuciem. Wyra żną granicę tego zasięgu stanowią na zachodzie Pireneje i na południu Alpy. W ikonograficznych dokumentach, na których widzimy łopaty, pewną rolę odgrywa nie tylko znaczenie łopaty, jako narzędzia, ale również wierzenia z nią związane. gebietes). N a j s t a l' s z e z w i e l' z ę t a d o m o w e: U ludów indoeuropejskich prawdopodobnie najdawniej oswojono psa, kurę, świnię, owcę i kozę· Późniejszym było oswojenie bydła rogatego, a najpóźniej - konia. Ofiary z konia podniesione zostały do rzędu najwyższego. Należy się liczyć z tym, że ludy indoeuropejskie już w najdawniejszym okresie znały prymitywną uprawę ziemi. P i e s: O pochodzeniu psa domowego pewne. Problematyczne jest wywodzenie Istnieją ważkie argumenty, przemawiające chodzenia psa. sformułowano hipotezy niezbyt niektórych ras z rasy wi:kow. na rzecz monophyletycznego po- A z j a t y c k ie p o c h o d z e n ie p o l u d n i o w o - a m e l' y k a ńs k i e j t e c h n i k i o b l' Ó b k i m e t a l i. Analiza form narzędzi, broni. igieł, motywów zdobniczych i techniki obróbki metali, poznanych w kulturze ludów zachodnich na kontynencie poludniowej Ameryki, pozwala na wniosek, 7.e technika ta została przeniesion; z Azji, mianowicie z Chin i obszarów Azji południowo-wschodniej. Liczyć się należy z dwoma falami kulturowymi, jedną między VIII-IV W. p.n.e., a drugą między IV-I w. p.n.e. Chronologię tę potwierdzają badania przy użyciu C H. Głównym ogniwem tych fal kulturowych był obszar porożony znacznie dalej na zachód, mianowicie tzw. obszar "wędrówek pontyjskich" w IX-VIII w. p.n.e. Typy pasterskich kultur środkowej w s c h o d n i e j A z j i. O ile pasterskie kultury 21* i południowopołudniowo-zachodnie i �324 325 Azji zdają się rozwijać równolegle do intensywnej uprawy ziemi i to jako specyficzna droga rozwoju, pasterstwo środkowej Azji wyrasta z leśnych kultur Syberii. Szamanizm, scapulomancja, skórzany ubiór i inne ('lementy kulturowe wskazują raczej na Syberię niż na Chiny lub Iran. Interesująq jest m.in. wzmianka o gwiżdzących strzałach, jakie wali niegdyś niektórzy wojownicy stepowych ludów Azji Środkowej. stoso- Do zagadnienia kultu drzewa znajdujemy informację (O. V i e n n o t, Le cult de l'arbre dans L'lnde ancienne, "Annales du :vIusee", Guimet, t. 59, Paris 1954). Analiza ceramiki, pieczęci, amuletów i innych pozwala znależć potwierdzenie dla przypuszczenia, że kult drzewa był cechą wielce charakterystyczną dla praŁohistorycznej kultury w dolinie rzeki Indus. Stosunki między Egiptem a Kretą, są przedmiotem rozprawy J. Vercouttera (zamieszczonej w "L'Orient Ancien Illustre" t. 6, Paris, 1954\. Stosunki te są natury pokojowej, handlowej i datują się od około 2200 lat p.n.e. Egejczycy dostarczali Egiptowi wyrobów ze srebra i złota, pośredniczyli w handlu miedzią, kością słoniową, lapis lazuli. Pod koniec drugiego ty siąclecia p.n.e. stosunki te urwały się gwałtownie. Interesującą jest wzmianka o przypuszczalnym pochodzeniu amerykań"kiego kopieniactwa. Wielu amerykanistów wyrażało pogląd, że amerykańskie kopieniactwo jest rodzimym zjawiskiem kulturowym, rozwiniętym w oparciu o tutejsze rośliny uprawne. Tymczasem badania botaniczne wykazaly, że rośliny, które uchodziły za rodzime rośliny Ameryki, pochodzą ze Starego Świata. Legenaria, palma kokosowa, kukurydza, pewien gatunek bawełny - zostały do Ameryki przeniesione przez wędrówki kopieniaczy ze Starego Świata. Tytoń, mandioka, pomidory, orzechy ziemne, kartofle, pieprz i różne gatunki fasoli są coprawda rodzimymi roślinami amerykańskimi, jednak z roślin dziko rosnących zostały roślinami uprawnymi w sposób, w którym widać zastosowaną technikę uprawy roślin pochodzącą ze Starego Świata. Tym samym zjawiska te potwierdzają przypuszczenie, że kopieniactwo amerykańskie jest techniką zaniesioną tam przez ludy pochod'zące spoza kontynentu amerykańskiego. Każdy z zeszytów 49 tomu "Anthroposu" zawiera dział B i b l i o g l' ap h i a, w którym omawiane są aktualne nowości wydawnicze z dziedziny historii kultury, antropologii i języko'znawstwa, głównie z lat 1952-1954. Uzupelnieniem tego dzialu jest wykaz .nPubJicationes recentes" orientujCiCY w aktualnych \\lydawnictwach. Wreszcie każdy z omawianych zeszytów zawiera spis nadesłanych do redakcji czasopism; tytuł czasopism uzupelniony jest wykazem artykułów stanowiących treść poszczególnych perio{1yków. Tad.-usz Wróblewskt L'ETHNOGRAPHIE, de Paris). nr 47, rocznik 1952 (wyd.: Societe d'Ethnographie Treść zeszytu zawarta jest w pięciu działach, z których pierwszy dotyczy historii doktryn i metod etnicznych, drugi historii etnicznej, trzeci etnografii, czwarty antropologii etnicznej a piąty jest kroniką działalności Towarzystwa. LFIS MARIN: Studia etniczne w 1950 r., przedmiot ic h a z i s t o t a, s t o s u n e k d o i n n y c h n a u k o c z ł o w i e k u i s t a n m e t od. (Les etudes ethniques en 1950, la nature de leur objet et leur propre nature, leur relations avec les autres etudes portant sur l'homme, l'etat de leurs methodes). o l' Artykuł ten, niewątpliwie interesujący polskiego etnografa, jest niestety napisany stylem zawiłym, w którym zasadnicze idee autora tracą wyrazist(j~ć. Treść jego jest bardziej zrozumiała dla czytelnika, któremu z poprzednich numerów tego czasopisma znane są metodologiczne i organizacyjne problemy francuskiej etnografii. Przed przystąpieniem do zreferowania zasadniczej treści należy zwrócić uwagę na znaczenie terminu !'et.hnique ()ra:~ sens w jakim autor go używa. Znaczenie to wiąże się z organizacyjnym ~chematem francuskiej nauki oraz grupy dyscyplin obejmowanych miaIlem nauki o czlowieku. Jak na to wskazują działy, na jakie rozczłonowany jest układ treści w omawianym zeszycie "L'Ethnographie", ~I'ancuska etnografia obejmuje szerszy zakres zagadnień niż etnografia \V Polsce. Do zadań etnografii L. Marin zalicza humanistyczne studia nad czlowiekiem i jego działalnością, której wyrazem jest cywilizacja. Mianem etimique określa więc naukę o cywilizacjach i badania nad nimi. Trudno ,"ywnioskować, dlaczego autor unika określenia kultura, ze względu jednak na to że terminu "cywilizacja" używa najczęściej w znaczeniu, w jakim w polskiej literaturze etnograficznej i archeologicznej używa się słowa ..kultura", recenzent przyjął w tym przypadku taką interpretację tego terminu. •. We wstępnej części artykułu autor charakteryzuje ogólne uwarunkowania rozwoju ludzkiej wiedzy, dzięki którym możliwy jest postęp i rozwój procesu poznawczego. Podstawą tego procesu jest wrodzone ludzkiemu umysłowi dążenie do logicznego grupowania idei \\1 zespoły coraz rozleglejs'~ych wiadomości. Sposób organizowania tych czynności umysłowych, które '~mierzają do wykrycia i określenia prawidŁowości zjawisk ujmowany jest terminem m e t o d a. Wyniki tej pracy ludzkiego umysłu wykazują że Wspólczynnikiem ich jest wzrastająca jasność idei oraz logika klasyfikacji. Z drugiej strony określenie tych czynności konkretnymi terminami oraz słownictwo, jakim człowiek posługuje się, ma ogromne znaczenie dla rozszerzania i upowszechniania wiedzy; "wiedza [pisze autor] jest doskonałym �326 sformułowaniem języka" (s. 4). Toteż jasność, precyzyjność, jednoznaczność terminów używanych w języku naukowym ma znaczenie podstawowe. Słownik naukowego języka powinien być pod każdym względem doskonały. Musi on zawierać pewne sobie właściwe cechy. Nie może jednak być nacechowany hermetyzmem, który czyniłby zeó narzędzie szczuplej grupy elitarnej, wtajemniczonej w arkana dyscypliny naukowej". Przytaczając artykuł Deniker'a z Wielkiej Encyklopedii Francuskiej (wyd. z 1885 r.) autor wykazuje jak kształtowały się pojęcia "etnografia" l "etnologia" w latach od 1839 do 1885. Polemizując z podanym przez Deniker'a ujęciem zadaó etnografii, Marin stwierdza, że cywilizacje "są w istocie swej t y m s a m y m, niezależnie od tego czy są one mniej czy więcej rozwinięte" (s. 11). Nawet wtedy gdy stanowią w pewnej epoce na dużym obszarze stosunkowo jednolitą całość, w przyszłości ulegną lub mogą ulec zróżnicowaniu pod wpływem czynników geograficznych, tendencji ducha ludzkiego, walk ideologicznych, społecznych czy politycznych i religijnych, pod działaniem postępu nauki oraz innych czynników. I o tym trzeba pamiętać, że zróżnicowania te mają cechy regionalne, klasowe i zawodowe oraz, że cywilizacja w procesie swego rozwoju stale natrafia na opory tych, których pozbawia przywilejów oraz korzyści, i że postęp dokonuje się poprzez wysiłki bądż elity, której przykład oddziałuje na społeczeństwo, bądż rewolucyjnych mas (s. 11). W rozdziale drugim autor charakteryzuje ogólne osiągnięcia nauki, które w połowie XIX w. przyczyniły się szczególnie do roz\'vinięcia klasyfikacji nauk i studiów w dziedzinie wiedzy o człowieku. W rozdziale III autor omawia wysiłki i osiągnięcia pionierów nowoczesnych studiów i nauki o człowieku oraz ich szkoły. Zastrzegając się, że nie kieruje się szowinizmem, wskazuje, że tymi, którzy wnieśli zasadniczy przełom w naukę o człowieku są August Comte, Broca i Claude Bernard. Z nicll August Comte (1798-1857) dał podwaliny socjologii, widząc w niej koronę wszech nauk humanistycznych. Broca (1824-1880) sformułował założenia podstawowe antropologii, wierząc, że ta nauka uszczęśliwi ludy i narody. Claude Bernard (1813--1878), założyciel Francuskiego Towarzystwa Etnograficznego w Paryżu (1859), widział w etnografii naukę, która ludzi uczyni lepszymi i poprawi los ludów zacofanych w rozwoju. Koncepcja antropologii jaką rozwinął Broca obejmowała nie tylko nauki o somatycznych cechach człowieka, ale także studium działalności ludzkiej, jej ujęcie przeslrzenne i czasowe. Obok tego do antropologii włączył Broca filozoficzne studium o człowieku, a także studium praktyczne działaó ludzkich w dziedzinach takich, jak ekonomia, polityka, wychowanie i in. Również takie zagadnienia jak charakterologia, psychologia ludów, zagadnienie genezy embriologii były przedmiotem intensywnych zainteresowaó antropologii. Tak 5zerokie zrazu ujęcie antropologii uległo jednak zupełnemu przeobrażeniu; dokonali tego uczniowie szkoły Broca. Większość z nich 327 doszła do wniosku, że szereg przedmiotów, zrazu włączonych do antropologii, nie da się sprowadzić do jednej dyscypliny. Fod koniec XIX w. zostały wyłączone z antropologii studia dotyczące psychiki. etniki, socjologii. Antropologia ograniczyła się do studiów nad soma tyką i zróżnicowaniem ras ludzkich. O ile Broca - zdaniem Marin'a - położył podvJaliny pod cały systemat nauki o człowieku, o tyle August Comte był tym, który wskazał nauce miejsce w ogólnym systemie nauk. Klasyfikacja Comte'a stała się jednym z podstawowych założeó nauko""ej metodologii w drugiej połowie XIX w. i to nie tylko we Francji. Dla zadośćuczynienia wzrastającym potrzebom w zakresie sklasyfikowania wielu nowopowstających dyscyplin musiała ona ulec dalszej rozbudowie. Taka rozbudowa dokonana została m.in. w dziedzinie nauki o człowieku. Dokonali jej uczniowie Comte'a, socjologowie, uczniowie Broca i jego szkoły antropologicznej, jak również uczniowie Claude Bernarda, etnografowie. O ile stosunkowo łatwo i prędko nastąpiło wyodrębnienie się antropologii i etnografii, o tyle silne były więzy łączące zagadnienia etniki z psychologią, a w szczególności z tym jej działem, który nosi nazwę etnopsychologii. Istotne różnice, jakie pod względem metod pracy dzielą te dwie dyscypliny zostały przez uczniów Claude Bernarda sformułowane i w konsekwencji etnopsychologia - zdaniem Marina pozostała w szeregu nauk psychologii. Tak przebiegał proces, w trakcie którego nauki etniczne zostały wyodrębnione. Ich przedmiot został ustalony jako studia nad cywilizacjami (l'etude des civilisa.tions). Wykazane zostały związki, jakie istnieją między faktami etnicznymi, jako kompleksem zjawisk. Określone zostały zasadnicze metody pracy w tej dziedzinie. Stan ten osiągnięto na początku XX w. W IV rozdziale w 1950 r. autor przedstawia stan studiów etnicznych we Francji Trzeba było długiego czasu aby dojść do stwierdzenia, że cywilizacje tworzą całość zjawisk o tej samej istocie; że ich składniki mimo swej różnorodności posiadają tę samą naturę; że wytwory działalności człowieka, powstają, rozwijają się, rozprzestrzeniają, zmieniają, giną, czyli że podlegają własnym prawom. "Istotą każdej cywilizacji [pisze autor] jest to, że jest ona sharmonizowana z zespołem idei, przy pomocy których członkowie danej społeczności normują swą działalność wewnętrzną i zewnętrzną" (s. 53). Są to "idee" nawet jeśli chodzi o te składniki, które uzewnętrzniają i konkretyzują się jako pożywienie, odzież, pomieszczenie, narzędzia ... Są to idee, w myśl których składniki etniczne powstają, są użytkowane i przekazywane. Doświadczenie uczy, że tworzą one zespoły, których elementy wzajemnie na siebie oddziaływując są logicznie skoordynowane. Normują one zazwyczaj wewnętrzną i zewnętrzną działalność ludzi o tyle, że podlegają zmianom (s. 54). Idee są koncepcjami wspólnoty społeczeństwa, które �...t.; 328 je realizuje. Ich ogół właściwy dla danego społeczeństwa stanowi o typie cywili za cji. Z kolei omawia autor osobliwe zjawisko wywołane w swoim czasie przez rozkwit i sukcesy niektórych dyscyplin, które polegało na tendencji do predominacji danej dyscypliny w ogólnej nauce o cywilizacji. Jako typowy przykład wskazuje na sukcesy lingwistyki i jej pretensje do ostatecznego rozstrzygania zagadnień etnicznych w oparciu o stwierdzenie, że język: odzwierciedla fakta kulturowe. Podobną tendencję wykazywała także archeołogia, psychologia i religioznawstwo. Zatriumfowała jednak idea, w myśl której "cywilizacje tworzą całość o tej samej istocie. Ich składniki, niezależnie od swego znaczenia bądź ideologicznego, bądź praktycznego, są tożsame w swej istocie" (s. 55). Poszczególne dyscypliny, stosując do całości zjawisk kulturowych odrębne, sobie właściwe metody badań, mogą jedynie na podstawie wspólnego mianownika, jakim jest zasadnicza idea przedmiotu ich poszukiwań, sumować rezultaty ich pracy. Istotnym więc dla osiągnięcia pomyślnych, postęp warunkujących wyników w tej dziedzinie jest ścisłe określenie ram danej dyscypliny i metod, jakimi winna się ona posługiwać. Omawiając to zagadnienie w odniesieniu do "etniki", którą autor ujmuje tu w sensie etnografii, Marin odsyła czytelnika do arykułu Table d'analyse en etnographie (Czasopismo "Ethnographie" art. z dnia 15 IV 1926 r.). Zasadniczymi kategoriami faktów etnicznych są: kultura materialna, duchowa i społeczna. Z nich składa się każda cywilizacja. Działami kultury materialnej są według Marina: pożywienie, ubiór, urządzenie wnętrza, zbieractwo, rolnictwo, rybołówstwo, łowiectwo itd. W kulturze duchowej: język, pismo, wiedza z zakresu geografii, historii, techniki, tradycje moralne, wierzenia itd. W kulturze społecznej: działania o charakterze społecznym, foriny rodziny, organizacji narodowej, organizacje obieralne, zawodowe itd. W studiach nad poszczególnymi składnikami kulturowymi najprostszym elementem jest ten który okazuje się w praktyce podstawową jednością. Może nim być część w zakresie pożywienia, część odzieży, sprzęt w zakresie umeblowania itp. Każdy taki składnik podstawowy składa się z szeregu szczegółów jednostkowych (jak np. \v odzieży krój, zapięcie itp.). Te szczegóły jednostkowe winny być głównym przedmiotem studiów opisowych. Z kolei autor omawia ogólnikowo cechy faktów etnograficznych, zwraca on uwagę na to że formy poszczególnych składników kulturowych tworzą szeregi, w których poszczególne zjawiska są bogato zróżnicowane. Jest rzeczą wielce istotną stwierdzać, w jakim stopniu zróżnicowanie to odzwierciedla się w języku. Każda kultura to zespół elementów ska'liających się na nią. O ile w procesie badawczym, Vi monograficznym studium, można badaniu poddawać poszczególne elementy wyodrębniając je, o tyle właściwe rozumienie jest możliwe jedynie przez uwzględnienie zespołu, w jakim występuje i uwarunkowań. Każda kultura podlega ciągłym zmianom, zróżnicowaniom, mo- ",. 'j!' ~ •• 1. •• ~ 32g dyfikacjom. Ta cecha różni istotę badal'l etnograficznych i wyklucza tworzenie metody porównawczej w etnografii na wzór biologii (rasy, odmiany, typy, gatunki). Wystrzegać się należy tej naturalnej tendencji naszego umysłu w klasyfikowaniu składników kulturowych. Klasyfikacja faktów etnograficznych, oparta na podobieństwach i pokrewieństwach, jest w swei istocie różną od klasyfikacji biologicznej. W dalszym ciągu omawia autor etnograficzne uogólnienia. Wyniki prac etnograficznych pozwalają na stwierdzenie typu lub prawa. Autor w osiągnięciach tych widzi równowartość. Odkrycie nowego typu zjawiska jest jego zdaniem równowarte z odkryciem prawa dotyczącego przyczyn i skutków (s. 61). Przy tej okazji lVlartin poświęca dużo uwagi temu osiągnięciu francuskiej etnografii, które tam nosi nazwę "klasycyzmu". Znaczenie tego pojęcia określa następujące zdanie Marina: "Le classicisme est un regulateur des productions intellectueJles de tous genres, modelant non seulement les lettres et les m'ts, mais les oeuvres, les conceptions et les methodes de toutes les activites r umaines, politiques, economiques, sociales. A son passage, Ie classicisme marque, plus ou mOins, tous les elements d'une civilisation" (s. 61). Etnografia francuska dała temu zjawisku najbardziej płodną definicję. w której uwzględniła troistą cechę współczesnych definicji naukowych: ;lj oparła się o najdawniejszą praktykę w określeniu tego co klasyczne, tj. scalające danymi cechami zespół zjawisk; b) w definicji swej za wzór przyjęła (w interpretacji pojęcia klasycyzm) metodę biologiczną, która klasycyzm rozumie poprostu jako klasyfikację; c) pod względem filozoIicznym zdefiniowała "klasycyzm", wskazując na wzajemne uwarunkowania faktów kulturowych z jednej strony i człowieka z jego cechami z drugiej strony. To pojęcie klasycyzmu jest mocno zbliżone do pojęcia wzorów kulturowych w etnografii anglosaskiej (przyp. rec.). Z kolei autor zwraca uwagę na zagadnienia etnograficzne, związane ze studiami nad praktycznym zastosowaniem wyników etnografii (l'ethnodicee). Uznając ich wielką wagę, ostrzega równocześnie przed zbyt pochopnym wytyczaniem norm dla oddziaływania na społeczeństwa w rozwoju zacofane. Wszelkie formy' celowego wpływani;) :1<:1 przeobrażenie istnieJących kultur, m.in. także regionalnych, winny l::y t: bardzo ostrożnie i dokładnie studiowane. Mogą tu bowiem zachodzić katastrofalne w skutkach błędy, wynikłe z porównywania wartości zasadniczo nieporównywalnych. Autor wskazuje na istotę i potrzebę pogłębienia studiów porównawczych, na przerost w niektórych pracach etnograficznych metody statystycznej i demograficznej, oraz na niedostateczne często udokumentowanie materiałów etnograficznych i słabą ocenę analityczną żródeł. Mówiąc o metodach etnicznych podkreśla, że wiele prac wykazuje od tej strony brak, że zaczerpnięte z dyscyplin zbliżonych metody nie są dostatecznie przystosowane do specyfiki zagadnień etnicznych. Rozdział V końcowy, zawiera ogólną ocenę i charakterystykę stanu etnografii francuskiej w 1950 r. Wielka obfitość wartościowych prac z dzie- �331 330 dziny nauk o człowieku, wielka ilość towarzystw etnograficznych o rozmaitych kierunkach zainteresowań (afrykaniści, amerykaniści, Akademia Malgaska i inne), czasopisma i wydawnictwa ciągłe, ośrodki badawczo-naukowe -- oto osiągnięcia z których, zdaniem autora, Francja może być dumna. Istnieją jednak także zjawiska, które są przeszkodą do pomyślnego i szybkiego rozwoju. Autor wskazuje jako przeszkody: a) zarysowującą się tendencję do zajęcia hegemonii przez kierunek, który pod zmodyfikowanym pojęciem etnologii usiłuje przejąć prymat w naukach o człowieku, b) rząd francuski zbyt mało popiera wysiłki francuskich badaczy w tej dziedzinie. Zhyt szczupłą jest zdaniem autora ilość katedr tym dyscyplinom poświęconych; c) badacze nie rozporządzają dostatecznym, nowoczesnym wyposażeniem technicznym i finansowym. Palącą potrzebą dla etnografów staje się również obecnie wydanie encyklopedii względnie słownika etnograficznego. . Ogromne zainteresowanie społeczeństwa francuskiego, tak uczonych jak i szerokich rzesz amatorskich publikacjami zajmującymi się zagadnieniami kultur i ich rozwoju pozwala wnosić, że dyscypliny tu zaangażowane mają przed sobą rozległe pole, w którym tak wiele pozostaje jeszcze do zrohienia. CH. VIROLLEA UD: F e n i c k a l e g e n d a o k ról nde phenicienne du roi Keret). u Ker e t (La lege- T Archeologi~zne odkrycia i wykopaliska w Ras-Shamra, (starożytnym Lgant na połnocnym pograniczu klasycznej Fenicji) prowadzone przez A: Schaeff~ra doprowadziły do znalezienia glinianych tabliczek pokrytych Pls~em khn~wym. Odszyfrowanie tych napisów, sporządzonych w dialekcie zbhzonym meco do staro-hebrajskiego, pozwoliło na odtworzenie kilku mitów, m: .i~. ~itu o królu Kerecie. Tabliczki i napisy pochodzą z XIV w. ~.n.e. Tre~c SWla?CZYo tym, że Fenicjanie, zanim stali się znanym narodem zeglarzy l kupcow byli rolnikami. a ich rolnictwo stało na stosunkowo wysokim ~oziomie. Mit o którym mowa jest jedynym z mitów kopienia~z~ch. PO~lada on p~wne. analogie z. pod~bn~mi .mitami asyryjskimi, babionskl~l. l legendamI. ktorych Wątkl znajdują Slę w najstarszych pismach he~ra.Jsl{1.ch.Cechą wspólną tych mitów jest idea, według której pomyślność zblOrow l. dobro.byt zależy od tego, czy człowiek żyje i działa w sposób sprawledhwy. Nle Jest zatem sprawiedliwość ludzi rzeczą bezinteresowną. Ker~t, podobme zresztą jak i babiloński Gilgamesh, jest coprawda synem bogow, ale poza tym posiada cechy ludzkie. Epos opiewający dzieje Kereta posiada luki .. Pewne jednak partie są stosunkowo kompletne [ pozwalają od:~orzyc ~zleJe tego króla. Jest to prawdopodobnie jeden z najstarszych krolow FemcJ\. o którym pamięć się przechowała. Legenda opiewa żywot Kereta. Brakują części odnoszące się do jego młodości. Znamiennym jest wszakże ów wątek, powtarzający się takż8 w innych legendach starożytnych, że śmierć królów, którzy władzę na ziemi otrzymali od bogów, jest wynikiem tego, że żle pełnili powierzoną im misję - sprawiedliwego rządzenia poddanym ludem. Szereg opisów szczegółowych, odnoszących się do ofiar, stosunków rodzinnych, społecznych itp. stanowi cenny dokument rzucający światło na dzieje rozwoju kultur." na Bliskim Wschodzie. A. BASCHMAKOFF: m a ch ep ok i m y Ilia d y i Ody s sei de l'epoque Mycenienne. E t n o log i a p o e m a t ó w H o m e r a w r ac e ń s k i e j. E t n ogr a fi c zn a war t ość (L'Ethnologie des poemes d'Homere dans Ie cadre Valeur etnographique de Illiade et de ł'Odysee). Do początku naszego stulecia głównym żródłem etnograficznych wiadomości o kulturach Starożytnego i Bliskiego Wschodu były dane, jakich dostarczala filologia i archeologia klasyczna. Dotąd nie było wątpliwości, że Homer i bohaterzy których opiewa, należą do jednej i tej samej epoki. Obecnie koncepcja ta posiada mało zwolenników. Dominuje przeświadczenie, że między okresem zdarzeń opiewanych przez Homera a okresem kiedy poeta żył i tworzył musiało upłynąć pięć do sześciu wieków. Nie ulega wątpliwości, że autor Iliady nie zdawał sobie sprawy z przepaści, jaka go dzieliła od zdarzeń, o których był przeświadczony, że wiązały się one z bohaterami, którzy należeli do tej samej co i on rasy. Sugestia ta była tak silną, że przetrwała do naszych czasów. Tymczasem odkrycia H. Wineklera i O. Puchsteina w Kapadocji ujawniły sensacyjny fakt, że nazwiska bohaterów Iliady, zapisane na glinianych tabliczkach z okresu Hetytów, należą do osób, które żyły około 2000 lat p.n.e. Data zburzenia Troi Homeryckiej (szósty gród Hisarlik) przypada natomiast na około 1200 lat p.n.e. Odkrycie to, potwierdzone przez profesora Karo, pozwala wnioskować, że poematy Homera zawierają podLoże daleko starsze, niż przypuszczano, zmieszane z opisami czerpanymi z kultury myceńskiej. Przy tym identyfikacja osób epopei Homera może rozciągać się na szereg wieków i sięgać w głąb okresu przedmyceńskiego. Inna grupa dowodów świadczy o tym, że Homer żył w epoce greckiej. u zachodnich wybrzeży Anatolii skolonizowanych przez jońską grupę Helknów. Kraj jego był otoczony przez quasi-barbarzyńców. Myceńczycy rozwinęli szeroki handel i pozostawali w stosunkach z północnymi krajami Europy, sprowadzając nadbałtycki bursztyn i cynę. Ich stosunki handlowe sięgały na zachodzie Hiszpanii. Tymczasem geograficzny horyzont Homera .iest zadziwiająco mały. Homer przypisuje Mycenom zwyczaj palenia zwłok na stosie. Był to jednak zwyczaj joński, jego epoki; wiadomym jest, Ż02 ;vlyceńczycy swoich zmarłych grzebali, nie paląc ich zwłok. Te okoliczności �333 332 wskazują na to, że Homer dzięki niezwykle żywej tradycji przekazał barw· ny obraz kultury myceńskiej, dawniej uważany za obraz helleńskiego życil\ z jego czasów. Następny ciągiem pracy publikowanej i dotyczy badań nad roślinami znanymi w ludowym lecznictwie i magii, ich odbiciem w folklorze i ich etnograficzną dokumentacją. Autorem pracy jest A.-L. M e r o c i e r. Tytuł artyku:'u brzmi: Enquete sur ies vegetewx Ie jolklore et l'ethno- w numerze qraphie z kolei artykuł jest dalszym 3'7 (1940) i 46 (1951) "L'Ethnographie" (s. 86--113). Al't.yku! końcowy dotyczy zagadnien antropologicznych, a mianowicie rozważań na temat typu ludności klasycznego Wschodu. Autorem jest R. K h e r u m i a n. (Tytuł artykułu brzmi: Remarques ci propos du type physique des popltlations de POrient Classique). Istnieje rozbieżność między poglądem. archeologów a antropologów co do tego, jak przedstawiały się rasy ludów zamieszkujących obszar, który stał się zapewne kolebką cywilizacji. Autor podejmuje dyskusję na temat, czy istotnie starszym podłożem rasowym na tym obszarze był typ długogłowy, reprezentujący ludy grupy <1zjanickiej (Sumerzy. Mittanowie, Hetyci i inni). To ostatnie twierdzenie 3utor uważa za niedostatecznie uzasadnione. Tadeusz L'ETHNOGRAPHIE, de Paris). nr 48, rocznik 1953. (wyd.: Societe Wróblewski d'Ethnographie Treść 48 numeru francuskiej "L'Ethnographie" zamknięta jest w czterech działach: Historia etniczna, Etnografia, Lingwistyka i Kronika Towarzystwa W dziale historii etnicznej znajdują się dwa artykuły, z których pierwszy zajmuje się historią ludów Bliskiego Wschodu do czasów Aleksandra Wielkiego, drugi historią etnicznego obszaru Hai - Ninh (Indochiny) do chwili za~ęcia go przez Francuzów. Pierwszy z artykułów nosi tytuł L' Asie Occidentale avemt Alexandre Ie Grand. Autorem jest Ch. V i roll e a ud. Historyczne dzieje Bliskiego Wschodu zapoczątkowała ChaIdea. Ona to od IV. tysiąclecia dostarcza archeologicznych dokumentów pisanych. Jest Jakgdyby równoległym odpowiednikiem Egiptu. Jak Egipt rozwój zawdzięcza rzece Nil, tak Chaidea niemniej zależy od dwurzecza - Eufratu i Tygrysu. Terytorium jej zajmuje obszar równy Danii. Jest on gęsto zaludniony. Ludność Chaldei stanowią zrazu różm! grupy etniczne, mówiące odmiennymi językami - akkadyjskimi, semickimi i sumeryjskimi. Najświetniejszym miastem Chaldei było Ur. Dzieje tego państwa, zmagania z najazdami Hyksosów, Hetytów, jego upadek są przedmiotem pierwszych rozdziałów tego ,~rtYkUłu, Zmagania Egiptu z coraz to nowymi falami ludów bądź z ~ZJI bądz .z Europy przybywającymi stanowią treść rozdziałów następnycu: W koncowej części zajmuje się autor upadkiem Egiptu, ekspansją Medow, rozkwitem Persji wreszcie podbojami Filipa Macedonskiego i jego syna ~leksandra Wielkiego. W końcowych zdaniach autor wskazuje na to, 7e dZiełem Aleksandra Wielkiego są nie tylko sławiące imię jego orężne po~boje. ale i fakt, że jego wyprawy utorowały drogę hellenizmowi, który objął mebawem zawojowane obszary. Następny z kolei artykuł, dotyczący historii etnicznej, jest napisany przez Von g - A - S a n g a w transpozycji F. Puel de Lobel. Nosi on tytuł: Le Territoire de Hai - Ninh avant l'arrivee des Franc;ais, son aspect ethnique actuel. Autor przedstawia historię etnicznych procesów, jakle rozegrały się na obszarze północnej części Francuskich Indochin, mianowicie na terytoriach graniczących od północy z Chinami, od wschodu z Burmą i Siamem. Artykuł. przedstawia w sposób bardzo szczegółowy dzieje szeregu inwazji ) procesow politycznych na terenie Hai - Ninh, ujmując temat ten w trzech okresach, mianowicie: a) od najdalej uchwytnej przeszłości po wiek XVIII; b) od przybycia Francuzów w XVIII w. do lat ostatnich; c) aktualny stan rozmieszczenia grup etnicznych kraj ten zamieszkujących. W dziale etnograficznym znajdujemy interesujący artykuł Marcelle B o u t e i 11 e r pt. Le dejunt dans les societes indiennes de l' Amerique du Nard (Zagadnienie śmierci u ludów indiańskich Ameryki Północnej). Smierć, jako empirycznie doznawane zjawisko, którego jakakolwiek inter"vencja ludzka niezdolna jest odwrócić, jest czynnikiem, który rozbija lud, lub co najmniej wprowadza pewien rozkład w grupach ludzkich. Jest więc ona czynnikiem wrogim, przeciwstawnym interesom grupy społecznej. Jako zło musi mieć swoją przyczynę. U ludów zacofanych w rozwoju źródłem tego zła, w ich mniemaniu, jest szkodliwa działalność czarów. Ale gdyby wszystkie te akty czarownictwa, niosące w skutkach śmierć, przypisywać ludziom, zostałby wprowadzony czynnik, który w sposób zgubny rozbijał by grupę spoleczną. Tymczasem śmierć, jako zaprzeczenie życia grozi wszystkim. Ta groźba śmier",ci wywołuje więc tendencję ze strony żyJących do przeciv,,'stawiania się jej, jednoczy ich w działaniu zmierzającym do zabezpieczenia się przed nią. Złożone kompleksy emocjonalne, wizj:'! przeżywane w snach, dały podstawę wierze w istnienie świata umarłych, żyjących życiem pozagrobowym. Życie to jest jak gdyby kontynuacją ziemskiego żywota, ale zmarli należą do świata innego. Emocja walki życia przeciw śmierci czyni, że ten zagrobowy świat umarłych, społeczeństwo duchów, hywa uważane za świat wrogi. Ta właśnie nieprzyjazna działalność duchó\\,' które są duchami ludzi zmarłych, powoduje śmierć wśród żyjących. W ca~ lym szeregu obrz~dowych aktów związanych ze śmiercią, w zwyczajach pogrzebowych, w obrzędach zaduszkowych znajduje wyraz idea, której celem jest: neutrali7.0wanie grozy śmierci; ubezpieczenia się przed wrogimi �335 334 aktami ze strony duchów osób zmarłych; idea stworzenia pewnej formy współżycia między umarłymi a żywymi. W idei tej jednoczy się cała gruP&' wszyscy tu są zainteresowani - stąd obrzędy, w których idea ta się wyraża majq charakter społeczny a znaczenie ich jest dla danego społeczeństwa aktem wielkiej wagi. W ciągu dalszym autor wykazuje na konkretnym materiale, odnoszącym się do Indian Ameryki Północnej, jak w rozlicznych praktykach pogrzebowych tych ludów wyrażają się idee wysunięte we wstępnej części artykułu. Pierwszy rozdział poświęcony jest zagadnieniu uzasadnienia przyczyny śmierci i obawie przed zmarłymi. U podłoża wierzeń, że to duchy zmarłych nasylają choroby na żywych i są sprawcami śmierci, leży - zdaniem autora -' psychiczna tendencja do zaprzeczenia poczuciu pewnej odpowiedzialno§ci za śmierć bliskiej, emocjonalnie związanej z pozostałymi przy życiu, osoby. Z drugiej strony fakt przejścia przez próg śmierci, kwalifikując zmarłego do kategorii należącej do innego świata, czyni zeń przedmiot oba·· wy. "Odeszłeś, więc nie powracaj" - mówią do zmarłego Indianie z ludu Crow. Wynoszą trupa z namiotu nie zwykłym otworem wejściowym, lecz osobnym, na ten cel przysposobionym. Następnym zagadnieniem to istota świa ta umarłych i przeznaczenie ich. Jest rzeczą oczywistą, że wizja świata pozagrobowego powstać musiała w oparciu o obraz zwyczajnego życia na zi<"mi. Zmarły wojownik i łowca na tamtym świecie kontynuuje zawód swój i tryb życia. Istnieje jednak pewne zróżnicowanie między poszczególnymi ludami co do istotnej cechy owego świata umarłych. U jednych wizja ta nacechowana jest pewnym optymizmem i świat ten jest słoneczny, kraina ta jest szczęśliwym terenem dla pomyślnych łowów. U innych znów życie pozagrobowe nosi piętno posępne, smutne. Ostatnie dwa rozdziały są omówieniem zagadnienia wierzeń w reinkarnację zmarłych, solidarności grupy w aktach pogrzebowych, modlitw do t.:m2.riych i roll szamanów, jako pośredników w sprawach między żywymi a zmarłymi. Cały artykuł, zwięzły ale zarazem ujmujący zagadnienia wierzeń i praktyk związanych ze śmiercią ze stanowiska najnowszych prac, na ten temat w ostatnich latach opublikowanych, jest wielce dla etnografa interesujący i pouczający. W tymże samym dziale etnograficznym znajdujemy z kolei artykuł Aleksandra Kor o ł e n k o pt. Stare szyldy niemieckie (Le s Vielles Enseignes Allemandes). Autor artykułu, były francuski legionista a później urzędnik wojskowy okupacyjnych wojsk francuskich w Niemczech, zebrał, opublikowane tu materiały. na terenie Badenji, Wirtembergii i Tyrolu. Są to fotografie i opisy starych szyldów, jakie wiszą przed róźnymi hotelami. oberżami, zajazdami. Są one wykonane. najczęściej z żelaza, artystyczną robotą kowalską. Zwracają uwagę nietylko artystyczną i oryginalną formą .ale również treścią znaków, które stanowią motyw główny emblematów. .Nie m~ w tym przesady, jeżeli stwierdza się, że historia zajazdów, hotel.l, ~berz ma swój początek w bardzo odległej przeszłości. Wzmianki o ,lstmeJących oberżach, które rozsiane były wzdłuż najdawniejszych szlakow komunik~cyj~YCh są bardzo dawne. Trudno mówić o ilości owych p~erwszych zajazdowo Celem ich było dostarczać podróżnym schronienia tj .. dachu nad głową, picia i ewentualnie jedzenia. Dla sygnalizowania takIego charakteru owych zabudowań umieszczano nad drzwiami znak w postaci bądż gałęzi sosnowej, bądź zawieszonego garnka. Stan taki is.tniał ~. okresie, ki~dY podróże wynikały z pewnych niechybnych komecznoscl. Rzeczy te Jednak zmieniły się od XI w., kiedy to ruszyły wypra~y ~rzyżowe a ważniejsze drogi komunikacyjne Europy stały się o wiele ~lczm:J uczęszczane przez rycerstwo z orszakami, przez pątników i obieżysWlatow. Powstała więc potrzeba i koniunktura dla hoteli i oberż przy tych szlakach. Powstała niebawem i konkurencja. Aby zwrócić na siebie uwag~, ~naki sygnalizujące zajazd czy oberżę poczęto wypełniać treścią. w .k~oreJ podkreślano bądź zaletę, bądź społeczną rację przedsiębiorstwa. Wsrod tego rodzaju znaków rozpowszechniły się: krzyż, gwiazda Betleemska ",,:ół przy żłobie, baranek ofiarny, trzej królowie itp. Przypuszczać należy .-:. pIsze autor. - że znaki tej kategorii utrzymały się bardzo długo. Po wypra·· wach krzyzowych rozpowszechniać się zaczęły znaki, nawiązujące do obraz~w z ~istorii świętej, zajmując równorzędne miejsce z poprzednio wymiernonyml. Tymczasem ilość oberż i zajazdów stale wzrastała, odpowiednio do co~az większego ruchu na drogach komunikacyjnych. Coraz liczniej główną klIent.elę tych przedsiębiorstw stanowili kupcy, myśliwi w podróży na WIelkIe tereny łowieckie, obieżyświaty, wędrujący dla przyjemności i zarobk~ .. Z r?snącej konkurencji powstała zapewne tendencja do pewnej, specJalIzacJI owych zajazdów, przez nastawienie się głównie na jedną z kategorii podróżników. Tym się zapewne tłumaczy grupa szyldów w których jako znak pojawia się niedźwiedź, jeleń, cietrzew i inne. Dl; przyciągania klienteli, szukającej raczej towarzyskich uciech, przeznaczone były znaki takie, jak "kawaler", "jeżdziec", "źrebiec" i inne. Inne zawierały .o~raz winnego grona, drzewka zielonego, lipy itp. Znak "róży", rzadzIej spotykany, był, być może, ~iązany z istnieniem w owych wiekach Bractwa Różokrzyżowców. Nowszego pochodzenia są znaki przedstawiające ~urzyna, strusia itp., związane z epoką wielkich odkryć geograficznych I podróży egzotycznych. Ogół zebranych względnie zarejstrowanych znaków autor dzieli pod wzgledem treści na 10 grup. Autor zebrał kolekcję, liczącą około 200 fotografii, ilustrujących znaki szczególnie reprezentacyjne. Jest to w każdym razie dziedzina twórczości ludowej i artystycznej, mało dotąd opracowana. Trzeci Lou i s artykuł w dziale etnograficznym to dalszy ciąg pracy A n d r eJ M e r c i er' a o ziołach w ludowym folklorze francuskim �336 337 i etnografii (Les Vegetaux dans Ie Folklore et l'Ethnogra.phie). Rozdział bieżący pt. Ludowe zielarstwo we Francji zawiera opisy i dane do szeregu roślin (od Herbe de la Passion do Herbe a la Bonne Dame). Następny artykul należy już do działu trzeciego. Poświęcony jest zagadnieniom językoznawczym. Autorem jego jest R.P.C. T a s t e v i n. Artykuł ten nosi tytuł: A/rykań,ski charakter pre!iksóu; mianownikowych i czasownikowych języka malagaskiego. (L' Africanite des Prefixes Nominaux et Verbaux du Malgache). Omawia on prefiksy, występujące w języku MalgaszóW. Ostatnia karta zeszytu zawiera program zebrań Towarzystwa (Societe d'Ethnographie de Paris) na rok 1953 z podaną tematyką referatów i dyskusji. Tadeusz Wróblewski BURGSTALLER ERNST: Das Fragewerk zu den volksKar t en. Durchflihrungbericht zum ersten Fragebogen von ... Veroffentlichungen zum Oberosterreichischen Heimatlas. Herausgegeben vom Institut fUr Landeskunde von Oberosterreich. I. Linz 1952. ~. 64, 6 map. Odbitka z "Oberosterreichische Heimatblatter" R. VI. z. 3. Praca przedstawia założenia metodologiczne i metodyczne Atlasu Etno-' graficznego Górnej Austrii oraz dotychczasowe oSiągnięcia. Atlas opracowywany jest w ramach Institut flir Landeskunde von Oberosterreich w Linzu, stanowiącego kontynuację dawnej Landesstelle Oberosterreich atlasu etnograficznego niemieckiego I. Posłużono się głównie ankietą pośrednią, nad której wypełnieniem czuwali instruktorzy -c ..przeważnie nauczyciele - o odpowiednio pr.zedtem pouczeni. Ograniczono się do pytań rzeczowych, wymagających jasnych i prostych odpowiedzI, dających rezultaty kartograficzne. Pierwszy kwestionariusz zawierał pytania o niektóre zwyczaje do.roczne (majowe, żniwne, palenie ognisk itp.) oraz o wierzenia ludowej ku n dl ich e n meteorologiI, Zagadnienia takie, jak zagadnienia formy domu i siedliska, zagadnienia sztuki ludowej, stroju, muzyki, tańców itp. odrzucono podobnie jak i w innych atlasach etnograficznych Europy zachodniej, ze względu na to, że nie dają się one zbadać przy pomocy ankiet, lecz wymagają badań terenowych prowadzonych przez wykwalifikowanych etnografów. Etnografowie austriaccy nie usiłowali jednak przekroczyć tej bariery, wprowadzając zamiast ankiety - badania terenowe, jak to uczynił Polski Atlas I Atlas Leipzig der 1937-39. deutschen VolkskuJ,lde, wyd. H, Harmjanz i E. Rohl', Etnografic~ny". Z drugiej strony zastosowanie ankiet pozwoliło na znaczne zagę~zczeme sieci badawczej (l punkt na 23,2 km2) ". co nie jest bez znaCZ~!ilJa.wobec .. ni~wielkiego zasięgu przestrzennego Atlasu Etnograficznego G~rneJ Austru (OK. 12000 km2). Przedstawiając szczegółowe cyfry, dotyczące :"'leku, Po:hodzema społecznego i jakości odpowiedzi ankietowanych i ich lllstruk:oro,,:, au.tor, wykazuje m.in., że ankieta pośrednia daje mniejszy procent oapowledzl me wystarczających (6-70/0) niż bezpośrednia (13-160/0). , Atlas Etnograficzny Górnej Austrii stawia sobie ambitne zadania zebrama da~ych, kt.óre mogłyby, rzucić światło na graniczny obszar między rzekaml Traun l Enns, na ktorym nieraz już w historii stykały się rozmaite WP1Y\~y l grupy ,etniczne (Austriacy, Słowianie, Węgrzy, Turcy i in.) Ze wzglęau na wYjątkowe znaczenie badanego obszaru spodziewane jest uzyskanie rezultatów, ważnych dla historii całej Austrii. Te oczekiwania badawc~e są w pewnym stopniu odpowiedzią na zastrzeżenia, które można by wysunąc przeciw prowadzeniu prac, zmierzających do szerszych rezultatów w UJęClU przestrzennym - na tak niewielkim obszarze. Za podsta\\rową przyjęto mapę w skali 1 : l 000000. Sieć punktów badan~och pokrywa s~ę z siedzibami szkół podstawowych, ze względu na współpracę z nauczyclelstwem, Jest więc dość przypodkowa, co jednak nie może grać roli przy tak znacznej gęstości sieci punktów. Punkty identyfikowane są za pomocą. numerów w obrębie każdego z okręgów administracyjnych. Opracowa~e ol opracowywane kartogramy dotyczą przeważnie obrzędów l zwyczaJow ludowych. Z zagadnień kultury materialnej przygotowywane są narazi~ tylko mapy, przedstawiające rozprzestrzenienie różnych form kOP1C zboza i narzędzi żniwnych. Uwagi wstępne zakończone są nawiązal1lem do dawniejszych tradycji kartografii etnograficznej w Europie i sugestiami europejskiego etlasu etnograficznego, którym nie można nie przyklasnąć. . ,Załączone dwa pierwsze kartogramy, poświęcone niektórym zwyczajom zl1lwny~ i zwycza!o,,:,i palenia kół ognistych nie odbiegają pod względem t~rmy l sposobu uJęc~a ?d map atlasu etnograficznego niemieckiego. Mapy wstępne. --, to mapa SleCl punktów n! kalce oraz mapy, przedstawiające pochodzeme l dawność osiadłości informatorów. W sumie Atlas nie odbiega , ~a badaniach terenowych oparto, jak wiadomo, częściowo Atlas def' wyd. P. Geiger i R. Weiss Basel 1950; w tym t~z klerunku ldą ostatme prace organizacyjne na Węgrzech i w Czechosi~wacji por. S t r a n s k a D.: Historicko-narodopisny atlal; Ceskoslovenska "Na~odoPiSny Vestnik Ceskoslovensky", Praha 1956, z. 3-4 s. 314-15. ' , W Atlas der deutschen Volkskunde wypadał l punkt na 27 km2• w Atlas der schweizerischen Volkskunde 1 : 107 km2, w Sprach und Sachatlas Italiens und der Siidschweiz, wyd. K. Jaberg, J. Jud, Zofingen 1928 _o l : 725 km', Pol. Atlas Etnograficzny 1: 916 km2• SC~lw~lzerische~ 22 "LUd", t, XLIV. Volksku~de, �339 328 od metodycznych i metodologicznych założeó atlasu etnograficznego niernieckiego. Tym niemniej stano\vic on będzie ciekawy przyczynek w dziedzinie kartografii etnograficznej. Krzysztof K1.c·(l.~ni e n:sk ( A. FIEDLER, łL WEINHOLD: D a s s c h b n e F a c h w e l' k h a u s S i\ d - T h li l' i n g e n s Leipzig 1956, Veroffentlichungen des Instituts fUr Volkskunstforschung beim Zentralhaus fUr Volkskunst. Budownictwo ludowe ma bogatą literaturę i z pozoru wydaje się jedną z najbardziej opracowanych dziedzin kultury materialnej wsi, tak w Pol&ce jak i zagranicą. Ukazujące się ostatnio publikacje zagraniczne na temat budownictwa silnie podkreślają fakt, iż mimo licznych przyczynków wiedza w interesującym nas zakresie. Jest bardzo uboga. Recenzenci z radością witają tam każdą pozycję z tego zakresu a cieszy się ona uznaniem proporcjonalnym do ilości materialu opisowego i ilustracyjnego jaki wnosi. Czyżby kult "faktografii"? Polską literaturę przedmiotu cechuje z jednej strony - rozmach teorii i hipotez na temat i genezy i rozprzestrzeniania się różnych typów budynków, elementów rozplanowania i elewacji (charakterystyczne dla XIX i pierwszych lat XX w.), z drugiej strony monograficzne opisy szczegółowe budownictwa regionalnego, czy jakiegoś elementu budownictwa ograniczające się przede wszystkim do zagadnień konstrukcji czy zdobnictwa. Nie miejsce tu na ocenę tych sposobów patrzenia na budownictwo ludowe etnoe,rafów czy też historyków architektury. Na uwagę zasługuje natomiast fakt, że w przeciwieństwie do zagranicy brak u nas ruchu, któryby zmierzał do: a) fotograficznej dokumentacji zabytków budownictwa ludowego b) popularyzacji obiektów dawnego budownictwa i wiedzy o nich, o ich twórcach. o sztuce zdobniczej z nimi związanej. Za granicą (szczególnie w Niemczech, Czechosłowacji i Szwecji) wyrazem tego dążenia do popularyzacji i dokumentacji są "vydawnictwa o charakterze popularno-naukowym w których ma teriał ilustracy jny odgrywa zasadniczą rolę a tekst zna jdujący się na kilku wstępnych stronach wiąże ten materiał w całość. Wydawnictwa te o charakterze albumów, budzą szerokie zainteresowanie dla osiągnięć budownictwa '\v przeszłości, aktywizują działalność starych wzorów artystycznych, spełniają rolę przewodników po osoliwościach określonego regionu. W 1956 r. ukazało się kilka prac zagranicznych tego typu '. Spróbujmy , H. R i e d, Das Bauernhaus im niederbergisch-westfalischen Grenzs. 67, ryc. 48; P. M e y er, Das schweizerische Bilrgerhaus und Bauernhaus, s. 128, ryc. 106; A. F i e d l e r, Das schone FachwerkhauS gebiet, Siid-Thiiringens, s. 80, ryc. 75. v\'ięc na przykładzie innych tego rodzaju popularyzacji. jednej takie j pracy, publikacji i wskazać przeilcdzić na walory układ typowy dla dydaktyczne takie; Praca Das schone Fachwerkhaus Siid-Thiiringens powstała \V ten SPOS?b iż. w 19~4 r. w czasie praktyki wakacyjnej studentów klasy fotografIczneJ WyzszeJ Szkoły Grafiki w Lipsku, wykonano wiele zdjęć w wybranych miejscowościach i uzupełniono je zdjęciami zawodowych iotografów. P':'aktyki były prowadzone pod kierunkiem Wydziału Badań Centralnego Domu Sztuki Ludowej w Lipsku. Tekst napisał dr A. Fiedler. Opisy zdjęć zrobił R. Weinhold. Tekst stanowi jedną trzecią całej publikacji. Pozostaly tekst rozbity jest na krótkie i treściwe rozdziały. Pierwszy z nich Von Land und Leuten daje obraz regionu i ludzi, obraz tendencji rozwoju przestrzennego wsi. Sprawy budownictwa łączy z krajobrazem naturalnym, z zaopatrzeniem terenu w materiał budowlany, z miejscowym rzemiosłem przez co przyczynia się do pogłębienia zagadnienia. Opracowanie graficzne nie czyni z tej problematyki balastu ale narzuca czytelnikowi w sposób poglądowy istnienie związków między przedstawionymi w dalszej. części konstrukcjami a ich uwarunkowaniem. Na marginesach poszczególnych stron znajdują się ilustracje typowego krajobrazu, zalesienia, wyroby miejscowych rzemieślników a hasło wiążące się z ilustracją jest w tekście wy obręb ni one kursywą. Rozdział drugi Von Volkskunst in Dor! und Flur przedstawia sztukę ludową jako czynnik zmierzający do zmiany otoczenia, jako dążenie do jego upiększenia. I znów obok tekstu pojawiają się ilustracje pozwalające na uzmysłowienie, unaocznienie sobie tego sformuło,van:a. Dopiero na tym tle w rozdziale Das Fachwerkhaus przedstawiono sprawy konstrukcyjne. Autor podkreśla w jaki sposób forma budownictwa ryglowego grodzono glinianego pozwala na rozwój i rozczłonowanie wnętrza mieszkalnego, jak jest związana ze specjalnym rzemiosłem (i znów na marginesie ilustracje). Nie wdaje się jednak w szczegóły, szkicując tyłko o tyle problematykę teoretyczną o ile jest ona potrzebna do zrozumienia specyfiki budownictwa na omawianym terenie. Porusza sprawę zasadniczych elementów konstrul{cji ryglt>weJ; Zaznacza dość silnie iż pewne ełementy dawniej niezbędne konstrukcyjnie przekształciły się w elementy zdobnicze. Wskazuje na najrozmaitsze figury geometryczne robione z rygli (mieczy) a przy każdej z nich podaje ludową interpretację kształtów, nazwę gwarową, charakter magiczny i symboliczny wytworu. Obraz całości zamknięty jest opisem zdobnictwa w drzewie i w glinie. Opisano szczegółowo ozdoby: głowic belek, podwalin, węgłów, odrzwi i ram okiennych z podaniem treści ornamentów. To co widzowi jest niedostępne zostało tu potraktowane szczególnie dokładnie. Na podstawie opisu konstrukcji fachwerkowej i sposobów zdobnictwa można wyróżnić następujące cechy specyficzne budownictwa w połud- �341 340 niowej Turyngii. a) bogate zastosowanie drzewa, szczególnie dębu; b) szczególnie rozwinięte zdobnictwo słupów i belek; c) podcienie w dłuż· szej ścianie; d) poszczególne piętra budynku stanowią całości bo słupy nie idą przez całą wysokość budynku, od podwaliny do płatwi, jak to ma miejsce w innych konstrukcjach ryglowych (dolnoniemieckich). Praca przemawia do czytelnika bogactwem materiału podanego w sposób poglądowy, jasny, treściwy; materiału tylko niezbędnego dla zrozumienia specyfiki omawianej konstrukcji. Wysoki poziom techniczny zdjęć i nienaganna szata graficzna podnoszą poziom publikacji. Czy w świetle tych walorów publikacja taka nie mogłaby być dla nas wzorem? Mimo pewnych braków teoretycznych (jest to praca za mało pogłębiona historycznie jak na nasze wymagania) i drobnych usterek technicznych (brak numeracji kolejnej zdjęć, za mała korespondencja między częścią teoretyczną i ilustracjami w postaci odsyłaczy) należy ten typ prac jak najgoręcej popierać na naszym terenie. Nie mie~my za wielkich pretensji teoretycznych hamujących czynności dokumentacyjne w nauce, i nie róbmy przez perfekcjonizm z samej czynności dokumentacji skomplikowanych opisów morfologicznych w obliczu zagłady najciekawszych eksponatów. Mamy w naszym kraju niezwykle korzystną sytuację dla wydawania tego typu publikacji, np. o wiele ciekawsze konstrukcje niż fachwerk, stosunkowo wyraźne regiony budownictwa, materiał ikonograficzny i fototeki muzealne. Dla wszystkich tych którym sprawy popularyzacji naszej ludowej twórczości nie są obce, praca A. Fiedlera i R. Weinholda będzie wzorem umiejętnej reklamy narodowej kultury, wzorem właściwego szacunku dziedzictwa kulturowego. Maria Trawińska-Kwaśniewska SIDZINIARKI. P r z y c z y n e k d o h i s t o r i i r u c h u r e l i g i jn e g o w ś ród gór a l i (Na marginesie powieści Jana D o b r a c z y ńs k i e g o, pt. "Kościół w Chochołowie"). Każdy miłośnik góralszczyzny, etnograf i folklorysta, a przede wszystkim wielbiciel piękna polskich Tatr z zadowoleniem przeczyta powieść Jana Dobraczyńskiego pt. Kościół w Chochołowie, wydaną w 1954 r. Czytelnik znajdzie w niej bowiem lud podtatrzański przedstawiony w całej pierwotnej prostocie i surowości, nie podmalowany na herosów, Janosików, lecz w codziennej walce o utrzymanie życia, lud ciemny, na niskim stopniu rozwoju kulturalnego stojący. Lecz i dla socjologa ksiąźka nie będzie obojętna zwłaszcza dla badacza ruchów religijnych na podłożu ludowym, gdyż te~atem powieści jest prąd religijny, silny na góralszczyżnie w drugiej połowie XIX w., któremu początek dał ks. Wojciech Błeszyński, proboszcz w Sidzinie (pod Babią Górą). Autor ukazał go w stylu apostoła, oddanego wyłącznie słuźbie Boźej i duszpasterstwu, życiowego abnegata, który wziął !la siebie misję ugruntowania prawdziwego chrześcijaństwa w duszach półdzikich górali. Ks. Błeszyński, obejmując probostwo w Sidzinie zastał morałność i oświatę w stanie godnym poźałowania. Oto słowa, którymi opisuje stan moralny swych parafian w rozmowie z ojcem Tyburcym, zakonnikiem z Krakowa: "Wokół góry, lasy, dzicz i ciemności. Brak nauki i pijaństwo. Gdy byłem dzieckiem, mówili mi: Nie chodź Wojtek na Zgorzelisko, bo tam ludzie Czarnemu ofiarę składają. Na Wiktorówkach był ołtarz, sam widziałem, do składania ofiar jakiemuś pogańskiemu bałwanowi. A jakie straszne przesądy wypłynęły, gdy szalała zaraza. Żeby ją ugłaskać, zakopywano źywe niemowlę. Jaka rozpusta. Z dziewczyny, która szła do ślubu bez dziecka, śmieją się, że się nie podobała chłopakom". Ks. Błeszyński stanął przed olbrzymim zadaniem umoralnienia ludu, a za pierwszy krok do tego cełu uważał nauczenie ludzi katechizmu, tj. zasadniczych prawd wiary w sformułowaniu katechizmowym. Do pomocy w tej pracy powołał inteligentniejsze dziewczęta, wyuczył je doskonale katechizmu i wysyłał na odpusty, jarmarki i różne inne zebrania, aby katechizowały ludzi dojrzałych. O swej instytucji tak mówił: "Stworzyłem to dziewczyńskie wojsko, bo mi się wydało, źe dzięki tym dziewczętom wbiję mocniej chrześcijaństwo w ludzi. Nienawidzą moich dziewcząt. Opowiadają, że wariatki, złodziejki, że źle uczą, że są sekciarkami. Niech która zjawi się w obcej parafii, zaraz ksiądz woła żandarma i każe ją aresztować". Istotnie miał ks. Błeszczyński wśród duchowieństwa wielu przeciwników, którzy nie pochwalali jego metody duszpasterskiej, a oceniali ją jako fanatyzowanie wiernych i do tych dziewcząt nieprzyjaźnie się odnosili. "Moich dziewcząt nikt nie znosi" skarży się w powieści Ks. Błeszyński przed tym samym ojcem Tyburcym -. "Nikt, Nie mówię o tych, co mi są wrogami. Ale nawet życzliwi wyśmiewają je, wytykają z ambon, pędzą". Niestety. Przeciwnicy ks. Błeszyńskiego mieli w wielu wypadkach rację, gdy wzbraniali sidzińskim apostołkom wstępu do swej parafii i wypraszali sobie tej rzekomej pracy misjonarskiej. Kobiecinom bowiem poprzewracało się w głowie, zaczęły uważać się za narzędzia Opatrzności równorzędne z duchownymi, a niekiedy nawet za nadrzędne. A praca ich była taka: Przybywszy do wskazanej wsi, najczęściej w porze zimowej, sidziniarka wyszukiwała sobie zamożnych ludzi, u nich się lokowała l dbała o to, żeby miała wygody i dostatnie jedzenie - oczywiście darmo. Wieczorem zwoływała z sąsiedztwa osoby dojrzałe, najczęściej kobiety i odbywała z nimi nauki. Wszelako posłannictwo - jak powiedziałem zaczęło im uderzać do głowy. Oto np. jednego wieczoru sidziniarka oświadczyła, że nie będzie uczyć, bo za mały komplet. Drugiego też nie, bo za \\lelki natłok. Zaczęły też budzić zgorszenie swym za.'howaniem, gdyż nazbyt długo \\'ysypiały się i nabożeństwa ranne opuszczały. Sidziniarka po przesiedzeniu 'v chałupie jednego tygodnia, przenosiła się do drugiej i ko- �343 342 iejno dalej. Także obroK: duchowny, kt,jrym k"rrni~a s"'ych słuchaczy, nie był przedni, a niekiedy ponoć od nauki Kościoia odbiegał, albo był zgoła humorystyczny. We wsi Słomce np. opowiadała jedna, jak jest w piekle, czym diabli palą i plotła różne androny, które wzbudzały śmiech u poważnie myślących chłopów. Duchowieństwo miejscowe, które o robocie sidziniarek otrzymywało dokładne relacje, zaczęło szemrać i czyniło starania u władzy świeckiej o wysiedlenie dwóch ze Słomk:, które tu pracowały. Jedna unikla aresztowania dzięki przebraniu, w którym schroniła się do kościoła, drugą żandarmeria odstawiła do Sidziny. W Podobinie sidziniarka spowodowała śmierć chłopa, który całkiem serio w jej posłannictwo uwierzył. Popierała bowiem swoją naukę udawaniem jasnowidzącej i łaskę objawień posiadającej. "Oto tu na oknie siedzi aniołek" - wmawiała w ludzi "Teraz przeleciał na tamto okno". Jednego wieczoru oświadczyła, że nie będzie uczyć, bo w izbie siedzi wielki grzesznik i oczami wskazała na jednego chłopa. I gdy nie dała się uprosić, chłop wyszedł z chałupy i w stodole się powiesił. Niektóre z nich przekształcały się w obłudne świętoszki, hipokrytki i oszustki. W Porębie W. ogłaszała jedna, że w polu ukazuje się jej Pan Jezus, że gdy wracała ze Szczyrzyca z rekolekcji, to Pan Jezus Jej towarzyszył i przez grzeczność serdaczek za nią niósł aż na Kasiński Dział (Było to bowiem w lecie w upalny dzień). Taka niekorzystna pamięć o sidziniarkach zachowała się w okolicy Mszany Dolnej. Dodatnich szczegółów opinia wioskowa nie przekazała głównie dlatego, bo ludzie lepiej pamiętają słabości i grzechy swych bliźnich niż cnoty i zasługi. Sprawa ta zasługiwałaby na gruntowniejsze zbadanie. Moje zapiski pochodzą bowiem z terenu ograniczonego, a ruch sidziniarski rozwijał się przecież na znacznie rozleglejszym obszarze i musiał wydawać także pożyteczne owoce. Wyniki szkolenia ludu w katechiżmie przez sidziniarki zależały w duźej mierze także od stanowiska proboszczów. Nie wszyscy bowiem zwalczali je przy pomocy żandarmerii. Byli też tacy, jak ks. Krawczyński w Ludźmierzu, którzy wglądali w pracę wysłanek ks. Błeszyńskiego i życzliwie się do niej odnosili (wiadomość o tym zawdzięczam ob. Józefowi Koniecznemu ze Skrzydinej, bliskiemu krewnemu ks. prałata Krawczyńskiego). Dzieło ks. Błeszyńskiego, szłachetnie pomyślane, zostało wypaczone; nieudolność jednych misjonarek, a- głupota i nieuczciwość drugich została przypisana całej jego organizacji. W powieści nie ma jednak głupich ani nieuczciwych; wszystkie są ideowe, szlachetne, a prześladowań doznają ze strony tych przeciwników proboszcza sidzińskiego. którzy nie zdolni są wznieść się na wyżyny jego ideologii. Wokół głównego bohatera powieści ustawił autor szereg księży jemu nieprzyjaznych i walcli",cych z nim niewybrednymi środkami. Najzaciętszym wrogiem księdza Błeszyńs,dego jest proboszcz z Pisarzowej ks. Najduch. Ksiądz ten siedzi \V więzlemu pod zarzutem zabicia swej gospodyni, stojącej pod wpływem idei sidziniankiej. Otóż wypadek ten nie jest przedsta\viony zgodnie z prawdą historyczną. Zabójcą gospodyni ks. Najducha b:,j bowiem inny człowiek, który przed śmiercią wobec świadkó\11 do tej zhrodni i rabunku się przyznał. Na ks. Najducha rzucono podejrzer:ie dlatego, pon:eważ znienawidzony był za pien iactwo l zclzi::r,;t ,VQ w ó:wej parafii. Śleclztwo prowadzone nadzwyczaj stronniczo skończylo się j2':;0 uwięzieniem. Oryginalne dokumenty, odnoszące się do tej ponurej sprawy, ma w swych rękach rodak pisarzowski Ob. Antoni Górszczyk, badacz przeszłości w swej rodzinnej wsi. Obok tego wyidealizowanego duszpasterza stoi drugi ksiądz wyposażony również w same piękne, pociągające rysy charakteru. To ks. Stolarczyk, pierwszy proboszcz Zakopanego, entuzjastyczny miłośnik gór i ludu góraloldego, a przy tym kapłan bez zarzutu. Trzeba jednak zauważyć, że historyczny ks. Stolarczyk nie był taką doskonałości,!; zostawił bowiem o sobie pamięć jako zbijacz pieniędzy. Nie może mu też wybaczyć barbarzyńskiego postępku Kietlicz-Rayski .•• malarz i historyk sztuki, który pisze, że ks. stolarczyk kazał zebrać wszystkie obrazy na szkle o tematyce zbojnickiej, a jakich wiedział, i w potoku na kamieniach roztłuc, aby odebrać góralom podnietę do zbójnickiego trybu życia. Powieść Jana Dobroczyńskiego przepojona jest tendencją aktualną, łatwo dla czytelnika dostrzegalną, a sztuka pisarza zaciekawia przez realizm w określeniu postaci duchownych katolickich. Przez kontrakst z grupą konfratrów noszących ujemne rysy charakteru postać głównego bohatera wychodzi opromieniona tym większym blaskiem cnoty i prawie świętości, która się krystalizuje przez pracę społeczną, przez zdobywanie dusz ludu dla Boga. Pisarz nie wyrzekł ostatniego siowa, lecz każdy przeciętnie intellgentny czytelnik 8am je sobie dopowie. Sebastian O BUDOWNICTWIE WIEKU. (Na marginesie Historiografowie przy opracowaniach W XVII i XVIII polscy zaczynają zwracać coraz baczniejszą uwagę opartych na żródłach rękopiśmiennych - na te żródła K i e t l i c z - R a y k i, ;, Konstanty ''W WIEJSKII\1 W WIELKOPOLSCE recenzji) "'" FLizak Sztuka Góralska na Podhalu, Lublin 192e. ś\vietle artykułów: Józefa B u l' S z t y, Budownictwo wiejs:~ie L' kl11CZU runowskim pod Nakłem w I połolrie XVII wieku, "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej PAN", R. 2: 1954, nr 1--2, s. 104-139 i Wakriana S o b i " i a k a, ZabllclolCania i inwentarz ruchomy (martu y) tC gospodarstwach te śtrietle dworskich materiału biskupstwa .i,-ódłou;ego, poznańskiego .,L u d", t. 11: XVII-XVIII 41: 195••, s. 340-438. w. �34i 344 które dotyczą ludowej kultury materialnej 2. Przy wykorzystaniu tych źródeł podkreślana jest wielka ich przydatność dla celów poznawczych naszej przeszłości. Uderza przy tym obojętność z jaką źródła te były do niedawna jeszcze pomijane. Etnografowie, opisujący naszą kulturę materialną opierali się prawie wyłącznie - nad czym naleźy ubolewać - na osiągnięciach archeologicznych i etnograficznych badaniach terenowych ostatnich dziesiątek lat. Wśród tych badac7.Y byli wprawdzie tacy, którzy podkreślali konieczność wiązania swoich prac z danymi źródłowymi (np. Kolberg) ale do archiwów nie zaglądali. Toteź z radością naleźy witać ostatnio opublikowane drukiem artykuły, omawiające wycinkowo poszczególne zagadnienia kultury materialnej. Naleźy się spodziewać, źe w najbliższej przyszłości pojawią się opracowania obejmujące całokształt zagadnień ludowej kultury materialnej, które usuną dotychczasową lukę w tej dziedzinie. Niedawno ukazał się w "Kwa~talniku Historii Kultury Materialnej" artykuł Józefa B u l' S z t y 3 o budownictwie wiejskim, będący poważnym przyczynkiem do poznania tego problemu od strony żródeł. Autor dochodzi do ciekawych stwierdzeń na podstawie przejrzanego materiału rękopiśmiennego obejmującego umowy z rzemieślnikami w I połowie XVII w. w przedmiocie budowy i remontu budynków. 2 Ibidem. Wspomniany artykuł opracowano na podstawie rękopisu Biblioteki Kórnickiej PAN, sygn. B. K. 641, pt. Regestra Roku Pańskiego 1636 d. 5 May Rządzenia Rzemięśników do wszelakowych Budynków w Majętności Runowskiej za szlachetnego Pana Andrzeja Jaroszewskiego na ten czas w maiętnościach Jego Mości Pana Pawła Działyńskiego, Starosty Nieszawskiego zawiadującego, obejmującego dane źródłowe dotyczące umów zawieranych przez adminis.trację majątków z rzemieślnikami, przedmiotu umowy, wynagrodzenia, ilości zatrudnionych rzemieślników, przygotowania materiału budulcowego, oraz uwagi dotyczące samego budownictwa. Całe zagadnienie rozpracowano w następujących rozdziałach: 1. Z a g a d n i en i e i ź l' Ó d ł a - stan badań na odcinku budownictwa wiejskiego, opis samego źródła, 2. K l u c z r u n ow s ki opis geograficzny, ludność, wsie i łany, 3. R z e m i e ś l n i c y i "z l' Z ą d z e n i a" o p l' a c ę - tabelaryczne ujęcie różnych kategorii rzemieślników wykonywujących prace związane z budownictwem (zbyt długi w stosunku do całości artykułu), 4. R o z m i e s z c z e n i e z a b u d o w a ń (nie wyjaśnia z braku źródeł), 5. P l a n c h a ł u p y rozmieszczenie poszczególnych części chałupy, podcienia, sieni, izby i komory, 6. K o n ~ t r u k c jaś cia n ch a ł u p y omawia się dwie występujące na tym terenie konstrukcje zrębu sumik owo3 Ten szczególny rodzaj źródła, rzadko spotyka się w archiwach, stąd też badanie oparte na nim ma wielką wartość poznawczą. Najczęściej dane dotyczące budownictwa znajdujemy w inwentarzach, rewizjach, czy lustracjach (te trzy rodzaje źródeł są do siebie bardzo zbliżone) majątków ziemskich wielkiej własności z XVII czy XVIII w. Wiadomości zaczerpnięte z tych źródeł są przeważnie stereotypowe i bardzo lakoniczne. Przy dużej ich ilości w materiale źródło\':ym można, po dokładnym jego zbadaniu, stworzyć sobie mniej lub więcej dokładny obraz budownictwa wiejskiego formacji feudalnej'. Praca Bursztyobejmuje swym zasięgiem pięć wsi (jeden klucz) w powiecie nakielskim, a badania oparte na inwentarzach okolice Poznania, Kościana, Międzyrzecza, Środy i Krobi. Warto przeanalizować charakter budownictwa wspomnianych dwóch rodzajów źródeł. wiejskiego na podstawie Materiały źródłowe nie dają odpowiedzi na pytanie, jakie było rozplanowanie wsi: czy zagrody były skupione razem, czy teź rozproszone, mimo że w inwentarzach opisy poszczególnych wsi rozpoczynają się od omówienia całości budynków dworskich (tu można zaobserwować pewne rozplanowanie), a następnie "osiadłości wsi". Przy spisywaniu poszczególnych klas chłopstwa wyliczane są ich rodziny, dobytek i posiadane zabudowania, nie podano jednak, jak te ostatnie są rozmieszczone (czy frontem do drogi itp.). Nie ma też wzmianki o tym, aby w umowach sprawy te odnotowywano. Podobnie, nie można ustalić na podstawie tych źródeł rozmieszczenia poszczególnych zabudowań w obrębie każdej zagrody chłopskiej (gdzie stała chałupa, gdzie stodoła czy chlewy). Wynika jednak ze źródeł, źe każde pomieszczenie występuje przeważnie oddzielnie (zaledwie w paru wypadkach zauważono chałupę i chlewy pod jednym dachem). łątkową i szkieletową, 7. P u ł a p p o d ł o g a oraz następny rozdział 8. - K o n s t l' U k c j a d a c h u - nie można wyjaśnić od strony żródeł. dlatego wyjaśniono częściowo przy pomocy literatury, 9. P o kry c i e d ac h u - poszywanie słomą lub trzciną i pokrywanie gontami, 10. S t o d ol y - i 11. S z o p y, s t a j n i e, c h l e w y, o w c z a r n i e, wo ł o w n i e i inne budynki gospodarskie chłopskie i folwarcznesystemy stawiania zrębu, wspólność cech w konstrukcji, 12. U wag i ogóln e uogólniające wnioski - rozwój dwutorowego typu budownictwa podcieniowego, wewnętrznej rozbudowy i wewnętrznej deklasacji. • Na nich też oparto się przy opracowaniu inwentarzu martwym oraz JVlateriały ;,:ulturZĄe materialnej wsi tcielkopolskiej. artykułów: o Zabudowaniach. O. K o l b e l' g a o Ludowej �347 346 Ilość i rodzaj poszczególnych pomieszczeń należących do chłopa jest uzależniona od jego przynależnofci do danej warst'...,y. I tak kmieĆ' posiada chałupę, stodołę (czasami dwie - ale zawsze o jednej bojowicy), chlelN', (lub obory) G, spichlerzyk, czasami wozownię i rzezalnię (sieczkarnię). Chałupnik ma tylko chałupę, chlev>', czasami stodołę, a komornik mieszka li kmiecia czy chałupnika w komorze lub małej izdebce. Plan chałupy, jest dość jasno przedstawiony w opracowaniu .J. Bun,z\,'. Było to możliwe dzięki temu, że w umowach odnotowywano wymia;y poszczególnych części składowych chałupy, i ich kolejność (w inwentarzach tego rodzaju dane należą do rzadkości). Bliższa analiza pomiarów wykazała bardzo charakterystyczną regularność chałup kmiecych, różną od zagrodniczych (zagrodnicze zawsze są mniejsze od kmiecych). Tal{ więc na tej podstawie daje się uchwycić zróżnicowanie w kulturze materialnej, odpowiadające zróżnicowaniu gospodarczemu i społecznemu tej formacji. W chałupie chłopskiej dają się ~yróżnić cztery zasadnicze elementv: izba, komora, sień i podcień (w żródle - wystawa). Nie ulega wątpliwoś~i, że kolejność pomieszczeń była inna. Wchodząc do chałupy napotyka się podcień, dalej sień, izbę i komorę (w żródle podaje się np: "z sieni sa drzwi do izby, z izby do komory"). Odstępstwo od tego rozplanowani; odnotowuje Burszta zaledwie w paru przypadkach przy budowie chałup zagrodniczych, gdzie polecono wybudować komorę w sieni. Jest to przejaw deklasacji budownictwa wiejskiego w związku z pauperyzacją wsi. Podobne objawy deklasacji spotykamy także na innych terenach Wielkopolski, jak to wynika z inwentarzy dóbr ziemskich kapituły poznańskiej i wielkie i własności prywatnej. Zjawisko to występuje w przypadku chałupników: np. "pierwsza chałupa [...] chałupnika, do której wchodząc do sieni są drzwi [...] w tej sieni jest schodek na górę [...] z tej sieni są drugie drzwi do komórki"G, "sień z komorą z gruntu złą"7. W sieni mieści się nie tylko komora, ale również i izdebka, np. "z sieni izdebka z piecykiem prostym" 8, a nawet kuchenka "w sieni kuchenka i pasowa z prostych dylików" 9. W nazwach poszczególnych pomieszczeń gospodarskich istnieje duża płynność. Np. pisze się równocześnie o chlewie dla świń cieląt lub drobiazgów i równocześnie dla koni krów. Dalej np. "w owczarni stawiano bydło" lub "w obórce świniom jeść dawano" itp. 5 WAPP - skrót (Wojewódzkie' Archiwum cian, 187, s. 162-163, rok 1758, wieś Kosieczyn. 1\ 7 WAPP Kościan, s CP - skrót [I 195, s. 441, rok 1758, (Capi tuli Posnaniensis) CP 119, s. 11. rok 1753. w Nieslabin. l"'. Państwowe Poznań), Koś- 'Warto nadmienić, że w inwentarzach z XVIII w. spotyka się Vi chałupach sień, izbę i dwie komory 10, dalej dwie sienie, dwie izby i dwie komory (tzw. dl'.'ojaki na dwie rodziny biedniejsze, lub jedną bogatszą kmiecą) czego nie spotykał Burszta ll. Po::lcień występuje w większości zbadanych przypadków w powiecie nakielskim jak również i \V innych okolicach Wielkopolski. Można więc, idąc za Bursztą, twierdzić, że występowanie podcieni było powszechnym zjawiskiem tak w XVII, jak i XVIII w, W wyniku analizy ustalono, że w kluczu runowskim występują wyłącznie c h a ł u p y p a d c i e n i o we, jednotraktowe o wzdłużnym układzie, tak charakterystyczne dla budownictwa polskiego. W innych powiatach np. poznańskim czy kościańskim występują, poza wyżej wymienionymi, jeszcze dwutraktowe. Chałupy stawiano, jak stwierdza wspomniany autor - dwoma sposobami: szkieletowym i sumikowo-łątkowym. Pierwszy - przeważał w budownictwie niższych warstw chłopskich, a drugi - wyższych. Jest to dalszy przykład rozwarstwienia wsi wielkopolskiej. Taki podział uogólniający jest moim zdaniem słuszny, z tym jednak zastrzeżeniem, że należało by w każdym z nich wyróżnić pewne podgrupy (np. w technice stawiania wg. systemu szkieletowego dodać do lepianki - fachy wypełnione gliną, lub mur pruski - fachy z cegły). Zdarza się że stwierdzamy tak w jednym jak i drugim rodzaju żródeł, chałupę stawianą nie tylko jednym sposobem, ale nawet wg. obydwóch 12. Naprzykład ściany izby są z samego drzewa, a szkielet sieni i komory jest z drzewa, a wypełnienie z gliny (połączone dwa sposoby występują w chałupach zagrodniczych i chałupniczych, a więc u niższych klas). Z niewielu wiadomości żródłowych, odnoszących się do posowy i podłogi wynika, że pułap był z desek, a podłogi najczęściej nie było (prawie z reguły u chałupników czy komorników). O konstrukcji dachu dane są bardzo fragmentaryczne. Burszta obraz tego zagadnienia uzupełnił korzyst;jąc z literatury stwierdzając, iż dachy chałupy są krokwiowe, dwuspadowe. Szkielet dachu poszywano słomą lub trzciną, bądź na "poły obiema", albo pokrywano gontami lub dranicami WAPP Kościan, 195. s. 441. Np.: "chałupa o dwóch izbach i sieniach, 2 piece i 2 komory [...] chałupa o dwóch izbach, komora jedna, w jednej polowie mieszka chałupnik, w drugiej Marcin komornik" rok 1743 w. Nynkowo C p 118. 12 Nawet przy tym samym systemie budowania mogą zachodzić jeszcze pewne różnice, np. "w tej chałupie sień i chałupa z dyli. a izba w blachy" w. Niesłabin C P 118, s. 11, rok 1753. 10 11 Radomicko. 200, s. 24, rok 1791. w Trojanowo. �348 (przeważnie dworskie budynki). Nie znamy bliżej techniki poszywania czy pokrywania dachu 13. Wsród budynków gospodarskich można wymienić stodoły, szopy, stajnie, obory, chlewy, owczarnie, wołownie, wozownie, sieczkarnie, spichlerze i inne mniejsze. Z pracy Burszty wynika, że stodoły tak chłopskie, jak i dworskie miały bardzo podobną konstrukcję. Najczęściej jest konstrukcja zrębu osadzona na czop w podwalinie, rzadziej wkopane są słupy w ziemię. Ściany miały konstrukcję szkieletową, a dach sochową. Żadnych wzmianek o wnętrzu stodół w umowach nie zauważono. Więcej materiału na ten temat znajdziemy w inwentarzach. Stodoły chłopskie posiadały po jednym, a nawet i dwa klepiska i parę sąsieków. Natomiast w dworskich stodołach ilość klepisk wahała się od 1-4. Często w stodole mieścił się spichlerz. Konstrukcja ścian 14 i dachu była podobna. Pozostałe zabudowania gospodarskie potraktowane są łącznie, ze względu na elementy wspólne występujące w ich konstrukcji. Odnośnie do konstrukcji należy stwierdzić, że słupy zrębowe były wkopane w ziemię, rzadziej na podwalinie, ściany lepione, dachy dwuspadowe 15. Podsumowując garść zaznaczonych uwag należy stwierdzić, że materiał źródłowy aczkolwiek fragmentarystyczny, w poważnym stopniu oświetla zagadnienie budownictwa wiejskiego' różnie dotąd przedstawianego (np. P u s z e t, który twierdził, że budownictwo wieńcowe było ongiś powszechnym). Zwrócenie uwagi na zagadnienie budownictwa chłopskiego od strony żródeł jest jaknajbardziej pożądane. Walerian Sobisiak JAN MESKANK, S e l' b s k i e n a l' o d n e d l' a s t y. D l' a s t y k a t o Isk ich S e l' b Ó w. Die Tracht der katholischen Sorben. Sorbische Volkstrachten. Nakład Domowiny w BudYsinje 1957, str. 129, format A4, w tym 72 ilustracje: jedna mapa, kilka rysunków, reszta fotografie białoczarne i kolorowe. 13 J. Burszta daje przy końcu opisu chałupy bardzo trafne rekonstrukcje chałupy kmiecej i zagrodniczej'w kluczu runowskim w I połowie XVII wieku. IJ Przy stodołach dworsldch (w rezydencjach biskupich) spotyka się takie notki "s todoła na przyciesiach podmurowanych od dołu, ściany pierzone, dalej w rygle lepione" rok 1768 w. Brzezie, C P 147, s. 13. 15 Bardzo nie wiele miejsca poświęcił Burszta zabudowaniom przemysłowym (młyny, tartaki, browary, gorzelnie, kuźnie itp.) oraz handlowym (karczmy, jatki itp.), które bardzo szeroko opisują żródła. Nie wspomina też nic o studniach i płotach. 349 Zagadnienie odzieży obok pożywienia należy do ważnych problemów życia ludzkiego. Często odzież jest wiernym odbiciem kultury i tradycji narodowej, nie dziw więc, że najmniejszy naród słowiański, jakim są Serbowie-Łużyccy, przeżywający obecnie w bloku państw socjalistycznych, w granicach NRD swoJe odrodzenie kulturalne i społeczne zajął się również tym zagadnieniem. Wspomniana wyżej monografia Jana M e s k a n k a jest zeszytem zaplanowanego atlasu ubiorów ludowych Serbów Łużyckich. Podobnych prac ma się ukazać jeszcze trzy. Szósty pokażniejszy tom ma być syntetycznym przedstawieniem całokształtu wjedzy Serbów o swoich ubiorach ludowych. Podobnie jak poprzednia praca M. Nowaka i P. Nedo o ubiorach Slepiańskich Serbów, tak samo praca J. Meskanka jest opublikowana w języku serbskim i niemieckim i posiada podobny układ. Na całość monografii składają się cztery rozdziały. I Wstęp. Kraj i ludzie katolickich Serbów. II Rozwój ubioru katolickich Serbów. III Ubiór ludowy w życiu grupy społecznej wsi. IV Elementy artystyczne w ubiorze. Zakończenie tekstu pr'łcy stanowią: objaśnienia terminów gwarowych i technicznych, przypisy zawierające głównie bibliografię oraz wykaz tablic. Cała praca jest zwarta i przejrzysta. Tekst jest ściśle powiązany z materiałem ilustracyjnym \:0 w wielkiej mierze uwalnia autora w szeregu wypadków od drobiazgowego opisywania detali, które dobrze na wielu ilustracjach są uwidocznione. Ujemną cechą w materiale ilustracyjnym, który stanowi poważną część pracy jest brak rysunków kroju, danych technicznych informujących jasno i wyrażnie ile materiału należy zużytkować i jak go skroić, aby otrzymać część odzieży przedstawioną na ilustracji. Taką formę ukazania odzieży winny mieć części ubioru przedstawione na fotografiach w kolorze czarnym, na którym nie widać szczegółów mogących pochodzić z XVII i XVIII w. Przykładem tych braków są ilustracje nr. 16, 18, 25, 48 i inne. W kilku też wypadkach brak bliższego omówienia techniki usztywniania materiału, jego układania w fałdy i wiązania. Dane te są ważne przy pracy Europy środkowej. Dobrze byłoby więc aby autorzy Serbskiego Atlasu Strojów Ludowych brakujące dane techniczne zamieścili w ostatnim szóstym zeszycie opracowywanego dzieła. Poza wymienionymi niedociągnięciami, które łatwo w dalszych monografiach naprawić, praca Jana Meskanka swą szatą graficzną i solidną treścią ujmuje czytelnika i dobrze wprowadza w kraj i ludzi. W podziw wprost wprowadzają czytelnika tabele przedstawiające precyzyjne obliczenia dotyczące nosicieli ubiorów ludowych w poszczególnych parafiach i wioskach z podziałem na wiek. To jedyne w literaturze kostiumologicznej zestawienie ilości nosicieli z podziałem na wiek doskonale ilustruje zanik ubioru ludowego. Te dane cyfrowe i zamieszczony słownicz.;:k upewniają czytelnika o rzetelnym zebraniu materiału i poważnym podejściu autora do podjętej pracy. Ważną rolę w monografii spełnia też wstęp, w którym Jan Meskank �'350 doskonale wprowadza czytelnika w piękny kraj Serbów Łużyckich ich l1i,torię, stosunki ekonomiczne, socjalne, kulturalne i polityczne. Przedstawienie ubioru ludowego w rozwoju dziejowym daje pogląd na kształtowanie się i przemiany jakie przechodziła odzież dobrze świadczy o pełnym przyswojeniu sobie postępowej, historycznej metody, która dla naukowych pracowików serbskich jest obecnie postulatem prawidłowych rozwiązań naukowych. Adam Grapa z \1 MARIA E A ZNAIvIIEROWSKA-PRUFFEROWA MUZEA I DZIAŁY ETNOGRAFICZNE W POLSCE Aktualne potrzeby i zarys stanu obecnego 1 l. OCHRONA ZABYTKOW KULTURY I UDOWEJ Żyjemy w okresie, w którym krytyka niedomagań społecznych oraz ich ujawnianie staje się nie tylko prawem lecz obowiązkiem, dlatego też sądzę, iż należy wyraźnie stwierdzić i udokumentować braki w zakresie ochrony zabytków kultury ludowej i muzealnictwa etnograficznego w Polsce. Potrzeby polskiego muzealnictwa etnograficznego należy rozpatrywać, mając na uwadze osiągnięcia w zakresie etnografii w Polsce już od roku 1945. Osiągnięcia te to liczne prace naukowo-badawcze i organizacyjne oraz publikacje Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego i Państwowego Instytutu Sztuki (Zakład Badania Plastyki, Architektury i Zdobnictwa Ludowego, Zakład Badania Muzyki Ludowej i Zakład Badania Tekstów Ludowych), uniwersyteckich Zakładów Etnologii i Etnografii, poli1 Artykuł mmeJszy napisany w 1955 r" w znacznym stopniu na podstawie materiałów z 1955 r., miał n; celu scharakteryzowanie zbiorów etnograficznych w Polsce oraz przedstawienie palących potrzeb muzealnictwa etnograficznego na tle stanu obecnego. Miały go ilustrować równocześnie ¥•.ydrukowane pod redakcją M. Znamierowskiej-Pri.ifferawej. sprawozdania ponad 60 muzeów i działów etnograficznych. Niestety względy techniczne nie pozwoliły na to i artykuł ten ukazuje się z trzyletnim opóźnieniem, już po wydrukowaniu części sprawozdań muzealnych w poprzednim, XLII i XLIII tomie Ludu. Część sprawozdawczą tego artykułu należy więc traktować jako materiał naleźący już do przeszłości, gdyż \v ciągu trzech lat w wielu muzeach zaszły poważne zmiany, których .Już nie można było tu uwzględnić. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bc935068af4aea6a486b93ad67117a93.pdf 9c9841635ba85240e2930b126f1327fe Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:173 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:149 Title A name given to the resource Bibliografia / LUD 1957 t.44 Description An account of the resource LUD 1957 t.44, s.541-598 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text t BOLESŁA W CA WIN 3IBUOGR.M'I/\ ETNUGRAFII POLSKIE.; , za 1955 I:. I B ib l io g A. 1. BITTNB:P (1945---1;;5;).: or ~ czr~sć l' J OGCJLNA f i e i i n d e k s .Y :Viat'~r;flły d,) I:Jlbliogr::tlii etnog;-"i'jj p:llskic'.J Virodaw 1955 s. 62. Arch. etnogr. nr 11. 2. LYSZCZ Ar:na: WykdZ k;;lążck nabytych przez PTL (1951---1955) WrcCI""" 1955 'i. li!. Arch. Etnogr. nr 11. 3. iVIATUSZEWSKA Be,-,ta: Lldeks zawartości kwartalnika "Materiały do studiu'.'.' i dyskLlsji .<: zakresu teo,-!i i historii sztuki, krytyki artystycznej o;-az badań nad sztuką" za :lata 1950-1954. i\Ja:. S!1Jdiócc Szt. 195:1 l1c 1/2 dod. s. 1-·20. (x) 4. OCHOŃSK A Mario, SA WICKA Franciszka: Bibliografia Śląska za CJk.res dz.ie:;ięciolecia 19Q.5--1955 (Druki ZWArte z zakresu hi otarii i sztuki'. Ku'G7". HalinA: ('Jw!. 19.35 lI': 2 s. 226--·_·25'±. (x) SPIS tr,,¢ci K', toliC'kieg·.) Tygodnika Społecznego "Dziś i ,lutra" za rok 1954. D2i~ i Jutro. 1£>5;) nr 11 dod. s. nlb. 1-4. 6. STASZCZAK Zofia: Wykaz z:>wartości archiwum :laukov.-2go Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego (1945-1955) Wrocław 1955 s. 26. Arch. Etnogr _ :1r 11. 5. B. W Y d a v: :1 i c t w R C i C] g ł e i c z a s o p i s m a material,v etnograficzne z a w i e raj ą ce ATLAS Polskich Strojów Ludowych. DOBROWOLSKA i",: Strój py_ rzycki,7.00 pllZ. 97); KOTULA F.: Strój łańcucki (zob. poz. 99). 8. ARCIHWl):U l:tnogrll.ficzne_ Wyd. PTL nr 8. IT~'IAN L.: Przyczynek do zn8jomości rzemiosla bednar~kiego w Polsce. WrocłaW 1955 PTL s. 25, tabl. 9 (powiel). 7. �542 543 9. ARCHIWUM Etnograficzne, Nr 11: BITTNER Halina: Materiały do bibliografii polskiej (1945-1955) s. 61; ŁYSZCZ Anna: Wykaz kS;'łżek nabytych przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze (1951--1955). Wrocław 1955 s. 52; STASZCZAK Zofia: Wykaz zawartości archiwum naukowego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego (1949-1955), Wrocław 1955 PTL s. 2(i. ID. KWART.ALNIK n,s(orii I{IIItury Materia!nej. Wyd. Instytutu Historii Kultury Materialnej, Polska Akademia Nauk. Warszawa. II. LUD. Organ PTL. Rec.: Kowalska-Lewicka ':'. 24: 19)5. 12. 13. 14. 15. 16. 17. Anna: Lud T. 41 za rok Wierchy 1954, POLSKA Sztuka Ludowa. Wyd. Państwowy Instytut Sztuki. Dwumiesięcznik. Warszawa. PRACE i Materiały Etnograficzne. Wyd. PTL. T. 10, 1952/1953. Rec.: Kowalska-Lewicka Anna, Wierchy T. 24: 1955 (zob. poz. 2421). PRACE i Materiały Etnogra.ficzne T. 11, SZULC Marian: FatograIia na usługach etnografii. Materiały do bibliografii fotografii polskiej. Wrocław 1955 Oss. s. 268 tab!. 35 PTL (zob. poz. 25). PRACE Etnologiczne T. 4. KARWOT E.: Katalog magii Rudolfa (zob. poz. 138). PRZEGLĄD Zachodni. Wyd. Instytut Zachodni. Miesięcznik. Poznań. WARMIA I Mazury. R. 1955 nr 1-3. Rec.: Perkowicz Andrzej, Dziewanowski Kazimierz: Niewykorzystana okazja. Nowa Kult. 1955 nr 51152 s. 4; StrzelecJd B.: Świat i My 1955 nr 157 s. 3, nr 166 s. 1. • 18. 19. 20. l' • Nr 3, Zaklad ficzne. III 26. 27. I 28. I 29. •• en ow y ch POLSKI Atlas Etnograficzny. Kwestio:lariusz IHKM-PAN. Wrocław 1955 (wyd. powie!.)s. POLSKIE Towarzystwo Ludoz:1awcze (1945-1955) Wrocław 1955, s. 24. PROSPEKT Atlasu Polskich Strojów Ludowych. Glapa A. Wrocław 1955 PTL s. 4. 24. PROSPEKT wydawnictw Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Glapa A. Wrocław PTL 1955 s. 20. 25. SZULC Marian: Fotografia na usługach etnografii. Materiały do bibliografii fotografii polkiej pod red. i ze słowem wstępnym J. Gajka. Wrocław 1955 Oss. s. 2686, tab!. 32. PTL. Prace i materiały etnogra22. 30. 31. KULCZYCKI Jerzy: Metoda badania analogii archeologicznych, rycznych i etnograficznych w studiach nad dziejami kultury rialnej. Światowit T. 21: 1955 s. 7-40, Reś., Rez. histomate- Etnografii ia m etodyczne 23. II. METODOLOG lA, METODYKA B. M e t o d y k a b a d a ń t e B. Var •, 32. 33. I \ 48. PROTOKOŁ z konferencji Polskiego Atlasu Et:10graficznego, zorgo.nizowanej w Zakładzie Etnografii IHKM-PAN \ve Wrocłavłiu, poświęconej zagadnieniom :1arzędzi rolniczych w polsk.iej kulturze ludowej, w dniach 6-8 czerwca 1955 r. (powielono) maszynopisu ss. 213, egzemplarzy 25. .21. RAJEWSKI Zdzisław: O metodzie terenowych badań wczesnośredniowiecznych, wiejskich zespołów osadniczych. Wiad. archeoL T. 22: 1955 z. 2 s. 117-145', ilustr., mapy, Krat. sod., Sum. T. 11. MUZEA I MUZEOZNAWSTWO ETNOGRAFICZNE S. S.: Ubiory mieszczan w XVII wieku. Wędrówki po Muzeum Historycznym, Stolica 1955 nr 26 s. 12, ilustr. COFTA Eugeniusz: W poznańskim muzeum l:lstrumentów muzycznych, Tyg. demokr., 1955 nr 15 s. 8, ilustr. DOBROWOLSKA Aleksandra: O miejsce dla dokumentów ludowej kultury (Muzeum Świętokrzyskie w Kielcach). Sl. Tyg. nr 20 s. 1, 4, Bustr. HANULANKA Danuta: Muzea na Śląsku wobec nowych zadań. Śląsk. liter. 1954 nr 12 s. 127-136, ilustr . HORDYNSKI Jerzy: Z Łańcuta (Muzeum w Łańcucie). Życie liter. 1955' nr 46 s. 10, ilustr. J. H., Zbiory et:lograficzne opolskiego muzeum. Głosy znad Odry 1955 nr 37, s. 2, Bustr. J. S.:' Trzeba umieć patrzeć. W koszalińskim muzeum. Głos Tyg. 1955 nr 46 s. 3, Bustr. KONDRATIUK Krystyna: Dział Tkactwa w łódzkim Muzeum Sztuki. Kwart. Hist. Kult. mat. 1955 nr ~, s. 236-239, ilustr. KOROLKIEWICZ Maria: Interesująca wystawa w Muzeum Mazurskim. (Wystawa historii Warmii i Mazur w XI-XII w.) Świat i My, 1955 nr 162, s. 2. 35. LESZCZYŃSKI Józef, RABA Julian. Dziesięć wieków Śląska. Wystawa w Muzeum Śląskim we Wrocławiu. Sobótka R. 10: 1955' nr 1/2 s. 272-277. 36. MARTUSZEWSKI Edward: Wielkie sprawy, małego muzeum. (Muzeum Kurpiowskie w Łomży). Świat i Ludzie 1955 nr 35 s. 3. 34. 37. NIETYKSZA Zbigniew: Przywracamy zabytkom ich dawne piękno . (Wojewódzka wystawa ochro:1Y i konserwacji zabytków w Muzeum Śląska Opolskiego). Glos'll znad Odr'll 1955 nr 20 s. 2, ilustr. ł ! �545 544 38. OLSZEWSKA Janina: Z życia muzeum jarosławskiego. NotL". Tyg. 1955 nr 33 s. 4. 39. OPOTOŁOWICZ J,lllUSZ: ?vIuzea Lubelszczyzny. Sztandar Lud/( 1955 nr 133. 40. PETERS Stanisław: .,0 zacna soIL." (Muzem żup solnych). Echo Tyg. 1955 :1r 3 s. 2, ilus:r. 41. PETERS Stani.sław: W podziemnym muzeum soli (w Wieliczce). Naw. Tyg. 1955 nr 37 s. 3, ilustr. 42. STACHOWIAK Maria: Dwór Moniakó\v w Zubrzycy GÓrilej. (Muzeum Etnograficzne Ziemi Orawskiej). Turysta 1955 nr 6 s. 15. ·tJ. UHLli~()\' A Slava: Słowackie stroje ludowe w Muzeum Narodowym w Marcinie. Tt z czes. Nou.'a Czechosłowacja 1955 :1r 9 s. 14-15, ilustr. 56. KAMIŃSKI Aleksander: JaĆwiei. Terytorium, ludność, ~tosunki .gospodarcze i społeczne. Łódź 1953. Rec.: Łowmiański Henryk. Kwart. Hist. KuLt. mater. 1954 :-Ir 4 s. 716-721. V.: 57. KOWALSKA-LE\VICKA Anna: Podh"le w tekach Oskara Kolberga. Wierchy. T. 24: 1955. 58. LEHR-SPŁA WIŃSKI Tadeusz: Now," czasy na Łu7.,vcach. Tyg. p'JWSZ. 1955 nr 4. s. 3. ilu';tr. 59. MAJCHRZAK Józef: Z wędrówek po 801nym :31qsku. (Zbi2ranie pieśni ludowych), Kłosy 1955 :1r 12 s. l, ilustr. 60. NA ŚLĄSKU. (Folklor ślqski). Drużyna 1955 nr 11 s. 14.-15. f IV. OPRACOWANIA I MATERIAŁY TERYTORIALNE grupy etniczne, regiony, powiaty, woje',vództwa, wsi, krainy 44. BAZIELICHOWNA Barbara: Badania Swiat i Zycie. 1955 nr 3 s. 1-2, ilustr. nad ludową kulturą Śląska. 45. BOROWIK Andrzej: Sprflwy Warmii i Mazur. (Dorobek lO-lecia), Tyg. powsz. 1955 nr 31 s. 6--7, ilustr. 46, CHOJNACKI Władysław: Niemieckie i polskie bibliografie b. Prus Wschod:1ich i Pomorza Gdańskiego. Prz. zach. 1955 nr 3/4 s. 744-750. 47. DEKOWSKI Jan: Sztuka ludowa regionu rawskiegil i piotrkowskiego. [W:] Katalog Wystawy Sztuki i Rękodzieła LudoVv'ego. Łódź 1955 s. 28-36. 48. DUBIEL Ludwik: Badania naukowe nad kulturą ludową na Opolszczyźnie (wnętrza domów) Swiat i Życie, 1955 nr 34. t I 49. DUBIEL Ludwilc Historia jednej wsi (grupy zawodowe w Siołkowicach Starych pow. Opole), Trybuna Robotnicza. 1955 :11' 222. I 50. DUBOWSKI Adam: Ziemia Lubusk2. Warszawa 1955 Sp. i T. s. 72, Bustr. 51. DZIEJE Śląska. Red. E. Maleczyńska i K. Maleczyński. Wyd. 1. Warszawa 1955 Wiedza Powszechna s. 367, map. 4, ilustr. i 52. GRAB Władysław: Kilka słów o regionie Krośnieńskim. Su:ietl. 195:i nr 5 s. 38, ilustr. 53. GRABIAŃSKA Marta: Wśród zabytków Warmii i ~,'L,wr. Po:::nni Swiat 1955 nr 8 s. 6, ilustr. 54. IWASZKIEWICZ Stefan: Śląsk w powieściach Kraszewskiego. Swi.at i Zyde. 1955 nr l s. 1. 55. KACZMARCZYK ZDZISŁAW: "Ziemie Staropolski" (Cykl wydawniczy Instytutu Zachod:liego). Prz. zach. 1955 nr 3i4 s. 496-505. I 61. NATANSON Wojciech: Temat krakowsko-śląski. (Kulturalne oddziaływanie dwu regionów w ujęciu historycznym). Na Niedzielę 1955 nr 51 s. 1. 62. ORZECHOWSKI Kazimierz: Rozdrabnianie gruntów chłopskich w XIX wieku w dwu wsiach górno-śląskich. (Wycinek badaó). Sobótka. R. 9: 1954 nr 2 s. 450-504, tab.; R. 10: 1955 nr 1/2 s. 129-182, tab. 63. PAWLATA Stefan: Stare i nowe dzieje Białostocezyzny. Wojsko lud. 1955 nr 7 s. 56-74, ilustr. mapy. 64. PETERS Stanisław: Śląsk praojczyzna Słowian. Świat Życie 1955 nr 46 s. 3, ilustr. 65. PETERS Stanisław: U źródeł polskości Śląska. Swiat Życie 1955 nr 25 s. 1, ilustr. 66. PETERS Staaisław: "Wały śląskie" - linia obrony Słowiańszczyzny. Swiat i Zycie 195'5 nr 39 s. 1-2, mapa. 67. PETERS Stanisław: Wczesnośredniowieczne świadectwa polskości Śląska. Swiat i Zycie 1955 nr 20 s. 2, ilustr. 68. POPIOŁEK Franciszek: Szkice z dziejów chłopów w Beskidzie Śląskim. Sobótka R. 9: 1954 nr 2 s. 591-601. 69. PROBLEMATYKA związana z dziejami Śląska w czasopismach (polskich i obcych). Sobótka R. 9: 1954 nr 2 s. 625--633, R. 10, 1955 nr 1/2 s. 297-314. 70. RUBINSZTEJN Jelena: Polityka imperializmu :1iemieckiego na polskich ziemiach zachodnich na przełomie XIX i XX wieku. Warsz. 1955. Rec.: Oracki Tadeusz: Historyk radziecki o Warmii i Mazurach. Swiat i My 1955 nr 176 s. 2. 71. RUCZYŃSKI T.:- Wojenną pożogą gorzała ta ziemia ... (Historia Warmii i Mazur). Swiat i My 195'5 nr 159 s. 3. 72. SKOWROŃSKA Anna: Z szesnastowiecznych polemik o polskość Śląska. Sobótka R. 10: 1955 nr 3 s. 433-445. 73. SUKERTOW A-BIEDRA WINA Emilia: Wspomnieaia z Działdowa. Słowo na Warmii i Mazurach 1955 nr 8. 74. SYSKA Henryk: Na ziemi Kurpiów. Warsz. 1954. Rec.: J. S. Praca świetl. 195'5 nr 1/2 s. 103-104. 35 .,Lud·'. t. XLIV. �fj46 547 w pracach 7fJ. WEDZKI Andrzej: Problema tyka pomorska chod:1iego. Prz.. zach. 1955 nr 3/4 s. 518-530. ,3. W. K.: O narodzie, 25 s. 12. który nie zginął. (Huculszczyzna), Instytutu Za- Przyjaźń 1955 3. Pożywienie 87. :lI' OPRACCi\V ANIA I MATERIAŁY :\. 1. Prace 77. 78. K ult ogólne z zakresu LI I' a m a t'e 4. Przemysł TE:.vrATYCZNE Z ZAKRESU ETNOGRAFII POLSKI I' i a kultury materialnej gospodarczej,vsi ln a i zagadnień DEDERKO B.: Produkcja cukru VI starożytności wotnych .. Gaz. cukr. 1955 nr 12 s. 245-·246. (x) DUBIEL Ludwik: Pomoc sąsiedzka w kulturze Stalinogród (Katowice) 1955' nr 33. o strukturze w krajach ludowej Śląska. • 88. 39. pier- 90. Swiat 91. i Życie. 79. 80. WIELOWIEJSKI Jerzy: Zagadnienie przełomu w technice uprawy roli w pierwszym tysiącleeiu ::l.e. na ziemiach polskich. Kwart. Hist. Kult. mat. 1955 nr 1 s. 153-165, rys. tab., Krat. sad. s. 268., Sum. s. 281·-282. x ZAWADZKI Tadeusz: Pług koleśny w rolnictwie antycznym. Polem.: Gąsiorowski Stanisław Jan: Uwagi w kwestii pługa w rolnict\\iie póżnoslarożytnym i średniowiecznym. Kwart. Hist. Kuit. mat. 1!J54 nr 4 s. tiHl-ti36, ilustr. rys. Krat. sad. s. 824-827. Sum. s. 833-836. 2. Zdobywanie (x) pożywienia: łowiectwo, rolnictwo, hodowla zwierząt, rybołóvistwo, bartnictwo zbieractwo, 81. DEMBIl\fSKA Maria: W sprawie badań nad gospodarką hodowlaną w Polsce w XIII i XIV w. Prz. zach. 1955 :lI' 7/8 s. 622-626. 82. JASTRZĘBSKI Józef: Siew dawniej &3. MOWSZOWICZ Jakub: Warszawa 1955 PWRiL i dziś. Z-ycie Lubelksie Krajowe chwasty ilustr. s. 54!!. roślina 92. i 93. I I 94. ••• 95. się dawniej na Podhalu. Gazeta ludowy, rzemiosło wiejskie i malomiasteczkovie (obrobka surowców) ALEKSIEWICZ Mdrian: Prastare ośrodki produkcji rzemieślniczej. Naw. Tyg. 1955 nr 23 s. 3, ilustr. rys. DUBIEL Ludwik: "Kowalu, kowolu ukujże mi zameczek ..." Kartka z dziejów rzemiosła ludowego na Śląsku. Swiat i Życie 1955 nr 46 s. 2, ilustr. FRISTER Roman: Toruńskie pierniki. (Historia rzemiosła piernikarsldego). T-yg. demakr. 1955 nr 14 s. 8, ilustr. MĄCZAK Antoni: Sukie:lnictwo wielkopolskie. XIV-XVII wiek. Wyd. 1. Warszawa 1955 PWN s. 324, ilustr. Towarzystwo Miłośników Historii. Prace Instytutu Historycznego Uniwersytetu Warszawskiego. Badania z Dziejów Rzemiosła i Handlu w Epoce Feudalizmu. Red. Marian Małowist. 3' PETERS Stanisław: O sztuce dęcia i kowania szlachet:1ego dzieła żelaznego. (Z historii polskiego kuźnictwa). Wiedza i Zycie 1955 nr 2 s. 128-131, ilustr. R. Rss. (R. Reinfuss): Przyczynki do badań nad ludowym farbiarstwem i drukarstwem tkanin w woj. białostockim. Pol. Szt. Lud. 1954 nr 5 s. 315-317, ilustr. SARAPATA Adam: PrzyczY:lek do dziejów rzemiosła w Polsce. Rozwój szewstwa we wsi Zebrzydowice koło Krakowa w pierwszej połowie XX wieku. Prz. hist. T. 46: 1955 z. 3 s. 453-482, tab. SULEWSKI Wojciech: O rzemiośle za Sasów. Tyg. demakr. 195'5 nr 48 s. 5. 5. Odzież 195'5 nr 83. polne i ogrodowe. znów wraca es-pe (Jostov:a Wanda). Jak żywiono Krakowska.. R. 7: 1955 :lI' 197. 84. REMBOWSKI Maciej: Starodawna (Len). Now-y Swiat 1955 nr 23 s. 3. 85. ROPELEWSKI Andrzej: Z przeszłości rybołówstwa :la Bałtyku Połud:Jiowym. Gasp. rybna, 1955 nr 4 s. 24-26, nr 5 s. 26-27, nr 6 s. 26-27, nr 7 s. 26-27, nr 9 s. 24-26, nr 11 s. 26-27. 86. ŻABKO-POTOPOWICZ Antoni: Dzieje bartnictwa w Polsce w świetle dotychczasowych oadaó. Rocz Dziejów ~poł. i gasp. T. 15: 1953 s. 7-57. BRONICZ Stanisław: Strój pszczyński pod red. R. Reinfussa. Wrocław 1955 PTL s. 80, tab!. 2, ilustr. Atlas Polskich Strojów Ludowych. Cz. 3. Śląsk. Z. 2. 97. DOBROWOLSKA Agnieszka: Strój pyrzycki pod red. i słowo wstępne J. Gajka. Wrocław 1955 PTL tab!. 3, s. 39, Atlas Polskich Strojów Ludowych. Cz. l. Pomorze. Z. 1. Rec.: Wożniak Maria: Strój pyrzycki w atlasie strojów ludowych . Zycie i Kult. 1955 nr 32 s. 3, ilustr., Bartnicki Stanisław: Stroje pyrzyckie zostały opracowane. Życie kult. Wsi 1955 nr 1 s. (5), ilustr. 98. DOBROWOLSKA Agnieszka: Strój z Jamna pod Koszalinem. Pol. Szt. lud. 1955 nr l s. 52-59, ilustr. 96. Wyd. l. do godności. • ! I I �548 549 KOTULA Franciszek: Lańcucki ośrodek tkacki w XVII i XVIII wieku. Kwart. Hist. Kult. mat. 1954 nr 4 s. 664-675, ilustr. rys., Krat. sod. s. 828-830. S<.lm. s. 837-839. x 100. KOTULA Franciszek: Poszukiwania metryki dla stroju ludowego. Rzeszów 1954. Rec.: Rss. (H. Heinfussl. Pol. Szt. Lu.d. 1955 .1r 2 s. 125. 101. KOTULA Franciszek: Strój łańcucki pod red. J. Gajka. \\Trocław 1955. PTL s. 65 tab!. 2. Atlas Polskich Strojów Ludowych cz. 5 Małopol99. ska z. 5. POROSZEWSKA Ire:1a: O problemach mieszkaniowych przed laty 100 i więcej. (Wystawa "trojów i wnętrz mieszkalnych w Muzeum Swiętokrzyskim). Sł. Tyg. 1955 nr 37 (47) s. 2, ilustr. 103. SZEWCZYK Zdzis;aw: Materi,)ły do stroju męskiego górali ochotnickich. Pr. Mat. etnogr. T. 10: 1952/1953 z. 1, s. 38-77, rys. 104. TURNAU Irena i KOTULA Franciszek: Poszukiwanie metryk dla stroju ludowego. Rzeszów 1954. Rec.: Kwartalnik Historii Kultury Materialnej 1955 nr 4. 105. ŻAK Jan: O ge:1ezie uprzęży końskiej na ziemiach polskich. Kwart. Rist. Kult. mat. 1955 nr 3, s. 625-635, ilustr. Krat. sad. s. 660, Sum. 102. 106. s. 667-668. ŻYCKI Leonard: Włókno, nić, tkanina. Rec.: Mączak Antoni. Kwart. Rist. Kult. 6. Budownictwo, 107. 108. 109. 110. 111. 7. bne 113. BASZYNSKI Stefan: • bytowe wsi zag2.dnień stuciziei. II' osiedl8ch wiejskich. 1935 nr l s. 0-7. Gasp. wodna 116. Z potrzeby KIELANOWSKI Tadeusz: IvIedycyna a znachors:\\io. sar;itarr~ej). $u:iat i Ludzie. 1955 nr l s. 2. 8. Transport (Sprawa oświaty i komunikacja DŁUGOSZ Alfons: Zabytki dawnych urzącl7.eń transportowych w Muzeum Żup Krakowskich w Wieliczce. [<:wart. iIist. Kult. mat. 1955 nr 1. s. 36-52, ilustr. rys., Krat. sod. s. 257-25~ .. Sum. s. 271-272. 118. MADEYSKI Marian: Bada:1ia nad historią transpe>rtu drogowego. Transp. 1955 nr 8 s. 235-237. :il9. WĄDOŁOWSKI Klemens: Z historii komunikacji (w XIX w.). Prz. kolej. 1955 nr 4 s. 3-4 okł., ilustr. 117. B. K u l t u r a s p o ł e c z n a Warszawa 1954. mat. 1954 nr 4 s. 767-769. sprzęty DUBIEL Ludwik: Wpływ stosunków społeczno-gospodarczych na bu(Katowice) 1955 nr 30. DZIEKOŃSKI Tadeusz: O częściach pracujących pługów i soch na ziemiach polskich w XIX w. Kwart. Hist. Kult. mat. 1954 nr 3. Rec. Wojno K. Postępy Nauk raIn. 1955 nr l s. 146-147. GLAPA Adam: Naparstek. Postęp krawiecki. Poznań 1955 nr 7. GLAPA Adam: Od celtyckich nożyc do tarczowego :loża. Postęp krawiecki Poznań 195'5 nr 1. JAMKA Rudolf: Przeszłość noża. Wiedza i Życie 1955 nr 4 s. 273-275, ilustr. KIERSNOWSKI Ryszard: Budow:1ictwo zachodniopomorskie wieku XII w świetle źródeł. Wiad. archeo!. T. 19: 1953 z. 2-4 s. 105-135. Rec.: Kowalenko Władysław. Roczniki Nauk Społecznych i Gospodarczych. T. 16: 1954 s. 498-501 113. MALINOWSKI Tadeusz: Wczesnośredniowieczne naczynia słowiańskie do prażenia zboża. Dawna Kult. 1955 nr 1 s. 30-32, ilustr. rys. 114. PODWIŃSKA Zofia: Narzędzia uprawy roli w Polsce w okresie wczesnośredniowiecznym. Kwart. Rist. Kult. mat. 1954 nr 3. Rec.: WOJNO K. Postępy Nauk rolno 1955 nr 1 s. 143-146. downictwo ludowe w Beskidzie Sląskim. Swiat i Życie Stali:1ogród 1. Prace ogólne z zakresu • 120. kultury społecznej KULCZYCKI J.: Teoria matriarchatu w świetle Wrocław 1955, Oss. s. 70. PTL. Odb.: "Lud". T. 4. 2. Grupy społeczne zawodowe, religijne, prac polityczne radzieckich. i klasowe MULARCZYK Andrzej: Martwe Morze. Reportaż ze swojskiej Jprozolimy. (Kalwaria Zebrzydowska). Swiat 1955 nr 43 S. 6-7, nr 44 s. 8-9, ilustr. 122. MULARCZYK Andrzej: Z biegiem Dunajca. (Historia flisaków). Tyg. demoKr. 1955 nr 26 s. 7, ilustr. 121. 3. Struktura 112. 123. WARTOŁOWSKA Dawna • I Kult. rodziny Zofia: Rola kobiety w społeczellstwie ilustr. (x) pierwotnym. 1955 nr 3 s. 104-10fl, 4. Zwyczaje, obrzędy doroczne, rodzinne i in:le CHESTERTON Gilbert Keith: O tradycjach związ:myct z Bożym Narodzeniem. Tyg. pOLCSZ. 1955 nr l s. 7. 125. DĄBROWS1<:A Maria: Na \\'si wesele. TI('(Jrc!. lS55 z. 2 s. 13-67. 124. �550 551 126. DRZAZGOWSKJ nr 36 s. l. 127. HAINCHELIN Ch"r1es: Pochodzenie religii. Warsz2.wa. 1954. L2gowicz Jan: O poctodzeniu i rozwoju religii. Tryb. Lud1/, 1953 27 s. 4. 128. JAWCZAK K.: Historia ',VJodzimierz: dożyr-kowego·,vier.ca. Sanockie wesele. No·'.c. TL'9. SI. Tyg. 1952 1955 r-r 3. ?vlagia i ,\różoy KARWOT Edward: Katalog magii Rudolf'a. ;:~.r.:'dh' etnog~'allcL"o XIII wieku pod red. i ze słowem wstępnym J. GaJka. \V~,:d. 1. Wrocław 1955. Oss. s. 191, tab!. 8, PTL. Prace Etnologi.czne. T. 4. Rec.: Karwot Edward: Magia i zabobo;). Życie Warsz. 1955 nr 252 s. 4, il ustr. J:39. KARWOT Edward: Socjologia zabobonu. Prilca ś~r~etl. 1955 nr 11. 138. 15 s.2-3. 129. PIEPRZYK Józef: Pamiqtki po wiosen:lym świE:cin zmarJ:!ch zwyczaje ludowe. N011:y 8:J/iat 1955 nr 15 s. l, ilustr. inne 130. RABSKA Zuzann8.: nr 44, s. 3, ilu£tr. 1955 Zycie umarłych. (Zaduszki). Tyg. ,')OU;SZ. Polem.: Kłosak Kazimierz: W sprawie artykułu ...: Rabska Tamże nr 46 s. 11. 131. WOZNIAK J\II::lria: Ji.!rnnellski obyczaj weselny. Z dziejów Zachodniego. Życie i K';/t. 1955 nr 39 s. l. 5. Formy 132. życia tO',Narzyskiego oraz ich funkcje l' l. Prace 134. bony). Kult. 136. Janina: i Zycie bogactwa I • kultury ludowej. czartów. Tyg. pO'./.'sz. 195.5 Janusz: Społeczna fU:1kcja kultu Izydora ..Or8cz<'." w Polsce wieku. Prz. l1ist. T. 46: 1955 z. 3 s. 420--444, ilustr. Res. 137. T.-\ZSIR. XVII archeologii. s. ,~31-532. x ludowp.. Wyd. 2. Warsz<1wa l[):.i5 pieśni, folklor Ludowe obrzędy pmvitania wiosny. SL Tyg. 1955 nr 15 s. 3, iluslr. BAJKA o złocie. Z gwary suwalskiej. Zapis. Barbara Mocarska. Por. 1955 z. 8 s. 316, BRAYER Antoni:, Zapom:1iane i zachowane zwyczaje. Od A do Z 1955 nr 14 s. 5, ilustr . 144. BULAND.A Edward: Kult ;Jogini matki w religiach pogańskich, a cześć Matki Bożej w chrześcijaństwie. Ruch bib!. liturg. 1954 nr 3/6 145. 147. (Daw:lE' wierzenia i zabonr 38 (48) s. 2, ilu str. leki 143. 146. religia RośliEnc A.: S. 1955 nr 44 s. 4. SL Tyg. NA.'.-MeTYK A:ltoni: Biblia w świetle nr 27 s. 5, 11, nr 28 s. 4-5, ilustr. 141. 142. jęz. ogólne demonologia, Zmierzch MUSZYŃSKI Jan: LSW s. 1]2, ilustr. 5. Literatura ludowa: powiedzenia, przysłowia, gadki ; facecje, ballady, baśnie, bajki, mitologia, podania i legendy, widowiska, robotniczy i miejski, folklor wojenny, pamiętniki chłopskie w daw:1ych HEBDA Józef: Kult Bogini-Matki w religiach pogal\skich, a cześć l'.:atki Bożej w chrześcijaństwie. Collect. theo!.. A. 25: 1955 fasc. 3 s. '!69-507. Sum. 13.5. KUCZEWSKA HO. Pomorza a duch owa 133. JASTHZI<~BSKI Józef: Upowszechniamy Zycie L",belskie 1955 nr 70. 2. Wierzenia, Zuza:ma. (gry i zabawy) BIENIARZOWNA Janina: Jak się bawił lud krakowski wiekach. Tyg. powsz. 1955 nr 29 s. 8, ilustr .. C. K u I t u 4. Wi'?dza ludu 148. 149. 150. 151. 152. 153. 156-175. DALL Zygmunt: Tfu. Kot przebiegł mi drogę ... (Przesądy panujące wśród sportowców). Sportowiec 1955 nr 3 S. 16, ilustr. DŁUGOSZ Władysław: Mądrość i poezja przysłów ludowych. Naw. Tyg. 1955 nr 21 S. 3. DOBROWOLSKI Sta:1isław Ryszard: Baśń o Janosiku. Opowieść filmowa. Wyd. l. Warszawa 1955 Film. Agencja Wyd. S. 46. DUBIEL Ludwik: Zbójnicy śląscy w tradycji i pieśni ludowej. Swiat i Życie 1955 nr 21 s. 1, ilustr. DYG ACZ Adolf: Zespół Pieśni i Tańca "Sląsk" i jego problemy. Sląsk liter. 1955 nr 13 s. 128-135, ilustr. FENIKOWSKI Franciszek: Okręt w herbie. Legendy gdańskie. Wyd. 1. Warszawa 1955 Nasza Księgar:lia S. 192. GENTIL-TIPPENHAUER Wanda: Helena Roj-Kozłow:;ka. Wspomnienie. Pol. Szt. lud. 1955 nr 4 s. 251-254, ilustr. GOLIŃSKI Leszek: Sv.'cll1tewit [v;]. Szczecin [w]. Zycie kult. Wsi 1955 nr l S. 3-4. JACHNINA Anna: Kaszubski pieśniarz Hogala W. Pomorze 1955 :1r (1) S. 6. �552 553 154. JEK CLOZIEK Iwoju poredziuL Ze starych gadek mazowieckich. Poda! Adam Chętr.ik. 1955. Isk;')} nr 39 s. 2. 155. KOW/\.LSi<:A-LF,\,'.ICKA 1\n:';a: O zbojnickich skarbach. Wierchy T. 24: 1955. 150. LIGĘZA ,Tt)~ef: Konkurs 1955 nr 5 s. 4. 175. Z GViARY warmińskiej i m'lzurskiej. 176. ZMORSKI Roman: Podania i baśnie Syski. Warszawa 1955 LSW s. 177. ra(jiowy na bery, godki i bojki. Radio i Śu:iat 6. Muzyka 157. LĘGA Władysław: Tobicka legenda o dwóch brdciach Swarze i Vhlczeju. Dziennik bałtycki 1955, 25 IX. 158. PAMIĘTNIK Opolan. Krakow 1954. Rec.: Janca Karol. Sobótka R.: 10: 1955 nr 3 s. 518-521. 159.PIESNI ludowe Mazur i Warmii. Olsztyn. Oprac. Gębik Władysław. Rec.: Swaton .JÓzef. Swietl. 1955 nr 10 s. ~3. 160. PONIATOWSKI Eugeniusz: Nowa ranga ludowej pieśni. (Akcja zbierania folkloru muzycznego). Swiat i Życie 1955 nr 32 s. l. 161. ROGOWSKI Wiesław: Kolory kujawskie [w]. Nad Wisłą [w]. O chytrym gburze i trzech synach rybaka [wJ. Baśń :1a motywach kaszub:' skich. Pomorze nr (l) s. 6, 9-10, ilustr. 162. RUDZIŃSKI Ryszard: Bajka a "Koźle" [w]. Kult. i Życie 1955 nr :1 s. 4 Rozdzielnik. [wJ. Tamże nr: 4 s. 4, ilustr. 163. STELMACHOWSKA Bożena: Pamiętnikarstwo na Wybrzeżu. Dziennik Bałtycki Rejsy 1955. 164. SUKERTOWA-BIEDRAWINA Emilia: Legendy grunwaldzkie. (Fragm. ze zbioru "Mazurskie dole i niedole"). Swiat i My 1953 nr 165 s. l. 165. SWIRKO Stanisław: Będzie "Księga przysłów". (Zapowiedź wydania). Nowa Kult. 1955 nr 14 s. 7. 166. THOMAZIE A.: Przesądy i zwyczaje rybackie na świecie. Oprac. z franc. (s). Gasp. rybna 1955 :11'7 s. 24-25. 167. T. L.: Przysłowia polskie. Pracujemy w S7xietL 1955 nr 5 s. 19, ilustr. 168. WIE;CEK Helena: Śląskie podania i basnie. Swiat Życie 1955 nr 31 s. 2. 169. WILCZEK Antoni: Z pamiętnika opolskiego chlopa: Ku połączeniu ;; Macierzą. Zie!. Szio71ci. 1935 nr 11-12 s. 9, ilust. 170. WOJCICKI Kazimierz: "Pi y piwo któregoś sam nawarzyL." (Z księgi "Przysłów narodowych"). SI. Tyg. 19:>5nr 36 s. 4. 171. ZALEYSKI Kazimierz: Góra polskich legend. (Góra św. Anny nad Odrą)· Pmca świetl. 1955 nr 7/3 s. 44-48, ilustr. 1M. DYGACZ .Ado~E, LlGĘZA Józef: Pieśni ludowe Śląska Opolskiego. .]a:1 Petro Por. jęz. 1955 Z. 2, S. 71-74. 173. Z GWARY suwalskiej. Bajka o chłopie i diable. Zapis. Barbara Mocarska. Por. jęz. 1955 Z. 5, S. 195-196. Jak dawniej wojowali. Zapis. Barbara Mocarska. Por. jęz. 1955 Z. 4, S. 148-150. O swoim życiu. Za181. CY JEZ to konisi£'. Melodia nowosądecka. Oprac. Józef Swatoń. Spie174. Z GWARY świętokrzyskiej. Legenda o Świślinie. O płanetnikach. Por. jęz. 1955 z. 6, S. 237-238. •• l, 'i • I J Por. ludu. 1955 Z. 3 S. 116-117. Wybór i wstęp Henryka jęz. 'I ludowa, pieśn i i tańce 177. ARTOWSKI Stefan: Satyryczne przyśpiewki z Bochobicy. (Dożynki w Bochotnicy). Praca ś11.'ietl. 1955' nr 10 s. 63-66. 173. BĄDKOWSKA Stefania: Jak piosenka i sztuka ludowa wędrują do miasta. Radio i Swiat. 1955 nr 5 s. 2-3, ilustr. 179. BIELA WSKI Ludwik: Piosenki z Pomorza. Podał ... Wyd. 1. Kraków 1955 PWM S. 72. 180. CHOROSIŃSKI Jan: Pieśni pracy ludu kieleckiego. Zebrał i oprac ... Wyd. 1. Kraków 1955 PWM s. 281. Rec.: Swatań Józef. Swietl. 1955 nr 7 S. 3'3; Wojewódzki Bolesław. Sł. Tyg. 1955 nr 35 S. 2. 181. CYJEZ to konisie. Melodia nowosądecka. Oprac. Józef Swatoń. Spiewajmy 1955 nr 9 S. 8. 182. DŁUGOSZ Władysław: Rzeszowska pieśń buntownicza. Życie kult. Żiemi Tzesz. 195'5 nr [1] s. 14, ilu str. 183. DOLNOŚLĄSKIE pieśni Ludowe. B. m. r. Rec.: Dzieduszycki Wojciech. Na dziesięciolecie pierwszy zbiór pieśni dolnośląskich. Sprawy i Ludz~e 1955 .n~ ;7, s. 3. 184. DYGACZAdoli', LIGĘ ZA Jozef: PleSl1l ludo\'ie Śląska Opolskiego . Kraków 1954. Rec.: Michałowski M. Józef. Śląsk liter. 1954 :11' 12 s. 173-179, n~ty: Hernas Czesław. Sobótka R. 10: 1955' nr 1/2 s. 277-281; Socha LUCJan. "Cymu, Ludzie, nie śpiwota? "Sprawy i Ludzie" 1955 nr 2 s. l. _ 185. KOTOŃSKI Włodzi!uierz: PlOsenln z Podhala. Podal... Wyd. l. Kra ków 1955 PWM S. 59. 186. KSIĘSKI Jerzy: Wincenty Rogala - piebiarz kaszubski. Kult. 'i Życie 1955 nr 34 S. 3, ilustr. 187. REINFUSS Roman: Sabalowa nuta :1igdy nie zaginie. (Sztuka ludowa Podhala). Oc! A do Ż 1955 nr 22 s. 1, 6, ilustr. 188. SOBIESKA Jadwiga: Piosenki z Wielkopolski. Podała ... Wyd. 1. Kraków. 1955 PW;\~ s. 61: 189. SOBIESKI Marian: Piosenki z Kujaw. PodaL. Wyd. 1. Kraków 1955 PWM S. 54. J8n: Piosenki 7. Kurpiów. Podał... Wyd. l. Kraków 190. STĘSZEWSKI 1955 PWM S. 63. 191. STĘSZEWSKI Jan: Piosenki z Lubelskiego. PodaL. Wyd. l. Kraków 1955 PWM s. 53. 192. WAL:LIS Stanisław: Pieśni gór:1icze Górnego Śląska. Kl'. 1954. Rec.: Hernas Czesław. Sobótka R. 10: 1955 nr.1/2 5,.277-281; ~ocha Lucjan' "Cymu, ludzie, nie śpiwota ?" Sprawy l Ludzle 1955 nr _ S. 1. I I! I , r ił I. " I t [ ~ ~: [I'I fi !: �554 555 WYBOR polskich pieśni ludowych. T. 1. Wyd. 1. Kraków 1955 PW.M s. 187. 194. WYBOR polskich pieśni ludowych. T. 2. Oprac. l\farian Sobieski. \Vyd. 1. Kraków 1955 PWM s. 187. Rec.: Swatoń Józef. Su.;·iet!. 1955 nr 7 s. 33. 195. WSZYSTKIE sieroty na wojna pobraF. Opolska pieśń ludowa. Oprz,c. Alfred Sowk8. Glosy znad Odry 1955 nr 46 s. 2. 196. Z.NAMIEROWSKA-PRUFFEROWA Maria: Ta:'1ce kujawskie. (Odczyt i demonstracja w Muzeum 1\)ruńskim). Nou:y Tor 1955 nr 41 s. 2. 193. 7. Sztuka 197. 198. 199. 200. 201. 202. 203. 204. 205'. 206. 207. 208. 209. 210. 211. 212. 213. 214. •• 216. l udO\'I;a. KO<Jkursy i wysta ',q BANACH A:ldrzej: Nikifor Matejko, maluje obrazy pamiątki z Krynicy. Pol. Szt. lud. 1955 nr ;3 s. 131-169, ilustr. BAZIELICH Barbara: Wystawa opolskiej sztuki ludowej (w muzeum w Opolu). Pol. Szt. lud. 1955 nr 4 s. 246-250, ilustr. BŁACHUT Władysław: Opowiei.ci o jednej wsi. ILy;;a Góra, pow. brzeski - Spółdzielnia ceramiczna "Kamionka'·). ZieL Sztand. 1955 nr 9 s. 9, ilu str. CZAJKOWSKI Jerz,ł': Ozdobne drabinki do kwiató"v. Pol. Szt. lud. 1955 nr 2 s. 100-103, ilustr. DUBIEL Ludwik: "Co się naydzie w tym Wianku ..." czyli o śląskich ta lerzach weselnych. Swiat i Życie 1955 nr 41 s. 2, ilustr. DUBIEL Ludwik: Niektóre zabytkowe warsztaty przemysłu ludow2go na Śląsku. Swiat i Życie 1955 nr 39 s. l, ilu str. DUBIEL Ludwik: Siolkowiccy "ploć:korze" (koszykarze) SUiiat i Życie 1955 nr l. DUBIEL Ludwik: Śląska ceramika ludowa. Swiat i Życie 1955 nr 43 s. 2, ilustr. DUBIEL Ludwik: Śląskie skrzynie malowane. Swiat i Życie 1955 nr 8 s. 2, ilustr. E.: Tkactwo Ludowe na Białostocczyźnie. Świat i Ludzie 1955 nr 18 s. 2, rys. EA: Neclowie - rodzi:1a kaszubskich ceramików. Kłosy 1955 nr 2, s. 4, ilustr. EL-ERD.: O mistrzach glinianego koła. Ludowa ceramika Białostocczyzny. Swiat i Ludzie 1955 nr 35 s. 2. FAL Jan G.: W królestwie ludowego artysty. (Ogólnopolska Wystawa Sztuki Ludowej w Warszawie). Now. Tyg. 1955 nr 46 s. 3, ilustr. GLAPA Adam: Wielkopolski haft snutkowy. Pol. Szt. lud. 1955 nr 4 s. 193-205, ilu str. mapa. GŁOWA Zofia Barbara: IX Powojenny konkurs szopek w Krako\vie. Pol. Szt. lud. 1955 :1r 2 s. 126-128, iluslr. 215. 217. 218. 219. • 220. 221. \; ;1 222. 223. 224. GONERA Tadeusz: Od prasłowiańskiej dzieży do cep2EO\\'skiego wazonu. Z wystawy sztuki ludowej X-lecia. Zie!. Sztand. 1955 nr 47 s. 9, ilustr. GRABIAŃSKA Marta: "Ogniska" Warmii i Mazur. (Ogniska kultury plastycznej i muzycznej). Tyg. dem akr. 1955 nr 43 s. 6. GRABOWSKI Józef: Polskie malarstwo na szkle. WicinClkręgi 1955 nr 10 s. 89-95', ilustr. GRABOWSKI Józef: Wycina:1ka ludowa. Wyd. 1. Warszawa 1955 Sztuka s. 133 tabI. 76. Rec.: Jaz. Sł. Tyg. 1955 nr 38(48) s. 3, ilustr. H.: Wycinanki Marii Grochaiowej. Glos Tyg. 1955 nr 46 s. 2, ilustr. HAFT i zdobienie stroju ludowego. Tekst wprowadzający napisał Kazimierz Pietkiewicz. Wybór i opis ilustr. oraz .,Zasadnicze ściegi hafciarskie" oprac. Zofia Czasznicl~a i Jadwiga Nowak. Plansze barwne wykonały Wanda Ge:1til-Tippenhauer-Widigier i Marta Podoska-Kochowa. Rys. proj. Jadwiga Nowak. Wyd. 1. Warsza\va 19.55 Sztuka s. 71, tab. 167, [eksportowe] Wyd. 1. Warszawa 1955 Sztuka s. 106, tab. 166, [Streszczenie w jęz. ros., franc., niem., ang., czeskim]. HERMANOWICZ He:1ryk: Kafle mazurskie. Turysta 1955 nr 2 s. 8-9, iluslr. JNK: Wycinanka Ignacego Dobrzyńskiego. Kamena 1955 :1r 8/9 s. 53-56, ilustr. KAMIŃSKI Ireneusz Gwidon: O drogach trawą zarośniętych. (Twórczość ludowa na Pomorzu Zachodnim). Życie i Kult. 1955 nr 19 s. 2, ilustr. KARSKI Włodzimierz: Kujawskie hafty i wycinanki. Nowy Tor 1955 :1r 7 s. 1, ilustr. KAWALEC Bogusław: Wystawa twórczości ludowej dziesięciolecia. Głos Robotniczy Łódź 1955. KAWALEC Bogusław: Zadania i osiągnięcia CPLiA w organizowaniu ośrodków przemysłu ludowego-katalog wystawy ,,10 lat sztuki ludowej woj. łódzkiego" 1955. KLIK Jan: Sztuka ludowa na Ziemi Szczecińskiej. Życie kult. Wsi 1955 nr 1 s. [2], ilustr. 225. KMIECIŃSKI Jerzy: Osadnictwo słowiańskie i ceramika "siwa" na terenie Kujaw i Ziemi Łęczyckiej. Dawna Kult. 1955 nr 1 s. 16-21, ilustr. rys. mapa. 226. KOROLKIEWICZ Maria: Wystawa Sztuki zurskim. Swiat i My 1955 nr 161 s. 3. 227. KOTULA lud. 228. Franciszek: 1955 nr 1 s. 60-63. Wystawa ilustr. KOWALSKA LEWICKA seckiej, Wierchy T. 24. Anna: sztuki Ludowej. ludowej Praco'l'mia W :Muzeum Ma- w Łańcucie. kilimiarska Pol. Szt. Wandy Ko- �557 556 229. 230. KRAKOWSKIE malowanki. Polska 1955 nr 10 s. tacjach: ang. Poland, franc. La Pologne, hiszp. ros. Polsza. KWIECE'JSKA ZOlia: Kilka uwag krytycznych (OgcJlnGpolska \Vystawa SZTUki Ludowej lO-lecia Ludu 2:31. 232. 233. 2:34. 2:35. 236. 237. 23B. 239. 240. 241. 242. 17, ilustr. Polonia, oraz w muniem. Polen, • o pięknej wystawie. w Warszawie). Tryb. 1955 nr 332 s. 6. ŁĘGA Wlacl:,sla'N: Miasto garncarzy nad zalewem wiślanym (ToH~mickoi Dzienni.1e Bottycki 1955, 3 IV. lvIICHALSKAi',Iarta: Wystawa sztuki ludowej [w Warszawi0]. Przyjaź':. 1955 nr 49 s. 16, ilustr. MOST: Na tropach zapomnia:1ej sztuki ludowej. (Ośrodek Koronczarstwa Koniakowskiego) . .5wiat j, Życie 1955 nr 26 s. 2, ilust.r. MULKIEWICZ Olga: Parzenice gorczańskie. Ilustr. Dobiesław Wa1knowski. Pol. Szt. lud. 1955 nr 4, s. 217-222. x MUSIANOWICZ Krystyna: Słowiańskie ozdoby stroju kobiecego. Dawna Kult. 1955 nr 3 s. 14B-154, ilustr. (x) NELKEN Halina: "O świętych obrazach, jako mają bydź szanowane". Kaza:1ie Fabiana Birkowskiego. Muzza!. 1955 nr 4 s. 10-15, ilustr. NIEDWOROK Adolf: Na Wystawie Polskiej Sztuki Ludowp.j (w Muzeum Opolskim). Głosy znad Odry 1955 nr 7 s. 2, ilustr. PIOTROWSKI Stanisław: Ludowa twórczość artystyczna. Warsz. 1955. Rec.: Babi:1icz Waldemar: Rozważania z książką w ręku. Praca świetl. 1955 nr 7/8 s. 117-125, ilustr. PIOTROWSKI Stanisław: Wzbogacajmy nasz dorobek kulturalny. (Wartość sztuki ludowej). PraccL świetl. 1955 nr 6 s. 34-40. POLSKA Sztuka Ludowa. R. B: 1954. Spis treści. Pol. Szt. lud. 1955 nr l dod. s. 1-2 nlb. PRACE i Materiały Etnograficzne. T. 10: 1955 z. l. Rec.: Rss. [Reinfuss] Pol. Szt. lud. 1955 nr 3 s. 1B7-188. (zob.: poz. 13). REINFLJSS Roma:1: Garncarstwo ludowe. Wyd. 1. Warszawa 1955 Sztuk'a tabl. 47, ilustr., s. 96, Państwowy Instytut Sztuki. Polska Sztu- 257. •• I 246. RSS [R. REINFLJSS1: Wystall'a twórczości malarek wiejskich Powiśla Dąbrowskiego w muzeum w Tarnowie. Pol. Szt. lud. 1955 nr l s. 63-64. 247. SAPOŻYŃSKI Praca śu;ietl. Wiesław: Meble z:1ad Nilu. 1955 nr 6 s. 45-50, ilustr. (Kolbuszowscy stolarze). 259. I J~ O I I , 1 STROIŃSKI Stanisław: Z zagadnień wytwórczości ludowej tycznego rzemiosła. Spółdz. Pracy 1955 nr l s. 14-1B, ilustr. i artys- 25B. SULIMA Stefan: W pryzmacie dziesięciolecia. (Na marginesie wystawy sztuki ludowej) [w Olsztynie). Mazury i Warmic~ 1955 nr 2/3 s. 41-44, ilustr. I ka Ludowa. Rec.: Seweryn Tadeusz. Po!. Szt. lud. 1955 nr 3 s. 179-1BO. 243. REINFUSS Roman: Wystawa dziesięciolecia sztuki ludowej woj. krakowskiego wstęp do katalogu. Kraków 1955 s. 20. 244. RE IN FUS S Roman: Z badań nad sztuką ludową w Radomskiem. Pol. Szt. lud. 1955 nr l s. 23-51. ilustr. mapa. x 245. RSS [R. REINFUSS): Ceramika ludowa na 1 Ogólnopolskiej Wystawie Ceramiki i Szkla Artystycznego we Wrocławiu. Poi. Szt. Lud. 1955 nr 3 s. 1BO-1B3, ilustr. 24B. SEWEHYN Tadeu:;z: Ludowa świecka rzeżba monumentalna. Pol. Szt. lud. 1955 nr 2 s. 67-99, ilustr . 249. SA YSSE-TOBICZYK Kazimierz: Podhalański gotyk w dre\\.'nie. Poiska 1955 nr 3 s. 10-11, ilustr. oraz w mutacjuc!;: ang. Poland, fróJr1s. Po10gne, hiszp. Polonia. :1iem. Polen. ros. Folsza. 250. (SE): Mazelonki, buroki, oplecki, kamzole ... (Ogóli1opolsld Konkurs Sztuki Ludowej). Ilustr. Józefa Dąmbska. Gi"s:; mad Odry 1955 nr 15 s. 2. 251. SIEROTWIŃSKI Stanislaw: Nad rĘkopisem WladysLnva l\Iatlakowskiego ("Zdobienie i sprzęt ludu polskiego na Podhalu'). TVg. powsz. 1955 nr 4 s. 8, ilustr. rys. 252. SKURPSKI Hieronim: Kaflarstwo mazurskie. PoL Szt. lud. 1955 :lI' 4 s. 223-245, ilustr. 253. SKLJRPSKI Hieronim: O sztuce ludowej regionu warmińsko-mazurskiego. Swiat i My 1955 nr 163 s. 2, nr 164 s. 2. 254. SOCHA Lucjan: Dolnośląska sztukd ludowa piękny akcent Dziesięci-:,'" lecia. Sprawy 'i Ludzie 1955 nr 84 (15), s. l, ilustr. 255. STARONKOWA Zofia: Wystawa sztuki ludowej w Białymstoku. POl. Szt. lud. 1955 nr 2 s. 10B-122, ilustr. 256. STELMACHOWSKA Bożena: Na marginesie dyskusji o hafcie kaszubskim. Pol. Szt. lud. 1955 nr 3 s. 170-172. SZWAJCEROWA Władysława: Ogólnopolska Wystawa Sztuki wej ID-lecia [w Warszawie). Stolica 1955 nr 47 s. 5, ilustr. Ludo- TELAKOWSKA Wa:1da: Twórczość ludowa w nowym wzornictwie. Wyd. 1. Warszawa 1954 Sztuka s. 36, tabl. 57, Instytut Wzornictwa Przemysłowego. Z cyklu Nowe Wzornictwo Przemysłowe Nr 4. Rec.: Iwaszkiewicz Jarosław:' O twórczości ludowej. Zycie Warsz. 1955 nr 253 s. 4.; Piwocki Ksawery: Pożyteczna książka. Prz. Kult. 1955 nr 12 s. 6. 261. TELIGA Wanda: Polska sztuka ludowa staje się modna w ... szkole angielskiej. (Wystawy wycinanek ludowych). Pol. Szt. lud. 1955 nr 2 s. 106-107, ilustr. 260. 252. TURBACZ Mieczysław: Złote A do Z 1955 nr 222 s. 2-3. półwiecze 263. WAGNER Wacław: Ożywiła 1955 nr 9 s. B, ilustr. 264. WALKNOWSKI Dobiesław: PrzyczY:lek do badal1 chronologii mazurskieJ,. Pol. Szt. lud. 1955 nr 2 s. 104-105, ilustr. starą gałąź kultury sztuki podhalańskiej. góralskiej. Od Turysta kafli �559 558 D. W s pół c z c s n e 265. WĘGRZYNOWICZ Leopold: Szałaśnictwo w Limanowskim Beskidzie Wyspowym. 1952/1953 z. 1 s. 16-37, ilustr. rys. Pr. Mat. etnogr. T. 10. 266. WĘGRZYNOWICZ Leopold: Zdobienie R. IX 1955 nr 1 s. 3-22, ilustr. serk6w l. Zmiany owczych. Pot. Szt. lull. V/si spółdzielcze, 267. WIELCŃSKI Lech: Sztuka ludowa - marzenie a SZCZęSClU i pięknie. (II Zjazd Twórców Ludowych woj. warszawskiego). 1955. Iskry nr 14 s. 1, ilustr. 268. WITOWSKI Stanisław: Na marginesie twórców ludowych w Rzeszowie). Naw. jed:1ej wystawy. (Wystawa Tyg. 1955 nr 23 s. 2, ilustr. 269. WOZNIAK Maria, SIEJA Stefan: Koronki i hafty jamneńskie. t Kult. 1955 nr 46 s. 2, ilustr. :no. ZAHEiVIBA Jan: /I..: Kielecczyzna na festivialowym konkursie ludowej. Si. Tyg. 1955 nr 24 s. 2-3, ilustr. 271. ZAREMBA Ja:1: Kielecczyzna na Wystawie LW Warszawie]. Sł. Tyg. 1955 nr 34/44 s. 1. 272. ZAREMBA Jan A.: Ogólnopolska 1955 nr 46 s. 5, ilustr. Wystawa 273. ZAREMBA Jan A.: W dziesięciolecie Sł. Tyg. 1955 nr 10 s. 2, 4, ilustr. Sztuki Zycie sztuki X-lecia Sztuki Ludowej. Prz. kuU. kieleckiej 274. ZAREMBA Jan A.: W pracowniach 1955 nr 11 s. 2, ilustr. Ludowej I ~ kieleckich ceramiki garncarzy. 275. ZNAMIEROWSKA-PRUFFEROWA Maria: Klara Prillowa ludowa z Pałuk. Pol. Szt. Lud. 1954 nr 6 s. 354-374, ilustr. ludowej. Sł. 8. Zespoły artystyczne, 278. BAUMGARDTEN Aleksander: Teatr ŁLlżycki). Swiat i Zycie 279. BAZIELICHOWNA nr 12. Barbara: Ignacego KuLt. ! " inscenizacje Słowo o teatrze 1955' nr 34 s. 1. Nasza ludowym. Marzaneczka. (Ludowy Panorama 195'5 280. BAZIELICHOWNA Barbara: Sabałowe imię (II Podhalailski Popis Konkursowy Ludowych Su:ietl. 1955 nr 9 s. 31-32, ilustr. :ligdy nie zaginie. Kapel GÓralskichl. 281. BAZIELICHOWNA na rob. 1955 nr 85. winszujemy. Barbara: Szczęścia, zdrowia Ze m i a n y w układzie w k ultu tradycy;nych l' ze p ol sk ie j grup społecznych PGR., POM, GOM, gospodarstwa indywidualne i i:me ~82. PLANO'VVANIE asiedli wiejskich. Warszawa 1955 Budownictwo i Architektura s. 106, ilustr. 283. SOT_ECKI Jerzy: Ze wspomnień ,.spółdzielcy". (Pięciolecie "Spółdzielni "?rodukcyjnej"). Spółdz .produk. 1955 nr 18 s. 7. Z34. WYSZOMIRSKI Tadeusz. Budownich,vo Pal1stwowych Gospodarstw Rolnych w roku 1954. lnwest. i Buelowl!. 195'5 nr 1 s. 1-5. :il.'5. ZARZĄDZENIE. Biul. !VIi:1.PGR 1955 nr 5: Uporządkowanie gospodarki polowej i podniesienie produkcji roślinnej w PGR, poz. 33; nr 6: poprawa warunków ekonomicznych dla pracowników zatrudnionych w PGR, poz. 34; obowiązek przeprowadzenia wiose:mej akcji sani tarno-porz<1dkowej, poz. 35. 286. ZARZĄDZENIE. Dz. urz. Min. Finans. 1954 nr 13: pol. nr 122: klasyfikacja dochodów i wydatków budżetów gromad na rok 195'5, poz. 1766, umorzenie zadłużel1 członków spółdzielni produkcyjnych wobec Pal'1stwowego FlI:lduszu Ziemi, poz. 1768. 2. Inne artystka Dobrzyńskiego. l' Tyg. 276. ŻYWIRSKA Maria: Pokonkursowa wystawa sztuki ludowej w Stalinogrodzie [Katowicach] Pol. Szt. Lud. 1954 nr 6 s. 375-380, ilust. 277. ZWOLAKIEWICZ Henryk: Wycinanki i Zycie 1955 s. 36 s. 2, ilustr. p Trybu- materiały związane z wsią 287. BIEDA Władysław: Lik\vidacja przeludnienia agrarnego województwa krakowskiego i rzeszowskiego. Ekon. 1955' nr 4 s. 123-150, tab. 288. BŁACHUT Władysław: Awans jednego powiatu. (Notatki reporterskie z Zywiecczyzny). Poznaj Swiat 1955 :lI' 12 S. 7, ilustr. 289. BRONIAREK Andrzej: Dobry den - dzień dobry. (Rozwój kultury polskiej na Śląsku Cieszyńskim). Przyjaźń 1955 nr 44 s. 7, 10, ilustr. 290. CHALASIŃSKI Józef: Intelektualiści francuscy wobec zagadnień kultury współczesnej. Nauka pol. 1955 nr 3 s. 161-190. 291. GĘBIK Władysław: Co nowego w Olszty:lie? (Wydarzenia kulturalne na Warmii i Mazurach). Praca świetL. 1955 nr 10 s. 73-74, ilustr. 292. HUBCZUK Zygmunt: Moje doświadczenia przy zbiorze zbóż kombajnami zbożowymi. Mechaniz. RoLn. 1955 nr 5 s. 4-7, ilustr. 293. JASIENICA Paweł: Świt słowiańskiego jutra. Warszawa 1954. Rec.: Iwaszkiewicz Jarosław: O sprawiedliwość dla Jasienicy. Życie Warsz. 1955 nr 26 s. 3. 294. KALENDARZ górniczy na rok 1955. Stalinogród [Katowice] 1954. Rec.: Targ Alojzy. SLąsk Liter. 1955 nr 13 s. 142-142. 295. KALENDARZ Ziemi Opolskiej. Kraków 1955. Rec.: Sławiellska Irena: Krytycz:1ie o "Kalendarzu opolskim". Glosy znad Odry 1955 nr 7 s. 1. �560 561 296. KALENDARZ "Zwrotu" :1a rok 1955. Cz. cieszyn. 1954. Rec.: Targ Alojzy. Sląsk Uter. 1955 nr 13 s. 142-143. 297. KOŁODZIEJ Emil: Obsługa jarmarków i targów przez gminn~ spółdzielnie. Warsz. 1955. Rec.: Juchniewicz Zygmunt. Handel wewn. 1955 nr 4 s. 85-88. 298. KUZIŃSKI Sanisław: O proporcjach między przemysłem, a rolnictwem w Polsce Ludowej. Wyd. l. Warszawa 1955, Książka i Wiedza s. 88. Biblioteka Zagadnień Ekonomiki i Polityki Gospodarczej Polski Ludowej. 299. MACHEJEK Władysław: Dzisiejsi chłopi. T. 2. Po ·,·,·ojnie. Warszawa 1954. Rec.: Maciąg Włodzimierz: Wieś roku 1945. Twórcz. 1955 nr 6 s. 173-175. 300. MARTUSZEWSKI Edward: Mazurskie alarmy. (Sprawy kultury). Zycie liter. 195'5 nr 14 s. 10. 301. STRZEMSKI Michał: Celowo i pięknie kształtujemy krajobraz wsi. (planowa gospodarka oparta na mapach gleboz;1awczych). Zycie Warsz. 1955 nr 7 s. 4. 302. ZEMAN Henryk: O rozwoju szkolnictwa Szk. wyższej 1955 nr 10 s. 64-67. Łużyckiego w NRD. Zycie E) S ł o w i a n i e <> I l l j ! .i ~ ; J f ! ETNOGRAFIA SŁOWIAŃSKA Opracowania ogólne W POLSKICH z zakresu WYDAWNICTW ACH slawistyki S03. CHRIENOW L A.: O pracy Instytutu Słowianoznawstwa Nauk ZSRR. Kwart hist. R. 62: 1955 nr 3 s. 212-214. Akademii 304. LEHR-SPŁA WIŃSKI Tadeusz: Słowia:lOznawstwo w pracach i wydawnictwach Instytutu Zachodniego w latach 1945-1954. Prz. zach. 1955 nr S/4 s. 551-560. x 305. MALECZYŃSKA Ewa: Dwie konferencje cji poświęcone problematyce słowiańskiej. nr 1 s. 274-277. naukowe Kwart. w CzęchosłowaR. 62: 1955 hist. B. S ł o w i a n i e p o ł u d n i o w i 306. LAMOS Teodor: Bibliografia k archiwom na Slowe:lsku. Bratislava 1955. Rec.: Senkowski Jerzy. Kwart. hist. R.:62: 1955 :'Ir 2 s. 248-250. 307. LEWICKI Tadeusz: Skórkowe pieniądze na Rusi w średniowieczu. Dawna Kult. 1955 nr 2 s. 64-67. i •• I i \v s c h o d n i i pół n o c n o - \V S ch odn i 308. ALECHNO Mieczysław: O kulturze bratniej Białorusi. Po.znaj S'wiat 1955 nr 10 s. 1-2, ilustr. 309. BIBLIOGRAFIA materiałów na dni kultury białoruskiej. Swietl. 1955' nr 8 s. 23. 310. BRONIEWSKA Janina: Bliska nam - Białoruś. Nowa Kl'.lt. 1955 nr 39 s. 1-2, ilustr. 311. CHRUSZCZOW Nikita: Do czego zmierza polityka ZSRR w dziedzinie rolnictwa. Rozm. przepr. J. Bernal. Chłop. Droga 1955' :11' 2 s. 5, ilustr., Przyjaźń nr 1 s. 6-7; Spółdz. produk. nr 1 s. 3, ilustr. 312. CHRUSZCZOW Nikita: Przemówienie ... na zebraniu pionierów wyjeżdżających na zagospodarowa.'1ie odłogów. Tł. z ros. Tryb. Ludu 195" nr 8 s. 2; Chlap. Droga :Ir 4 s. 5; O trwały Pokój nr 2 s. 2; Zycie Warszawy nr 8 s. 2. 313. CHRUSZCZOW Nikita: Zwiększenie produkcji zbóż - to decydujący warunek rozwoju hodowli. Fragm. ref. na Plenum KC KPZR w dn. 25 I 1955. Tł. z ros. Nowe Roln. 1955 nr 4 s. 76-83. 314. GAJEWSKI Dionizy: Muzea techniki i upowszechnienia wiedzy kowo-technicznej w ZSRR. Prz. techn. 1955' nr 9/10 s. 347-350. 316. GERASIMOW L: Rosyjscy badacze A:1tarktydy. 1955 nr 6 s. 7, ilustr. Tł. z ros. Tryb. nau·Wo(.n. 316. GIERASIMOW J. P.: Stan i zadania geografii radzieckiej na obecnym etapie jej rozwoju. Tł. z ros. J. Koczy. Prz. zagr. Liter. geogr: 1955 z. 1 s. 1-46. (x) 317. GREKOW B. D.: Chłopi na Rusi od czasów naj dawniejszych do XVII wieku. Tłum. [z ros.) Andrzej Poppe, Antoni Rybarski, Andrzej Sie:Ikiewicz. Wyd. l. Warszawa 1955 PWN s. 549, tab!. 13. 318. JAKOBIEC Kwart. Marian: Inst., pol.-radz. Źródła i drogi rozwojowe 1955 nr 1/2 s. 100-123. 319. KAWECKA Zofia: Poezja i proza utalentowanego Pieśni]. Nowy Swiat 1955 nr 38 s. 2. kultury ukraińskiej. ludu [białoruskiego. 320. KAZANCEW N. D.: Prawo własności kołchozowej w ZSRR. Tłum. z ros. Maria Matwi:1owa. Warszawa 1955 Wyd. Prawnicze s. 43. 321. KISIELOW G.: Rozwój kultury Ludu 1955 nr 271 s. 3. Radzieckiej Białorusi. Tł. z ros. Tryb. 322. KRIESTIAŃSKAJA rieforma w Rossii 1861 goda Sbornik zak:>nodatielnych aktowo Moskwa 1954. Rec.: Sobociński Władysław. Czas. prawno-hist. T. 7: 1955' z. 1 s. 381-384. 323.. MARKOWSKA Wanda, MILSKA Anna: BaŚ:1ie narodów Związku Radzieckiego. Wyd. 3. Warszawa 1955 Nasza Księgarnia s. 174. 3~ "Lud", t. XLIV. �562 324. NOWOPLANSKIJ D.: Z Piotrogrodu na ugory. Pierwsi zdobywcy stepowo (Pierwsze komuny robicze w ZSRR). Oprac. z ros. W. K. Przyjaźń 1955 nr 46 S. 4-5, ilustr. mapa. 3:':5. SMIRNOW N. A.: Oczerki istorii izuczenija isłama w SSSR. l'.-Ioskwa. 1954. Rec.: Reychman Jan. Prz. orient. 1955 nr 1 S. 109-112. :326. ZANOZIŃSKI Jerzy: Wystawa sztuki ukraińskiej \'1 Polsce. Pn artysto 1955 nr 1'2 S. 136-140, ilustr. VII. ETNOGRAFIA I4- I + I t POZASLOWIAŃSKA l i 563 339. HANZELKA Jii'i, ZIRMUND Jaros!av. Afryka na codzień. Fragm. Książki ••Afryka marzeń i rzeczywistości". Oprac. z czes. Dorota Janicka. Żołn. pol. 1955 nr 11 s. 26-28, ilustr. 340. KARTUN Derek: Afryka, Afryka. Kontyne:1t budzi się. Tłum.' z ang. Jan Aleksandrowicz. Wyd. 1. Warszawa 1955. Książka i Wiedza S. 130. 341. LHOTE W.: Sztuka Sahary. Oprac. z franc. H. Rogalowa, A. Eker. Od A do Z 1955 nr 5 s. 3, ilustr. 342. MACH Jan: Zmierzch kolonializmu [w Afryce]. Tyg. demakr. 1955 nr 7 s. 2, ilustr. 343. MARYAŃSKI Andrzej: Przesunięcia ludności w Jorda:1ii i Izraelu po roku 1948. Geogr. w Szle 1955 nr 4 s. 205-208, mapy. A. E ur op a 327. (AG): Uprawy przemysłowe w rumuńskiej gospodarce rolnej. Żucie gasp. 1955 nr 1 S. 35-36. 328. DANEES Józef: Wczoraj i dziś Gyorgy Demicsera. (Spółdz. produk. na Węgrzech). Tł. Spółdz. produk. 1955' nr 17 s. lO, ilustr. 329. GRIECO Ruggero: Kryzys rolnictwa włoskiego i walka o reformę rolną. Fragm. ref. Tł. z włos. O trwały Pokój 1955' nr 4 S. 5. 330. ROUZE Michel: 40.000 znachorów :'la 38.000 lekarzy Francji]. Tł. z franc. Widnokręgi 1955 nr 3 S. 60-64. [przypada 331. ROZWOJ ludowej twórczo~ci artystycznej w Niemieckiej Demokratycznej. Biul. inf. NRD [1954] nr 6 s. 23-25. 332. RUMUNSKOJE Narodnoje Iskusstwo. Bukareszt 1953. Rec.: Rss. [Reinfuss] Pol. Szt. lud. 1955 nr 2 s. 124. 333. [S. CH.]: Wieś albańska na drodze do socjalizmu. Życie nr 20 S. 824---825. 33'1. SIEDLECKI Zbigaiew: Mgła nad pusztą. (Przemiany Węgrzech). Tryb. Ludu 1955 nr 3 S. 4. 335. T. S.: Ludowa sztuka Norwegii. Prz. kult. 1955 nr 32 ~ gasp. 1'955' na ogniskach estońskiej wsi. Tł. z ros. Cze1955 nr 1/2 s. 36-37. B. A fryk a 338. BALICKI Jan: W dżungli paragrafów ••kolorowej ludności Unii Południowo-Afrykańskiej). Wiedza s. 38-43, ilustr. bariery". i Życie I I '11 11 5. 336. WEINTRAUD Ilse: Teatr jedzie na wieś. (Zespoły objazdowe Teatru im. Hansa-Otto-Theater w Poczdamie). Tł. z niem. Biul. inf. NRD 1955 nr 6 s. 16-18, ilustr. 337. Z WIZYTĄ w kulturalnych sław Seniuch. Praca świetl. Il: Republice rolnictwa S. we C. Az j a (Sytuacja 1955' nr 1 l, 344. [Al.]: Rolnictwo Kazachstanu dostarczyło blisko 4 miliony ton zboża. Gasp. zboż. 1955 nr 1 S. 10-11. Haled: O niektórych problemach rolnictwa w Syrii. 345. BAGDASZ O trwały Pokój 1955 nr 20 S. 6. 346. BREZA Tadeusz: Kontrasty chińskie. Nowa Kult. 1955 nr 10 s. l, 4-5, ilustr. 347. BREZA Tadeusz: Stulebia droga przez mękę. (Chiny współczesne na tle wydarzeń historycznych). Nowa Kult. 1955 nr 8 s. 1-2, ilustr. 348. CZERMIŃSKI Adrian: Indie - kraj prastarej kultury. 1955 Iskry. nr 24 s. 4, ilustr.; Nowy Tor nr 25 s. 1. Swiat i Ludzie nr 25 s. 2. Swiati My nr 162 S. 3. 349. FLORCZYK Wytwórcz. Józef: Wyroby 195'5 nr 12 s. 3 okI. rzemieślnicze w Indiach. Drobna 350. GARGI Balwa:1t: Hinduski teatr chłopski. Tł. Janina Czarnocka Nowa Kult. 1955 nr 36 s. 8, ilustr. 351. IWANOW P. P.: Choziajstwo dżujbarskich szejchow. Moskwa 1954. Rec. KAŁUZYŃSKI [Stanisław). Prz. orient. 1955 nr 1 S. 118-119. 352. KONTEK Wacław: Notatki z podróży do Indii: Samolotem przez Pragę, Amsterdam, Paryż i Marsylię; Nieco o świętych krowach, słoniu i tygrysie, oraz naukowej naradzie w Dehra Dun.; Ariowie, Wielki Mogoł - i dzień dzisiejszy; Pięć stolic w jed:'lym Delhi.; O pladze małp i "świętych" krowach. Widnokrąg 19S'S'nr 7 s. 2-3, nr 8 s. 3, nr 9-12, s. 2-3, ilustr. 353. KRACZKOWSKIJ Ignatij: Morskaja gieografija w XV-XVI wiekach u Arabaw i Turok. Moskwa 1954. Rec.: Zajączkowski Włodzimierz. Prz. orient. 1955 nr 1 s. 119-120. 354. KULTURA i byt tadżykskogo kołchoznogo kriestjanstwa. Moskwa 19St. Rec.: Zajączkowski Myśl filoz. 1955' nr 5/6. s. 350-·351. 36' �564 355. LIPIŃSKI Eryk, MARTYNOWICZ Tadeusz: Przysłowia tureckie. Ilustr. Ha-Ga. Szpilki 1955 nr 8 s. 4; Przekrój 1955' nr 510 s. 13·-14. 356. MARSZALEK Piotr: 30 milionów hektarów nowych użytków ro11ych. Traktory orz;ł stepy Syberii, Uralu, Kazachstanu i Kaukazu. Plon 1955 nr 2 s. 9. ilustr. 357. MARYAŃSK1 Andrzej: Zaludnienie Chin w świetle spisu z roku 1953. Geogr. w Szk. 1955 nr 2 s. 102-104, tab. 358. OSTASZEWSKI Janusz: Indie - ::la drodze do wolności. Życie i Myśl 1955 nr 4 s. 10-98, ilustr. mapa. x 359. OWCZINNIKOW W.: L';a drogach Sikanu. (Przeobrażenie>. wsi tybetańskiej). Tł. z ros. NOUJe Czasy 1955 nr 51 s. 23-26. i w poezji 375. GODLEWSKI Aleksander Lech: "Kon-Tiki" przeciw uczonym. (Hipoteza pochodzenia ludności polinezyjskiej). Życie W arsz. 1955 nr 288 s. 4. VIII. POGRANICZE D. Ameryk Z INNYlVII NAUKAMI l. Archeologia 376. ARCICHOWSKIJ Artiemij, KOŁCZIN B.: Z:1aleziska w Nowogrodzie. Tł. z ros. Dawna kult. 1955 nr 3 s. 139-144, ilustr. 377. CHMIELEWSKI Stefan: Uwagi o narzędziach rolniczych w Polsce w początkach gospodarki czynszowej. Kwart. Rist. Kult. mat. 1955'nr l s. 166-180, ilustr. Krat. sod. s. 268-269. Sum. s. 282. x Na 378. JAŚKOWIAK Franciszek: Słowiańska Pompeja. (Biskupin). Polska 1955 nr 4 s. 6-7, ilustr. oraz w mutacjach: ang. Poland, franc. la Pologne, hiszp. Polonia, niem. Polen, ros. Polsza. a 364. AGRANOWSKIJ Anatolij: Odkrycie. (Rozszyfrowanie piśmiennictwa Majów). Tł. z ros. Krzysztof Pomian. Poprostu 1955 nr 21 s. 5'. 365. De VITORIA Francisco: O India:lach. Warsz. 1954. Rec.: W. K. Dziś i Jutro 1955 nr 7 s. 7. 366. FOSTER William Zebulon: Negro poeple in American history. New York 1954. Rec.: Kawieri:J. G.: ,,Naród murzyński w dziejach Ameryki". Tł. z ros. Zesz. teoT.-polit. 1955 z. 8 s. 140-142. 367. MACHOWSKI Jacek: Ameryka Karibska. Ameryka :lieznana. Wiedza i Zycie 1955 nr 10 s. 682-688, ilustr. 368. MAKOWSKI J.: Na tropach kultury Mayów. (Praca etnografa radzieckiego J. W. Knorosowa). Nowy Swiat 1955 nr 3 s. 3, ilu str. 369. M. J.: Kto właściwie "odkrył Amerykę"? Rewelacje o Aztekach. Nowy Swiat 1955'nr 24 s. 3. 370. PARKES H. B,: Historia Meksyku. Tłum. z ang. E. Wojnarowski. Warszawa 1955 Książka i Wiedza s. 384, tabl. 16, mapa l. 371. ROMMEL Waldemar: Kraj bez uśmiechu (Boliwia). Tyg. demokr. 1955 nr 5 s. 8, ilustr. 372. ROMMEL Waldemar: Upadek imperium Inków. Tyg. demakr. 1955 nr 5'1 s. 4, ilustr: ETNOGRAFII A. N a u k i h u m a n i s t y c z n e i s p o ł e c z n e ludo- 362. WILMAN-GRABOWSKA Helena: Z problematyki indyjskiej: Kształty niektórych legend. Tyg. powsz. 1955 nr 52 s. 14, 1955 nr 1 s. 8, ilustr. 363. WILLMAN-GRABOWSKA Helena: Z problematyki indyjskiej: drodze do jed:lOści. Tyg. powsz. 1955' nr 13 s. 10-11, ilustr. 373. IlÓ:VEvIEL\V., SACHS J.: Jak żyją chłopi w Am<.>ryceŁacińskiej. Wyd. l. Warszawa 1955 Książka i Wiedza s. 73, tab!. 8, mapa 1. 374. SZCZEPAŃSKI Jan: Powrót India:1. Wieciza i Życie 1955 nr 11 s. 729-735, ilustr. E. P o l i n e z j a 360. UCHWAŁA VI Plenum Komitetu Centralnego Komunistycznej Partii Chin w sprawie uspółdzielczenia rolnictwa. Tł. z ros. Zesz. teor.-polit. 1955 nr 11 s. 10-HJ. 361. WĘGRZYNOWSKA Krystyna: Zwyczaje koreańskie wej. Tyg. powsz. 1955' nr 1 s. 9-10, ilustr. 565 •• I~ • 379. MACHNIK Jan: Na śladach kultu Peruna. Wykopaliska pod Nowogrodem - ZSRR. Oprac. z ros. Dawna Kult. 1955 :Jr 3 s. 144-147, ilustr. rys. x 380. ORŁOW S. N. Ostatki sielskochaziajstwi'ennoho inwientarija VII-X wieku iz. Staroj Ładogi. Sowietskaja Archieologija. T. 21: 1954. Rec.: J. Szt. Kwart. Hist. Kult. mat. 1955 nr 3 s. 637. 381. PAZDUR Jan, DZIEKOŃSKI Tadeusz, RAUHUT Lechosław: Badania nad hutnictwem metali nieżelaznych w Polsce w XVI i XVII w.: Górnictwo i hutnictwo kruszcowe w okolicach Kielc; Metalurgia miedzi i ołowiu w Białogonie w XVII w.; Sprawozdanie z prac wykopaliskowych w Białogonie w r. 1954. Kwart. Rist. Kult. mat. 1955 nr l s. 80-98, ilustr. rys. Krat. sod. s. 261-2133. Sum. s. 275'-277: 382. RIEMIENNIKOW A. M.: Borba plemion siewiernogo priczernomoria s Rimom w III wiekie. Moskwa 1954. Rec.: Krawczuk Aleksander. Kwart. hist. 1955 nr 4/5 s. 213---222. 383. SZAFHAŃSKI Włodzimierz: Odkrycie dwu kompletow wczesnośredniowiecznych żarn obrotowych \'\l Biskupbie. pow. Żnin. Wiad. archeo!. T. 22: 1955 z. 2 s. 196-198, ilustr. rys. �566 567 384. ŚWIATOWIT. Rocznik poświęcony archeologii i badaniom pierwotnej kultury polskiej i słowiańskiej. T. 21. Red. nacz. Włodzimierz Antoniewicz. 1. Warszawa 1955 PWN s. 392, tab!. 4, ilustr. 400. KIEŁCZEWSKA-ZALESKA Maria: Osieki na Pomorzu Gdańskim. (Znaczenie badań toponomastycz:J.ych dla historii osadnictwa). Prz. zach. 1955 nr 1/2 s. 198-208, mapy. 401. LEHR-SPŁA WIŃSKI Tadeusz: Zagadnienie słowiańskiego języka li. turgicznego w kościołach katolickich Jugosławii. Tyg. powsz. 1955 nr 45 s. 3. 385. ZOŁTOWSKI Jerzy: Tysiącletni surowiec drzewny. (Brak zabezpiecze:1ia drewna z wczesno-historycznej osady na terenie Starego Portu w Gdańsku). Las pol,. 1955 nr 12 s. 21-22. 402. MOŃCZAK Witold: O zasięgach typów polskich nazw miejscowych w XVI wieku (prócz Śląska i Pomorza). Jęz. po1. 1955 nr 1 s. 26-41, tab. 2. Językoznawstwo 3łl6. BĄK Stanisław: Narzecze śląskie w dziejach skiej. Kwart. opal. 1955 nr 2 s. 111-129. języka i kultury 403. MOSZYŃSKI Leszek: Geografia :1iektórych zapożyczeń niemieckich w staropolszczyźnie. Poznań. 1954 PWN. Rec.: Cienkowski Witold. Por. jęz. 195'5 z. l s. 24-26; Sławski Franciszek. Jęz. po1. 1955 nr 3 s. 223-228. 40·l. MOSZYŃSKI Kazimierz: Skąd poszła nazwa gołąb? Jęz. pol. 1955 nr 3 s. 189-194. 405. NITSCH Kazimierz: Pogadanki o imionach i nazwiskach: Śrzednicki. Jęz. pol. 1955 nr l s. 79. 406. NITSCH Kazimierz: Prof. Nitsch o Śląsku. Rozm. przepr. Gertrud" Lucja Butlerowa. Świat i Życie 1955 nr 18 s. 3. pol- 387. BIROWSKA Nina: Z badań nad litewskimi imionami osobowymi. T. 5: 195'5 s. 6-10. Rez. 388. CHMIELEWSKI Janusz: Organizacja i stan badań sbologiczno-języ .. koznawczych w Chinach. Prz. orient. ]9.)5 nr 2 s. 161-181. Lingua posn. 339. DRAPELLA Władysław Antoni: Żegluga - nawigacja -_ nautyka. Ze studiów nad ksztaitcnva:1iem się pojęć morskich. Cz. 1. Wiek XVI-XVIII. Wyd. 1. Wrocław 1955. Oss. s. 270. Rec. W. D. Por. jęz: Hi55 z. 5 s. 194-195. :5£)0.DOROSZEWSKI Witold: Studia fonetyczne z kilku wsi mazowieckich. Wyd. 1. Wrocław 1955'. Oss. S. 70, 2 nlb. 407. ONOMASTICA. Pismo poświęcone nazew:lictwu geograficznemu i osobowemu. R. 1. Red. nacz. Witold Taszycki. Wrocław 1955 Oss. s. 250. 391. FRU:Di1ICH Henryk: Gw"ra kurpiowska. Fonetyka. Wyd. 1. Warszawa ]953 PWN. s. 129. Rec.: Basara Anna. Por. jęz. 1955 Z. 6. s. 231---,234. 392. FRINTA Antonin. Bohemismy a paleoslovenizmy v 1uzickosrbeske termi'lologii krzesUmske a jeiich diejepisny vyznam. Praha 1954. x Rec.: Petr Jan. Por. jęz. 1955 Z. 8 S. 311-3]5. 393. FURDAL A.: Mazowieckie dyspalatalizacje spółgłosek wargowych mi~1<ki(;h. Wror.lav! 1955. Oss. S. 60, mapy 4, PAN, Komitet Językoznawczy. Monografie Polskich Cech Gwarowych I. 394. GLAPI\. Ad~T:1: Potrzeba słownika odzieżowego. Postęp krawiecki Poznań 1955 nr 6. :39j. GO~l\B Piotr: Gwara Schodni i okolicy. Wyd. 1. Wrocław 1955 Oss. s. VI, 202, map 3. 396. GOSIEWSKA Zofia: Uwagi nad językiem "Bogunki na Gople" Ryszarda Wince:1tego Berwińskiego. 1955 s. 31-52. Pr. polonist. Ser. ]2. 397. BRABEC Ser. 12: Stefan: O nazwie .,ivlazowsze". 1955 s. 5-20. Pr. polonisto ;093. JASSEM Wiktor: ="a tropie ginćicych gwar. (Zakład Fonograficzny, P,)wań) Rozm, przepr. Jerzy Kotluniak. Widl10krąg 1955 nr 22 s. :::, ilustr. :>99. KA'lAŚ ivlieczysłcm': Teksty gwarowe. Jęz. pal. 1955 nr 3 s. 199-201. 408. PAWŁOWSKI Eugeniusz: Gwara podegrodzka wraz z próbą wyznaczenia południowo-zachodniej granicy gwar sądeckich. Z. 3 mapkami i 10 ilustr. w tekście słownika. Wrocław 1955. s. 304, map 3. 409. POI\IIANOWSKA Wanda: Z prac nad kartografią lbgwistyczną. Por. jęz. ] 955 z. 7 s. :t50-259. 410. POŁNOCNO-POLSKIE teksty gwaro\ve od Kaszub po lVlazury. (Z mapką). Red. K. Nitsch. Kraków 1955 Tow. Miłośników Języka Polskiego s. 74, mapa 1. 411. PRZEGLĄD bibliograficzny za lata 1946-]948. slawisto T. 17:' 1955 cz. 2 S. 140-,--299. 412. RECZEK Stefan: Ziemia po polsku zaorana. Sprawy i Ludzie 1955 nr 7 S. 2. 413. ROSPOND Stanislaw: Badania opo1. ]955' nr 2 S. 53-63. ł ••• poiskim polskiego na Ro::z. dialektologa. Śląska. Kwcrf. Śląsku. Ku,·art. 413. ROSPOND Stanisław: Prastara księga polskości Śląska. (Nazwy mi<ejscowe i imiona osobowe). Wiedza i Życie 1955 nr 2 s. 74-79. ilustr. mapy. 416. ROSPOND Stanisław: s. 7-40. Res. S. 140. • Z wędrówek nad językiem 414. ROSPOND Stanisław: Obro:1a języka opoi. 1955 nr 1 S. 26-39. (Slawistyka). Ślęza i jej derywaty. O/lomast. LJ55 z. 1 �569 568 432. PRZEGLĄD Antropologicz:-lY. Organ Polskiego Towarzystwa Antropologicznego i Polskich Zakładów Antropologii. T. 21: 1955. Z. l; Wrocław 1955 PWN s. 506, tabl. 7, ilustr. 433. ZAGADNIENIE etnogenezy w antropologii polskiej. uwagi ogólne oraz p12rwsze próóy ujęć syntetycznych. Oprac. Wojciech Koczka, Jan Mydlarski, Bolesław Rosiński, Eugenia Stołyhwowa, Andrzej Wierciński. Prz. antropoL T. 21: 1955 z. l S. 68-73. 417. ROSPOND Stanisław: Słownik nazw :~ląskich. (Problematyka i dotychczasowyetap badawczy). Onomasto 1955 Z. 1 S. 198-211. Res. S. 212. 418. ROZWADOWSKI Jan: Studia :-lad nazwami wód słowiańskich. Kra·· ków 1948. Rec.: Rysiewicz Zygmunt. Śu;iCllowit T. 21: 19.j5 s. 379--384. 419. RUDNICKI Mikołaj: Najno'vsze prace o mazurzeniu i własne uwagi. (Z historii metod badań dialektologicznych w Polsce). Por. jęz. 1955 Z. 5 S. 185-1£l3. 420. SADURSKA Anna: Odczytanie pisma kreteńsldego linearnego B. Dawna KuLt. 1955 nr 2 S. 56-64, ilustr. 421. SYCHTA Benard: Element morski w kaszubskiej frazeologii. Ję.:. pol. 1955 nr 1 s. 1-8. 422. TASZYCKI Witold: Stan prac nad słownikiem staropolskich nazw osobowych. Onomasto 1951Jz. 1 S. 193-198. Res. s. 212. 423. TEKSTY gwarowe lubelskie. Zapis. Tadeusz Brajerski. Jęz. poL. 1955 z. 2 s. 145-147. 424. TEKSTY gwarowe orawskie. Zapis. Mieczysław Karaś, Alfred Zaręba. Jęz. poL 195'5 nr 1 s. 67-73. 425. Z ZAGADNIEŃ kształtowania się języka narodowości i języka narodu. Wyd.!. Warszawa 1955' PWN s. 105. 4. Geografia a) Demografia. i Krajoznawstwo antropogeografia 434. JOSIAH Cox Russel: British Medieval Population. The University of Nev Mexico Press. Albuquerque 1948 str. XVI, 389. Rec.: Vielrose E.: Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych 1955, t. XV/1953, S. 387-395 (Bibliografia). 435. SZTURM DE SZTREM Edward: Elementy demografii. Warszawa 1955 PWG S, 235. Rec.: Piotrowski Jerzy. Prz. Ubezp. społ. 1955 nr 5 S. 159-160. 136. VIELROSE Egon: Ludność Polski w okresie powojennym z punktu widzenia demografii potencjabej. Prz. statys. 1955 nr 2 S. 105-112, tab. 437. WOJCIECHOWSKI Zygmunt: Problemy demograficzne Ziem Odzyskanych. Tyg. powsz. 1955 nr 30 s. 4, ilustr. 3. Antropologia 426. CZEKANOWSKI Jan: Goci a Lechici i dowody a:-ltropologiczne Prz. Ant ropo L t. XXI 1955 s. 854-888. 427. CZEKANOWSKI Jan: Szkic syntetyczny etnogenezy Słowian. Prz. antropoL. T. 21: 1955 z. 1 S. 73-78. 428. DĄMBSKI Jerzy: Ludność kultury fatianowskiej w świetle badań antropologicz:1ych. Swiatowit T. 21: 1955 s. 139-146. Res. Rez: b) Krajoznawstwo (atlasy, mapy, przewodniki) 438. ATLAS histori.4ue et geogl'aphique Vidal-la Blache. Paris 1951. Rec.: ZIERHOFFEH August. Prz. geogr. T. 27: 1955 z. l S. 174-176. 439. BISKUP Marian, TOMCZAK Andrzej: Mapy wojewódzwa pomorskiego w drugiej połowie XVI W. 1. Rozmieszczenie własności ziemskiej. 2. Sieć parafiaba. Warszawa 1955 PWN s. 180, mapy 2. Roczniki Towarzytswa Naukowego w Toruniu. R. 58. Za rok 1953. Z. 1. 440. GRAŻYŃSKI Jan: Z podróży do Ameryki Południowej. Od Okęcia do Zatoki Guanabara. Iskry 1955 nr 26 s. 4: Glos Tyg. nr 26 S. 2; Swiat i ludzie :11' 26 s. 3; Swiat i My nr 163 S. 3: Widnokrąg nr 25 S. 3, ilustr. 441. GORNY Sląsk. Prace i materiały geograficzne. Red. Anto:-li Wrzosek. Kraków 1955 Wyd. Literackie s. 680, tab!. l, ilustr. Polskie Towarzystwo Geograficne. Oddzial w Stalinogrodzie [Katowice]. 442. KACZMARSKI Bogusław: Narada w sprawie atlasu historycznego Polski u schyłku feudalizmu. Kwart. hist. R. 62: 1955 nr 6 s. 157-162. 443. LIPKO Stanisław: O udział nauczycieli geografii w monograficznych opracowaniach małych miast i osiedli wiejskich. Geogr. w Szk. 1955 nr 3 s. 152. 428a GAJEK Józef, Jan Czekanowski jako etnograf. Prz. antrop. T. 21 S. 1010-1030. 428b J. G. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze we Wrocławiu. Prz. antrop. T. 21. s. 1203. 429. KONFERENCJA antropologiczna w sprawie badań etnogenetycznych w Osiecznej, w dn. 13-16 XII 1952 r. Prz. antropoL. T. 21: 1955' z. 1 s. 28-167. Rez. Sum. 430. KRYTYCZNA ocena dotychczasowego dorobku antropologii polskiej w zakresie etnoge:1ezy. Oprac. Wojciech Koczka, Jan Mydlarski, Bolesław Rosiński, Eugenia Stołyhwowa, Andrzej Wierciński. Dyskusja. Prz. antropoL. T. 21: 1955 z. l s. 78-117, tab. 431. LEHR-SPŁA WIŃSK I Tadeusz: Zwrot w badaniach nad etnogenezą Słowian w nauce radzieckiej. Dyskusja. Prz. antropol. T. 21: 1955 z. l s. 30-68. • �571 570 444. MAJCHRZAK .JÓzef: Z wędrówek po Dobym Śląsku. Klosy 195'5 nr 13 s. 1, 3. 445. NATANSON-LESKI Ja:J.: Zarys granic i podziałów Polski Najstarszej. Wrocław 1953. Rec. Ładogórski Tadeusz. Czas geogr. T. 25. 1955. 446. WIERCHY. Rocznik poświęcony górom. Organ Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego wydawany przez Komisję Turystyki Górskiej Zarządu Głównego PTTK. R. 24: 1955 Przewodniczący kom. red. Walery Goete!. Warszawa 1955 Sport i Turystyka s. 254, tab!. 4. ilustr. 447. ZEMBATY Jan: Opole i Opolszczyzna. Monografia krajoznawcza. Mapki oprac. Roman Horoszkiewicz. \'łyd. 2 popr. i rozszerzone. Warszawa 1955 Sport i Turystyka s. 207, mapa 1, ilustr. wsi, historia gospodarcza, osadnictwa, historia prawa 448. BARANOWSKI Bohdan: Walka klasowa chłopów ze starostwa brańskiego na Podlasiu w XVII-XVIII w. Racz.-i Dziejów spal. i Gasp. 1955, t. XV, s. 77-·144. 449. BARANOWSKI Bohdan: Z dziejów antyfeud::l1nych ruchów chłopskich na Podlasiu. (Walka chlopów suraskich z feudalnym uciskiem w XVI-XVIII wieku). Warsz. 1953. LSW s. 156. Rec.: Glinka Jan. P7·Z. hist. 1955 z. 4 s. 648-653; rec.: Brzyboś Adam. Rocz-i Nauk społ. i gasp. T. 15, s. 470-472. 450. BIENIARZOWNA Jani:la: O chłopskie prawa. Szkice z dziejów wsi małopolskiej. Kraków 1954. Rec.: Baranowski Bohdan. Kwart. Hist. Kult. mat. 1954 nr 4 s. 745-747; Goldberg Jakub: Walka chłopów w kasztelanii krakowskiej, Rocz-i Dziejów społ. i gosp. t. 16: 1954 (wyd. 1955) s. 472---474. 451. BRODA Józef: Cech włóczków w Krakowie Rocz-i Dziejów spał. i Gasp. 1955, t .16: 195'4 s. 285e.-315. 452. BURSZTA Józef: Szkice z dziejów wsi. Warszawa 1955 LSW s. 238. 453. CHMIELEWSKA Maria, CHMIELEWSKI Waldemar: Ślady najazdu scyty jskiego w północnej CZęSCl Wyżyny krako\',;sko-wieluńskicj. Dawna Kult. 1955 nr l s. 12-16, ilustr. rys. 454. CHOJNACKI Władysław: Z dziejów Warmii i Mazur. (polskie gazet.y królewieckie w XVIII w.) Mazury i Warmia 1955 nr 2/3 s. 78. 455. CIEŚLAK Tadeusz: Walka łeczne i naroclo\ve w latach l I 458. DUBIEL Ludwik. z dziejów kultury grodu (w Szczeci- Jak wyglądała wieś śląska przed 100 laty? Kartka ludowej. Na Niedzielę 1955 nr 56 s. 2, ilustr. na bu459. DUBIEL Ludwik: Wpływ stosunków społeczno-gospodarczych downictwo ludowe w Beskidach Śląskich. Swiat i Zycie 1955 nr 30 s. 2, ilustr. badań 460. DZIEWOŃSKI Kazimierz: W sprawie aktualnej problematyki nad rozwojem osiedli w Polsce. Kwart. Rist. Kult. mat. 195'5 Nr 2 S. 289--300. Sod. s. 498. Sum. S. 506. trakt tranzytowy Ratyzbona-Kijów. Drogo1071. 461. E. G.: Średniowieczny 1953 nr 6 S. 152. Alicja, FRANCIC Mirosław: ,.Ustanowienie kompa462. FALNIOWSKA nii gospodarskiej" we wsi Boguchwałowicach. Zesz. nauk UJ nr 2 }-1.istoria 1955 z. l 107-121, tab. (x) A. V.: Cesko-ruske obchodni styk y w minulosti 463. FLOROWSKLJ (X-XVIII stoleti). Statni pedagogicke nakladelstvi. Praha 1954 s. 395, ilustr. i mapa. Rec.: Kossowski Aleksander. Rocz Dziejów Spal. i gasp. 1955, t. 16: 1954 S. 439-441 (bib!.) 464. FRANCIC Mirosław: Technika mlynów wodnych w Polsce w XVI i XVII w. (Kwart. Rist. Kult. mat. 1954 nr 1-2 s. 79-103). Rec.: Łuczak Czesław, Rocz-i Dziejów spal. i gasp. 1955, t. 16: 1954, s.429-433. . 465. GENTZEN Felix Heinrich: Sprawa ziem polskich w rewizjonistycznej historiografii Niemiec Zachodnich i w pracach historyków NRD. 1'1. z niem. Kwart. hist. R. 62: 1955 nr l S. 278-290. (x) s. 5. Historia a) Historia I 457. CZALBOWSKI Andrzej: Tajemnica słowiańskiego nie). Tryb. Wolno 1955 :11' 5'1 S. 4; ilustr. chłop6w pomorskich 1845-1848. Warszawa o wyzwolenie spo1955 LSW s. 8:). 456. CODELLO Aleksander: Na tropach walk z uciskiem rzeszowska w XVIII w.) NOle. Tyg. 1955 :11' 21 s. 2. feudałów. (Wieś 466. GERLACH Spraw. Jan: TN Tor. 467. GRABSKI A.: Ekon. Nr l/55 468. GROMADZKI i pokrewnych Zołnierz ła:1Owy i dymowy w Polsce R. 6: 1952 Z. 1/4 wyd. 1955 S. 73-80. feudalnej. Uwagi o rozwoju handlu wiejskiego w woj. poznańskim str. 222. Julian: Bibliografia z dziedziny zagadnień socjalnych Prz. Zagad. socjal. 1955 nr 2 S. 74-77. (x) 469. GROSSER Marth: Krótkie i bardzo proste wprowadzenie do gospodarstwa wiejskiego. Oprac. Stefan 1:lg1ot. Wrocław 1954. Oss. Rec.: Heck Roman. Sobótkc! R. 10: 1955 nr 3 s. 505-509. 470. HALICZ Emanuel: Kwestia chłopska w Królestwie Polskim w dobie powstania styczniowego. Warszawa 1955 Książka i Wiedza S. 361. tab!. 16. 471. HENSEL Witold: Prace Instytutu Historii Kultury l\Iaterialnej. Nauka pol. 1955 nr 3 s. 131-141. 472. HENSEL Witold: Sprawozdanie Instytutu Historii nej PANza rok 1954. Kwart. Hlst. Kult. mat. 1955 Kultury Material1 s. 243-255. :11' �572 573 473. INSTRUKCJA. Dz. Urz. Min. Finans. 19:35 nr 13: opracowanie i wykonywanie preliminarzy wydatków oraz księgowanie wplat i wydatków z samoopodatkowania lud:lości wsi. poz. 55. 474. JAMROGIEWICZOWA Janina: "Ojczyzna nasza to Lud Polski..." W 120 rocznicę pienvszego manifestu Gromady Grudziąż. Tyg. demokr. 1955 nr 43 s. 2, ilutsr. 475. JAROSZYK Henryk: Kartki z minionych d:li. (Walka cją ziemi złotowskiej). Glos Tyg. 1955 nr 45 s. 2, Hustr. z germaniza- 476. JASIENICA Paweł: Dni wczorajsze staropolskiego okręgu. _ W Maleńcu i nad Bobrzą. (Fragm. rep.) Sl. Tyg. 1955 nr 13 s. l; nr 14 s. 2, ilustr. 477. JASIENICA Paweł: Podeprzeć bo runie. (Ruiny w Samsonowie). Swiat 1955 nr 45 s. 10-11, ilustr. wielkiego pieca 478. JEDLICKI Jerzy: Wielki piec w Ciszówce. PrzyczY:1ek do ekonomiki przemysłu hutniczego w Królestwie Polskim w latach trzydziestych XIX w. Kwart. Rist. Kult. mat. 1955 nr 1 s. 136-152, tab. mapa. Krat. sod. s. 267. Sum. s. 280-281. 479. KAMIŃSKA Janina: Gniezno gród stołeczny w VIII wieku. Zycie Warsz. 1955 nr 86 s. 4, ilustr. Polan zbudowany 480. KAMIŃSKA Jani:1a: W poszukiwaniu śladów Wiślano Kraków-WiślicaLipsko. Z·ycie Warsz. 1955 nr 180 s. 4, mapa. 481. KANDZIORA Swiat i Ludzie Jakub: O białostockim 1955 nr 3 S. 3. hutnictwie sprzed 1700 lat. 482. KERSTEN Adam: Wyzwoleńcza wojna ludu ukraińskiego, a wystąpienia chłopów polskich lat 1648-1654. Kwart. Inst. pal.-radz. 1955 nr 1/2 S. 201-231. 483. KIENIE'WICZ Stefan: ław 1951. Oss. Ruch chłopski w Galicji w 1846 roku. Wr~- Rec.: Tyrowicz Marian. Rocz-i Nauk spal. gasp. 1955 T. 15': 1953 s. 347-351 (bibliografia). 484. KLICHOWSKA Melania: Z badań nad roślinami upraw;1ymi Polski wczesnośredniowiecznej. Dawna Kult. 1955 nr 1 s. 22-30, ilustr. tab. 485. KLUK Krzysztof: O rolnictwie, cach i rDślbach gospodarskich. zbożach, łąkach, chmielnikach, winniOprac. Stefan Inglot. Wroclaw 1954. 055. Rec.: Topolski Jerzy. Kwart. Rist. Kult. mat. 1955 nr 1 S. 199-203; Karwacki W. Postępy Nauk 'rain. 1955 nr 1 s. 147-15'1; P. Z.: Dzieło kanonika kruszwickiego. Dziś i Jutro nr 9 S. 7. 486. KOŁŁĄTAJ Hugo: Listy Anonima i Prawo polityczne narodu polskiego. T. 1-2. Warszawa 1954. PWN. Rec.: Hinz Henryk: Wielki patriota i bojownik Oświecenia. Tryb. Ludu 1955' nr 90 S. 3, Hustr.; Rostworowski Emanuel. Prz. hist. T. 46: 1955 Z. 3 s. 502-507. " ) .'" 487. KOŁODZIEJCZAK Mieczysław, ROSIAK Stefan: Akta Państwowego Urzędu Repatriacyjnego w Wojewódzkim Archiwum Państwowym \V Łodzi A7'Cheion T. 24:1955 s. 257-276. Sod. S. 394. Sum. S. 399. 488. KONICKI Zdzisław: Gdy wąsy świadczyły o narodowości i POCDCdzeniu. (Z historii obyczajów XIX w.) Probl. 1955 nr 2 s. 186, ilustr. 489. KORZEC Paweł: Rok 1905 na ziemi lódzkiej. (Kwestia agrarna i ruch chłopski). !lust;-. Be:lon Liberski. Łódź liteT. 1955 nr [2/3j s. 1-2. 490. KOWALENKO Władysław: Dalsze badania nad starosłowiańskimi portami na Bałtyku z IX-XIII w. Pn. zach. 1955 nr 1i2 S. 164-197. Hustr. mapy. (x) 491. KOZŁOWSKI Zygmunt: Kredyt rolny w Polsce burżuazyjnej i w Polsce Ludowej. Warsz. 1955. Rec.: Miekus Kazimierz, Rojewski Marian. Finanse 1955 nr 5 122-127. 492. KUTRZEBA-POJNAROWA Anna: Międzyuczelrtiane obozyetnogra·· ficz:le na Kurpiowszczyźnie uniwersyteckiego studium historii kultury materialnej w latach 1952-1954. Kwart. Rist. Kult. mat. 1955 nr l S. 224-236, Hustr. rys. mapa. (x) 493. KUZIŃSKI Stanisław: Rezerwy i dźwignie wzrostu produkcji rolniczej w indywidualnej gospodarce chłopskiej. Fragm. pracy "DysprGporcja pomiędzy rozwojem przemysłu, a rozwojem rolnictwa w okresie industrializacji i walka o jej przezwyciężenie". Mat. i Studia INS Ser. T. 2: 1955 s. 70-117, tab. (x) 494. KWARTALNIK Historii Kultury Materialnej. Red. Gieysztor Aleksander. Warszawa 1955 PWN. R3 :lr 1 S. 288. tabl. 28, nr 2 s. 290-513, tabl. 30, ilustr., tabl. 13, nr 3 S. 520-668. 495. KWARTALNIK Historyczny. Red. nacz. Bogusław Leśnodorski. Warszawa 195'5 PWN, R. 62, nr 1 s. 311, nr 2 S. 302, nr 3 s. 25'1, nr 4--5 s. 361, nr 6 s. 195, Treść rocznik'a 62 s. 10. 496. KWARTALNIK Historyczny - Przekłady. 3 [4]. Zagadnienia nauKi historycznej. Red. Karol Lapter. Warszawa 1955 PWN S. 188. 497. KWAŚNIEWSKA 1.: Zbiór przepisów prawnych dotyczących spółdzielczości produkcyjnej. Według stanu na dzień 31 grudnia 1954 r. Oprac ... Wyd. 1. Warszawa 1955 PWRiL s. 1003, tabl. 2. 498. LABUDA Gerard: Słowiańszczyzna pierwotna. Wybór tekstów. Warszawa 1954. Rec.: Grudziński Tadeusz. Kwart. hist. 1955 nr 4/5 s. 237-240. 499. LESIŃSKI Henryk: Z historii związków gospodarczych Pomorza z Polską. Flandryjskie sukno, arrasy, połud:liowe owoce ... - Droga rybna. Zycie i Kult. 195~ nr 43 s. 1-2 nr 45 s. 1. 500. ŁĘGA Władysław: W 35-lecie plebiscytu w Prusach Wschodnich. 1955 nr 28 s. 3. 501. ŁOZIŃSKI Jerzy Zygmunt: O właściwe proporcje Katalogu Zabytków Gospodarczych. Kwart. Rist. Kult. mat. 1955 nr 1 s. 132-135. Krat. sod. s. 266-267. Sum. s. 280. Tyg. powsz. �575 574 502. ŁUCZAK Rocz-i 503. 504 505. 506. 507. 508. 509. 510. 511. 512. 513. 514. 515. Czesław: Dziejów 516. ORZECHOWSKI Kazimierz: Przekształcania praw chłopów do ziemi na Górnym Śląsku w końcu XVIII i w pierwszej połowie XIX wieku. Czas. prawno-hist. R. 6: 1954 z. 1. Rec.: Michalkiewicz Stanisław. Sobótka R. 10, 1955 :lr 3 s. 509-517. 517. OWSIŃSKA Anna: Masowe ruchy chłopów dóbr królewskich na terenie województwa krakowskiego w drugiej połowie XVIII wieku. Źesz. nauk UJ nr 2 Historia 1955 z. l s. 67-105. Rez. Zsf. (x) Rozruchy głodowe w Wielkopolsce w r. 1847. spal. i gasp. wyd. 1955. T. 15: 1953 s. 111-114, tab. Krat. sod. Res. MALECZYŃSKI Karol: Polskość Ziem Zachodnich. Warsz. 1954. Rec.: St. O: Czy i:1teresują Cię Ziemie Zachodnie? Nowy Swiat 1955 nr 14 s. (3). MAŁOWIST Marian: Rzemiosło polskie w okresie Odrodzenia. Wyd. 2. Warsz. 1954. Rec.: Tymieniecki Kazimierz: Kryzys feudalizmu w zachodniej Europie w świetle dziejów rzemiosła i kwestia źródeł odrębnej problematyki polskiej. Prz. hist. 1955 z. 4 s. 610-629. MAŁOWIST Maria:1: Studia z dziejów rzemiosła w okresie kryzysu feudalizmu w zachodniej Europie w XIV i XV wieku. Warsz. 1954. Rec.: Tymieniecki Kazimierz: Kryzys feudalizmu w zachodniej Europie w świetle dziejów rzemiosła i kwestia źródeł odrębnej problematyki polskiej. Prz. hist. 1955 z. 4 s. 610-629; Maleczyńska Ewa. Kwart. hist. R. 62: 1955 nr 2. MARKIEWICZ Janusz: Odpowiedź Magdzińskiego udzielona kanclerzowi Bismarckowi. Z tradycji walk o polskość Pomorza. Nowy Tor 1955 nr 39 s. 2. MATEJCZYK H.: Z przeszłości Białostocczyzny: O podatkach, opłatach, karach i sekwestratorach; O szarwarkach i serwitutach; Jak to było z Dojlidami. Swiat i Ludzie 1954 nr 47, 1955 nr 2-3 s. 2. MIESZCZANKOWSKI rvUeczysław: Wyzysk pracującego chłopstwa jako najemnej siły roboczej przez obszarników i kułaków. Fragm. pracy "Wyzysk mas pracujących chłopstwa w Polsce burźuazyjno-obszar:1!czej". Mat. i Studia INS Ser. ekon. T. 2: 1955 s. 292-360, tab. MODRZEJEW1SKI Józef: O średniowiecznych cechach. Prz. piek. 1955 nr 4 s. 18. MOLENDA J.: Carat i klasy posiadające w walce z rewolucją. 1905-1907 r.na wsi polskiej. Prz. hist. T. 46: 1955 z. 1-2 s. 139. MORCINEK Gustaw: Mój Śląsk. (Z dziejów walk o powrót do Polski). Zycie Warsz. 1955 nr 173 s. 8. MUSIANOWICZ Krystyna: Przyczynki do osadnictwa mazowieckiego na Podlasiu w XII-XIII wieku. Swiatowit T. 21: 1955' s.247-275, ilustr. mapa. Res. Rez. MUSIANOWICZ Krystyna: Wczesl1ośredniowieczny zespół osadniczy na Bródnie Starym. Stolica 1955 nr 30 s. 12, ilustr. NICHTWEISS Johannes: Z zagadnień wtórnego poddaństwa i tzw. pruskiej drogi rozwoju kapitalizmu w gospodarce rolnej Niemiec Wschodnich. Tł. z niem, Walery Taborski; Polem.: Kuczyński Jlirgen: Uwagi...; Nichtweiss J.: Moja odpowiedź ... Tł. z niem. Leon Golański. Kwart. hist. Przekł. 1955 z. 1 s, 94-130. ODYNIEC Wacław: Z badań nad rozwarstwie:J.iem wsi na Pomorzu w XVIII w. Kwart. hist. 1955 nr 4/5 s. 191-203, tab. Res. s. 360-361. Sok. s. 35'5. (x) 518. OWSIŃSKA A:ma: Sprawa chłopska w świetle publicystyki skiej z lat 1823-1848. Wyd. 1. Warszawa 1955 PWN s. 153. ,I poznań- 519. PAGACZEWSKI Stanisław: Śladami dawnego przemysłu. (O ochronę zabytków dawnego przemysłu w Kielecczyźnie). Tyg. powsz. 1955 nr 48 s. 5, ilustr. 520. PETERS Stanisław: Nowe ujęcie Śląska w [uniwersyteckim] podręczniku historii Polski (opracowanym przez Instytut Historii PAN). Swiati Życie 1955 nr 5 s. 2. 521. PETERS Sta:1isław: Początki paristwa polskiego w nowym świetle. Naw. Tyg. 1955 nr 43 s. 1. 522. PIEKARCZYK Stanisław: Kilka uwag w sprawie kształtowania si~ i rozwoju narodowości polskiej. Kwart. hist. R. 62: 1955 nr 2 s. 98-125. Res. s. 300-1301. Sok. s. 296. (x) 523. PIEKUTOWSKI Lucjan: Srebrni rycerze. (polskość Słowińców). ŻUcie Kult. Wsi 1955 nr 1 s. [3], ilustr. 524. PLESNAR Leszek: Dawne zajazdy i gospody. Świat i Życie 1955 nr 32 s. 2-3, ilustr. 525'. PRZEGLĄD Historyczny. T. 38-41. Rec.: Wielowiejski Jerzy. ArcheoL R. 5: 1955. 1952-1953 s. 285-286. 526. PRZYBOŚ Adam: Powstanie chłopskie w starostwie la:1ckorońskim i nowotarskim w r. 1670. Wydawnictwo Literackie 1953 s. 140. Rec.: Goldberg Jakub. Rocz-i Dziejów spal. i gasp. 1955, T. 16: 1954 s. 476-480 (bib!.); Bieniarzówna Janina. Prz. hist. 1955 z. 1/2 s. 265-270. 527. ROSTWOROWSKI Emanuel: Rola urzędu wiejskiego w walce klasowej w'si małopolskiej w drugiej połowie XVIII wieku. Źesz. nauk. UJ nr 2 Historia 1955 z. 1 s. 31-·66. Rez. Zsf. (x) 528. RUSSOCKI Stanisław: Nieznany w sprawie powstania chłopskiego Prz. hist.. 1955 z. 4 s, 608-609. mandat ks. Janusza mazowieckiego w Prusach Książęcych w 1525 roku. 529. RUTKOWSKA-PŁACHCIŃSKA A:1na: Uwagi o gospodarce hodowlanej w Polsce w XIII i XIV w. Prz. zach. 1955 nr 3/4 s. 584-597. 530. SOBOL Bogdan: W sprawie "Zapomnianego przywileju o rękojemstwie kmiecym"; SUCHENI-GRABOWSKA Anna: Uwagi w związku z listem mgra B. Sobola dotyczącym publikacji przywileju z r. 1539 o rr~kojemstwie kmiecym w Ziemi Płockiej. Prz. hist. 1955 T. 45: 1954 z. 4 s. 877~84. �576 531. STUDIA wczesnośredniowieczne. Studia, materiały, sprawozdania. 3. Wyd. 1. Wrocław 195'5,oss. s. 384, tab!. 154. 532. SUKERTOWA-BIEDRAWINA Emilia: Ruchy chłopskie na Mazurach w początkach XVI wieku. Świat i My 1955 :lr 146 s. 3. 5'33. SUKERTOWA-BIEDRAWINA Emilia: Tułacze. Mazury i Warmia 1955 nr 4/5 s. 97, ilustr. 534. SUPLIKI Chłopskie XVIII wieku z archiwum prymaSa Michała Poniatowskiego. Wyd. Janina Leskiewicz, Jerzy Michalski. Warsz. HJ54. Rec.: Rss. [Reinfuss] PoL Szt. lud. 1955 nr 2 s..12~-124: TonoIski Jerzy. Ku;ort. hist. R. 62: Hl5!'i nr 3 s. 1!lCl-173 . .Tedhckl ,Tf;f7,y: K~\oga dokumentów uciemiężenia i zuchv;ra.lstwa. Tryb .. Ludu 1955"nr 14? s. ~: 535. SYSKA Henryk: "W chłopskIej sukmame Jasny pan... (Z hIstOrII ruchu ludowego w Królestwie Polskim). Iskry 1955 nr 41 s. 1. 536. SZALCZYŃSKI Tomasz: Pamiętnik ... o powstaniu ludowym w Wielkopolsce w r. 1848. Wyd. Ludwik Gomolec. Prz. zach. 1955 nr 1/2 s. 249-265, ilustr. (x) 537. SZKOP Jan: Chłopi polscy w rewolucji 1905-1907 r. ŹieL Sztand. 1955 nr 5 s. 4, ilustr. 538. ŚLĄSKI Kazimierz: Zaludnienie puszcz Polski zachodniej w okresie do XIV w. Rocz-i Dziejów spol. i gasp. 1955',t. 16: 1954, s. 51-94. 539. ŚRENIOWSKI Stanisław: Kwestia chłopska w Polsce w XVII wieku. Szkice. Warszawa 1955 LSW s. 150. 540. ŚRENIOWSKI Stanisław: Problem rozwarstwienia chłopstwa w ustroju folwarczno-pańszczyźnianym w Polsce. Prz. hist. 1955 z. 4 s. 585-607. Res. s. 666-667, Rez. s. 663-664. (x) 541. ŚHENIOWSKI Stanisław: Uwłaszczenie chłopów w Poznańskiem. Prz. Nauk hist. spal. 1955. T. 5: 1954 s. 168-206. 542. ŚHENIOWSKI Stanisław: Z zagadnień ideologii prawno ustrojowej w Polsce w XVII wieku. Czas. prawno-hist. 1955/54. T. 6, 1954 [z.] 2 s. 221-252. Res. 543. TOPOLSKI Jerzy: Zbiegostwo chłopów w dobrach kapituły gnieźnieńskiej w pierwszej połowie XVIII wieku. Rocz-i Dziejów spał. i gasp. 1955 t. 16: 1954 s. 95-112. 544. TRUDZIK Zbigniew: Od motyki do pluga. Dawna Kult. 1955 nr 1 s. 1-9. ilustr. 545. TRZEBlATOWSKI Klemens: Powiat bytowski ostoją polskości :la Pomorzu Zachodnim. Wiedza i Życie 1955 nr 7 s. 492-493, ilustr. 546. TYMIENIECKI Kazimierz: Lenna chłopskie czy prawo niemieckie'? (Rzecz z zakresu genezy form gospodarstwa czynszowego w Polsce . średniowiecznej). Rocz-i hist. Warszawa 1955. R. 20: 1951152s. 59-1~W. Res. Rez. (x) 547. TYMIENIECKI Kazimierz: Narocznicy w gospodarstwie feudalnym. Studium z dziejów gospodarczo-społecz:lych wczesnego średniowiecza. Wyd. 1. Warszawa 1955 PWN s. 128. ., II I, • I II i 577 548. TYMIENIECKI Kazimierz: Odpowiedź. (polemika z recenzją L. R. Lewittera z pracy K. Tymienieckiego "Ziemie polskie w starożytności" zamieszczoną w The EngLisch Historical Review 1952 r. Rocz-i hist. Warszawa 1955. R. 20: 1951/1952 s. 227-230. 549. TYMIENIECKI Kazimierz: Początki państw słowiańskich w oświetleniu gospodarczym. Rocz-i Dziejów spal. i gasp. 1955, t. 16: 1954, s. 9-50. 550. TYMIENIECKI Kazimierz: Przemiany w ustroju polskiej wsi wczesnofeudalnej i ich wpływ na wzrost sił wytwórczych. Kwart. hist . R. 62: 195'5 nr 3 s. 3-35', Res. 247-248. Sok. s. 243. (x) 551. TYMIENIECKI Kazimierz: Przyczyny odpadnięcia Śląska od Polski. Spraw. Wrocl. TN/1955. R. 6: 1951 s. 55'-59. 552. TYROWICZ Marian: Wizerunki sprzed stulecia. Fragmenty biograficzne rewolucyjnych dziejów Ziemi Krakowskiej 1815-1846. WL/1955. 553. WACHHOLZ Szczęsny: Reforma chłopska w Hzeczypospolitej Krakowskiej w świetle dokumentów archiwalnych. Czas. prawno-hist. 195'5 T. 6: 1954 [z.] 2 s. 287-337. Res. 554. WACHOWSKI M.: Alojzy Biernacki pionier postępu robiczego w Polsce w pierwszej połowie XIX wieku. Postępy Nauk rolno 1955 nr 5' s. 105-115. 555. WAKAR Andrzej: Niektóre problemy pięćsetlecia (zjednoczenia Pomorza, Warmii i Mazur z Polską). Mazury ilustr. , i Warmia 1955 nr 1 s. 3-5, 556. WARĘZAK Jan: Osadnictwo kasztelanii łowickiej (1136-1847) Część I Łódź 1952, s. 286, 2 mapy, 4 plany [Łódzkie Towarzystwo Naukowe Wydział II,nr 6]. Rec.: Kamiński Adam. Rocz-i Dziejów spał. i gasp. 1955, t. 16: 1954 s. 447-451. 5'57. WĄSICKI Jan: Kolo:lizacja niemiecka w okresie Prus Południowych 1793-1806 Przegląd Zachodni, nr 9-10 1953, Studia wielkopolskie). Rec.: Mencel Tadeusz. Rocz-i Dziejów spal. i gasp. 195'5, T. 16: 1954 s. 451-457. , 558. WĄSOWICZ Krzysztof Dunin: Z dziejów sojuszu obszarnictwa z bogatym chłopstwem w Galicji (1907-1914). Prz. hist. 1955 z. 1/2 s. 213-239. Res. s. 289-290. Hez. s. 279~280; Źie!. Sztand. 1955 nr 43 dod. s. 1-24. 55'9. WIŚNIEWSKI Jerzy: Przesłanki tworze:lia się układu kapitalistycznego w rolnictwie zachodnio-pomorskim w w. XVIII. Kwart. hist. 1955 R. 61: 1954 nr 4 s. 116-136. Res. s. 411-412. Sod. s. 402-403. (x) 560. WOJCIECHOWSKI Zygmunt: Uwagi o nazwach i lokalizacji plemion polskich na tle sąsiedztwa słowiańskiego. Pam. slow. 1955 T. 4: 195\ z. 2 s. 324-339. (x) 561. WOJTECKI Aleksander: Zwiedzamy Górę Ślęzę nych Ślęzan. Poznaj. Swiat 1955 nr 9 s. 6, ilustr. 37 "Lud", t. XLIV. ośrodek starożyt- �578 579 562. ZAKRZEWSKA-DUBASOWA Mirosława: Źródła archiwalne do dziejów walk o wyzwolenie narodowe i społeczne w Lubelszczy;i.nie w. XIX-XX Archeion T. 24: 1955 s. 212-224. Sod. s. 393-394. Sum. s. 339. (x) 563. ZAPISKI bibliograficzne. Kwart. hist. R. 61: 1954 nr 4 s. 319-331, R. 62: 1955 nr l s. 251-257, nr 3 s. 182-189. (x) 564. ZIENTARA Benedykt: Dzieje małopolskiego hutnictwa żelazn~go XIV-XVII w. Warsz. 1954. . Rec.: Pazdur Jan. Kwart. Rist. Kult. mat. 1955 nr l s. 194-199; Herbst Stanisław. Prz. hist. 1955' z. 4 s. 638-640. . . . 565. ZIENTARA Benedykt: Ze studiów nad historią techmkl polskIegO hutnictwa żelaznego w XVIII w. Prz. hist. T. 43: 1952 nr 7, i nadbitka Warszawa 1952. Rec.: Pazdur Jan. Rocz-i Dziejów spal. i gasp. 1955, T. 15. 195'3, s. 366-369 (bibliografia). 566. ZINS Henryk: Echa Wielkiej Wojny Chłopskiej :la ziemiach dawnej Rzeczpospolitej. Kult. i Zycie 1955 nr 39 s. 2. 567. ZINS Henryk: Położenie ludności chłopskiej na Warmii w pierwszej połowie XVI w. Kwart. hist. 1955 nr 4/5 s. 56-79, tab. Res. s. 357-358. Sok. s. 352. (x) 568. ZGORNIAK Marian: Rola plebanii w wyzysku chłopstwa i jego walee klasowej na wsi małopolskiej w drugiej połowie XVIII wieku. Kwart. hist. 1955 nr 4/5 s. 80-107. Res. s. 358. Sok. 352-353. (x) 569. ŻYWIRSKA Maria: Kolo:lia Repen w Dąbrowie Górniczej - najstarsze osiedle górnicze w Zagłębiu Dąbrowskim. Kwart. Rist. Kult. mat. 1955 nr 1 s. 99-118, Bustr. rys. Krat. sod. s. 264-265. Sum. s. 278-279. b) Działacze 570. BARNAS Życie Kazimierz: List ludowi, etnografowie z Zakopanego. (Uroczystości .576. 577. :f LESZCZYŃSKI Józef: Najwybitniejszy pisarz Gdacjiusz A. Glosy znad Odry 1955 nr 9 s. 2. LIETZ Swiat Zygmunt: Franciszek 1955 nr 167 s. 2. 572. DĘBSKI Stefan: O Jirasku, pisarzu ludowym. Tryb. Ludu 1955 nr 70 s. 4, ilustr. 573. DUBIEL Ludwik: Józef. Lompa - pionier polskiej etnografii na Śląsku. Tryb. rob. Stalin ogród [Katowice] 1955' :II' 138. 574. ENDER Ja:lina: Ks. Józef Szafranek, trybun ludu śląskiego. Warsz. 1952. Rec.: Jakóbczyk Witold. Rocz-i hist. 1955 R. 20: 1951/1952 s. 218-219. 575. KAPENIAK Józef: Ród Gąsieniców. Warsz. 1954. Rec.: Kwiecińska Teresa: Tradycyjna ep?k~ .. Nowa Kult. 1955 nr 13, s. 6; Przygórski Zbigniew: Saga rodu GąsIemcow. Od A do Z nr 6 s. 2, Bustr. Tyg. powsz. 1955 nr 25 s. 8. (v. 623). wieku syn ziemi warmińskiej. 578. LIGACZ Ryszard: Sylwetki uczonych śląskich. Rudolf z Rud i Jan z Kluczborka. Kwart. opal. 1955 nr 2 s. 131-147. 579. MATYNIAK Alojzy: O człowieku - instytucji, który lud polski bez reszty ukochał - Oskar Kolberg. Sprawy i Ludzie 1955 nr 4 s. 1. 580. MIEDZIŃSKI Florian: Chłopski rewolucjonista _ ks. Piotr Ściegienny. Widnokrąg 1955 nr 44 s. 2, Bustr. 581. OBRZUD Zdzisław: Jan Kupiec, ludowy poeta śląski. Swiat i Życie 1955 :II' 5 s. 1-2. 582. PAMIĘCI twórcy Etnologicznej Szkoły Wiedeńskiej (Schmidt W.) Col~,83. 584. Lect. theol. A. 25: 1955 fasc. 4 s. 565-574. PAUKSZTA Eugeniusz: Nowokramskie sprawy. (Odwiedziny żonych działacży-obrońców polszczyzny w pow. babimojs!dm lubuskiej). Pomorze 1955 nr 5 s. 14, Bustr. u zasłuw ziemi RUDZKA Ewa: Wielki lekarz i góralski gęślarz - Sabała Krzeptowski J. Od A do Z 1955 nr 22 s. 2, BUstr. 585. RYMARZ Stefan: Sabała (Krzeptowski J.) Swiat i Życie 1955 nr 21 s. 2. 586. TETMAJER Kazimierz: Na skalnym Podhalu. !lustr. Andrzej Stopka. Wstęp :1apisała Aniela Łempicka. Kraków 1955 Wyd. Literackie s. 506. 587. WANTUŁA Jan: Karty z dziejów ludu Śląska Cieszyńskiego. Wa~'szawa 1954. Rec.: Górski Ryszard: Książka nr 10 s. 10, Bustr. 588. ŻYCHOWSKI Marian: Piotr s. 74-88. Sabałowe). spal. _ XVII i My c.hłopskiego badacza. Ziel. Sztand. Ściegienny. Nowe Drogi 1955 1955 nr 3 c) Walki klasowe Liter. 1955 nr 28 s: 4, ilustr. 571. BURSZTA Józef: Stanisław Szczotka (1912-195'4). Rocz-i Dziejów i gasp. 1955 T. 15: 1953 s. 411-412. Gorzkowski śląski 589. BARANOWSKI Bohdan: Walka klasowa chłopów ze starostwa barańskiego na Podlasiu (w XVII-XVIII). Rocz-i Dziejów spal. gasp. 1955 T. 15: 1953 s. 77-110. Krat. sod. Sum. 590. BOGATYŃSKI Władysław: Walka chłopów z uciskiem w Polsce w XVII i XVIII Bustr. wieku. Krakow 591. 1955 Muzeum etnograficzne. s. 83, GORSKI Józef: Fornale. Z życia i walk robotników rolnych. Wyd. :l pOpI'. i uzup. Warszawa 1955 LSW s. 199, ilustr. 592. KACZMAREK Roma:l: "Bunty" czeladzi miast fabrycznych w okręgu łódzkim do 1830 roku. Prz. Nauk. hist. spał. Warszawa 1955 T. 5, s. 124-131. 593. KOZŁOWSKI Józef: Rewolucja 1905 roku na wsi polskiej. Za Wain. Lud. :~7* 1955 nr 1 s. 14-15, ilustr. �580 581 594. KUŻMIŃSKI Tadeusz: Walki klasowe na wsi lubelskiej w latach 1918-1919. Wyd. 1. Warszawa 1955 LSW s. 171. 59B. MISIEWICZ Władysław: Krzeszowice we wspomnieniach Jagieiskiego. (Strajk chłopów w Krzeszowicach). Życie kult. ziemi rzesz. 1955' [nr 1] s. 7, ilustr. 596. PIWARSKI Kazimierz: Polacy śląscy w walce o społeczne i narodowe wyzwolenie. 1848-1914. Wyd. l. Warszawa 1955 LSW s. 171. 597. POKORA Leon: Kaszubi - obrońcy polskości Pomorza. Poznaj Swiat 1955 ~r 6 s. 1-2, ilustr. 598. POPIOŁEK Kazimierz: Radykalni przywódcy chłopów śląskich. Wyd. 2. zmien. i uzup. Stalinogród [Katowice] 1955 Śląsk przy Wyd. Górniczo-Hutniczym s. 75', ilustr. 599. POPIOŁEK Oswald Stefan: Bunty chłopskie na Górnym Śląsku do roku 1811. Wyd. 2, Warszawa 195'5 LSW s. 107, ilustr. 600. WANTUŁA Jan: Karty z dziejów ludu Śląska Cieszyńskiego. Warszawa 1954. Rec.: Leszczyński Józef. Sobótka R. 10: 1955 nr 1/2 s. 281-289. 601. WOJCIK Adam: Chłopska rewolucja 1846 roku na Pogórzu. Życie kult. ziemi rzesz. 1955 [nr 1] s. 8, ilustr. 602. WYCECH Czesław: Jakub Szela i powsta:1ie chłopskie z 1846 r. w świetle nowych badaó, Ziel. Sztand. 1955 nr 9-10 s. 4, nr 11 s. 4-5. 603. WYCECH Czesław: Powstanie chłopów w 1846 roku. Jakub Szela. Wyd. l. Warszawa 1955' LSW s. 245. 6. Historia sztuki 604. BIULETYN Historii Sztuki. R. XVI: 1954. Spis treści. Biu!. Hist. Szt. 195'5 nr 1, dod. s, 4 nlb. 605. DOBKIEWICZOWA Kornelia: W ogrodach Słowian śląskich. Warszawa 1954. Rec,: Baranowkz Jan: Śladami prehistorii. Sląsk liter, 1954 nr 12 s. 185-186; Twarawska Janina. Hist. i Nauka Konst. nr 5'/6: 1955 s. 134-136. 606. DUMNICKI Juliusz: Architektura śpichrzów zbożowych. Archit. 1955 nr 8 s 255-257. rys. 607. GORSKA Anna, ROŻYSKA Krystyna: Przegląd współczesnej architektury Podhala. Archit. 1955 nr 2 s. 34-43, ilustr. rys. Inh. Res. Sad. Sum. s. 57. 608. JACKOWSKI Aleksander: O "Kogutach" Tomasza Gleba. Prz. artysto 1955 nr 1/2 S. 102-108, ilustr. 609. (K. Ch.): Najstarsze zabytki budownictwa drewnianego na Pomorzu. Tryb. Ludu 1955 nr 225 s. 3, ilustr. 610. MAŃKOWSKI Tadeusz: Polskie tkanby i hafty XVI-XVIII wieku. Wrocław 195'4. Rec.: Butrymowicz Zofia: Polskie tkaniny dekoracyjne XVI-XVIII wieku. Przem. włókien. 1955 nr () Biul. Inst. Wzorn. Przern. nr 6 s 11-12: Józkiewicz KrystY:1a. Tyg. powsZ. 1955 nr 18 s. 11, ilustr.; Rudzka Ewa: Polskie tkaniny artystyczne. (Laureat nagrody państwowej za pracę "Polskie tkaniny i hafty XVI-XVIII w.") Od A do Z 1955 nr 33 s. 3, ilustr.; Urbanowicz Jadwiga: Na marginesie książki "Polskie tkaniny i hatfy XVI-XVIII w. (Uzupełnie:1ie dotyczące roli Paschalisa Jakubowicza i jego fabryki w rozwoju tkactwa pasów). Biu!. Hist. Szt. 1955 nr 2 S. 271. 611. MORELOWSKI Marian: Rozwój urbanistyki Wrocławia przed kolonizacją z lat 1241-1242. Spraw. Wrocl. TN/1955 R. 6: 1951 dod. 4 a. 1-28, ilustr. mapy. 612. POLSKA Sztuka Ludowa. Dwumiesięcznik wydawany przez Państwowy Instytut Sztuki. R. 8. 1954. Nr 6. Warszawa 1955 Państw. Inst. Sztuki S. 323-383, ilustr. 613. PRZYBYSZEWSKI Bolesław: budowie Zamku Królewskiego 1955 nr 1 S. 149---161. Muratorzy i kamieniarze zajęci' przy na Wawelu (15'02-1536). Biul. Hist. Szt. 614. REWSKI Zbigniew: Majstersztyki krakowskiego cechu murarzy i !{amie:1iarzy XVI-XIX wieku. Wrocław 195'4. Rec.: Konarski Stanisław. Kwart. hist. R. 62: 195'5 nr 1 S. 228-230; Miks Nina. Kwart. Hist. Kult. mat. 1955' nr 2 s. 473-482, ilustr. 615. ŚWIECHOWSKI Zygmunt: Architektura na Śląsku do połowy XIII wieku. (Album). Teksty źródłowe przejrzała Hildegarda Aust. Warszawa 1955 Budownictwo i Architektura s. 386, tab!. 306, mapa 1, err. Ministerstwo Kultury i Sztuki. Centralny Zarząd Muzeów i Ochrony Zabytków. Pomniki Architektury Polskiej. Z. 2. 616. TESCHICH A.. ŻAKOWSKI A.: Jeszcze w sprawach wsi. Archit. nr 9 s. 261-263, rys. Res. Sum. Zsf. S. 3-4 okł. Sod. s. 292. 1955 617. TŁOCZEK Ignacy: Zabytki architektury ludowej. Ochro Żabyt. nr 2 s. 77-88, ilustr. Res. dod. S. nlb. S-6. Rez. dod. s. lllb. 2: 1955' 618. W. W.: Cenny zespół zabytków ilustr. S. 7. Historia na Orawie. Turysta Stanisław: Tyg. 9, literatury 619. CZERNIK Stanisław: Z życia pańszczyźnianego teriały i szkice. Warszawa 195'5 LSW s. 197. 620. GRABOWSKI Tomasz paryskich Mickiewicza. 1955 nr 10 Białoruś w XVII wieku. i Ukraina Ma- w wykładach powsZ. R. XI 1955 nr 21. 621. GRABOWSKI Tadeusz Stanisław: Słowianie południowi w wykładach paryskich Mickiewicza. Tyg. powsz. 1955 nr 3 S. 3, ilustr. 622. GRUDZIŃSKI Tadeusz: Ze studiów nad Kroniką Galla. Rozbiór krytyczny pierwszej księgi, Źap. TN Tor. T. 20: 1954 z. 1/4 s. 29-100. �582 583 KAPENIAK Józef: Ród Gąsie:1iców. Warsz. 1954. Rec. BARNAŚ Kazimierz. Życie !Her. 1955 nr 14 s. 8, ilustr.: SZCZAWIEJ Jan: Opowieść o zbójnickim rodzie Gąsieniców. Ziel. SztanGi. nr 17 s. 9. LUBOSZ Bolesław: Śląskie opowieści Świętochowskiego. Na iViedz!eię 1955 nr 53 s. l, ilustr. LUBOSZ Bolesław: Wśród "bezdom:1ych ludzi" Zagłębia. No Niedzie!~ 1955 nr 52 s. 1. 623. 624. 625. WIKARJAK 626. Jan: Eos 1955 R. 46: O imionach i nazwiskach z. 2 s. 69-78. starożytnych Greków. 1952/53 IX. VARIA ROGOZIŃSKI Zenon: Z metodyki statystycznej badań społecznych. Na przykładzie zbiorowości gospodarstw chłopskich w Polsce. Wyd. 1. Wrocław 1955. Oss. s. 119. Łódzkie Towarzystwo Naukowe. Wydział 2. uniwersytet Łódzki. Prace z Historii Myśli Społecznej i z Badań Społecznych. Red. Józef Chałasiński. T. 5. 627. X. RECENZJE Z CZASOPISM ETNOGRAFICZNYCH ORAZ NIEETNORGAFICZNYCH, RECENZJONOW ANYCH W CZASOPISMACH ETNOGRAFICZNYCH POLSKICH 628. 630. CZASOPIS Muzeal:1ej Slovenskej Spolocnosti. R. 40-41: Rec.: E. K. Archeo!. 1955 R. 5: 1952-1953 s. 273. FATABUREN: Nordiska Museets och Sk:msens. Arsbok 1949-1950. Sztokholm. l D34. Rec.: Śląski Kazimierz. Kwart. INDEKS A. 141 A. G. 327 AgranovJskij A. 364 Al. 344 Aleksandrowicz J. 340 Aleksiewicz M. 88 Aleehno M. 308 Antoniewicz W. 384 Arcich :nvskij A. 376 ArtowsJd S. 177 Babiniez W. 238 Bagdas? H. 345 Hist. Kult. mClt. 1955 nr 2 s. 470-472. NAZWISK Balicki J. 338 Banach A. 197 Bar<'.nowicz J. 605 Baranowski B. 448, 449, 450 Barnaś K. 570, 623 Bartnicki S. 97 Basara /I.. 391 Daszyński S. 115 Baumgardten A. 278 Bazieliehóvma B. 14. 198, 279, 281 Bądkowska Bi\k S 386 S. 178 280, Bernal J. 311 Berwiński R. W. 396 Bieda W. 287 Bielawski L. 179 Bieniarzówna J. 132, 450, 526 Biernacki A. 554 Birkowski F. 236 Birowska N. 387 Biskup M. 439 Bittner H. l, 9 Błachut W. 1.99, 288 Bogatyński W. 590 Borowik A. 45 Brajerski T. 423 Brayer A. 143 Breza T. 346, 347 Broda J. 451 Broniarek A. 289 Bronicz S. 96 Broniewska J. 310 Bulanda E. 144 Burszta J. 452, 571 Butlerowa G. Ł. 406 Butrymowicz Z. 610 Czekanowski J. 426, 427 Czermiński A. 348 Czernik S. 619 Dall Z. 145 Danees J. 328 Dąbrowska M. 125 Dąmbska I. 250 Dąmbski J. 428 Dederko B. 77 Dekowski J. 47 Dembińska M. 81 Demicsera G. 328 Dębski S. 572 Długosz A. 117, 182 Dlugosz W. 146, 179 Dobkiewiczowa K. 605 Dobrowolska A. 7, 28, 97, 98 :Cobrowolski S. R. 147 Dobrzyński J. 219 Doroszewski W. 390 Drapella W. A. 389 Drzazgowski K. 126 Dubiel L. 48, 49, 78, 89, 107, 148, 201, 202, 203, 204, 205, 45~ Chałasiński J. 290, 627 Chesterton G. K. 124 Chętnik A 154 Chmielewska M. 453 Chmielewski W. 453 Chmielewski J. 388 Chmielewski S. 377 Chojnacki W. 46, 454 Chorosiński J. 180 Chrienow I. A 303 Chruszczow N. 311, 312, 313 Cienkowski W. 403 Cieślak T. 455 Cod ello A 456 Cofta E. 27 Czajkowski J. 200 Czałbowski A. 459 Czarno ck a J 350 Czasznicka Z. 217 Dubowski A. 50 Dumnieki J. 606 . Dygacz A 149, 184 Dzieduszycki W. 183 Dziekański T. 108, 381 Dziewanowski K. 17, 462 Dziewoński K. 460 E. 206 E. A. 207 E. G. 461 E. K. 628 Eker A. 341 El-Er d 208 Ender J. 574 Es-Pe (30stowa W.) 87 F8l J. G. 209 Falniowska A. 462 459, 573 �584 Fatabure:J. 630 Fenikowski F. 150 Florczyk J. 349 Florowskij A. V. 463 Foster W. Z. 366 Francić M. 464 Friedrich H. 391 Frinta A. 392 Frister R. 90 Furdal A. 393 Gall 626 Gajek Józef 25, 97, 101, 138 428a, 428b Gajewski D. 314 Gargi B. 350 Gąsienica 575, 623 Gąsiorowski S. 80 Gentil-TippenhauerWidiger W. 151, 217 Gentzen F. 465 Gerasimow 315 Gerlach J. 466 Gierasimow J. P. 316 Gębik W. 291 Gieysztor A. 494 Glapa A. 24, 109, 110, 210, 394 Gleb T. 608 Glinka J. 449 Głowa Z. B. 211 Godlewski A. L. 375 Goetel W. 446 Golański L. 514 Goldberg J. 450, 526 Goliński L. 152 Gołąb P. 395 Gomolec L. 539 Gonera T. 212 Gorski R. 587 Gorzkowski F. 577 Gosiewska Z. 396 Gójski J. 591 Górska A. 607 Grab W. 52 585 Grabiańska M. 53, 213 Grabowski J. 214, 215 Grabowski T. 620, 621 Grabski A. 467 Grażyński J. 440 Grudziński T. 498, 622 Grekow B. D. 317 Grieco R. 329 Grochalowa M. 215 Gromadzki J. 468 Grosser M. 469 H. 216 Hainchelin Ch. 127 Halicz E. 470 Hanulanka D. 29 Hanzelka J. 339 Hebda J. 134 Heck R. 469 Hensel W. 471, 472 Herbst S. 564 Hermanowicz H. 218 Hernas Cz. 184, 192 Hinz H. 486 Hordyński J. 30 Horodyska H. 170 Horoszkiewicz R. 447 Hrabec S. 397 Hubczuk Z. 292 Inglot S. 469 Itman L. 8 Iwaszkiewicz J. 260, 293 Iwaszkiewicz S. 54 Iwanow P. P. 351 Jachnina A. 153 Jackowski A. 608 Jagielski 595 Jakóbczyk W. 574 Jakóbiec M. 318 Jamka R. 111 Jamrogiewiczowa J. 474 Jan z Kluczborka 578 Janicka D. 339 Jaroszyk H. 475 Jasienica P. 293, 476, 477 Jastrzębski J. 82, 133 Jassem W. 398 Jaśkowiak F. 378 Jawczak W. 128 Jaz 215 Jedlicki J. 478, 534 J. H. 31 Jiraszek 572 Jnk. 219 Jonca K. 158 Jasiach C. R. V. Russel 434 Jostowa W. (es-pe) 82 Jóźkiewicz K. 610 J. S. 32, 74 J. Szt. 380 Juchniewicz Z. 297 JW. 355 Kaczkowski 1. 354 Kaczmarek R. 592 Kaczmarski B. 442 Kaczmarczyk Z. 55 Kałuży1'lski S. 351 Kami1'lska J. 479, 480 Kamiński A. 56, 556 Kamiński 1. G. 220 Kandziora J. 481 Kapeniak J. 575, 623 Karaś M. 399, 424 Karski W. 221 Kartun D. 340 Karwacki W. 485 Karwot E. 15', 138, 139 Kawalec B. 222, 223 Kawecka Z. 319 Kawierin G. 366 Kazancew N. D. 320 K. Ch. 609 Kersten A. 482 Kielanowski T. 116 Kieniewicz S. 483 Kiełczewska-Zalewska M. 400 Kiersnowski R. 112 Kisielow G. 321 Klichowska M. 484 Klik J. 224 Kluk K. 485 Kołczin B. 377 Kłosak K. 130 Kmieciński J. 225 Konarski S. 614 Knorosow J. W. 368 Koczy J. 316 Kolberg O. 579 Kołczin B. 376 Kołłątaj H. 486 Kołodziejczak M. 487 Kołodziej E. 297 Konarski S. 618 Kondratiuk K. 33 Konicki Z. 488 Kontek W. 352 Korolkiewcz M. 34, 226 Korzec P. 489 Kosecka W. 228 Kossowski A. 463 Kotłuniak J. 399 Kotoński W. 185 Kotula F. 7, 99, 100, 101, 104, 112, 227 Kowalenko W. 490 Kowalska-Lewicka A. 11, 13, 57, 155, 228 Kozłowski J. 593 Kozłowski Z. 491 Kóczka W. 430, 433 Kraczkowskij J. 353 Krawczuk A. 382 Krzeptowski J. (Sabała) 187, 584, 585 Księski J. 186 Kuczewska J. 135 Kuczy1'lski J. 514 Kulczycki J. 18, 120 Kupiec J. 581 Kutrzeba-Pojnarowa A. 492 KuziJ1ski S. 298, 493 �586 Maleczyński K. 51, 503 Malinowski T. 113 Małowist M. 504, 505 Mańkowski T. 610 Markiewicz J. 506 Labuda G. 4ge Markowska W. 323 Marszałek P. 356 Lamos T. 306 Lapter K. 496 Martuszewski E. 36, 300 Legowicz 127 Martynowicz T. 355 MaryaJ'lski A. 343, 357 Lehr-Spławiński T. 58, 304, 401, 431 Matejczyk H. 507 Lenin W. 501 Lesiński H. 499 Matlakowski W. 251 Leskiewicz 534 Matwinowa M. 320 Leszczyński J. 35, 576, .600 Matyniak H. 579 Leśnodorski B. 495 Matuszewska B. 3, 4,5 Lewicki T. 307 Mączak A. 91, 106 Lietz T. 577 Mencel T. 557 Ligacz R. 578 Michalkiewicz W. 516 Ligęza J. 156, 184 Michalska M. 232 Lipiński E. 355 Michalski J. 534 Lipko S. 443 Michałowski M. J. 184 Lhote W. 341 Miedziński F. 580 L. R. 548 Mieszczankowski M. 508 Lubosz B. 624, 625 Miękus K. 491 Ładogórski T. 445 . Miks N. 614 Łempicka A. 586 Milska A. 323 Łepkowski A. 126 Misiewicz W. 595 Łęga W. 157, 231, 500 M. J. 369 Łowmiański 56 Mocarska B. 142, 170 Łoziński J. Z. 501 Modrzejewski J. 509 Łuczak Cz. 464, 502 Molenda J. 510 Lyszcz A. 2, 9 MOllczak W. 402 Morcinek G. 511 Mach J. 342 l\lorelowski M. 611 lVIachejek W. 299 Most 233 Machnik J. 379 Moszyński K. 404 Machowski J. 367 Makowski J. 368 IVroszyński L. 403 Maciąg W. 299 Mowszowicz J. 83 Madeyski M. 118 Mukarczyk A. 121 Majchrzak J. 59, 444 Mularczyk 122 Makowski J. 369 Mulkiewicz O. 234 MRleczyńska A. 48. 305 Musianowicz K. 235, 512, 513 Maleczyńska E. 51. 305, 505 Muszyński J. 140 Kuźmiński T. 594 Kwaśniewska I. 497 Kwiecińska T. 575 Kwiecińska Z. 230 587 Mydlarski J. 430, 433 Natanson W. 61 Natanson-Leski J. 445 Naumczyk A. 136 Neclowie 207 Nelken H. 236 Nichtweiss J. 514 Niedworok A. 237 Nietyksza Z. 37 Nikifor-Matejko 197 Nitsch K. 405, 406, 410 Nowak J. 217 Nowoplanskij D. 324 Obrzud Z. 581 Ochońska lVI:. 4 Odyniec W. 515 Olszewska J. 38 Optołowicz 39 Oracki T. 70 Orłow S. N. 380 Orzechowski K. 62, 516 Ostaszewski J. 358 Otto H. 336 Owczynnikow W. 359 Owsińska A. 517, 518 Pagaczewski S. 519 Parkes H. B. 370 Paschalis J. 610 Paukszta E. 583 Pawlata S. 63 Pawłowski E. 408 Pazdur J. 381, 564, 565 Perkowicz A. 17 Peter J. 392 Peters S. 40, 41, 64, 65, 66, 67, 92, 520, 521 Petr J. 169 Piekai'czyk S. 522 Piekl). towski L. 523 Pietkiev,;icz K. 217 Pieprzyk J. 129 Piotrowski J. 436 Piotrowski S. 238, 239, 435 Piwarski K. 596 Piwocki K. 259 Plesnar L. 524 Podoska-Kochowa M. 217 Podwińska Z. 114 Pokora L. 597 Pomian K. 365 Pomiano\'lska W. 409 Poniatowski E. 160 Popiołek F. 68 Popiołek K. 598 Popiołek O. S. 599 Poppe A. 317 Poroszewska I. 102 Przyboś A. 449, 526 Przygórski Z. 575 Przybyszewski B. 613 Raba J. 35 Rabska Z. 130 Rajewski Z. 21 Rauhut L. 381 Reczek S. 412 Reinfuss R. (R. Rss) 93, 96, 187, 241, 242, 243, 244, 245, 246, 332 Rembowski M. 84 Rewsld Z. 614 Reychman J. 325 Riemiennikow A. M. 382 Rogalowa H. 341 Rogowski W. 161 Rogoziński Z. 627 Rojewski M. 491 Roj-Kozłowska H. 151 Ropelewski A. 85 Rosiak S. 489 Rosiński B. 430, 433 Rospond S. 413, 414, 415, 416, 417, Rostworowski E. 486, 527 Rouze M. 330 RczwCldowski J. 418 Rómel W. 371, 372, 373 RÓ:7.yska K. 607 R. Rss. (R. Reinfuss) 100, 534 �588 Rubinsztejn J. 70 Ruczyński T. 71 Rudnicki M. 419 Rudolf z Rud 578 Rudziński R. 162 Rudzka E. 584, 610 Russel C. J. 434 Russocki M. 528 Rutkowska-Płachcińska Rybarski A. 317 Rymarz S. 585 Rysiewicz Z. 418 589 A. 529 Sabała (Krzeptowski) 588, 589 Sadurska A. 420 Sapożyński W. 247 Sarapata A. 94 Sawicka F. 4 Saysse-Tobiczyk K. 249 S. Ch. 333 Schmidt W. 582 S. E. 250 Seniuch Cz. 337 Senkowski J. 306 Seweryn T. 242, 248 Siedlecki Z. 334 Sieja S. 269 Sienkiewicz A. 317 Sierotwiński S. 251 Skowrońska A. 72 Skurpski H. 252, 253 Sławińska l. 295 Sławski F. 403 Smirnow N. A. 325 Sobieska J. 188 Sobieski M. 189, 194 Sobociński W. 322 Sobol B. 530 Socha L. 184, 192, 254 Solecki J. 283 So\vka A. 195 S. S. 26 Stachowiak M. 42 Staronkowa Z. 255 Staszczak Z. 6, 9, 69 Stelmachowska B. 163, 256 Stęszewski J. 190, 191 Stołyhwowa E. 430, 433 Stopka A. 586 Stroiński S. 257 Strzelecki B. 17 Strzemski M. 301 Sucheni-Grabowska A. 530 Sukertowa-Biedrawina 73, 164, 532, 533 Sulewski W. 95 Sulima S. 258 Swatoń J. 159, 180, 181, 194 Sychta B. 421 Syska H. 74, 535, 538 Szafranek J. (ks.) 574 'Szafrański W. 383 Szalczyński T. 536 Szczawiej J. 623 Szczepański J. 374 Szela J. 602, 603 Szewczyk Z. 103 Szkop J. 537 Sturm de Sztrem 435 Szulc M. 14, 25 Szwajcerowa W. 259 Ściegienny P. 580, 588 Śląski K. 538, 630 Śreniowski S. 539, 640, 541, 542 Śrzednicki 405 Świechowski S. 615 Świętochowski 624 Świrko S. 165 T. Ł. 167 T. S. 335 Taborski W. 514 Targ A. 294, 296 Taszycki W. 407, 422 Tazbir J. 137 Telakowska W: 260 TeIiga W. 261 Teschich A. 616 Tetmajer K. 586 Thomazie A. 166 Tłoczek l. 617 Tomczak A. 439 Topolski J. 485, 534, 543 Trudzik Z. 544 Trzebiatowski K. 545 Turbacz M. 262 Turnau I. 104 Twarowska J. 605 Tymienicki K. 504, 505, 546, 547, 548, 549, 550, 551 Tyrowicz M. 483, 552 Uhlifova S. 43 Urbanowicz J. 610 Vielrose E. 434, 436 Vitoria de F. 365 W. D. (W. Doroszewski) 389, 390 W. K. 73, 324, 365 W. W. 618 Wachholz S. 553 Wachowski M. 554 Wagner W. 263 Wakar A. 555 Walknowski D. 234, 264, Wallis S. 192 Wantuła J. 587, 600 Warężak J. 556 Wartołowska Z. 123 Wądołowski K. 119 Wąsicki J. 557 Wąsowicz-Dunin K. 558 Wedzki A. 75 Weintraub I. 336 Węgrzyn owi cz L. 265, 266 Węgrzynowska K. 361 Wielowiejski J. 79, 525 Wieluński L. 267 Wierciński A. 430, 433 Więcek H. 168 \ Wikarjak J. 626 Wilczek A. 169 Wilman-Grabowska H. 362, 363 Wiśniewski J. 559 Witowski S. 268 W. K. 76, 437 Wojciechowski Z. 76, 437, 560 Wojewódzki B. 180 Wojnarowski E. 370 Wojno K. 108, 114 Wojtecki A. 561 Woźniak M. 97, 131, 269 Wójcicki K. 170 Wójcik A. 601 Wrzosek A. 441 Wycech Cz. 602, 603 Wyszomirski T. 284 Zakrzewska-Dubasowa M. 562 Zaleyski K. 171 .Zajączkowski W. 353, 354 Zanoziński J. 326 Zaremba J. A. 270, 271, 272, 273, 274 Za ręb a J. 424 Zawadzki T. 80 Zebulon F. W. 367 Zeman H. 302 Zembaty J. 447 Zgórniak M. 568 Zientara B. 564, 565 Zierhofer A. 438 Zikmund J. 339 Zins H. 566, 567 Zmor ski R. 176 Znamierowska-PrUfferowa M. 196, 275 Zwolakiewicz H. 277 Żabko-Potopowicz A. 86 Żak J. 105 Żakowski A. 616 Żatwinowa M. 320 Żółtowski J. 385 Żychowski M. 588 Życki L. 106 Żywirska M. 276, 569 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/75bc32fa376dc0cc4abe3784b2f6636b.pdf abe8bac5596471f4e43163eecf9934ef Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:172 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1957 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:148 Title A name given to the resource Kronika / LUD 1957 t.44 Description An account of the resource LUD 1957 t.44, s.481-540 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 480 zbiorów. Podstawę finansową Muzeum stanowią dotacje Zarządu Głównego PTTK. Scenariusz ekspozycji przewiduje zorganizowa:lie w lewym skrzydle dworku wystawy wnętrza chłopskiej chaty orawskiej, typu skansenowskiego. Prawe skrzydło dworku przeznaczono na wystawę sztuki ludowej Orawy. Dotychczasowa działalność objęła zakupy zbiorów, przeprowadzone pod kątem wyposażenia lewego skrzydła dworku, realizację ekspozycji izby czarnej oraz częściowo białej i komór. Obszer:1e pomieszczenia budynków gospodarczych przeznaczone są na wystawę sprzętu gospodarczego oraz wystawę ciesiołki orawskiej. Liczba dotychczas zakupionych eksponatów wynosi 236 szt. Obowiązki admi:listratora i pracownika oświatowego pełni kierownik schroniska turystycznego. Organizacja Muzeum pozostaje w rękach członków Podhalańskiej Komisji Opieki :lad Zabytkami, stanowiącej Sekcję Oddziału PTTK w Zakopanem. Członkowie Komisji, w większości pracownicy Muzeum Tatrzańskiego w Zakopanem, prowadzą od września 1955 r., w ramach działalności społecz:1ej, zakup eksponatów w terenie i prace nad ekspozycją. Pomocą w akcji oświatowej będzie przewodnik-ulotka, przygotowany przez pracowników Muzeum Tatrzańskiego. W łączności z organizacją Muzeum w Zubrzycy Górnej pozostaje praca o charakterze naukowym, której celem jest etnograficzne opracowanie Orawy. Wanda i I, j Jostowa K R PROFESOR o N I K A DR BOŻENA STELMACHOWSKA Wspomnienie pośmiertne Nauka polska pO:1iosła bolesną stratę - w dniu 21 listopada 1956 r. zmarła w Toruniu dr Bożena Stelmachowska, profesor etnologii i etnografii Uniwersytetu M. Kopernika w Toruniu, kierownik Katedry i Zakładu Etnografii U.M.K. Profesor B. Stelmachowska urodziła się 5 grudnia 1889 r. we Wrześ:1i w Wielkopolsce. W pobliskim Poznaniu pobierała naukę w szkole średniej, i na tamtejszym Uniwersytecie odbywała wyższe studia w zakresie etnografii i etnologii oraz prehistorii pod kierunkiem wybitnych profesorów: Jana Sta:1isława BystroniaJ i Józefa Kostrzewskiego. Jedną z Jej pierwszych prac l._ zawodowych było kierowanie w latach 1933-1939 placówką muzeabą, Muzeum Miejskim w Poznaniu. W tym okresie odbyła szereg wyjazdów do zagranicznych muzeów celem pogłębienia przedmiotu. Były to kolejne wyjazdy do Berlina, Monachium, Wiednia, Paryża, Dijon, Florencji, Rzymu, Kolonii, Strassburga, Szczecina, Stuttgartu, Pragi, Wenecji, Ge:1ui i in. I 31 "Lud", t. XLIV. �482 483 Główne jednakże zainteresowania badawcze w zakresie etnografii skierowane były na Kaszuby, gdzie prof. Stelmachowska miała zapewnioną pomoc i współpracę szeregu instytucji. Zorganizowała na Pomorzu sieć korespondentów, nawiązując żywą współpracę i wymianę myśli, w wyniku czego zapew:1iła Działowi Etnograficznemu Instytutu Bałtyckiego pozytywne osiągnięcia badawcze. Ponadto ułożyła program badań etnograficznych dla ówczesnych Prus Wschodnich i Pomorza Zachodniego, uzyskując nań sankcje prawne Zjazdów Pomorzoznawczych. W wy:1iku prac pomorzoznawczych wyszło z druku kilka Jej prac etnograficznych: Etnografia Pomorza Podkoziołek dowa na i Prus Wschodnich, w obrzędowości Kaszubach. 1937; 1937; Rok obrzędowy zapustnej Polski Stosunek Kaszub na Pomorzu, Za.chodniej, do Polski, 1933: 1932; Sztuka 1933; lu- Badan'in PomorzlL Problem l'iarodowościowy, 1931; Zwyczaje ludu i inne. Poza wspomnianymi pracami przeprowadzała przed 1939 r. badania etnograficz:1e na Pomorzu z polecenia Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego i gromadziła w Szkole Morskiej w Gdyni eksponaty z zakresu kaszubskiej kultury ludowej. e~I1<)l)ruficzne /itl pomorskiego. 1930 - Na terenie Poznania współpracowała z Instytutem Zachod:1io-Slowiańskim przy Uniwersytecie Poznańskim w zorganizowaniu przy wspomnia·· nym Instytucie Działu Etnograficz:1ego. Wspólnie z prof. Rudnickim założyła czasopismo etnograficzne "Archiwum Etnograficzne Instytutu Zachodnio-Słowiańskiego" przy Uniwersytecie Poznańskim. Przed podjęciem wymie:1ionych prac prof. Stelmachowska była pomocniczym pracownikiem n~ukOwym przy Katedrze Etnografii i Etnologii Uniwersytetu Poznańskiego i współpracowała w latach 1920-1926 z prof. Bystroniem. W 1939 r., na skutek wybuchu II wojny światowej, prace badawcze prof. Stelmachowskiej zostały przerwane. Nie zaniechała jednakże mimo trud:1ych warunków studiów regionalnych nad etnografią Słowian Zachodnich, zwłaszcza w okresie okupacji niemieckiej, w czasie pobytu w Warszawie, dokąd została wysiedlona z Poznania. W Warszawie pracowała także w jednej z podziemnych komisji naukowych jako kierownik sekcji etnograficznej. Celem tej pracy było dostarcze:1ie dowodów słowiańskości i polskości Ziem Zachodnich. Podczas pracy w wym. Komisji prof. Stelmachowska prowadziła wykłady na tajnych kompletach Uniwersytetu Zachodniego. Po zakol1czeniu działań wojennych pośpieszyła niezwlocz:1ie do Pozna:1ia i tu w 1945 r. objęła Zakład Etnografii Słowian Zachodnich przy 1:niwersytecie Poznańskim. W tym czasie rozpoczęta praca naukowo-badawcza skierowana była głównie ku Ziemiom Zachodnim. Do etnograficznej problematyki ziem staropolskich podchodziła rzeczowo i w:1ikliwie, a przede wszystkim bardzo przewidująco. Posiadała oddzielne plany odnośnie do opracowania zagadnienia zasiedlenia i kultywowania starych tradycji rodzimych na Ziemiach Zachodnich (osad:1ictwo, inwentaryzacja zabytk6\\" kultury ludowej, ochrona źródeł historycznych). Miała plany oddzielnych badań etnograficznych osiadłej ludności autochtonnej. Po 1945 r. powstawały dalsze pla:1Y, w miarę narastających doświadczeń terenowych (dotyczące opracowania zagadnień przesunięć w procesie osadniczym na Ziemie Zachodnie grup ludnościowych Wielkopolski i Kaszub). Z początkiem 1946 r. prof. Stclmachowska została jako profesor nadz\'.'yczajny powołana na katedrę Ebologii U. M. K. w Toruniu, którą to katedrą kierowała do ostatnich chwil życia. W czasie ponad dziesięcioletniej pracy naukowo-badawczej i dydaktycznej na U. M. K. w Toruniu i W. S. S. P. w Gdańsku wykształciła zastęp etnografów, zajmujących obecnie stanowiska w muzealnictwie, oświacie oraz innych instytucjach naukowych. Objęcie katedry uniwersyteckiej w Toruniu związało poczynania naukowe prof. Stelmachowskiej z regio:1em Pomorza. Głównym tematem prac badawczych to naj ogólniej pojęta kultura ludowa Pomorza, w szczególności kultura materialna ze szczególnym akcentem położonym na budow:1ictwo, narzędzia pracy, rybołówstwo, sztukę ludową i zwyczaje rodzinne. Uprzywilejowane stanowisko miał region kaszubski z podregionami Kaszubów Gdańskich, Nadłebskich, Kabatków i Słowińców. Z tego zakresu opublikowała szereg prac, jak: Na drodze do teorii sztuki ludowej, etnkzne 1946; Zdobnictwo ludności rdzennej ludowe Ziemi Pyrzyckiej, Pomo1'za, 1948; Pomorze 1946; w programie Polskie badań grupy etno- i in. oraz artykuły popularno-naukowe na łamach dzienników i pism regio:1alnych Gdańska, Gdyni, Bydgoszczy, Torunia. Wielokrotnie podejmowała dyskusje na łamach "Dziennika Bałtyckiego", głównie .:la temat stroju ludowego na Pomorzu, haftu, ceramiki, rybołówstwa. Rokrocznie, podczas pracy w Toruniu przeprowadzała z gronem słuchaczy i współpracowników badania na terenie Pomorza Gdańskiego, Zachodniego, szkoląc stude:1tów podczas prac wakacyjnych. Kolejne ekipy badawcze wyruszały do Brodnicy Górnej, Ostrzyc, Pucka, Helu, Kościerzyny, Kartuz, dalsze na teren powiatu Bytowskiego (Ugoszcz, Studzienice, Dąbrówka Bytowska), na obszar Słowińców (Kluki, Smołdzino, Główczyce, Zelazo, Rowy, Gardna, okolice Słupska, Łeby i Lęborka). Jednostkowe badania prowadziła także na obszarze Ziemi Lubuskiej (okolice Gorzowa) i Ziemi Pyrzyckiej. Profesor Bożena Stelmachowska pracowała również w Muzewn Kaszubskim w Kartuzach i w Muzeum Regionalnym Powiśla w Kwidzyniu. Współpracowała także w tym zakresie z grupą regionalistów Ziemi Lubuskiej i Kociewia. graficznych, 1946; Nowe elementy w kulturze ludowej na Pomorzu Jeszcze przed 1939 r. w dniu 10 listopada 1938 r., prof. Stelmachowska została mianowana Kawalerem Orderu Polonia Restituta z tytułu bezinteresownej i ofiarnej pracy w dziedzinie kultury i oświaty. W 1938 r. habilitowała się w Warszawie :1a podstawie prac o zwyczajach rodzinnych i obrzędach. 31· �485 484 Brała także udział w ogólnopolskich badaniach dla potrzeb Polskiego Atlasu Etnograficznego nad rolnictwem i hodowlą, organizowanych przez PTL w latach 1950-1954. Prof. Bożena Stelmachowska była długoletnim czło:lkiem Zarządu Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, przygotowywała również monografię o stroju kaszubskim w ramach "Atlasu Polskich Strojów Ludowych". Niestety przedwczesna śmierć nie pozwoliła doprowadzić Jej tego dzieła do końca. Kilka tygodni przed swym zgonem Prof. Stelmachowska \VTHZ z gronem. badaczy - wychowanków przeprowadzała badania terenowe :n obszarze Słowińców. Obecnie w ramach prac opera postuma przygotowywana jest do druku praca B. S t e l m a c h o w s k i e j Kultura materialna Słowińców. Rozległy wachlarz terna tyki badawczej i niestrudzona e:1ergia v.' pracy naukowej uczyniły z profesor dr Bożeny Stelmachowskiej postać niezwykle. żywą i czynną. Była w pełni swoich sil: twórczych do ostatniego okresu tym bardziej niespodziewany był Jej zgO:l w okresie realizacji zamierzeń na dużą skalę. Bliska była Kaszubszczyżnie, posiadała tam wielu entuzjastów, swoich poczynań naukowych. Etnografia polska utraciła w .Jej osobie cenio:1ego i aktywnego pracownika naukowego. Ryszard Kukier ZESTAWIENIE PRAC BOŻENY STELMACHOWSKIEJ WRAZ Z WAŻNIEJSZYMI RECENZJAMI O TYCHŻE PRACACH 1. Wykopaliska z "Przegląd 11 ryc. 2. Fibula płytou:a 4. O żegludze z dwiema epok tarczkami w prehistorii 6. Zamawianie urodzaju nr 588 z dn. 24. XII. w wczesnohistoryczne, s. 17-24. B. Górnictwo prehistoryczne R. 2: 1927, z. 3, s. 37-45. 9. Sztuka okresu t. 2, R. 4-5: cesarstwa 1922-1924, spiralnymi rzymskiego z. 2, s. 228-231, z Obry w 15. Przemysł starszej R. 2: 1927, z. epoki 4, s. obrzędach, "Z Otchłani (epoka kamiennej 49-60. Poznań, 1925, s. 69. "Kurier Poznański", t. 30, 1927, Wieków", 18. Z "Z Otchłani Wieków", (paleolitu), "Z Otchłani Wieków", Przeszłości Przeszłość Powszechnej Wystawie Krajowej w Słowian Północno-Zachodnich, Polskie Poznaniu, Pomorze, [w:] Pamiętnik Instytutu Bałtyckiego, 1931, wyd. Instytut Bałtycki, s. 1-12. w obrzędowości zapustnej Polski t. 2, S. Ba1ticum, i kultura, z. 2, Toruń, 19. "Podkoziołek" znań 1933. Po- Zachodniej, 20. Rok obrzędowy na Pomorzu [w:], Pamiętnik Instytutu Bałtyckiego, S. Balticum, z. 7, Toruń 1933, s. 271, XI, wyd. !:lstytut Bałtycki. Rec.: W. Łęg a, "Zapiski Towarzystwa Naukowego w Toruniu", t. 10: t. 10: 1935, nr 1-2, s. 31-33. 21. Stara tuba pożarnicza w Muzeum Miejskim UJ Poznaniu, "Kurier Poznański", 1934, nr 147. 22. Regionalizm czości etnograficzny literackiej Polski na tle przykładów z 23. Polemika. W. Łęg Regionalizm a, Odpowiedź 24. Etnografia Warszawa, 26. 27. 28. i Prus twór- (Przyczynek w Toruniu", t. 10. tamże, s. 428-430. tamże, s. 430. Wschodnich [w:] Słown'ik GeograficznlJ t. 1, z. 1. Pol. Tow. Kraj., s. 203-237. Przyslowia polskie, "Ziemia", t. 24: 1934, s. 263-265. Nasze rybolówstwo morskie, "Ziemia", t. 25: 1935, s. 24-30. Bartnictwo w Borach Tucholskich, "Ziemia", t. 26: 1936. Lato ludu pomorskiego, "Teka Pomorska", R. 1-2: 1936/1937, s, 57-58. Państwa 25. Pomorza Etnograficzny, recenzenta. współczesnej do teorii regionalizZachodnio-słowiańskiego Zachodniej mu), "Archiwum Etnograficzne Instytutu Uniwersytetu Poznańskiego", 1936, z. 1. Rec.: W. Łęga, "Zapiski Towarzystwa Naukowego 1935, nr 1-2 s. 265-266. R. 2: 1927, z. 2, kamier.na), na 16. Zwyczaje ludu pomorskiego (Boże Narodzenie-Zapusty), [w:] Kronika o polskim morzu, dzieje walk, zwycięstw i pracy, Warszawa, 1930, s. 71-78, wyd. Tygodnik "Polska Gospodarcza". 17. Badania etnograficzne na Pomorzu (Problem Narodowościowy na Pomorzu), [w:J, Pamiętnik Zjazdów Pomorzoznawczych, Toruń 1931, z. 1, wyd. Instytut Bałtycki, s. 87-91. powiecie polskiej, ludowy "Ziemia''', R. 14: 1929, nr 14, s. 276-280. R. 2-3: 1925, s. 147-151, 1 ryc. Wieków", R. 1: 192G, z. 1-2, s. 3-6. przedhistorycznej, "Z Otchłani Wieków", R. 1: 1926, z. 4, s. 33-42. 5. System trzech 7. Skarby ze starszego Eugeniusz Frankowski, Kalendarz obrzędowy ludu polskiego, "Ziemia", R. 13: 1928 nr 15-16, s. 311. 11. O badaniu slrmowisk ot1J.:artych, "Z Otchłani Wieków', R. 4: 1929, 'l. 1, s. 9-14. 12. Garncarstwo ludowe na Powszechnej Wystu.H;ie Kr,rjowej, "Ziemia", R. 14: 1929 nr 21, s. 382-:385. 13. Słowiańskie grodziska na wyspie Rugii, "Z Otchłani Wieków", R. 2. 1929, z. 2, s. 17-33. 14. Strój przedhistoryczny, "Z Otchłani Wieków", R. 4: 1929, z. 3, s. 50-57. tamże "Z Otchłani babimojskim, 3. Wineta, Wilanowskie Archeologiczny", 10. Rec... Polskiego i ziem 1937, wyd. historycznie z Polskq zwiqzanych, �487 '186 29. Garncarstwo :>0. Sztuka ludowe ludowa na des cOmmunicati,ons demographie, graphes w Polsce, Kaszubach presentes anthropologie) slaves a Sofia 49. Etnografia "Ziemia", t. 24: 1934. (Lart populaire a la VI-e du V I-e en Casoubie) sectio (Ethnographie, Congres' des geographes sociologie, 50, Nauczyciel et ethno- skarby 51. 1936. "Archiwum Etnograficzne Instytutu Zachodnio-słowiańskiego Uniwersytetu Poznańskiego", z. 3, Poznań 1937, wyd. Ja:1 Jackowski "Księgarnia Uniwersytecka", s. 83, ryc. 126. Rec.: W. Łęga, "Zapiski Towarzystwa Naukowego w Toruniu", t. 11: 1938/1940, s. 67-68. 31. Sztuka ludowa 32. Odpowiedź 35. 36. 37. 38. na recenzję w "Jantarze" - Sztuka ludowa Kaszub w programie badań 12/26, wyd. Wydział kultura Pomorzoznawczy ludowa Bydgoszcz, 1946::lr Bałtyckiego. etnograficznych, czynnikiem Instytutu zespalającym Ziemie Odzyskane, "Przegląd Zachodni", Poznań 1946, :Ir 3, s. 979---990. 41. Ludowa liryka zaduszna, "Głos Wielkopolski", wydanie A, R. 2; nr 301/605 z l. XI. 1946, Poznań 1946. 42. O styl i obyczaj rodzimy na Ziemiach Odzyskanych, "Przegląd Zachodni", R. 2: 1946. nr 1, s. 9-21. 43. Zdobnictwo ludowe Ziemi Pyrzyckiej, Poz:lań, 1946, wyd. Instytutu Zachodniego, s. 47. 44. W Pyrzyckim Regionie, s. 642, z dnia 8. XII. "Głos Wielkopolski", 45. Boża gwiazdka świeci, w górze wyd. A, R. 2 1946, nr 338, "Głos Wielkopolski", wyd. A. R. 2: 1946, nr 352, s. 656, z 22. XII. 46. Planowanie muzeów etnograficznych "Jantar", R. 4: 1946, .•. Jantar", R. 4: 1946, na Pomorzu, z. 2, s. 71-74. 47. Nowe elementy w kulturze ludowej na Pomorzu nr 3, s. 26-33. 48. Kultura 53. 54. 55. Polemiczny), 39. Pomorze 40. Polska 52. na Kaszubach "Teka Pomorska", R. 3: 1938, s. 75-77. do Polski, [w:] Pamiętniki Instytutu Bałtyckiego, t. 15, z cyklu Światopogląd Morski, S. Dominium Maris, Toruń, 1934, wyd. Instytut Bałtycki, z. 6, s. 135-,162. Z kultury materialnej Borowiaków Tucholskich, "Ziemia', t. 26-,21: 1937, s. 48-53. Z metodyki badań nad sztuką ludową, "Teka Pomorska", R. 3: 1938, nr 1-2, s. 52-57. Rozwój kultury ludu Pomorza, "Zycie Warszawy", 1945, nr 45. Stwarzamy "nowy" Stary Rynek, "Kronika Miasta Poznania", R. 18: 1945, nr 1, s. 29---34. Na drodze do teorii sztuki ludowej, "Lud", t. 36: 1946, s. 163-184, i od .. bitka. Lublin, 1946, s. 24. (Kącik 33. Stosunek 34. na Kaszubach, litoralna i kontynetalna, "Jantar", 1946. Wielkopolski w planowaniu niemieckim, •.Lud", t. 37: 1947, s. 236-276. R'esumes 56. 57. 58. ;;9. 60. i31. 62. 63. Czego nie 69. 70. 71. ludowej. Trzeba wydobyć kulturalne star/a nawałnica (Relikty etnograficzne kultury ludowej), Etnografii Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, nr 64, R. 9: 1953, dod. "Rejsy" z 15-16. III. bada przede wszystkim kulturę materialną ludu, "Głos Uczelni", R. 2: Toruń 1953, :lr 3/6. Badania Pomorzoznawcze, "Głos Uczelni", R. 2, Toruń, 1953, nr 6/9. Dyskusja o hafcie kaszubskim. Jedno czy wielobarwny? "Dziennik Bałtycki" nr 64. R. 9: 1953, dod. "Rejsy" z 15-16. III. Kaszubski strój ludowy, "Dziennik Bałtycki", R. 9: 1953, :lr 225, z dn. 20-21. IX. Na torach badalCczych etnogro.jii Pomorzu. "Głos Uczelni", R. 2. Toruń 1953, nr 8/11. Owępsie, mv,cy i buksach, "Dziennik Bałtycki", R. 9: 1953, nr 285, 1953 dod. ,.Rejsy", z dn. 29---30.XI. Za dwa detci cały dzeń, "Dziennik Bałtycki", R. 10: 1954, nr 24, z d:l. 30-31. V. dod. "Rejsy". 65. Etnografia 68. sztuki lesi, [w:] Pomorze Zachodnie, wyd. I:1stytut Zachodni, Poznań 1949, t. 2, cz. 1, s. 221-248, cykl: Ziemie Staropolskie, t. 2, cz. l. Lice Ludu, [w:] Dolny Sląsk, cz. 1, Poznań, 1948, wyd. Instytut Zachodni, s. 219-243 (razem z Wandą Brzeską)· Twórczość ludowa. Rejsy, Dodatek do "Dziennika Bałtyckiego", 1949 z dn. 21. VIII. nr 34. W spółczesna ceramika ludowa na Kaszubach, •.Polska Sztuka Ludowa", R. 4: 1950, :1r 7-12, s. 100-106. Rec.: Typy, ludowe Kielisińskiego, "Rzeczpospolita", 1950. Ceramika kaszubska, "Sztuka Ludowa". 1951. Toruńscy etnografowie u Kaszubów, R. 2: 1952, nr 23/44, Dodatek Literacki, "Nowy Tor", z dn. 27-28. XII. 1952. Bałtycki" 66. opiekun "Rzeczpospolita", 1947, nr 22. Etnografia w Kórniku, •.Rzeczpospolita", nr 352. Sprau;ozdanie z działalności Zakładu Etnologii i Etnografii U. M. K. u; Tomniu, za rok 1946-1947, "Lud", t. 36: 1947, s, 484-485. Łużyckie stroje ludowe, [w:] Łużycom Wolność, Poznań 1946, s. 64-73. Nad jeziorem Gardzieńskim, "Rzeczpospolita " 1947, nr 273, 1947. Polskie grupy etniczne ludności rdzennej Pomorza, "Slavia Occidenta lis", t. 9; 1948, s. 155-189; Odbitka, op. cit., Poz:lań, 1948, wyd. Instytut Zachodni. Kultura ludowa Pomorza Zachodniego, [w:] Pomorze Zachodnie Poznań, 1948, wyd, Instytut Zachodni. 64. Zakład 67. jako polskiej �488 489 o stroju słowiańskim, "Dziennik Bałtycki", R. 10: 1954, nr 24, dod. Rejsy. 73. Jeszcze o stroju kaszubskim. Wianek dziewczęcy i złotnica, "DZiiennik Bałtycki", R. 10: 1954, nr 9, dod. Rejsy, z dn. 10-11. 74. Idzie Kasiulka usznurowana ... "Dziennik Bałtycki", R. 10: 1954 nr 33. dod. Rejsy, z dn. 7-8. II. 72. Parczewski 75. Rozwój kultury ludu Pomorza tematem badań naszych etnografów, "Zycie Warszawy", S. A, 1954, nr 45' z dn. 21-22. II. 76. Siedem sznurków i paciorków miała u szyi... "Dziennik Bałtycki", R. 10: 1954. nr 17, dod. Rejsy, z dn. 25-26 IV. 77. Trudności badawcze etnografa w terenie, "Głos Uczelni", R. 4, Toruń 1955, nr 3/24. 78. Konkursy na się ogłasza Wybrzeżu, a efektów "Dziennik 13-14. III. 79. Na marginesie dyskusji o hafcie R. 9: 1955, nr 3, s. 170-172. 80. Radło ziemniaczane na nie Bałtycki", wida.ć. W sprawie "Polska kaszubskim, Pomorzu, pamiątkarstwa R. 10: 1955, nr "Kwart. HKM, 62/3337 z dn. Sztuka Ludowa", R. 4: 1956, nr 1, s. 112-122. 81. Wyniki prac naukowo-badawczych wozdania Towarzystwa Toruń 1956. Naukowego Zakładu U. M. K. Spraz dn. 7. 1.-31. XII. 1953, Etnografii w Toruniu ETNOGRAFIA I NAUKI POMOCNICZE HISTORII W PIERWSZEJ POŁOWIE XX W. Wspomnienie o prof. W ł a d y s ł a w i e S e m k o w i c z u Sprawa ścisłego określenia zakresu etnografii i jej stosunku do innych nauk historycznych stała się specjalnie aktualna w ciągu ostatnich kilku lat w związku ze zmianami w strukturze orga,':lizacyjnej nauki polskiej i ustaleniem ram dla zespołowej pracy naukowej w oparciu o rozmaite instytuty nowo powstałej Polskiej Akademii Nauk. W tej sytuacji szukania na nowo, ostatnio dość luźnych - poza nielicznymi wyjątkami kO:Jtaktów między dwiema dyscyplinami uniwersyteckimi o różnym w zasadzie zrębie warsztatu pracy i podobnym, gdy chodzi o zasadniczy kierunek zainteresowań przedmiocie badań, słuszne będzie przypomnieć niektóre dawniejsze momenty współdziałania tych nauk. Wiąźą się o:Je przede wszystkim z okresem ostatnich kilkunastu lat ub. wieku, oraz początkiem wieku obecnego, z nazwiskami K. Potkańskiego, F. Bujaka, W. Semkowicza i wielu innych. Wymienia tych uczo:1ych jako współpracowników "Ludu" wydany ostatnio bdeks artykułów zawartych w czterdziestu rocznikach tego pisma. Możnaby nawet zaryzykować twierdzenie, że nasile:Jie wspólnych kontaktów Wląze się przede wszystkim z działalnością "Ludu", który dając im ostatnio wyraz, zwłaszcza w wydanym w 1954 roku tomie 41 (z artykułami B. Baranowskiego, J. Brody, J. Burszty, W. Hejnosza, A. H. Kaletki, Z. Kolankowskiego, G. Labudy, C. Łuczaka, W. Sobisiaka, S. Szczotki i in.), kontynuował dawniejsze tradycje sprzed pierwszej wojny światowej. Sibie zarysowująca się w okresie międzywojennym specjalizacja różnych katedr historycznych jak równieź katedr etnologii i etnografii, następnie takźe socjologii, antropogeografii, prehistorii i wielu innych im pokrewnych dziedzin :Jauk społecznych, dążenie do sprecyzowania odrębnych zadań i odrębnych metod badawczych w oparciu o odmienne również typy źródeł osłabiło na ogół wzajemne kontakty między róźnymi dziedzinami wiedzy. Utrzymały się O:1e jednak w tym okresie na niektórych odcinkach badawczych. Wśród nich dziedzina tzw. nauk pomocniczych historii zajmuje jedno z pierwszych miejsc. Rozbudowanie nauk pomocniczych historii, jako odrębnej dyscypliny naukowej, wiąże się ze zrozumieniem roli, jaką w postępowa:1iu badawczym, prowadzącym do odtworzenia minionego procesu historycznego, spełnia właściwa formalna i rzeczowa analiza źródła historycznego, przekazującego nam związane z tym procesem fakty. U podłoża rozwoju tej dziedziny wiedzy, a zarazem umiejętności tech:1icznych, leży ten sam postulat udostępnienia badaczowi naszej przeszłości historycznej szerokiej podbudowy faktów dotyczących różnych okresów i różnych grup ludzkich jak również różnych dziedzin ludzkiego działania (poprzez sumienne zestawienie źródeł, a następnie umiejętne ich odczytanie), który m. in. jeszcze na przełomie XVIII i XIX w. zapoczątkował również terenowe prace etnograficzne 1. Nic też dziwnego, że dla niektórych przedstawicieli nauk pomocniczych historii etnografia nie tylko stanowiła naukę posiłkującą 2, lecz również podobnie jak paleografia, dyplomatyka, sfragistyka, numizmatyka, heraldyka czy geografia historyczna była jedną z tych usługowych umiejętności, które pozwalały z przekazu niezrozumiałego dla niespecjalisty odczytać i objaśnić szereg nowych faktów. Pomagały w tym w:Jioski z analogii pomiędzy wytworami i instytucjami różnych czasów i różnych ludów. Budowano je zresztą nie zawsze krytycznie, najczęściej jeszcze w oparciu o koncepcje ewolucjonistów drugiej połowy ub. w. To uznanie usługowej roli et;'lografii jako pomocniczej nauki historii (niezależnie od przyznawania jej, podobnie zre3ztą jak niektórym innym naukom pomocniczym, włas;'lych c'Cló\v badawczych, dążenia do opracowywania własnej syntezy w oparciu o jej właściwe żródła) nie znalazło I Por. A. K u t r z e b i a n k a, Rozwój KrakÓW 1948, s. 506. 2 Encyklopedia W. Semkowicza, nauk pomocniczych wyd. 3, Kraków etnografii hi,storii 1946, s. 2. i etnologii tcedług wykładów w Polsce, prof. dr �491 490 odbicia w uniwersyteckich podręcznikach, a raczej skryptach nauk pomocniczych historii, wydawanych w okresie międzywojennym i bezpośrednio po ostatniej wojnie przez prof. W. Semkowicza i następnie przez prof. A. Gieysztora:l. Miało Jednak pokrycie w niejednej wypowiedzi pierwszego z nich, w okresie międzywojennym l pierwszych lat po wojnie profesora historii Polski i nauk pomocniczych Uniwersytetu Jagiellońskiego. Znalazło również wyraz w jego pracach i w dużym - przez cały okres naukowej i pedagogicznej działalności zainteresowaniu dla bliskich etnografii tematów badań. W kierowaniu ku etnografii uczniów (wśród nich F. Gawełka); w udziale w komitetach naukowych organizujących prace zespołowe m. in. z udziałem et:1ografów, jak np. Komitet Wydawnictw Śląskich PAU, we współudziale w zakładaniu krakowskiego Muzeum Etnograficznego itp. w podnoszeniu przy różnych okazjach znaczenia pracy na pograniczu et:lOgrafii oraz historii politycznej, gospodarczej, również historii prawa różnych okresów historycznych, w tym także naj żywiej go interesującej historii wieków średnich. Omówienia sylwetki prof. W. Semkowicza zabrakło w dotychczasowych tomach Ludu obok sylwetki Fr. Bujaka 4, w podobny sposób, choć na odmiennych odcinkach tematycznych, zainteresowanego pracą na pograniczu etnografii i innych nauk historycznych. Lukę tę chcemy zapełnić obecnie przypominając w rocznicę śmierci naszego profesora garść dat i faktów :Iajważniejszych. Władysław S e m k o w i c z (9. V 1878-19. 111949) należał do najwybitniejszych uczonych polskich, których działalność naukowa przypada na pierwszą połowę XX w. Urodzony 9. V.1878 r. we Lwowie, syn Aleksandra Semkowicza, znanego historyka, profesora u;1iwersytetu lwowskiego, dyrektora biblioteki uniwersyteckiej, członka-korespondenta Akademii Umiejętności i długoletniego redaktora "Kwartalnika Historycznego" wcześnie pod czujną, a wytraw:Ią ręką ojca wchodził w poważne prace naukowe. Znakomita jeśli chodzi o opanowanie historycznej techniki badawczej, zwłaszcza mediewistycznej szkoła Oswalda Balzera dopełniła reszty. Semkowicz uczęszczał na seminarium Balzera, równolegle zaś pracował naukowo pod kierunkiem tegoż uczo;rego przez dwa lata jako zastępca aplikanta w Krajowym Archiwum aktów grodzkich i ziemskich we Lwowie. Półroczny (1902-1903) pobyt w Rzymie, w charakterze stypendysty Akademii Umiejętności, i związane z nim prace naukowe i archiwalne rozszerzyły horyzonty młodego uczonego i wydatnie wzbogaciły zasób jego wiedzy. Dłuższa praca pedagogiczna w szkole średniej (1901-1914/1915) dała mu doskonałe przygotowanie dydaktyczne, które póżniej wyróżniało go 3 J. w., ponadto A. G i e y s z t o r, Zarys nauk pomocniczych historii, Warszawa 1948, wyd. 3, rozszerzone przy współudziale S. Herbsta, t. 1, 2. • S. S z c z o t k a, Profesor dr Franciszek Bujak, "Lud", t. 41: 1954, s.7-26. wśród uniwersyteckich wykładowców c. Jeśli chodzi o etnografię, zetknął się z nią w Rzymie w latach 1902/1903 poprzez zwiedzanie zbiorów i uczęszczanie na odczyty etnologiczne. Nie mógł również, związany z O. Balzerem, nie być świadkiem starań tego ostatniego o utworzenie we Lwowie katedry etnologii w 1910 r., jak i nie mógł nie zetknąć się tamże z wykładami S. Ciszewskiego, a następnie J. Czekanowskiego. W 1909 r. rozpoczął Władysław Semkowicz n<'. uniwersytecie lwowskim wykłady jako prywatny docent w zakresie nauk pomocniczych historii. W 1914 r. rozszerzył zakres habilitacji na dziedzinę historii średniowiecznej. Z dniem 1. X. 1916 objął katedrę nauk pomocniczych historii na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie oraz kierownictwo związanego z nią Gabinetu Nauk Pomocniczych Historii U. J. Gabinet rozwinął się, dzięki staraniom Semkowicza, w 1921 r. w samodzielne Seminarium Nauk Pomocniczych Historii U. J., wyodrębnione z ogólnego Seminarium Historycznego U. J. Na tym stanowisku pracował odtąd Semkowicz nieprzerwanie aż do 1939 r., kiedy brutalna przemoc hitlerowska oderwała go od warsztatu pracy (6. XI. 1939) i wtrąciła wraz z ogółem profesorów U. J. do obozu koncentracyjnego w Oranienburgu, gdzie - jako jeden z bardzo nielicznych - wyjątkowo długo został przetrzymany. Po wojnie wracał jeszcze dwukrot:1ie na krótko na swe stanowisko, ale o dłuższej i regularnej pracy uniwersyteckiej nie było już mowy. Obok pracy uniwersyteckiej W. Semkowicz brał nader żywy udział w pracach instytucji i towarzystw naukowych. Zbyt długo byłoby wyliczać ich listę i szereg piastowanych godności. Ograniczyć się wypadnie do ;rajważniejszych: Od 1919 r. był członkiem-korespondentem PAU, od 1923 członkiem czynnym; z jego inicjatywy powstała w 1921 r. Komisja atlasu historycznego Polski PAU, której niebawem został przewodniczącym. Od 1926 r. był przewodniczącym Komisji Historycznej PAU; od 1926 sekretarzem, a od 1945 dyrektorem Wydziału Historyczno-Filozoficznego PAU; piastował również godność przewodniczącego Komisji Etnograficznej PAU (1934), był prezesem Polskiego Towarzystwa Heraldycznego (od 1925, prezesem honorowym od 1932), oraz wiceprzewodniczącym Polskiego Towarzystwa Historycznego (od 1934). W latach 1932-1939 był sekretarzem Komitetu Wydawnictw Śląskich PAU i czynnym organizatorem prac i wydawnictw tego Komitetu, zaś od 1947 r. jego dyrektorem. Bibliografia prac naukowych Władysława Semkowicza obejmuje ponad 300 pozycji z lat 1897-19496• Są to oczywiście głównie prace z zakresu s W ustaleniu szeregu dat biograficznych korzystaliśmy z materiałów zebranych i udostępnionych nam przez Panią Jadwigę Semkowiczową. 6 O. Ł a s z c z y ń s k a, Bibliografia prac W. Semkowicza, "Roczniki Historyczne", Poznań t. 18: 1949, s. 462-483; oraz J. S e m k o w i c z o w a, Zestawienie prac Władysława o tychże pracach (rękopis). Semkowicza wraz z ważniejszymi recenzjami �492 jego specjalności, tj. tzw. nauk pomocniczych historii. Działalność uniwersytecką zainaugurował Semkowicz wykładem habilitacyjnym z zakresu p a l e o g r a f i i '. Paleografia łacińska zamyka również jego działalność naukową, jako :1ajobszerniejsze, najbardziej dojrzałe i syntetyczne spośród jEgO dzieł, jakkolwiek niewykończone i wydrukowane już po śmierci autora >l. Nie paleografia jednak była dyscyliną, której Semkowicz najwięcej poświęcał uwagi. Były nią badania g e n e a log i c z n o - h e r a l d y c z n e. Semkowicz dostrzegał traf:lie całą słabość syntez naukowych Bobrzyńskiego, Smolki, Małeckiego i Piekosińskiego, którzy usiłowali rozwiązać zagadnienie genezy społeczeństwa polskiego i państwa polskiego drogą przyjętych z góry teorii. Przeciwstawił im metodę monograficznego i szczegółowego opracowania poszczególnych rodów rycerskich, spodziewając się tą drogą dojść w etapie końcowym, po zgeneralizowaniu wyników, do "wyśledzenia genezy szlachty polskiej, a w ślad za tym Lmych, związanych z nią węzłami społeczno-gospodarczymi warstw ludności w Polsce", oraz do "wykrycia roli dziejowej rycerstwa polskiego, jako najważniejszego w państwie średniowiecznym obok monarchy czynnika politycznego" D. Badania heraldyczno-genealogiczne zamierzał powiązać jak naj ściślej z badaniami ge:1ealogiczno-topograficznymi. Więcej nawet, już w 1904 r. miał gotowy plan opracowania mapy wielkiej własności ziemskiej w Polsce w dwóch przekrojach: a) z okresu wczesnohistorycznego, b) z drugiej połowy XV w. - i szkicował próbkę tego rodzaju mapy l0. Ten zasadniczy i ostateczny cel, jaki stale przyświecał prowadzonym przez samego Semkowicza, a niebawem i przez grupę jego uczniów badaniom monograficznym" poświęcony był poszczególnym rodom, a także klasztorom, czy dawnym terytorialnym jednostkom administracyjnym. Praca była bowiem zakreślona na szeroką skalę, przewidywała wiele ogniw przygotowawczych (które same dla siebie stanowiły zamknięte tematy), to też mimo włożonego w nią wysiłku dziesiątek lat swego życia, mimo utworzenia i redagowania przez Semkowicza specjalnych czasopism naukowych ("Miesięcznik Heraldyczny" 1908-1915 i "Rocznik Heraldyczny" 1908-1932) nie zdołał on już za swego życia przejść do drugiej, syntetycz:1ej fazy badań nad problemem. Rzecz jasna, że Semkowicz zdawał sobie sprawę, iż same badania genealogiczno-heraldyczne nie wystarczą do ostatecznego rozwiązania węzłowych zagadnień z historii społecznej i ustrojowej. Dlatego też prowadził energicz:1e badania w zakresie h i s t o r i i u s t r o j u i h i s t o r i i " P o ł e c z n e j, żeby tylko wspomnieć jego prace Nagana i oczyszczenie szlachectwa w Polsce XIV i XV wieku (1899), Wladycy polscy na tle porów, W. S e m k a w i c z, Paleografia łacińska "Przegląd Historyczny", Warszawa, t. 9: 1909, s. 215-227. 8 W. S e m k o w i c z, Paleografia łacińska, Kraków 1951, ss,. XV, 598. D Z własnoręcznego Curriculum vitae z 1907 r. 10 Z listu do ojca (9. X. 1904). 493 nawczym slowiańskim (1908/1909), czy Uwagi nad pochodzeniem i rozsied- (1912). W tym też kierunku podążał jego uczeń, Maria:1 Friedberg, w pracach o klienteli świeckiej !:>iskupów i o możnowładztwie. Friedberg też był tym, który pokusił się jeszcze za życia Semkowicza - o syntetyczne opracowanie genezy społeczeństwa i państwa polskiego, wykorzystując cały dorobek szczegółowych badań monograficznych tak intensywnie prowadzonych przez Semkowicza i jego szkołę 11. leniem rycerstwa polskiego wieków średnich Wspomnia:1e już studia genealogiczno-topograficzne popychały Semkowicza w kierunku tzw. g e o g r a f i i h i s t o r y c z n e j. W tym samym kierunku działały jego zainteresowania i _. dodajmy systematyczne uniwersyteckie studia z zakresu geografii, pogłębiane w latach póżniejszych. Na polu geografii historycz:1ej trwale zapisał się Semkowicz jako autor znakomitych map historycznych Polski, wydanych częścią jako mapy ścienne, częścią zaś, wespół z prof. C. Nankem (który opracował mapki do dziejów powszechnych), jako Szkolny atlas historyczny (1932). Z prac monograficznych najważniejszymi były rozprawy: Geograficzne podstawy Polski Chrobrego (1925) i Historyczno-geograficzne podstawy Sląska (1930). Była już mowa o jego inicjatywie i kierowaniu pracami Komisji dla Atlasu Historycznego Polski PAU, której naj dojrzalszym dziełem była wydana w 1933 r. Mapa województwa krakowskiego w dobie Sejmu Czteroletniego, praca zbiorowa pod redakcją Semkowicza. Mapa ta nieraz jest wykorzystywa:1a także w pracach etnografów. Osobną a nas specjal:1ie interesującą tutaj grupę prac stanowię te wszystkie, które możnaby określić jako e t n o g r a f i c z n e. Są to zarówno drobne przyczY:1ki archiwalne jak własne prace terenowe drukowane w "Ludzie" i "Wiśle" od r. 190012 przez kilka następnych lat 1:1. Przynoszą one materiały do zwyczajów ludowych, zagadek, pieśni zbieranych w okolicach Brzeska. Od 1920 r. datuje się zainteresowanie W. Semkowicza aktualnymi zagadnieaiami Spisza, Orawy i Okręgu Czadeckiego, a także Ś:ląska Cieszyńskiego i Górnego. W tym czasie obok wielu map i memoriałów urzędowych opracowuje również popularne artykuły, które drukuje 11 M. F r i e d b e r g, Klientela świecka biskupstwa krakowskiego w wieka XLI-XIV. Ze studiów nad organizacją społeczeństwa w Polsce średniowiecznej, [w:] Studia hist. ku czci S. Kutrzeby, t. 1, 1938, s. 165-216; t e nż e, Kultura polska a niemiecka, Poznań 1946. 12 Dwa przyczynki do historii wierzeń ludowych (z aktów sądowych z XVII w.), "Lud" t. 6: 1900, s. 385-391 i odb.; Pieśń o królu Sobieskim, "Wisła", t. i4: 1900, s. 187-188; Zagadki ludowe z okolic Brzeska, tamże s. 684--685; Niektóre zwyczaje na Boże Narodzenie (wieś Łoniowa pow. Brzesko), tamże s. 814. 1:. W r. 1901 drukuje w "Wiśle" Kra kowiaki ze wsi Łęki i pieśń ze lL'si w pow. brzeskim; w 1908 r. Zagadki Niedźwiedzy. W 1904 r. w "Ludzie" i legendy ze wsi Łoniowy. opisuje zwyczaje Bożego Narodzenia �495 494 "Ziemia", "Gazeta Podhalańska", "Dziennik Cieszyński" 14. Łączy on w nich spojrzenie historyka - archiwisty ze spojrzeniem etnografa, obserwującego współczes:le życie wsi, szukającego śladów jej przeszłości kulturalnej i jej etnograficznej przynależności. Ten ostatni wzgląd decyduje o podjęciu pracy nad dwutomowym wydawnictwem Materiałów źródłowych dla Górnej Orawy (1932, 1939), przynoszącym wiele cennych dla etnografa wiadomości. Etnografii w znacznej mierze poświęcone są również karty wydanej pod redakcją Semkowicza dwutomowej pracy Slowacja i SŁow~c'y (1937, 1938). Wspomniane prace i przyczY:1ki, tematycznie związane z kulturą lud::Jwą, są niewątpliwie wyrazem szerokiego zakresu zainteresowań uczonegohistoJ:yka i 'jego dąże:1ia do udostępnienia różnego typu żródeł. Są jednak tylko drobnym uzupełnie:1iem podjętej przez niego szerokiej akcji w yd a w n i c t w Ź l' Ó d ł o w y c h, jak Akta Unii (1932) wydane wespół z S. Kutrzebą, czy Kodeks katedry wileńskiej (1938-1948) wydany wspólnie z J. Fijałkiem, które pozostaną na długo wzorowym wydawnictwem źródłowym, żeby nie powiedzieć niedościgłym wzorem tech:1iki wydawniczej. podobnie zresztą, jak wydane wespół z .J. Łosiem (1934) Kazania świętokrzyskie. Olbrzymia praca lat kilku dziesiątek włożona została również w przygotowanie wydawnictwa roczników polskich wieków średnich. O zainteresowa:1iach etnograficznych Władysława Semkowicza świadczą nie tylko wspomniane przyczynki źródłowe, stanowiące, jak wynika z przytoczonych przykładów, stosunkowo niewielki procent in:lych publikacji nie związanych bezpośrednio z zakresem kultury ludowej. W początkach swojej pracy na Uniwersytecie Jagiellońskim, w latach 1916--1917, podejmuje Władysław Semkowicz, również takie tematy, jak geneza pisma w świetle badań etnograifcznych 15 i Przysięga na sŁońce (studium porównawcze, prawno-etnologiczne), do której powróci po raz drugi bezpośrednio przed drugą wojną światową (1938)16. W tych pracach da się poznać jako zwolennik tylorowskiej koncepcji przeżytku kulturalnego, który, zanotowa:ly w identycznej formie w szeregu różnych kultur, różnych epok, upoważnia go do wyciągnięcia wniosku o powszechności opisywanego zwyu W. S e m k o w i c z, Z dziejów Spisza, "Ziemia" t. 6: 1920, nr 4, s. 108-109; t e n ż e, Sladami polskiej kultury na Spiszu, "Orli Lot", t. 1: 1920, nr 3, s. 24-26 z mapką; t e n ż e, Niedzica, tamże, t. 2: 1921 nr l, s. 7-10; t e n ż e, Jaworzyna w świetle praw historycznych, "Ziemia", t. 7: 1922 nr 11, s. 306-312 z mapką; t e n ż e, Z wędrówek po Orawie, "Orli Lot", t. 5: 1924 nr 4--5, s. 67-72; t e n ż e, Z dziejów zbójnictwa na Orawie, "Ziemia" t. 16: 1931 nr 8-10, s. 180-183. 15 "Ziemia Lubelska", 20 II 1917 nr 93. 16 W. S e m k o w i c z, Przysięga na sŁońce, [w:] Księga Pam. ku czci B. Orzechowicza, t. 2, Lwów 1916, s. 304-377 i odb. Kraków s. 75; t e n ż e, Jeszcze o przysiędze na słońce [w:} Studia hist. ku czci S. Kutrzeby, Kraków 1938, t. 1; s. 429-444 i odb. J. czaju w odległych epokach historycznych. W nowym opracowaniu po 20 latach autor uzupełnia zestawione poprzednio szeroko da:le porównawcze nowym materiałem zaczerp:liętym z polskich żródeł pisanych XIV-XVIII wieku oraz z niektórych przekazów tradycji ustnej zanotowanych w XIX i XX w. Stwierdza zachowanie się tego ciekawego zwyczaju prawnego :lie tylko, jak poprzednio sądził, jedynie u szlachty, lecz również w prawie miejskim i w zwyczajach chłopskich. Z poświadczonej przez cytowane źródła powszechności zwyczaju wnioskuje, że jest to zwyczaj rodzimy polski i słowiański. W ten sposób dwie redakcje ciekawego tekstu są do pewnego stopnia również i odbiciem dwóch różnych w swoim zasadniczym zrębie kierunków zabteresowań kulturą ludową, z których pierwszy wykazać chce jej archaiczno§ć, drugi trwałą etniczną przynależność niektórych charakterystycznych jej składników. Dalszym dowodem powiązań W. Semkowicza z pracami etno- i ludoznawczymi jest rów:lież fakt, że w rzędzie dużej liczby redagowanych przez niego wydawnictw zbiorowych i czasopism nie zabrakło i takich jak: "Pamiętnik Tow. Tatrzańskiego" za lata 1919-192017, poszczególne zeszyty "Ziemi" w latach 1923 i 1931 I~ oraz wspomniana już Biblioteka Słowacka. Dowodem zrozumienia znaczenia działalności :liektórych instytucji etnograficznych jest wreszcie stosunek, jaki cechuje do nich. W. Semkowicza jako autora prac programujących i oceniających osiągnięcia w dziedzinie pracy naukowej różnych ośrodków 10. Józef PROFESOR MitkoU'ski FELIKS i Anna Kutrzeba-Pojnarou'a PRZY JEMSKI W lutym 1956 r. Krakowski Oddział Polskiego Towarzystwa Llldoznawczego stracił jednego z najlepszych i najaktywniejszych członków w osobie nagle zmarłego prof. Feliksa P r z y j e m s k i e g o. Feliks Przyjemski urodził się w 1881 r. w Leszczańcach koło Buczacza. Pierwsze nauki pobierał w szkołach Buczacza i Stanisławowa, do gimnazjum ucz~szczał we Lwowie, tam również rozpoczął studia uniwersyteckie, słuchał wykładów z filologii klasycz:lej, a także polonistyki u profesorów Bruchnalskiego i Piłata. Równie zamiłowany w języku i kulturze antycznej jak w pięknie ojczystej mowy i literatury oddawał się nauce z zapałem. Na studiach polonistycznych Feliks Przyjemski zajmował się przede "Pamiętnik Towarzystwa Tatrz~ń.skiego".' T. 37, Kraków 1920. " Zeszyty poświęcone KrakowowI lOrawIe. . 19 Por. "Zycie naukowe Krakowa", "Nauka Polska", t. 23: s. 25-108 i t. 2t: 1939, s. 43-166 i nadb. Warszawa 1939 s. 25-231. 17 1938, �497 496 wszystkim okresem roma:ltycznym, czego wynikiem była dysertacja o działabości Filomatów i jej głównych inicjatorach Mickiewiczu i Zanie. Inteligencja i duże zdolności, bystry i krytyczny umysł, ogromna pracowitość i rzetelność w pracy, niepospolita erudycja oraz nienasycony głód wiedzy i prawdziwa pasja naukowa rokowały Feliksowi Przyjemskiemu piękną przyszłość :la polu nauki. Sprawy potoczyły się jednak inaczej. Rodzina i środowisko inteligenckie z którego pochodził Przyjemski, obdarzyło młodego człowieka wyruszającego w świat sporym kapitałem kulturalnym - materialnej podpory zapewnić mu jednak nie mogło. Toteż od pierwszych lat gimnazjal:1ych Feliks Przy jem ski zarabiał na życie i "czesne" lekcjami. Tak było w gimnazjum, tak i potem na studiach uniwersyteckich. A lekcji tych trzeba było dawać sporo, aby opędzić najważniejsze codzienne potrzeby, zapłacić za mieszkanie, mieć na niezbędne podręczniki i książki. Młody Przyjemski pracuje w tym okresie szaleńczo - mierzy "siły na zamiary". Studia na dwóch wydziałach wypełnione :1iezmordowaną pracą na ukową, kilka godzin lekcji dziennie, a ponadto od najwcześniejszych lat praca społeczna, która w czasie studiów uniwersytecKich przybrała już poważne rozmiary _ oto tryb życia Feliksa Przyjemskiego w latach uniwersyteckich. Nie potrafił on chłonąć wiedzy i rozwijać umysłu w izolacji od otoczenia, przeciwnie, silnie rozwinięty instynkt społeczny zbliżał go do ludzi, kazał mu dzielić się z nimi nabytymi umiejętnościami i doświadczeniami. Przy jemski był duszą licznych organizacji studenckich o charakterze naukowym, ponadto członkiem Czytelni Akademickiej, której celem było gruntowne pogłębianie wiedzy swoich członków. Pisze wiele referatów i artykułów, odczytywanych i dyskutowanych na zebra:liach Czytelni i swoim niestygnącym i niezmożonym entuzjazmem pociąga za sobą innych. Prowadzi życie wypełnione po brzegi wytężoną pracą, ale daje mu to ogromne zadowolenie, a dałoby i pełnię szczęścia, gdyby nie smutna rzeczywistość, która wkrótce każe mu pożegnać się z myślą o pracy naukowej. Brak etatu na uniwersytecie, kO:lieczność pomagania rodzinie, zmuszają tak świetnie zapowiadającego się filologa do podjęcia pracy zarobkowej, odsuwającej go na długo, a może na zawsze od uczelni. Feliks Przyjemski w drugim etapie swojego życia poświęca się pracy nauczycielskiej - najpierw we Lwowie, potem w Przemyślu. Wykłada w gimnazjach język polski, łacinę i grekę i okazuje się, że jest urodzonym pedagogiem, ma wspa:1iałe podejście do młodzieży, potrafi zaskarbić sobie jej zaufanie i ostatecznie zdobywa ją całkowicie zawsze równym i pogodnym usposobieniem, łagodnością, taktem, wyrozumiałością i opanowaniem i ogromnym optymizmem życiowym. Lata 1910-1920 zajmuje Feliksowi Przyjemskiemu praca i społeczno-kulturalna. W owym czasie istniało w Przemyślu r.ych z sobą organizacyj i towarzystw społecznych. Wielką pedagogiczna wiele skłócozasługą prof. Przyjemskiego było doprowadzenie po kilku latach pracy do fuzji owych organizacji pod wspólnym zarządem, przy czym jednomyślnie zostaje obrany przewodniczącym Zjednoczenia Towarzystw Polskich. Feliks Przyjemski był również jednym z założycieli Muzeum Przemyskiego i przez cały czas pobytu w Przemyślu dbał i starał się usilnie o dalszy rozwój świeżo założonej placówki kultralnej. Prof. Przyjemski zajmuje się w czasie przemyskiego dziesięciolecia również publicystyką. Redaguje periodyk kulturabo-społeczny pt. "Ziemia Przemyska", w którym publikuje wiele artykułów, poza tym dużo pisze i publikuje w ogólnej prasie krajowej. Na łamach prasy, w szkole, na mównicy w czasie zebrań, gdzie tylko się da - walczy z ciemnotą i zacofaniem, domaga się oświaty i kultury, nauki i dobrych, a tanich książek dla robotników i dla wsi. Rozpoczętą pracę zostawia Feliks Przyjemski młodszym następcom, gdy wezwany przez mbistra obejmuje na świeżo odzyskanych ziemiach, na Pomorzu stanowisko kuratora szkół średnich w Toruniu. Po zorganizowaniu pracy w Toru:liu prof. Przyjemski zostaje w 1926 r. przeniesiony do Krakowa na stanowisko naczelnika wydziału szkół średnich. Mimo, że praca organizacyjna w szkolnictwie zabiera mu wiele czasu, Feliks Przyjemski prag:lie jak dawniej być w bliższym kontakcie z młodzieżą. Z ramienia kuratorium zostaje więc opiekunem harcerstwa, a owo urzędowe opiekuństwo rychło przeradza się w obopólną przyjażń młodzieży z profesorem. Organizuje wspólne wycieczki krajoznawcze, w czasie których przemierzają wzdłuż i wszerz całą niemal Polskę, zachwycając się zabytkami miast i miasteczek oraz krajobrazem i folklorem wsi polskiej. Zamiłowanie ludoznawcze, rozbudzone w czasie studiów nad epoką polskiego romantyzmu, kO:ltynuowane przez długie lata pozostało Feliksowi Przyjemskiemu do końca jego dni. Jeszcze w ostatnich latach życia urządzał piesze wędrówki wakacyjne od wsi do wsi - w poszukiwaniu ginącego folkloru. (Część zapisków i materiałów posiada archiwum Krakowskiego Oddziału PTL - większa część jednakże zginęła). Długoletnie Przyjemskiego i bardzo bliskie kontakty z młodzieżą skłoniły prof. Feliksa do napisa:lia pracy pt. O polski system wychowawczy. W 1930 r., wszedłszy w konflikt z ministrem, Feliks Przyjemski zgłasza dymisję i przechodzi na emeryturę. Nie potrafi jednak długo bezczY:1.nie siedzieć. W nie długim czasie prowadzi prywatne seminarium nauczycielskie, a po latach, z jego szkoły wychodzą pierwsi świetnie przygotowa:li do zawodu pedagodzy. W czasie okupacji prof. Przyjemski z całym zapałem prowadził tajne komplety w Krakowie i w okolicznych wsiach. Po skończonej wojnie wykładał język polski w gimnazjum w Krakowie oraz w liceum administracyjno-handlowym. Po wojnie Feliks Przyjemski został członkiem PTL, warzystwa jeżdził w tere:1. i kontynuował swoje badania 32 "Lud"~ t. XLIV. z ramienia Tofolklorystyczne, �499 których wyniki referował na zebraniach Oddziału PTL oraz wygłaszał je jako odczyty popularne w szkołach. Jednocześnie prof. Przyjemski stale interesował się zagadnieniami filozoficznymi i literackimi, w związku z czym bywał stałym uczestnikiem 7.ebrań literackich odbywających się w PAN-le. Tuż przed śmiercią napisał dwie prace: O religii Słowian oraz Źródła podań o Kraku i smoku wawelskim. Wszyscy, kt6rzy znali prof. Przyjemskiego, glęboko i boleśnie Jego przedwczesne odejście - ale pamiętać o Nim będą zawsze. Irena odczuli Nizińska nież wiele czasu i miejsca poświęcał zagadnieniu ochrony kultury ludowej, (w swej pracy konserwatorskiej ratując od zagłady architekturę drewnianą), pracy popularno-:laukowej, szeroko prowadzonej w ciągu wielu lat akcji odczytowej i na łamach redagowanego przez siebie tygodnika "Ziemia Przemyska", w pracy nauczycielskiej był bowiem wykładowcą w Szkole Budownictwa w Jarosławiu. Inż. Osiński należał od swej młodości do socjalistycznych ugrupowań młodzieżowych, tam zaprawiał się w służbie społecznej i do końca życia pozostał wierny młodzieńczym ideałom, składając owoc swej pracy i wysiłek całego życia Muzeum w Przemyślu - w darze społeczeństwu ukocha:lego rodzinnego miasta. Krzysztof INZYNIER KAZIMIERZ MARIA OSIŃSKI W dniu 4 lutego 1956 r. zmarł w Przemyślu w wieku 72 lat inż. architekt Kazimierz Maria Osiński, założyciel (1909) i długoletni kustosz Muzeum Ziemi Przemyskiej w Przemyślu. Zmarły był niestruclzo:lym pracownikiem na niwie społecznej i położył niespożyte zasługi w dziedzinie ochrony zabytków dawnej kultury i dziejów Przemyśla i okolicy. Z jego inicjatywy, za jego zachętą i przykładem powstawały inne regionabe muzea w Sanoku, Jarosławiu i Rzeszowie. Inżynier Osiński, jako jeden z członków założycieli Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Przemyślu w r. 1909, oddając nowo założonej instytucji swą cenną bibliotekę rodzbną położył w ten sposób podwaliny pod późniejszą pracę naukową i wydawniczą tej naukowej placówki w Przemyślu. Aż po drugą wojnę światową jako członek zarządu i dyrekcji T. P. N. w Przemyślu, pracował ;lad wydaniem siedmiu Roczników Przemyskich, zawierających prace monograficz:le poświęcone ziemi przemyskiej oraz obszerne sprawozdania zarządu z wielostronnej działalności Towarzystwa. W roczniku III drukował swą pracę pt. WykopaLisko w Budach. Łańcuckich z epoki młodszego okresu cesarstwa r.::ym- ("Rocznik Przemyski, t. 3, Przemyśl, 1922). Należał do wielu towarzystw naukowych, popularno-naukowych, do różnych związków i był niestrudzonym pracownikiem na niwie społecznej; nie ma instytucji, czasopi!!ma czy placówki kulturalnej Polski południowej, w której :lie przewijałoby się nazwisko inż. Osińskiego, zawsze czynnego i ofiarnego, czy to Związek Muzeów w Polsce, czy urzędy konserwatorskie, czy prasa codzienna lub okresowa - wszędzie figuruje imię tego nad wyraz zasłużonego działacza kulturalnego. Inż. Osiński, jako członek Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, położył też duże zasługi dla polskiej etnografii przez zgromadzenie i zabezpiecze:lie licznych zabytków kultury ludowej dorzecza średniego biegu Sanu i stworzenie działu etnograficznego w Muzeum w Przemyślu. Rówskiego 32' Wolski �501 Irena BADANIA NAD KULTURĄ PODHALA W LATACH Nizińska 1951-1956; Podhale, ze względu na specyficzną odrębność kultury ludowej, głównie dla bogatej sztuki i folkloru, od dawna, szczególnie zaś od czasów Chałubińskiego było terenem licznych eksploracji badaczy różnych dyscyplin naukowych. Lata wojen:le i okupacja przerwały już rozpoczęte prace i uniemożliwiły zainicjowanie nowych poszukiwań. Dopiero po zakończeniu wojny Pohale, podobnie jak i inne regiony Polski, staje się znów przedmiotem ożywionych badań. Niniejsze sprawozdanie obejmuje prace, które prowadzone były w latach 1951--19562• W powojennych badaniach :la Podhalu reprezentowane były prawie wszystkie naukowe i specjalistyczne instytucje zajmujące się kulturą ludową, a ponadto brali w nich udział badacze indywidualni. Kontynuowali swoje przedwoje:lne badania wytrawni naukowcy, znawcy i miłośnicy Podhala, a obok nich przystępowały do pracy młode, o dużych ambicjach zespoły, pragnące rozwiązania nie rozszyfrowanych problemów, zgłębienia nie ruszanych dotąd przez poprzedników zagadnień. Perma:lentne prace na Podhalu prowadziło przede wszystkim Muzeum Tatrzańskie w Zakopanem, jako gospodarz terenu oraz jako ośrodek specjalnie do tego celu powołany. Praca naukowa w Muzeum Tatrzańskim, podobnie zresztą jak i w innych muzeach, toczyła się dwoma nurtami. 1 Referat wygłoszony w dniu 28. IX. 1956 r. na Sesji Podhalańskiej P.T.L. w Zakopanem. 2 Materiały do sprawozdania zbierałam drogą ankiet rozsyłanych do różnych instytucji oraz indywidualnych badaczy, a także przez bezpośredni kontakt z takimi instytucjami naukowymi i ośrodkami badawczymi, które prowadziły na Podhalu dłuższe i na większą skalę zakrojone badania. Metoda ankietowa dała tylko częściowe wY:liki. Większość interpelowanych ośrodków il badaczy indywidualnych nie nadesłała odpowiedzi. Zdaję sobie sprawę z tego, że przegląd prac badawczych prowadzonych na Podhalu jest niekompletny, że posiada liczne luki, a ponadto szereg dysproporcji faktograficznych, spowodowanych niejednolitym materiałem; stąd np. przebieg prac terenowych oraz wyniki niektórych eksploratorów, aczkolwiek niezwykle nieraz ważne i interesujące, na skutek skąpego materiału informacyjnego kwituję kilkoma zdaniami, to Z:lÓW w wypadkach, gdy dysponuję nawet bardzo bogatym i szczegółowym materiałem, nie mogę go wykorzystać w pełni ze względu na szczupłe ramy, w których winien zmieścić się krótki referat sprawozdawczy. Pierwszy z nich zajmował się akcją chronienia i konserwacji zabytków kultury ludowej, drugi nurt obejmował popularyzację regionalnej kultury poprzez urządzanie stałych i okresowych wystaw, konkursów itp. W 1951 r. pracownicy Muzeum Tatrzańskiego wzięli czynny udział w przygotowaniu wystawy sztuki podhalańskiej w Zakopanem organizowaną przez Ministerstwo Kultury i Sztuki. Wystawa była wynikiem konkursu na haft i rzeźbę, który przyniósł nieoczekiwanie dobre rezultaty i pozwolił osiągnąć poważne cele artystyczne i społeczne. Tego samego roku pracownik Muzeum Helena Roj-Kozłowska kierowała krótkoterminowymi kursall1[ w kilku miejscowościach powiatu nowotarskiego, jak np. Szlembark, Maniowy, Dębno, mający na celu zaznajomie:lie młodzieży góralskiej z zapomnianą już techniką malowania na szkle. Przejdźmy z kolei do problematyki interesującej pracowników Muzeum Tatrzańskiego oraz wY:lików badań terenowych przeprowadzanych w omawianym okresie na Podhalu. Dyrektor Muzeum prof. dr Juliusz Z b o r o wg k i pracuje nad wieloma zagadnieniami. Głównym tematem jego' pracy jest Historia poznawania Podhala, badań krajoznawczych i etnograficznych. Materiały do powyższej pracy ,na które składają się stare rękopisy i druki, zaczął profesor Zborowski gromadzić jeszcze przed wojną, obecnie zaś znajdują się w stadium opracowywania. Podobnie zaawansowana jest druga praca, pisana równolegle do wyżej wymienio:Jej, która nosi tytuł: Podania o Tatrach" Szwedach i najezdnikach na Góralszczyznę. Ostatni temat frapuje autora od bardzo dawna, gdyż już w 1911 r., rozpoczął gromadzenie materiałów, w oparciu o zbioryarchiwabe. oraz liczne i długotrwałe badania terenowe. Ponadto w opracowywaniu znajdują się Dzieje Muzeum Tatrzańskiego oraz Dzieje Sekcji Ludoznawczej Towarzystwa Tatrza7iskiego w latach 1911-1914. W chwili obecnej Dyrektor Muzeum Tatrzańskiego oddaje do druku Onomastica, nazwiska osobowe na Podhalu opracowane :la podstawie spisu ludności z 1910 r. Mgr Edyta S t a rek, b. kustosz działu etnograficznego Muzeum Tatrzańskiego, dotąd zajmowała się strojem Spisza i Orawy, co nie wchodzi w zakres naszego sprawozdania obejmującego tylko teren Podhala. Poza strojem ludowym Edyta Starek opracowuje przetwórstwo lnu i wełny. Od 1953 r. gromadzi materiały terenowe z całego powiatu nowotarskiego, dotyczące wzmiankowa:1ego tematu. Poza tym przewidziane są badania dla celów porównawczych na terenie Sądecczyzny i Pogórza', graniczącego z Podhalem od północy. Szczególną uwagę poświęca autorka dynamice rozwoju narzędzi i związanej z nimi zmia:lie w procesach technologicznych przetwórstwa lnu i wełny, zmianie, widocznej również w rodzajach tkanin. Mgr Wanda J o s t o w a w latach poprzedzających omawianyokres, a mia:lowicie w r. 1949 i 1950, pracowała nad zagadnieniem pożywienia na Podhalu, rezultatem zaś prowadzonych w tym czasie badań był artykuł, �503 502 który ukazał się w Ludzie 1. W ostatnim roLl sprawozdawczym mgr Jostowa opracowała na podstawie dawniejszych badań artykuł pod redakcją prof. Antoniewicza, o pasterstwie pt. Pożywienie pasterzy podhalańskich. Autorka zredagowała specjalny kwestionariusz, którym posługiwała się w czasie badań i na podstawie którego opracowała zebrane materiały. W latach 1953-1955 mgr Jostowa gromadziła materiały oparte o żródła archiwalne i terenowe do zagad:lienia emigracji zarobkowej na W ęgry i do Polski, tj. na niziny b. Galicji i do b. Kongresówki. Autorkę interesuje wyłącznie emigracja sezonowa z terenu Podhala, mieszczącego się w dzisiejszych granicach powiatu nowotarskiego. Głów;1ym problemem pracy Wandy Jostowej jest przegląd wszelkich zajęć rolniczych i pozarolniczych, którymi zajmowali się podhalańscy emigranci. Do tej pory przeprowadzone zostały badania w kilku wsiach Skalnego Podhala, Jak np. Ciche, Zubsuche, Witów, Zakopane, Murzasichle. Rezultatem dotychczasowych poszukiwań są dwa artykuły, które ukazały się w "Wierchach". Jesienią 1956 r. rozpoczęła W. Jostowa wspólnie z mgr Mirosławem Michałowskim badania nad gospodarką na torfowiskach nowotarskich i orawskich. Obszerny program prac badawczych zakrojony jest na kilka lat. Na razie gromadzono materiał tylko w czasie jednodniowych wypadów z terenu właściwego Podhala, projektowa:ly jest dłuższy pobyt na Orawie. W roku bieżącym przystąpiła do opracowywania tematu hutnictwa i górnictwa tatrzańskiego. Praca prowadzona będzie zespołowo, zaś W. Jostowa zajmie się zbadaniem systuacji robotników w górnictwie i hutnictwie, Podhala. W projekcie na przyszłość przewiduje się rozszerzenie tematu tak, aby obejmował on całą strukturę społecZ:1o-ekonomiczną górnictwa i hutnictwa tatrzańskiego. Praca powyższa opierać się będzie wyłącznie na źródłach archiwalnych. Do tej pory przebadano archiwum w Kórniku. Material dotyczący zagadnienia jest skąpy i fragmentaryczny, toteż publikacja musi się ograniczyć wyłącz:1ie do uporządkowanych materiałów. Termin ukończenia pracy nie został jeszcze ustalony. Mgr Maria S r e d n i a w a rozpoczęła w tym roku gromadzić materiał do pracy Drzeworyty ludowe w zbiorach Muzem Tatrzańskiego. Komisja Opieki nad Zabytkami przy PTTK organizuje też wystawę w D\vorku Moniaków w Zubrzycy na Orawie. W związku z tym zespół pracow:lików Muzeum Tatrzańskiego gromadzi eksponaty i materiał opisowy do wyposaże:lia chaty orawskiej w XIX w. Pracownicy Muzeum projektują wykorzystanie zebranych informacji w publikacji pomyślanej jako materiały do monografii Orawy. Po Muzeum Tatrzańskim najdłużej chyba i najtrwalej związany jest z regionem Podhala prof. dr Kazimierz D o b r o w o l s k i, którego prace 3 W. J o s t o w a, Tradycyjne 1954, s. 703-727. pożywienie ludności Podhala, "Lud", t. 41: zdobyły naczelną pozycję pośród etnograficz:1ego dorobku. Począwszy od 1910 r. profesor Dobrowolski prowadził terenowe i archiwalne badania na Podhalu (w Miętustwie), kontynuowane w dalszym ciągu w interesującym nas okresie sprawozdawczym. Początkowo zajmował się migracjami wołoskimi, potem historią osad:lictwa na Podhalu oraz zagadnieniami z zakresu teorii kultury (problem zderzenia dwóch kultur, rolniczej i pasterskiej). Autor niezwykle cennych prac, o których jeszcze będzie mowa, prowadził badania historyczne na szerokim tle porównawczym, dążąc do uzyskania syntezy zagadnie:lia teorii rozwoju społeczeństw. Badania prowadzone na terenie Podhala w latach 195'1-1955 przez zespół pracowników Zakładu Etnografii Ogólnej pod kierownictwem prof. Dobrowolskiego stanowią dalszy ciąg badań prowadzonych przez :liego w latach przedwojennych, dlatego też nie sposób traktować je w oderwaniu. W sprawozdaniu tym wydaje się celowe nie tylko nawiązanie do dawniejszych badań, lecz również przypomnie:lie ich wyników oraz powtórzenie tytułów niektórych o publikacji znanych szeroko w świecie etnograficznym. W 1951 r. Zakład Etnografii Ogólnej umieścił w swoim planie badawczym: Dzieje kultury polskiej ludności rolniczej i pasterskiej w Karpatach Zachodnich w formacji feudalnej, kapitalistycznej i socjalistycznej. W ramach tego zagadnienia prowadzono badania nad monografią wsi pasterskiej. wołoskiego pochodzenia, lokowanej w 1416 r. Już pierwsze poszukiwania prof. Dobrowolskiego przeprowadzone w 1931 r. pozwoliły stwierdzić, że zachowały się jeszcze na jej tere:lie liczne relikty rumuń.sko-bałkańskie. W 1951 r. przeprowadzono w Ochotnicy dłuższe badania stacjonarne przy współudziale większej grupy etnografów i przedstawicieli innych dyscyplin naukowych. Udział w pracach terenowych wzięli wówczas między i:mymi: doc. dr Anna Kutrzeba-Pojnarowa, dr Danuta Dobrowolska, dr Chechówna, dr Adam Sarapata, dr Witold Truszkowski, mgr Władysław Kwaśniewicz, mgr Zdzisław Szewczyk, mgr Edward Pietraszek oraz szereg innych badaczy. Przedmiot badań ochotnickich stanowiła przede wszystkim kultura materialna i społeczna (prawo pasterskie), ponadto wiele zagadnień z innych działów kultury. W 1951 r. Kazimierz D o b l' o W o l s k i przedstawił :la posiedzeniu Polskiej Akademii Umiejętności pracę pt. Studia nad pochodzeniem ludności pasterskiej w Karpatach Zachodnich, napisaną na podstawie materiałów zebranych z całego Podhala z Ochotnicą i Beskidów. W 1952 roku doc. dr K u t l' Z e b a - P o j :1a l' o w a oraz doc. dr Andrzej Wal i g Ó l' S k i kierują licznym zespołem studentów na terenie Czorsztyna i jego zaplecza. Równocześnie prof. D o b r o w o l s k i prowadzi przy współudziale m. in. mgr mgr: Bittnerówny, Myrcikówny i Kaleciaka badania w Miętustwie, rodowej osadzie sołtysiej. Pierwszą kwerendę archiwalną dotyczącą 'Miętustwa oraz pierwsze badania w tej miejscowości rozpoczął Kazimierz Dobrowolski w 1920 r. i od tego czasu począwszy. �504 prowadził systematycznie prace terenowe uzyskując w rezultacie dwadzieścia kilka przekrojów chronologicwych, których liczba stale się powiększa. Pierwsze wyniki badań terenowych zostały zreferowa:1e już w 1923 r. na posiedzeniu Polskiej Akademii Umiejętn(lści. Identyczne badania, dotyczące problemu związków rodowych prowadzone były równolegle do poprzednio opisanych, w drugiej osadzie sołtysiej, w Małym eichem. Poza wybra:1ymi wsiami, w których przeprowadzono dłuższe lub krótsze badania stacjonarne, prowadzone również poszukiwania na szerszym terytorium, wybiegającym nieraz daleko poza wytypowaną wieś. Oprócz gromadzenia materiałów systemem badań terenowych prowadzono również poszukiwania ankietowe, które dały dobre rezultaty. Indagowana była w pierwszym rzędzie młodzież szkolna, a ponadto tzw. eksperci społeczni. Drugim głównym tematem poza Studiami nad pochodzeniem ludności pasterskiej w Karpatach Zachodnich, nad którymi pracuje prof. D o b r ow o l s k i jest Żywe prawo pasterskie i Dawne prawo pasterskie. Autor przygotował do druku pracę pt. Księga sądu prawa wołoskiego w zamku żywieckim z lat 1681-1773. Kwestie prawno-ustrojowe dotyczące podstaw organizacji wsi podhalańskiej od dawna interesują Kazimierza Dobrowolskiego, czego dowodem jest praca wydana w 1935 r. Najstarsze osadnictwo Podhala, w której jeden rozdział traktuje o systemie gru:ltowym wsi podhalańskiej. W związku z pracami prof. Dobrowolskiego poświęconymi problematyce podhalańskiej należy jeszcze dodać, iż pracuje on również nad zagadnieniem kultu drzew, ze szczególnym uwzględnieniem kultu "świętego smreka" - jak to określiły teksty z XVIII w. Długoletnia praca :1a Podhalu i bogaty jej plon przypada w udziale prof. dr Włodzimierzowi A n t o n i e w i c z o w i, który w okresie powojennym, na czele zespołu składającego się z pracowników różnych instytucji i dyscyplin naukowych z wielu ośrodków badawczych w kraju przystąpił do opracowania budow:1ictwa pasterskiego. W wyniku ostatnich, tj. powojennych badań powstał projekt napisania zbiorowej pracy monograficznej omawiającej zagadnienie pasterstwa z punktu widzenia różnych dziedzi:1 wiedzy. Ponieważ praca osiągnęła rozmiary monumentalnego dzieła i doczekała się specjalnego sprawozdania, a poza tym ukaże się już wkrótce w druku, ograniczę się tylko do zasygnalizowania jej. Bogactwo sztuki ludowej i folkloru Podhala od dawna zwracało na siebie uwagę badaczy, nic więc dziwnego, że w Jatach powojennych przystąpiono i:1tensywnie do prac badawczych mających na celu właściwe <-pracowanie metodologiczne problematyki związanej z tym niezwykle rozbudowanYffi działem kultury ludowej. Prace te podjął Państwowy Instytut Sztuki w Warszawie (Sekcja Muzyki Ludowej, Pracownia Badania Tekstów Ludowych) i w Krakowie 505 (Sekcja Badania Plastyki Ludowej). Przegląd prac badawczych i osiągnięć Państwowego Instytutu Sztuki rozpoczniemy od krakowskiej siedziby Instytutu, jako terenowo bliższej badanemu regionowi. Sekcja Badania plastyki ludowej Państwowego Instytutu Sztuki pod kierow:1ictwem profesora dra Romana R e i n f u s s a rozpoczęła badania na Podhalu już w 1947 r. Początkowo miały one charakter pe:letracyjny i prowadzone były wyłącznie przez plastyków, w następnym jednak stadium przez plastyków i etnografów. Pracami badawczymi zostało objęte Podhale wraz ze Spiszem i Orawą. Przedmiotem badań prowadzonych w latach 1947-1953 było głównie meblarstwo, hafty na ubra:1iach męskich (parzenice góralskie) oraz zdobnictwo metalu a więc artystyczne kowalstwo. W 195'4 r. rozpoczęto systematyczne badania mając na celu rejestrację żywych twórców ludowych i ośrodków ludowego rzemiosła artystycznego. W zakres prac weszła również architektura ludowa, nie uwzględnio:la w pierwszej, rejestracyjnej fazie prac terenowych. W wyniku dotychczasowych badań zgromadzono obfity materiał ilustracyjny i opisowy dotyczący skrzyń malowanych, rzeżbionych sprzętów domowych, kolorowych haftów (parzenic), zdobnictwa w metalu (okucia na wozach, dekoracyjne okucia występujące w detalach architektonicznych), a także spinek góralskich. Wykonano wiele rysunków, szkiców, planów architektonicznych, a ponadto zarejestrowano ośrodki garncarskie na Podhalu 4. Bada:lia prowadzone były według kwestionariuszy opracowywanych przez zespół pracowników Sekcji. Dokumentację rysunkową, fotograficzną, a od 1950 r. również opisową przeprowadzali pracownicy zespołu w trakcie indywidualnych wyjazdów w teren. Badania zespołowe w dużej grupie, takie jakich obec:1ie dokonuje Sekcja Badania Plastyki Ludowej co roku w innym regionie Polski, na Podhalu nie były prowadzone. Poza badaniami terenowymi Sekcja Badania Plastyki Ludowej Państwowego Instytutu Sztuki w Krakowie prowadziła systematyczną dokumentację wystaw oraz częściową dokume:1tację zabytków sztuki ludowej w muzeach Krakowa i Zakopanego. Zebrane materiały opublikowano "IV "Polskiej Sztuce Ludowej" oraz w innych pracach o charakterze syntetycznym, jak np. Romana R e i n f u s s a Skrzyn-ie ludowe, Garncarstwo ludowe, Ludowe druki na płótnie oraz przygotowywane aktualnie do druku Polskie meblarstwo ludowe. W 1950 1'. Sekcja Muzyki Ludowej oraz Pracownia Badania Tekstów Ludowych Państwowego Instytutu Sztuki w Warszawie rozpoczęła pod • Liczbowo wY:liki prac Sekcji Badania Plastyki Ludowej obejmują a) rysunki mebli - 397, stroju - 178. budownictwa - 284, metalu - 220. spinek - 325, różnych przedmiotów - 81; b) opisy (wywiady) dotyczące mebli i zdobnictwa, a micmowicie: wnętrz - 152, stroju - 175, metalu - 78. ceramiki - 37, różnych przedmiotów - 194. �506 kierownictwem Mariana S o b i e s k i e g o akcję •.bierania folkloru muzycznego na terenie całej Polski (z wyjątkiem Ziem Zachodnich). W tym czasie utworzo:lO w miastach wojewódzkich ekipy, w skład których weszli przede wszystkim studenci muzykologii, a kierownictwo powierzono pracownikom naukowym. Ekipa krakowska pod kierownictwem dra P o źn i a k a miała za zadanie przebadanie części Ziemi Krakowskiej po Kielecczyznę na pół:1ocy, z Podhalem włącznie na południu. W skład ekipy dra Poźniaka weszli studenci muzykologii U. J., a ponadto, w ramach Państwowego Instytutu Sztuki pracowali ówcześnie na Podhalu indywidualni badacze, specjaliści w dziedzinie folkloru muzycz:lego, jak mgr Włodzimierz Kotoński i inni. Początkowo badania nosily charakter inwentaryzacyjny. Zespół krakowski pracował na podstawie instrukcji wydanej przez Jadwigę i Maria:1a Sobieskich. Instrukcja przeznaczona była dla badaczy, którzy na specjalnym kursie osiągnęli już wyższy stopień teoretycznego przygotowania przed zetknięciem się z terenem. W instrukcji położono nacisk na dwa aspekty pieśni ludowej: a) jej funkcję społeczną (na przykład związek pieśni obrzędowych z życiem) oraz b) funkcję artystyczną, na ściśle muzyczny związek pieśni z jej wykonawcą. W związku z tym szeroko rozbudowano zakres pytań dotyczących charakterystyki muzycznej i tradycji wykonawcy, co miało na celu zbieranie konkretnych danych do lokalizacji pieśni. W zakres pracy ekipy krakowskiej wchodziło również zbieranie materiałów dotyczących tradycyjnych' i aktualnie używanych instrumentów muzycznych oraz informacji o kapelach ludowych. Praca tere:lOwa odbywała się dwufazowo. W pierwszym etapie na wieś ruszała grupa szperaczy, która zbierała informacje co do ogólnych wiadomości o wsi, wyszukiwała ludzi o odpowiednim poziomie muzycznym, dokonywała muzycznych zapisów ze słuchu oraz notowała teksty. Tym sposobem uzyskiwano cały repertuar wykonawcy, który zapisany w odpowiednio zredagowanym protokole pisanym według jednolitego schematu, przechodził w ręce kierownika ekipy, ten zaś z kolei przeprowadzał selekcję i segregowa:lie materiału w zależności od jego wartości merytorycznej i formalnej. Następnym etapem pracy było nagrywanie przygotowanego materiału :la taśmy magnetofonowe dokonywane pod kierunkiem i nadzorem profesora Sobieskiego, który w asyście zbieracza jeździł wozem radiowym po terenie. Zebrany w postaci dokumentacji opisowej oraz nagranych taśm materiał muzyczny odsyłano do Warszawy, gdzie następowała trzecia faza pracy, polegająca na doprowadzeniu materiału do takiej postaci, aby można go złożyć w archiwum. W tym celu należało opracować ostateczny protokół oraz przetranskrybować nagrany na taśmach materiał na specjalne karty archiwalne. Dotychczasowe badania terenowe miały na celu w głównej mierze zasilenie archiwum, które imponuje zarówno ilością, liczy bowiem 20000 pieśni, jak i stanem, w jakim się znajduje. Każda pieśń zaopatrzona jest 507 w dokumentację, na którą składają się: metryczka, trzy protokoły, taśma oraz tra:lskrypcja nagrania. Niezależnie od badań o charakterze rejestracyjnym Jadwiga i Marian S o b i e s c y prowadzili badania problemowe w Pieninach, których rezultatem była praca O wielogłosie, czyli tzw. diafonii pienińskiej, publikowana w "Muzyce", w 1952 r.5 Łącznie w okresie sprawozdawczym nagra:lo na Podhalu 192 taśmy, co licząc średnio dwadzieścia i kilka pieśni na 1 taśmę daje około 4000 pieśni. Pierwsze lata powojenne nie miały wśród muzykologów specjalistów tej trudnej problematyki podhalańskiej. Co prawda prof. Adolf C h y b i ńs k i przez wiele lat pracował nad muzyką Pohala, ale materiałów swoich, jako :lie odpowiadających w pełni współczesnym wymaganiom nauki, nie opublikował. Począwszy od 1947 r. Jadwiga i Marian Sobiescy publikują artykuły i prace w periodykach i wydawnictwach muzycznych 6 na temat ludowej muzyki podhalańskiej. Spośród młodszego pokolenia badaczy żywe zainteresowanie Podhalem wykazali i wykazują nadal mgr Kotoński (choreografia) i mgr Szurmiakówna (muzyka ludowa). Włodzimierz K o t o ń s k i brał udział w badaniach muzykologicznych Państwowego Instytutu Sztuki :la Podhalu, a ponadto prowadził badania indywidualne nad tańcem góralskim i zbójnickim. Badania prowadzone były w trudnych warunkach. O posługiwaniu się metodą filmową, tak bardzo przydatną i potrzebną przy opracowa:liach choreograficznych nie mogło być nawet mowy. Autor musiał się sam uczyć wszystkich kroków, a potem wykonywać niezliczone ilości rysunków. W 1956 r. ukazała się Monografia tańca zbójnickiego i góralskiego, jako rezultat kilkuletnich badań podhalańskich. Materiał muzyczny zebrany w latach 195'0-1953 przez ekipę krakowską Państwowego Instytutu Sztuki, a potem uzupełniony przez indywidualnych badaczy, został opracowany od strony tekstów przez Pracownię Bada:lia Tekstów Ludowych w Warszawie. W badaniach podhalańskich i opracowaniach wzięli udział pracow:licy PI S-u, a mianowicie mgr mgr: Jan Sadownik, Aurelia Mioduchowska, Przyłuska-Jaworska oraz Antoni Śledziewski. 5 Ilościowo rezultat badań Sekcji Muzyki Ludowej Państwowego Instytutu Sztuki obejmują w Nowotarszczyźnie następująco ilość taśm: 1950 r. - 8, 1951 r. - 24, 1952 r. - 37, 1953 r. - 10 (synchro:licznie prowadzono badania w Sądeckim i Limanowskim), 1955 r. - 113 taśm (Uroczystości Sabałowe). 6 J. i M. S o b i e s c y, Polska muzyka ludowa, "Materiały do studiów i dyskusji", wyd. PIS, R1: 1951 nr 5; t e n ż e, Pieśń ludowa i jej problemy, 1947-1949 (szereg artykułów); M. S o b i e s k i, Oblicze tonalne polskiej muzyki ludowej. Studia muzykologiczne, t. I, 1953 wyd. PWM; t e n że, Dorobek w zakresie folkloru w okresie dziesięciolecia, "Materiały do studiów i dyskusji" R. 4: 1955 nr 3-~. �508 W 1954 r. w badaniach terenowych na Podhalu organizowanych przez PIS wzięli również udział pracownicy Zakładu Dialektologii PAN mgr mgr: Horodyska, Korzeniówna, Łachówna, Mocarska oraz badacze Pracownl Folklorystycznej Instytutu Badań Literackich mgr mgr: Bokszczanin, Górski, Wojciechowski. Do 1954 r. badaniami objęte było Podhale wraz ze Spiszem i Orawą, zaś po tym okresie zawężono badania do właściwego Podhala. Bada::lia terenowe poprzedzone zostały studiami odpowiednich materiałów archiwal:1ych PIS-u, drukowanych zbiorów, artykułów rozrzuconych w różnych czasopismach oraz rękopisów prywatnych zbieraczy pieśni góralskich. Podręczna kartoteka sporządzona na podstawie wyciągów z wym. żródeł stanowiła podstawę do indagacji w terenie. W skład kartoteki weszły m. in. rękopiśmienne teksty prof. Doroszewskiego, zapiski mgr Ewy Kamińskiej oraz materiały dr Anny Kowalskiej-Lewickiej. Rezultatem kilkuletniej działalności badawczej Pracowni Badania Tekstów Ludowych PIS-u stała się oddana już do druku praca zbiorowa pod redakcją mgr Sadownika nosząca tytuł: Pieśni Podhala. Antologia. A:ltologia pomyślana jest jako wydawnictwo o charakterze popularnonaukowym. Pieśni podane są wiernie, z zachowaniem wszelkich niekonsekwencji dzisiejszej gwary podhalańskiej, a przetranskrybowane według zasad sformułowanych. przez dr Sobierajskiego i uzupełnionych przez prof. Doroszewskiego. Muzeum Etnograficzne w Krakowie ma również swój udział w badaniu Podhala. Dyrektor Muzeum prof. dr Tadeusz S e w e r y n oraz mgr Zdzisław S z e w c z y k' prowadzą badania nad techniką i wynalazczością ludową na tere::lie Kielecczyzny, Krakowskiego oraz Podhala. Celem specjalnych zainteresowań obu badaczy stał się chłopski kombinat w Łopusznej, w którym siła wodna porusza młyn, heblarkę, tartak i prasę do wyciskania soku z owoców - wszystko to przy użyciu jednej wspólnej maszynerii. Badania kombiaatu prowadzone są od 1954 r. Badaczy interesuje problematyka związana ze zmianami w technice oraz konstrukcji maszyny, a także historia powstania i rozwoju kombinatu. Badania poparte będą bogatym materiałem ilustracyjnym w postaci dokładnych rysu'1ków, szkiców i fotografii. Poza Łopuszańskim kombinatem T. Seweryn i Z. Szewczyk prowadzą badania nad rzeźbą świecką m. in. i na terenie Podhala. Byłaby to kontynuacja prac już dawniej zai:licjowanych przez prof. Seweryna i częściowo wykorzystanych do publikacji o monumentalnej rzeźbie świeckiej. Podhalańską rzeźbą sakralną zajmuje się prezes lubelskiego Oddziału PTL dyr. Janusz S w i e ż y. Badania typu inwentaryzacyjnego, obejmujące Waksmu:ld i Nowy Targ rozpoczął on w 1955' r. Sztuką ludową na Podhalu w zakresie haftu białego zajmuje się dr Anna K o wal s k a - L e w i c k'a. Chociaż dr Lewicka zajmowała się haftem na marginesie głównych zainteresowań, które dotyczą gospodarki 509 oraz pożywienia, opracowanie haftu osiągnęło spore rozmiary. Autorka zajmuje się haftem :la płótnie, batyście, muślinie i tiulu, z pocz. XIX w. W materiałowej części pracy autorka przedstawia zagadnienie techniki hafciarskiej, układ motywów zdobniczych oraz przegląd zdobionych ubiorów. Dużo uwagi poświęca dr A. Kowalska-Lewicka osobie hafciarki, jej uzdolnieniom artystycznym oraz umiejętnościom zawodowym, omawia także sytuację gospodarczo-społeczną w której hafciarka tworzy. W drugiej, syntetycznej części pracy autorka omawia historię haftu i dzieje jego przeobrażeń pod wpływem impulsów pochodzących z miasta, a rozważa::lia zamyka naświetleniem tendencji rozwojowych haftu białego na wsi podhalańskiej. Praca oddana została do druku. Zainteresowanie Podhalem sygnalizuje prof. dr Maria Z n a m i e r o ws k a - P r li f f e r o w a, opracowuje ona Rybołówstwo na Dunajcu na podstawie bogatych zbiorów muzealnych. Zakład Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego rozpoczął po wojnie pod kierownictwem prof. dr Kazimiery Z a w i s t o w i c z - A d a m s k i e j prace badawcze z zagadnień pomocy wzajemnej i współdziałania gospodarczego w kclturach ludowych. W ramach tej problematyki przystąpiono do badania orga:1izacji zbiorowego wypasu wysokogórskiego jako przykładu gospodarczego współdziałania ludności pasterskiej. W pierwszej fazie przeprowadzono badania zespołowe, kierowane przez mgr Bronisławę K o p c z y ń s k ą - J a w o r s k ą na terenie wsi Ratułów, w 1951 r. Głównym tematem badawczym całego zespołu była rola paster·· stwa w źyciu wsi. W dalszej fazie przystąpiono do pogłębio::lych bada:'l problemowych na halach tatrzańskich. Poszukiwaniami objęto wszystkie czynne w ciągu jednego sezonu wypasowego sz~łasy tatrzańskie. Celem tych badań było jak naj dokładniejsze uchwycenie istniejącego aktuabie w pasterstwie stanu rzeczy. W wyniku wstępnych penetracji wytypowa::lo charakterystyczne ośrodki pasterskie, w których koniecz::le byłoby prz'~prowadzenie dłuższych badań stacjonarnych. Opracowanie materiałów zebranych przez Zakład Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego kontynuowa:1e było od 1954 r. w ramach planu naukowobadawczego przez mgr Bronisławę KOPCZYllską-Jaworską, pracownika Zespołu Łódzkiego Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN. W wyniku badań prowadzonych od 1951 r. mgr Bronisława K o p c z y lis k a - J a w o r s k a przygotowała do druku dwie prace, z których jedna ukazała się w 1958 roku w Bibliotece Etnografii Polskiej IHKM PAN, druga zaś bE;dzie stanowiła część pracy zbiorowej redagowanej przez prof. Antoniewicza. W pierwszej z wymienionych, pt. Badania nad organizacjq wypasu w pas~erstwie wysokogórskim na PodhaLu autorka zestawia opublikowany dotychczas dorobek z wynikami własnych badań. B. Jaworska omawia specyfikę organizacji pasterstwa tatrzańskiego na tle porównawczym typów organizacji pasterskiej na terenie Karpat polskich. W pracy , Ii 'I i" " I!' 'ii 1:' I I " '; II,' i,i, :'1 l.;' ! �pt. Podstaw·y społeczno-gospodarcze pasterstwa tatrzańskiego znajdujemy całokształt etnograficznych problemów związanych z pasterstwem ze szczególnym uwzględnieniem procesu produkcyjnego i techniki wypasu. Autorka omawia również wpływ pasterstwa na życie wsi podhalańskiej. Wiele zasługi n <l. polu naukowego poznawania Podhala położyło Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, które w 1952 r. podjęło inicjatywę opracowania serii monografii regionabych ze szczególnym uwzględnieniem w nich podstaw gospodarczych. W związku z tym, w tym samym roku podjęte zostały zespołowe badania na Podhalu pod naukowym nadzorem prof. Kazimierza M o s z y ń s k i e g o i bezpośrednim kierownictwem dr An:1Y K o wal s k i e j - L e w i c k i e j. We wstępnym okresie prac ustawiono problematykę badawczą, dokonano przeglądu podstawowej literatury dotyczącej regionu, zapoznano się ze zbiorami muzealnymi oraz zorientowano w archiwaliach. Zostały opracowane kwestio:J.ariusze oraz wytyczono robocze granice badanego regionu. Głównym przedmiotem badań stały się podstawowe źródła trzymania ludności, a więc w pierwszym rzędzie rolnictwo i hodowla, a także gospodarka pasterska, :liezmiernle charakterystyczna dla regionu, ponadto jeszcze wiejska wytwórczość rzemieślnicza, typowa dla miejscowych stosunków. Aczkolwiek punkt wyjścia stanowiły zagadnienia gospodarcze związane z kulturą materiabą regionu, starano się powiązać je szeroko z kwestiami społecz:lymi, w których szczególny nacisk położono na organizację pracy w obrębie rodziny i szerszej grupy społecznej. W związku z zagadnieniamI gospodarczymi zainteresowa:lo się również zwyczajowym i ustawowym prawem własności. Do prac badawczych miały posłużyć własne kwestionariusze opracowane do takich zagadnień jak pasterstwo, rzemieślnicza wytwórczość wiejska, pożywienie, transport i komunikacja oraz kwestie społeczne. Jeśli idzie o zasięg bada:lego terenu, w zasadzie objęte eksploracją miało być Podhale w granicach przedrozbiorowego starostwa nowotarskiego z dzierżawą dębniańską włącznie, oraz z posiadłościami Cystersów na zachodzie. Badaniami objęty został okres - dostępny pamięci najstarszych informatorów lub jeszcze bardziej żywy w tradycji, a więc lata od 1870/1880 do 1953, w którym to roku zakończono poszukiwania terenowe', W pierwszym etapie prac tere:lowych przeprowadzono dwumiesięczne badania stacjonarne we wsi Ciche, a po 9 dni pracowano we wsiach: Brzegi, Krauszów, Obidowa, miejscowościach typowych dla różnych partii ; W skJad ekspedycji podhalańskiej Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego weszli następujący ebografowie: dr Anna Kowalska-Lewicka, mgL" Bronisława Kopczyńska-Jaworska, mgr Anna Zambrz)cka, mgr Irena Nizińska oraz mgr Zbigniew Gołąb (językoznawca). Ponadto pomocniczo i tylko okresowo współpracowało z ekipą pięciu etnagrafów i dwóch architektów. regionu. W drugim etapie przeprowadzono uzupełniające badania w czasie miesięcznej wędrówki na Podhalu, rezultatem której było opracowa:lie dalszych dziewięciu wsi: Kndrowa, Łopusznej, Leśnicy-Gronia. Białki, Murzasichla, Bańskiej, Rogożnika, Kościeliska i Koniówki. Poza tym wytypowano ośrodki przeznaczone specjalnie do bada:1ia rzemieślniczej wytwórczości wiejskiej, jak Nowa, Chochołów, Witów, Ratułów, Dzianisz i inne. Przy opracowywaniu korzystano z materiałów pochodzących z indywidualnych badań dr An:1Y Kowalskiej-Lewickiej, dotyczących gospodarki ; pożywienia, prowadzonych w latach 1950-1951 we wsi Kościelisko, Poronin, Dębno, Ludzimierz i Chochołów, oraz z wyników badań Zakładu Etnografii U. L., prowadzonych w Ratułowie i na· halach tatrzańskich w latach 1952-1954. Cyfrowo wyniki badań tere:1owych, które trwały od 1. III. 1952 do 31. VII. 1953 r. przedstawiają się następująco: 8 Aczkolwiek wyniki badań w zasadzie opracowywano zespołowo, to jednak uważano za celowe wyodrębnić pewne zagadnienia i przekazać do indywidualnego opracowa:1ia poszczególnym członkom ekipy. I tak np.: rolnictwo opracowuje - dr A. Lewick,a, hodowlę - mgr B. Jaworska, wiejską wytwórczość rzemieślniczą mgr A. Zambrzycka. Od 1954 r. członkowie ekipy, pracow:1icy Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN, opracowują materiały terenowe Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w ramach zajęć zakładowych, ponieważ problematyka podhalańska weszła w skład planu naukowo-badawczego IHKM PAN. Niezależnie od całości opracowań, które znajdują się w stadium I-szej redakcji, część materiałów została już wykorzystana w licznych artykułach D. 8 381 wywiadów łącznie 2515 stron maszY:1opisu obejmujących: 1354 pieśni, 112 rysunków, 883 zdjęcia fotograficzne, 28 zdjęć architektonicznych oraz pełne opracowania językoznawcze ze wsi Ciche, Brzegi, Groń, Dębno, Obidowa. Ponadto zebra:1o - głównie we wsi Ciche - pewnąi ilość testamentów i innych dokumentów, z których najstarsze pochodzą z lat 1750-1752. Zebrano również korespondencję górali podhalańskich z emigracji z przełomu XIX/XX w. 9 Artykuły powstałe na podstawie materiałów zespołu: Z. G o ł ą b, O zróżnicowaniu wewnętrznym gwary podhaLańskiej, "Język Polski", R. 34, z. 2, s. 85-111; A. Kowalska-Lewicka, Janos, rzeźbiarz Ludowy z Dębna, "Polska Sztuka Ludowa", R. 8, s. 162-173; t e n ż e, W. J o st o w a, Tradycyjne pożywienie Ludności PodhaLa, [rec ...], "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", R. 4: 1956, z. 1, s. 152-155; t e n ż e, KUka uwag o wędrówkach zarobkowych góraLi podhaLańskich, "Kwartalnik Historyczny", 1957 (w druku); t e n ż e, Haft biały na PodhaLu, "Polska Sztuka Ludowa", 1957 nr 2 (w druku); t e n ż e, HandeL wiejski na Podhalu w drugiej połowie XIX i w początkach XX wieku, "Kwartalnik IHKM", 1957, nr 2 (w druku); t e n ż e, O zbójnickich skarbach, "Ziemia", 1957 nr 3, s. 17-19; B. Kopczyńska-Jaworska, Gospodarcze i społeczne podstawy pasterstwa. tatrzańskiego, Biblioteka Et:1ografii Polskiej: nr 3 fi �512 Na zakończenie przeglądu prac podejmowa:1ych na Podhalu w latach 1951-1955 nadmienić należy, że dwie wsie podhalańskie - Obidowa i Murzasichle włączone zostały do sieci Polskiego Atlasu Etnograficznego prowadzonego przez prof. dra Józefa G a j k a. We wsiach tych przebadano zagadnienia z zakresu rolnictwa, hodowli i budownictwa, a dotychczasowe wyniki prac badawczych ukażą się w najbliższych zeszytach PAE. (w druku)' t e n ż e, Badania nad organizacją wypasu w pasterstwie wysokogórski'm na Podhalu, Pasterstwo Tatr Podhala (w druku); t e n ż e, Hodowla w tradycyjnej kulturze Podhala, "Kwartalnik IHKM", 1957 nr 2; .\. Z a m b l' Z Y c k a, Stan badań nad rzemiosłem ludowym na Podhalu, "Narod:1opisny Ustav Slovenskej Akademie Vied" (w druku); t e n ż e, Organizacja zbytu wyrobów rzemiosła wiejskiego na Podhalu w latach 1870-1950, "Kwart. IHKM", 1957 nr 2 (w druku); t e n ż e, Fajczarstwo na Podhalu Polska Sztuka Ludowa", 1956, s. 209-218; A. K o wal s k a L e w i c'k ~ Etnograficzne badania na Podhalu, "Wierchy", 1952, s. 225-226.' t e n ż e Badania etnograficzne na Podhalu, "Wierchy", 1953, s. 218-222: t e n ż e,' Sprawozdanie z działalności Oddziału Krakowskiego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, "Lud", t. 42: 1954, s. 1236-1245. PROTOKOŁ Z XXXI WALNEGO ZGROMADZENIA POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO I KONFERENCJI PODHALAŃSKIEJ W ZAKOPANEM (w dn. 26-29 września 1956 r.) 513 cinski, A. Lechnio, S. Świrko, B. Jaworska, R. Reinfuss, Z. Reinfussowa, R. Ratyński, H. Gorczyńska, Z. Staszczakówna, A. Glapa, Cz. Stankiewicz, A. Łyszczówna, J. Gajek, O. Gajkowa, W. Doroszewski, W. Pomianowska, L. Malicki, T. Kulesza, Z. Szromba, M. Pietkiewicz, W. Diering, L. Buczek, W. Medyracki, W. Szkulanowska, A. Dobrowolska, A. Iskierko, W. Strzemieniowa, H. Giecewicz, A. Klonowski, J. Ligęza, J. Lewicki, B. Bazielich, J. Mierzejewska, Z. Biały, W. Gentil-Tippenhauer, W. Antoniewicz, F. Wokroj, K. Jude:1ko, L. Szwengrub, L. Itman, Z. Szyfelbejn, A. Wanke, J. Szeligowska, Z. Czerwosz, A. Kojdecka, M. Rudnicka, L. Winogradzka, A. Matyniak, B. Jaworska, J. Leskiewicz, J. Kużniewski, W. Jostowa, A. Średniawa, J. Cybulska, B. Kuźmicz, J. Burszta, T. Kotula, B. Baranowski, T. Zygler, A. Dobrowolska, W. Gawron, J. Dudkiewicz, D. Mikołajczyk, T. Brzozowska, T. Seweryn, E. Frysiówna, Z. Gracówna, B. Bazińska, J. Podnowska, M. Godycki, M. Polakiewicz, J. Wojtowicz, W. Zwolińska, A. Nasz, O. Mulkiewicz, W. Armon, T. Stasińska, M. Suboczowa, S. Badoń, Z. Lesiński, B. Gawi:1, B. Garyga, B. Kowalec, J. Pawłowska, A. Szyfer, W. Drozdowska, M. Ziemnowicz, W. Kolago, M. Prufferowa, B. Mocarska, H. Horodyska, S. Nosek, M. Wolski, Z. Czasznicka, W. Kotoński, W. Zurawski, A. Waligórski, E. Starek, J. Zborowski, Z. Gołąb, J. Orynźyna, W. Szafer, N. Paryski, G. Morcinek, Cwirko-Godycki, J. Pawlikowski, W. Jostowa. Program 26. IX. 1956 (środa) OBECNI: dr J. Mjartan (Bratysława), doc. dr O. Nahodil (Praga), dr J. Damborsky (Olomouc), prof. dr D. Krandzalov (Olomouc), asp. H. Laudova (Praga), dr J. Pawelczik (Uherski Brod), dr J. KU:1Z (Brno), M. Hycko, J. O:1drusz (Karwina), dr M. Chitimia (Rumunia) oraz członkowie M. Turczynowiczowa, J. Krzyżanowski, J. Czekanowski, R. Stopa, J. Pazdur, W. Kraszewski, J. Kraszewska, D. Antos, E. Frankowski E. Pietraszek, H. Bittnerówna, B. Kowalec, J. Przepiórkowska, M. Matuskówna, T. Karwicka, J. Petera, T. Rogalanka, Lipniarz, A. Oleszczuk, C. Jurkowski, S. Flizak, J. Optołowicz, Z. Neymanowa, W. Drozdowski, J. Świeży, M. Halej. M. Woźniewski, A. Hamli:1g, M. Bredow, M. KukuIska, A. Zambrzycka, A. Kowalska-Lewicka, J. Dydowiczowa, B. Michalakówna, H. Świątkowska, E. Boczek, W. Jenosz, T. Myzyk, S. Blaszczyk, A. Szyperski, M. Wożówna, A. Górczyk, P. Kaleciak, D. Pukropp, L. Dubiel, S. Deptuszewski, Z. Jankowski, H. Wesiński, S. Budoń, J. Klik, J. Herold, E. Jaworski, B. Matuszewska, M. Meysnerówna, M. Sobieski, Z. Stęszewska, R. Kukier, I. Nizińska, W. Bieńkowski, B. Nowicka, A. Zwolak, H. Mikułowska, H. Szymczak, T. Delimat, W. Kupiszewski, I. Iskrzycka, W. Gawron, J. Skrzekut, J. Plu- godz. ID: 1. Otwarcie XXXI Walnego Zgromadzenia i Konferencji Podhalańskiej. Powołanie Prezydium. Uchwalenie porządku obrad. Przemówienia. 2. Odczyt inauguracyjny, badań etnograficznych 3. Stan etnografickych t a n. godz. 16: prof. dr J. Z b o l' o W s k i, Z historii na Podhalu. vyskumov 4. Kultura Podhala jej na przyszłość, prof. na okoli powstanie, drogi 27. IX. 1956 9: i perspektywy a Lemkov na vychodnom (czwartek) 1. Podhale w świetle 2. Najstarsze N o s e k. 3. Wkład J3 "Lud", rozwoju dr J. M j a r- dr K. D o b r o w o l s ki. 5. Prezytky velkorodiny u Bojkov Slovensku, dr O. N a h o d i1. 6. Dyskusja. godz. Tatier, t. XLIV. antropologii, osadnictwo języka prof. dr J. C z e k a n o w s ki. Karpatach, prof. dr Stefa:1 w polskich rumuńskiego, prof. dr D. K l' a n d ż a l o v. Ii �514 515 4. Sprawozdanie dr R. S t o pa. z udziału w Kongresie nauk w Filadelfii, doc. godz. 12: 5. Folklor podhalański w literaturze, prof. dr Julian Krzyżanowski. 6. Stan badań folklorystycznych w Czechosłowacji, dr J. D a mborsky. 7. Dyskusja. godz. 16: 8. Problemy językowe Podhala, mgr Z. G o ł ą b. 9. Folklor muzyczny Podhala i jego stosunek do muzyki innych narodów kręgu karpackiego, mgr W. K o t o ń s k i. 10. Dyskusje. 28.IX.1956 (piątek) godz. 9. 1. Badania nad kulturą Podhala w latach 1951-1955, mgr L N i z i ń ska. 2. Hodowla w tradycyjnej kulturze Podhala, mgr Bronisława K o p c z y ń s k a - J a w o r ska. 3. Wytwórczość rzemieślnicza na Podhalu, mgr Anna Z a m b r z y c k a. 4. Handel wiejski na Podhalu, dr A. K o wal s k a - L e w i c k a. godz. 12: 5. Stan prac nad Pasterstwem Podhala, prof. dr Włodzimierz A n t o :l i e w i c z. 6. W sprawie międzynarodowych badań etnograficznych w Karpatach, prof. dr Roman R e i n f u s s. 7. Dyskusja. godz. 17: 1. Odczytanie protokółu z XXX Walnego Zgromadze:lia w Warszawie. 2. Sprawozdanie finansowe i Komisji Rewizyjnej doc. dr F. Wok r o j. 3. Sprawozdanie z prac Zarządu za okres 1953-195'6 r. prof. dr J. G a j e k. 4. Dyskusja. Udzielenie absolutorium. 5'. Wybór nowego Zarządu. 6. Preliminarz na rok 1956. 7. Podsumowanie obrad Konferencji Podhalańskiej. 8. Zamk:lięcie XXXI Walnego Zgromadzenia i Konferencji Podhalańskiej. XXXI Walne Zgromadzenie Polskiego Towsrzystwa Ludoznawczego otworzył Prezes PTL, prof. Gajek, dziękując gospodarzom za zorganizowanie <!:jazdu. Następnie powitał gości z Czechosłowacji, delegatów Polskiej Akademii Nauk prof. prof. Doroszewskiego, Olszewicza, p. Kojdecką, mgr Rudnicką, delegatów IHKM - doc. J. Pazdura, po czym przekazał zjazdowi pozdrowienia prof. Wakarelskiego, który nie mógł przybyć na zjazd. Przewodniczył prof. dr J. Czekanowski: protokołowali: A. Glapa i Z. Staszczaków:1a. Do Prezydium weszli: prof. prof. Antoniewicz, Mjartan, Nahodil, Chitimia, Zborowski, Znamierowska-Priifferowa, Reinfuss. Prof. J. Z b o r o w s k i wygłosił odczyt inauguracyjny pt. Z historii badań. etnograficznych na Podhalu (w druku). P. A. Zaremba z Kielc powitał gości czechosłowackich w imieniu artystów ludowych i wręczył im ludową ceramikę, Z kolei dr J. M jar t a:l podziękował za serdeczne przyjęcie delegacji z CSR, a następnie wygłosił odczyt pt. Stav etnograjickych vyskumov na okoli Tatier. Dyskusja: Prof. C z e k a n o w s k i w nawiązaniu do ref. dr Mjartana wyraził żal, że referent pominął omówienie badań antropologicznych, zapytuje, jak pod tym względem wyglądają płd. zbocza Karpat; są bowiem wiadomości z Moraw, które wskazują na to, że szlak płd. podgórza jest starszy. Prof. P r ii f f e r o w a pyta, czy w Czechosłowacji są prowadzone badania atlasowe i jak daleko są one zaawansowa:1e. Stwierdza, że ref. dr Mjartana był cenny i ciekawy, m. in. oświetlił prace naszych sąsiadów. Prof. C z e k a n o w s k i nawiązując do ref. prof. Zborowsldego stwierdza, że referat stanowi ważną pozycję w historii etnografii Podhala, który to dział, jak dotąd, nie posiada bogatej literatury. Prof. A n t o n i e w i c z zapytuje jakie badania są prowadzone :la terenie ściśle tatrzańskim, dotyczące pasterstwa wysokogórskiego (organizacji szałasu, zagadnienia migracji itp.) podkreśla, że chodzi mu o najnowsze zdobycze, ponieważ starsze badania' i ich wyniki zna z literatury. Prof. M jar t a n odpowiadając dyskutantom stwierdził, że w referacie swoim pominął problem antropologiczny, ponieważ zdaje sobie sprawę, że wY:1iki z tego zakresu są jeszcze skąpe. W odpowiedzi prof. Priifferowej poinformował, że CA V przystępuje właśnie do zorganizowania prac atlasowych, w tym celu zaprasza prof. Gajka, który w wykładach i seminariach zaznajomi ich z metodami PAE, co będzie stanowiło zaczyn prac atlasowych w CSR. Prof. Mjartan w odpowiedzi prof. Antoniewiczowi stwierdził, że w CSR istotnie prowadzą obecnie badania nad pasterstwem wysokogórskim, mają już gotową monografię, która :1iebawem ukaże się drukiem. Będą również drukowali pracę polskiego autora, a mianowicie prof. W. Szafera. Jeśli chodzi o systematyczną pracę z Podhala będzie gotowa w przyszłym roku. Prof. R. R e i n f u s s podkreślił, że w badaniach etnograficznych Zakarpacia prowadzonych przez :1aszych sąsiadów, aczkolwiek wykazują oni duży wachlarz zainteresowań, brakowało historii osadnictwa. W dalszym swoim przemówieniu prof. Reinfuss mówił o trudnościach i aspektach etnograficznych badań dotyczących osadnictwa, następnie poruszył problem kolonizacji :1iemieckiej oraz wpływów spiski-::h. 33' �516 517 Prof. M jar t a n w odpowiedzi stwierdził, że dwaj młodzi pracownicy (m. in. asyst. Ondrusz), zajmują się historią osadnictwa, ale jak dotąd nie mają jeszcze pełnych wyników. W dalszym ciągu dr Mjarta:l stwierdził, że niewątpliwie kolonizacja niemiecka wywarła pewien wpływ, ale dopóki nie zakończą badań nad grupami narodowościowymi, nie mogą rozpocząć innych prac, ze względu :la brak pracowników. W czasie obrad popołud:liowych przewodniczył prof. dr R. Reinfuss, protokołowali: A. Łyszczówna i B. Garyga. W zastępstwie nieobecnego prof. dr K. D o b r o w o l s k i e g o referat Kultura Podhala, jej drogi rozwoju i przyszłość odczytał mgr T. Pietraszek. W dyskusji nad referatem prof. R. R e i n f u s s stwierdził, iż referat prof. Dobrowolskiego aczkolwiek ciekawy i teoretyczny, mało jest związany z tematyką Podhala. Jednocześnie zaznacza, że dyskusja nad referatem jest utrudnio:la ze wzgl~du na nieobecność autora. Mgr J. K m i e c i k zwrócił uwagę na tendencje anonimowości występującej w kulturze ludowej Podhala oraz omawia jednocześnie przyczyny jej trwania. P l u c i ń s k i, T i p e n h a u e r, Z arę b a, w związku z wypowiedzią mgr J. Kmiecika wypowiadali się na temat a:1onimowości twórców ludowych w odniesieniu Doc. R. S t o p a zwrócił uwagę, że a:lonimowość \V literaturze ludowej jest do różnych regionów Polski. Prof. R. Reinfuss zwrócił uwagę na przykładzie wsi Wołosate w Bieszczadach, jak duży wpływ wywierają czynniki fizjograficzne na rozprzestrzenianie i zachowanie się faktów kulturowych. czynnikiem wpływającym dodatnio na dość wierne zachowanie pewnych treści. Mgr P i e t r a s z e k wyjaśnił, że sprawa anonimowości w kulturze Beskidu wiąże się przede wszystkim z zachowaniem autorytetu. JednoczeŚ:1ie podkreślił, że referat prof. Dobrowolskiego jest próbą teoretycznego ujęcia kultury ludowej Podhala i Beskidu. Z kolei dr O. N a h o d i l wygłosił referat Prezitky velkorodiny u Bojkov a Lemkov na vychodnom Slovensku. W dyskusji prof. J. C z e k a n o w s k i omówił szczegółowo formy wielkiej rodziny, występujące na obszarze Słowiańszczyzny, ze szczególnym podkreśleniem rozkładu wielkiej rodziny u Wielkorusów. JednoczeŚ:lie omówił rolę kobiety w wielkiej rodzinie. Prof. W. H e j n o s z podkreślił znaczenie tego typu badań dla historii prawa. W szczegółowej analizie omówił rolę wspólnego ogniska jako jednego z czynników podtrzymujących trwanie wspóboty wielkiej rodziny. Prof. J. G a j e k zwrócił uwagę, że sprawa badań nad podatkiem, zw. podymne, nie jest łatwa, ponieważ nie zawsze zostaje uchwycona funkcja pieca piekarskiego pozbawionego paleniska. W zakończeniu wypowiedzi podkreślił przejrzystość konstrukcji referatu dr Nahodila, zwrócił uwagę :la analityczne ujęcie, które pozwala na wysnucie wniosków ogólnych. Mgr P i e t r a s z e k przytoczył przykład trwania reliktów wielkiej rodziny we wsi Pcim, pow. Myśle:lice. Mgr B. B a z i ń s k a podała analogiczny przykład ze Spisza. Prof. J. C z e k a n o w s k i na konkretnym przykładzie omówił sprawę funkcji członków wielkiej rodziny, która mimo jej rozpadu trwała nadal. Prof. R. R e i :1f u s s podkreślił, że referat dr Nahodila był bardzo interesujący, jednocześnie zaznaczył, że na obszarze Łemków i Bojków nie stwierdził nawet w tradycji trwania wielkiej rodziny, omawiając jednoczehie przyczyny jej występowania na obszarze Słowacji. Prof. J. C z e k a n o w s k i omówił przyczyny niewystępowania wielkiej rodziny na Łemkowszczyżnie. Jed:locześnie wskazał na przyczyny degeneracji wielkiej rodziny jako formy organizacji życia. W drugim dniu obrad przewodniczył prof. J. Zborowski, protokołowali: H. Bittnerówna i T. Wróblewski. Na wniosek prof. J. Gajka wybrano członków komisji-matki, oraz komisji wnioskodawczej, po czym prof. J. C z e k a n o w s k i wygłosił referat Poclhale w świetle antropologii. Prof. S. N o s e k wygłosił referat Najstarsze osadnictwo w polskich Karpatach. Prof. w Dymitr Kra n d ża l ov wygłosił referat Rumuńskie wpływy Karpa,tach. Doc. R. S t o p a złożył sprawozdanie z udziału w V MiędzY:larodowym Kongresie Nauk Antropologicznycąh i Etnograficznych w Filadelfii w dn. 1--9. IX. 1956 r. W dyskusji: dr O. G a j k o wazapytała czy polska reprezentacja na kongresie Nauk w Filadelfii nie była nazbyt :lieliczna oraz jakie referaty zostały wygłoszone przez członków polskiej delegacji. Mgr K. P i e t k i ew i c z zapytał, czy Towarzystwo wiedziało o Kongresie Nauk i czy zadeklarowało swój udział. Prof. J. G a j e k odpowiada, że PTL otrzymało zaproszenie, na które wytypowano delegatów: prof. K. Moszyńskiego, M. Zawistowicz-Adamską, A. Waligórskiego i J. Czekanowskiego. Na pismc> wysłane w tej sprawie do PAN nie otrzyma:lo odpowiedzi. Po wyczerpaniu dyskusji prof. J. K r z y ż a n o w s k i wygłosił referat Folklor podhalański w literaturze (referat drukowany w "Literaturze Ludowej'l 1957 z. 1). Dr Jifi D a m b o r s k y wygłosił referat Stan badań folklorystycznych w Czechoslowacji (w druku). W dyskusji: mgr W. P o m i a n o w s k a postawiła wniosek by Towarzystwo zajęło się także akcją zbieractwa folkloru, oraz utworzyło specjalne wydawnictwo, w którym publikowano by materiały z zakresu literatury ludowej. Mgr J. K m i e c i k omówił pokrótce program zbiera:1ia folkloru na Podhalu, oraz podkreślił znaczenie pracy zespołów regionalnych organizowa:lych przez CPLiA. Prof. J. C z e k a n w s k i podkreślił wielkie znaczenie pracy prof. Krandżalova, który zajął się problemem wpływów rumuńskich w Karpatach, szczególnie w dziedzi:lie języka. Prof. Czekanowski stwierdził, że same znaleziska archeologiczne nie mogą dać dostatecznego obrazu osadnictwa w polskich Karpatach, ponieważ odkrycia te �518 519 są przypadkowe. W dalszej wypowiedzi omawia mapę grodzisk podaną przez K. Potkańskiego. Prof. S. ~ o s e k z kolei omó\vił sprawę osadnictwa wołoskiego Mgr B. G a w i n stwierdził, że odczuwa się potrzebę utworzenia cza~ sopisma poświęco:1ego literaturze ludowej, gdzie mogli by drukować swoje prace liczni twórcy ludowi. Poza tym postawił wniosek o zorganizowanie przez PTL akademii dla uczczenia pamięci .Jana Kasprowicza. Prof. M. Z n a m i e r o w s k a - P r li f f e r o \V a w nawiązaniu do wypowiedzi mgr W. Pomianowskiej i mgr B. Gawina stwierdziła, że potrzeba utworze:1ia nowego tytułu wydawniczego poświęconego literaturze ludowej jest duża, ze względu na narastające materiały. W obradach popołudniowych przewodniczyła kołowali: H. Gorczyńska, J. Jastrzębski. prof. K. Adamska, proto- W dalszym ciągu dyskusji przedpołudniowej prof. W. D o r o s z e w s k i poruszył zagadnienie wpływów języków słowiańskich na język rumuński i węgierski, oraz omówił celowość skoordynowania badań terenowych językoz:1awców z etnografami. Dr S. F l i z a k zapytał o wyniki wysyłanych przez PTL ankiet PAE na temat roślin dziko rosnących i leczniczych. Mgr S. S w irk o z upoważnienia prof. J. Krzyżanowskiego poinformował, że IBL prowadzi systematyczne badania tere:1owe nad folklorem ludowym. Zbiory Instytutu Badań Literackich są pokażne; w pracach tych odczuwa się rów:1ież potrzebę koordynacji oraz utworzenia specjalnego miesięcznika, w którym można by drukować zebrane i wciąż gromadzące się materiały. Mgr S a d o w n i k poparł wniosek mgr Świrki o utworzenie komisji koordynującej badania nad literaturą ludową. Z kolei mgr Z. G o ł ą b wygłosił referat Problemy językowe Podhala, następnie mgr W. K o t o 11 s k i wygłosił referat Folklor muzyczny Podhala i jego stosunek do muzyki innych narodów kręgu karpacki.ego. A. Zaręb a wskazał na nawiąza:1ia językowe występujące na Słowacji i Łużycach. P. P a r y s k i poruszył zagadnienie badaó terenowych w zakresie onomastyki oraz stwierdził konieczność prowadzenia badań porównawczych poza obszarem Polski, szczególnie :1a terenie Słowacji. Prof. M. S ob i e s k i wskazał na powiązania muzyki Podhala z muzyką polską na in:lych obszarach (np. Gór Świętokrzyskich) oraz stwierdził, iż referat mgr Kotońskiego opierał się na materiale zebranym z okolic Zakopanego. Zdaniem dyskuta:1tów powinien zebrać materiał również i z dalszych okolic Podhala. Miejscowi Górale G ą s i e n i c a i P l u c i ń s k i apelowali o przeprowadzenie badań terenowych w zakresie folkloru podhalańskiego, który ich zdaniem szybko zanika. Dr K u n c w nawiązaniu do referatu mgr Kotońskiego omówił m. in. archaiczne i:Jstrumenty występujące na obszarze Słowacji. Prof. J. M jar t a n omówił zbieżności faktów kulturowych, występujących zaróvi!1o w kulturze ludowej Polski jak i Słowacji. Po zakończeniu drugiego dnia obrad odbył się w sali Morskiego Oka pokaz góralskich zespołów tańca i pieśni. Pokaz był ciekawą ilustracją folkloru podhalańskiego. W trzecim dniu obrad przewod:1iczył doc. dr Adolf Nasz, protokołowali: T. Karwicka i L. Itman. Referaty wygłosili: mgr L N i z i ń s k a, Badania nad kulturq Podhala w latach 1951-1955; mgr B. J a w o r s k a, Hodowla w tradycyjnej kulturze Podhala; mgr A. Z a m b r z y c k a, Wytwórczość rzemieślnicza na Podhalu; dr A. K o wal s k a - L e w i c k a, Handel wiejski na Podhalu; prof. W. A n t o n i e w i c z, Stan prac nad "Pasterstwem Podhala"; prof. R. R e i n f u s s, W sprawie międzynarodowych babdań w Karpatach. W dyskusji dr S. F l i z a k zwrócił uwagę na rentowność hodowli owiec na Podkarpaciu, która zdaniem dyskutanta niedostatecz:1ie została uwzględdniona w referacie. Prof. J. C z e k a n o w s k i omówił przyczyny zmniejszenia obszaru pastwisk Podhala. Prof. M jar t a n w :1awiązaniu do referatu prof. R. Reinfussa stwierdził, że przedstawiony projekt formy współpracy jest jego zdaniem bardzo interesujący; należało by dążyć do jak naj szybszej jego realizacji Prof. B. B a r a n o w s k i zwrócił uwagę na nawiąza:1ia występujące w kulturze pasterskiej Podhala do terenów Mazowsza i Łęczyckiego. Prof. J. P a z d u r podkreślił ważność problematyki Konferencji Podhalańskiej, oraz zaproponował, aby przyszłe konferencje poświęcone podobnym zagadnieniom odbywały się przy szerszym udziale historyków, co pozwoliłoby :1a pełniejsze ujęcie niektórych zagadnień w aspekcie historycznym. Prof. R. R e i n f u s s stwierdził na marginesie referatu mgr Zambrzyckiej, że bardziej celowe byłyby badania obejmujące nie tylko rzemiosło wiejskie, ale i małomiasteczkowe, większość bowiem wyrobów Podhala jest produkcji miejskiej. Prof. T. S e w e r y n mówił o wynalazczości chłopskiej w rzemiośle Podhala i przytoczył szereg przykładów. Mgr A. Z arę b a stwierdził, że referat mgr Zambrzyckiej nie przedstawił stanu obecnego rzemiosła:1a Podhalu. Mgr M. P i e t k i ew i c z zwrócił uwagę, że w referacie należałoby wprowadzić pewną systematykę, przez co autorka uniknęłaby przypadkowego zestawienia rzemiosł. Dr O. N a h o d i I zgłosił wniosek o utworzenie międzynarodowego pisma "Carpatica" poświęco:1ego problematyce karpackiej. Prof. W. Ż ur o w s k i podkreślił znaczenie i ważność pracy prof. Wł. Antoniewicza, związanej z kulturą ludową Podhala. Po zamknięciu dyskusji prof. T. Zygler odczytał tekst depesz skierowanych do Prezesa PAN prof. J. Dembowskiego, oraz do Sekretarza Wydziału I PAN prof. H. Jabłońskiego. W obradach popołudniowych przewodniczył prof. T. Seweryn, protokołowali: K. Antonowiczowa i J. Optołowicz. Mgr Z. Staszczakówna odczytała protokół z XXX Walnego Zgromadzenia w Warszawie. l: �520 521 W dyskusji nad protokółem prof. S e w e r y n stwierdził brak w protokóle dyskusji poświęconej wystawie sztuki ludowej zorganizowanej w Pałacu Kultury i Nauki. W odpowiedzi dr O. G aj k o w a wyjaśnia, iż dyskusja odbyła się poza programem XXX Walnego Zgromadzenia PTL. Mrg Judenko wniósł poprawkę do protokółu w którym mylnie podano: "Instytut Zachodni" zamiast "Institut fur Ostforschung" oraz postawił wniosek, aby dyskw:;ja nad wystawą sztuki ludowej została wydrukowana. Po wniesieniu jęty w całości. tych dwu poprawek protokół Sprawozdanie F. Wokroj. finansowe Rewizyjnej i Komisji z XXX W. Z. został przy- złożył skarb:1ik doc. W dyskusji nad sprawozdaniem prof. T. S e w e r y n zwrócił uwagę na szczegółowe ujęcie sprawozdania Komisji Rewizyjnej, zdaniem prof. Seweryna sprawozdanie z poszczególnych działów winni złożyć sami pracownicy; prof. Wok r o j w odpowiedzi wyjaśnił, że Komisja Rewizyjna postąpiła zgodnie z regulaminem i przebadała całokształt pracy Zarządu Głównego PTL. Prof. J. G a j e k podkreślił, że komisja postąpiła zgodnie z wymaga::liami Polskiej Akademii Nauk. Na temat formy sprawozdania Komisji Rewizyjnej również zabrali głos: mgr W. Pieikiewicz i mgr K. Judenko. Z kolei prof. J. G a j e k złożył sprawozdanie z działal:1ości Zarządu za okres 1953-1956. Towarzystwo wydrukowało w okresie trzech lat: 516,85 ark. prac etnograficznych w 93.138 egz. w następujących tytułach wydawniczych: Lud, Prace Etnologiczne, Prace i Materiały Etnograficzne, Archiwum Etnograficzne, Atlas Polskich Strojów Ludowych. Wydawnictwa te zostały rozprowadzone nie tylko w kraju wśród członków Towarzystwa, bibliotek i pracow::lików naukowych, ale wysłano je również w ilości ok. 10000 egz. za granicę. Dzięki wymianie wydawnictw naukowych Towarzystwo otrzymało w okresie sprawozdawczym ok. 4800 vol. wydaw::lictw obcych z biblioteki korzystało stale ok. 200 pracowników naukowych, w tym coraz częściej pracownicy naukowi z krajów sąsiednich. Prace Towarzystwa referowane były w 1954 r. w Akademii Nauk ZSRR w Moskwie w 195'5 r., w Akademii Nauk NRD, w Berlinie, oraz w Akademii Ved w Pradze i Bratysławie. W dziale prac naukowych Towarzystwa kontynuowało prace nad bibliografowaniem, indeksowa:1iem, poszukiwania archiwainne w niektórych ośrodkach oraz badania terenowe. Pod względem organizacyj::lym Towarzystwo rozrosło się z 8 do 16 oddziałów, liczących obecnie ok. 1500 członków. Zarząd odbył w okresie 3-letnim 18 posiedzeń, w tym dwie konferencje naukowe: Sesja Kolbergowska w 1954 r. w Jeleniej Górze oraz Konferencja Podhalańska w 1956 r. w Zakopanem. Wydarzeniem wielkiej wagi w życiu orga:1izacyjnym Towarzystwa było XXX Walne Zgromadzenie PTL w listopadzie 1955 r. w Warszawie, poświęcone podsumowaniu osiągnięć Towarzystwa w lO-leciu. Przeprowadzono również zmianę statutu dostosowując go do obowiązujących norm prawnych. Walne Zgromadzenie przyjęło i zatwierdziło jednomyślnie sprawozdanie ustępującego Zarządu oraz udzieliło mu absolutorium. Z kolei dokonano wyboru nowego Zarządu na okres 1956-1959 r. W skład nowego Zarządu weszli: Prof. dr Tadesz Seweryn - prezes PTL. Prof. dr Józef Gajek - sekretarz generalny. Na członków Zarządu wybrani zostali; prof. dr WI. Anto:1iewicz, prof. dr B. Baranowski, doc. dr J. Burszta, prof. dr J. Czekanowski, dr Olga Gajkowa, prof. dr Wojciech Hejnosz, prof. dr Julian Krzyża:1owski, Gustaw Morcinek, doc. dr Adolf Nasz, nacz. mgr. Kazimierz Pietkiewicz, prof. dr Zofia Podkowińska, prof. dr Maria Znamierowska - Prufferowa, prof. dr Roman Rei:lfuss, mgr Maria Suboczowa, prof. dr Kazimierz Zawistowicz - Adamska i dr Anna Kowalska - Lewicka. Zastępcy członków: doc. dr Franciszek Wokroj, mgr Tadeusz Wróblewski. Komisja Rewizyj:1a: prof. Juliusz Zborowski, dr Tadeusz Delimat, prof. Tadeusz Zygler. Zastępcy, mgr Mariana Turczynowiczowa, prof. dr Adam Wanke. Sąd koleżeński: doc. Józef Ligęza, doc. dr Andr2lej Waligórski, dr. Ignacy Kużniewski. Zastępcy: mgr Halina Bittner, mgr Witold Armon. Po wyborze nowego Zarządu Cz. S t a n k i e w i c z odczytał preliminarz na rok 1957, który został przez Walne Zgromadzenie zatwierdzony. Z kolei przewodniczący komisji wnioskodawczej prof. T. Z y g l e r przedstawił szereg w::liosków zgłoszonych przez uczestników Zjazdu, które XXXI Walne Zgromadzenie po przedyskutowaniu zatwierdziło. Są to następujące wnioski: o utworzenie międzynarodowego czasopisma poświęconego problematyce karpackiej - kontynuacja dawnego czasopisma "Carpatica", na ::10wych podstawach naukowych; o reaktywowanie "Ludu Słowiańskiego", o przystąpienie do Międzynarodowej Unii Nauk Antropologicznych Etnograficz:1ych w celu pogłębienia kontaktów naukowych, o podjęcie i kontynuację wydawnictwa "Biblioteka dziejów i kultury wsi"; w sprawie zagwarantowania udziału etnografów w Wydziałach kultury, domach kultury, świetlicach i zespołach; o ściślejszą współpracę z instytucjami zajmującymi się rękodziełem i sztuką ludową; o przejęcie druku wydawnictwa "Lud" przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze; o zorganizowanie XXXI Wal:1ego Zgromadzenia w Szczecinie; o powołanie do grona członków honorowych Polskiego Towarzystwa l t ! fI I I. I l 1", i, �522 Ludoz:1awczego gości z CSR: prof. Jana Mjartana z Bratysławy dr O. Nahodila z Pragi, prof. D. Krandżalova i dr Damborskyego z Olomouca. Wnioski te zostały kolejno przez Wal:1e Zgromadzenie przegłosowane. Podsumowując na zakończenie obrady konferencji Podhalańskiej prof. J. C z e k a n o w s k i stwierdził, że konferencja była niezwykle owocna, omówione zostały real:1e osiągnięcia dotyczące ludowej kultury Podhala. Do osiągnięć konferencji należy m. in. jej wysoki poziom oraz wysunięcie tez o konieczności prowadzenia międzynarodowych badań etnograficz:lych w Karpatach, która to sprawa przewinęła się w czasie konferencji zarówno w referatach jak i głosach dyskusji. XXXI Walne Zgromadzenie i Konfere:1cję Podhalailską zamknął prof. Tadeusz Sew er yn dziękując członkom Oddziału Zakopiańskiego, a szczególnie prof. J. Zborowskiemu, mgr. E. Starek, mgr H. Sredniawie, mgr W. Jostowej za prace zwiąZ<ll1e z przygotowaniem zjazdu, gościom z Czechosłowacji oraz uczestnikom Zjazdu za czyn:ly udział w obradach. W dniu 29. IX. odbyła się etnograficzna wycieczka do Chochołowa i Zubrzycy Górnej, w czasie której omówiono charakterystyczne cechy budownictwa podhalańskiego. W wycieczce udział wzięło 82 członków. Zofia Staszczakówna BILANS Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego z dnia 31 grudnia 1955 r. �525 BILANS POLSKIEGO z d:lia 31 TOWARZYSTW A L UDOZN AWCZEGO grudnia 1955 AKTYWA PASYWA 1. Ruchomości Drobne sprzęty 63.929,87 7.661,91 2. Biblioteki - Centrali i Oddz. 3. Kasa - Centrala Oddz. Jelenia Góra Katowice Kraków Limanowa Lublin Łódź Mszana Dolna Olsztyn Poz:1ań Toruń Warszawa Wrocław Wałbrzych Zakopane Koło Łask Kasa Wydawn. 4. Banki NBP Poznań Lublin Łódź Olsztyn Toruń PKO Kraków 286.192,49 374,22 0,04 244,10 380,95 208,189,53 244,85 74,88 151,40 271,75 495,94 473,60 529,45 547,05 5',97 300.64,27 I I j I I i I 'f 4.556,- 3.869,93 2.147,46 18,22 1.150.99,75 3.054,99 I 10.340.33 75.905,91 9.362,28 476,30 d, 27.205,97 522.380,30 72.101,85 50.208,78 1.190.551,9li 31 grudnia 18.135,22 I Dostawcy Rozliczenia z pracownikami Rozliczenia z współpracownikami Surowce (papier) Gotowe wydaw:1ictwa Różnica kalkulacyjna Wydawnictwa nieukończone Wrocław, 56.410,40 895.610,28 135.644,04 1.253,75 83.489,10 Fundusz amortyzacyjny Fundusze własne z d:1ia 31. XII. 19M Wzrost majątku Towarzystwa w 1955 r. Odbiorcy Dostawcy Rozliczenia z pracownikami Rozliczenia z współpracownikami 'I' 5. Odbiorcy 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 71.591,7a 1955 r. Czesław Stankiewicz Księgowy: 1 1.190.551,96 Doc. dr Franciszek Skarbnik: Wokroj �"526 527 RACHUNEK WYNIKOW za rok 1955 Straty 1. Wydatki działu popularyzacji wiedzy 2. Wydatki działu naukowego 3. Rozchody wydawnictw - członkom 4. Koszt własny sprzedanych wydaw:lictw 5. Rabaty udzielone 6. Podatek obrotowy '7. Zwiększenie funduszów własnych 94.204,25 125.378,72 14.671,10 282.606,27 132.091,81 6.244,46 135.644,04 STATUT POLSKIEGO I. NAZWA, TOWARZYSTWA CHARAKTER PRAWNY, Stowarzyszenie ceniu PTL. Z Ysk i 330.000.7.650,444.294,65 7.690,1.205.- Księgowy: 'Wrocław, 31 grudnia nosi nazwę "Polskie Towarzystwo TEREN DZIAŁANIA Towarzystwo Ludoznawcze" w skró- jest osobą prawną. § 3 Siedzibą Zarządu Głównego Towarzystwa Skarbnik: Doc. dr Frailciszek Wokroj Stankiewicz I § 2 790.840,65 Czesław SIEDZIBA § 1 790.840,65 1. Subwencja PAN 2. Inne subwencje 3. Sprzedaż wydawnictw 4. Składki 5'. Inne wpływy LUDOZNAWCZEGO § Terenem Ludowej. 1955 r. działalności Towarzystwo Zarząd Główny. Towarzystwa może zakładać jest m. Wrocław. 4 jest obszar Polskiej oddziały Rzeczypospolitej w miejscowościach, które określi § 5 Towarzystwo używa pieczęci okrągłej z napisem w otoku: "Polskie Towarzystwo Ludoznawcze" oraz w środku: "Zarząd Główny we Wrocławiu" lub "Oddział w . l II, CELE I DZIAŁALNOŚC § 6 Celem Towarzystwa jest szerzenie i pogłębianie tury ludowej, prowadzenie badań etnograficznych wiedzy o rozwoju kuli pokrewnych nad lu- �528 529 dem polskim tych badań. innymi, rozpowszech:lianie § popularyzowanie wyników S 0. przYjęciu członkc. z·.;vyczajnego i nadzwyczajnego decyduje Zarad przypadku decyz]] odmownej Zarząd Główny zawiadamia o tym ka~dyaata w cIągu 2 tygodni od powzięcia tej decyzji. ':v 7 Do osiągnięcia swych celów Towarzystwo dąży przez: a) organizowanie zgromadzeń, odczytów, pogadanek i wykładów; b) zbieranie wszelkich materiałów i wiadomości dotyczących kultury ludowej; Nowoprzyjęty nego o przyjęciu. i zakładanie księgozbiorów et:lograficznych CZŁONKOWIE TOWARZYSTWA, § Towarzystwo składa a) zwyczajnych, b) nadzwyczajnych, c) honorowych. d) korespondentów. ICH PRAWA oraz otacza- I OBOWIĄZKI 8 się z członków: opłaca składki od daty decyzji Zarządu Głów- Godność członka honcrowego Towarzystwa nadaje Wabe Zgromadzenie - na wniosek Zarządu Głównego - osobom. które położyły wybitne zasługi na polu ludoz:laws:wa. Członkowie honorowi korzystają ze wszelkich nych, natomiast nie opłacają składek. e) utrzymywanie kontaktu z pokrewnymi stowarzyszeniami naukowymi w kraju i za granicą; f) prowadzenie działalności wydawniczej w zakresie etnografii i nauk pokrewnych; g) inicjowanie i zakłada::J.ie kół i kółek wśród młodzieży i dorosłych (przy szkołach, zakładach pracy, świetlicach, klubach, domach kultury, organizacjach społecznych itp.). III. członek § 12 c) rozpowszechnianie i popularyzowanie zebranych materiałów i wiadomości o kulturach ludowych za pośrednictwem wydawnictw własnych oraz innych pism; d) inicjowanie nie ich opieką; 11 praw członków zwyczaj- § 13 ~~ażdemu członko""i jJrzysługuje prawo: ~) brania czynnego udziału we wszelkich zebraniach ogólnych, zjazdach nallJ;:owych. odczytach, -''''ykładach i wycieczkach organizowanych przez Towarzystwc' : i biernego ( b) korzystania z czynn"go władz Towarzystwa; I c) korzystania mocy naukowych, I d) otrzymywania wydawnictw przez Zarząd Główny. I! prawa \vyborczego do wszystkich z urządzeń kulturalnych, biblioteki, materiałów znajduj1icych się w dyspozycji Towarzystwa; Towarzystwa i po- :1a warunkach ustalonych Członkowie nadzwyczajni wykont,ją swe uprawnienia, w punktach a) i b) za posred:1ictwem swych UpOważnionych cieli. wymienio:le przedstawi- § 9 § 14 Członkiem nadzwyczajnym Towarzystwa może zostać osoba prawna osoba fizyczna, którą interesują cele Towarzystwa. Ka:ldydat składa deklarację o przystąpieniu do Towarzystwa. Deklarację zatwierdza Zarząd. § 10 'Członkiem nadzwyczajnym Towarzystwa może zostać osoba prawna, zgłaszająca gotowość współpracy z Towarzystwem w realizacji jego celów. Du obmviązków człcnka należy: a) przestrzeganie postanowień tych przez władze Towarzystwa; . b) br~nie :zynnego Je::go zamierzen; ej regularne m;';:.di2nie: c;) popieranie 34 ..Lud", t. XLIV. opłacanie udziału w pracach składek wydawnictw Statutu rocznych, Towarzystwa. oraz wszelkich Towarzystwa ustalonych uchwał, oraz pO:i,if:- popieranie przez Wal ne Zgro. �531 530 oddziałów, bądż też na żądanie Głów:1ej Komisji 2-ch miesięcy od zgłoszenia żądania. § 15 Rewizyjnej - w ciągu Członkostwo w Towarzystwie ustaje: a) wskutek dobrowolnego ustąpienia, b) wskutek skreślenia bądź wyklucze:lia, c) wskutek śmierci. § 16 Oświadczenie o wystąpieniu członek pOW1:llen skierować do Zarządu Głównego lub do zarządu oddziału, w którym jest wpisany. Ustąpienie nie zwalnia członka od obowiązku uiszczenia wszystkich zaległych składek. § 17 Zarząd Główny zawiadamia o czasie, miejscu i porządku dziennym Walnego Zgromadzenia wszystkich członków i zarządy oddziałów przynajmniej na 2 tygod;1ie przed terminem. Jeżeli przedmiotem obrad ma być zmiana Statutu - przy zawiadomieniach należy podać treść projektowanych poprawek. Skreślenia z listy członków doko:1Uje Zarząd Główny na wniosek zarządu oddziału w przypadku zalegania ze składkami członkowskimi przez przeciąg jednego roku. Wabemu Zgromadzeniu przewodniczy prezes lub jeden z wiceprezesów, lub inna osoba wybrana przez Zarząd Główny. Wykluczenie członka z Towarzystwa następuje na mocy uchwały Walnego Zgromadzenia na wniosek Zarządu Głównego w przypadkach: a) prawomocnego wyroku Sądu Państwowego za cZy:ly nieetyczne i wrogie Państwu; b) działania na szkodę Towarzystwa; c) popełnienia czynu nieetycznego lub postępowa:lia ubliżającego godności członka stowarzyszenia naukowego. NACZELNE WLADZE TOWARZYSTWA § 19 Naczelnymi władzami Towarzystwa a) Walne Zgromadze:lie, b) Zarząd Główny, c) Główna Komisja Rewizyjna, d) Sąd Koleżeński. Walne § 22 § 23 § 18 IV. § 21 są: Zgromadzenie § 20 Walne Zgromadzenie może być zwyczajne lub nadzwyczajne. Zwyczajne Walne Zgromadzenie zwołuje Zarząd Główny raz do roku. Nadzwyczajne Walne Zgromadzenie zwołuje zarząd główny z własnej inicjatywy, albo na pisemne żądanie 1/~ członków lub połowy zarządów Do kompetencji Walnego Zgromadze:lia należy: a) wybór członków Zarządu Głównego, Głównej Komisji Rewizyjnej Sądu Koleżeńskiego; b) ustalanie wysokości składek członkowskich; c) zatwierdzanie bilansów i sprawozdań Zarządu Głównego, oraz udziela:lie absolutorium ustępującemu Zarządowi Głównemu na wniosek Głównej Komisji Rewizyjnej; d) ustalanie planu pracy i budżetu na okres r:astępny; e) nadawa:1ie godności członków honorowych na wniosek Zarządu Glównego, f) decydowanie w sprawach wniosków Zarządu Głównego i Głównej Komisji Rewizyjnej oraz wniosków członków, zgłoszonych zgodnie z postanowie:liami §§ 24 i 25; g) decydowanie o obciążeniu, zbyciu lub nabyciu :lieruchomości; h) wykluczanie członków na wniosek Zarządu Głównego; i) ZHliap.a statutu: j) rozwiązanie Towarzystwa. § 24 Wnioski na Walne Zgromadzenie powinny zostać przesłane na piśmie do Zarządu Glównego przynajmniej :la 10 dni przed terminem Walnego Zgromadzenia. Wnioski, zgłoszone pc> upływie tego terminu, lub zgłoszone dopiero w czasie obrad, mogą być przedmiotem obrad i zostać uchwalone tylko ja:<o wnioski nagłe - o ile za ich :lagłośdą wypcwie się prąn:ljmniej 2/3 obec- �532 nych. '''''nioski lub obciążenia rzystwa. 533 :-Jagłe nie mogą dotyczYl: zm:,;;;y 8tatdu, nabychL zl;ycia nieruchomości. rozwi'1zania oddziału i ruz\'. ifjZfl:-Ji" TOIVcl§ 25 § 30 Zarząd Główny wyłania spośród swoich członków skład którego wchodzq: prezes, 2·--3 wiceprezesów, i skarbnik oraz ich zastępcy. ·.V Wnioski dotyczące wył:1cznie spo,;'!bu prG\vadzeni,~ Obi·."d lub systemu głoso\vania \voln0 zgłaS?H(:~ pc;.:;:.<. l~(_.L..~ncJ_'--':~ mÓ\i.'{~.:·,·.·:. j)f.:n \.\"r;;(J.'ik: formalne. W:'iioski forn1alne prl'2Y":;jCii;iJ~'?,t.:('>· p,c;~:;.';:: poet ?\',ISC",I,.'<).', :.: ;:::n,y'·c'r.miast sowaniu po zgł:>szeniu: uchwały zapadaj:-! z\vykl;:~ '.V!(;}c:.:.z'..}.,~;.,~ glu ..::()\v, \,,' !.:~ło- jawnym. Spośród swych pozostałych dawnictw i w miarę potrzeby dzi:1 działalności. Uchwały \Valnego Zgrmn<ldzęlJi", L".vo1';.n"s,; p~:,;.w:.cl'C\'.:o. '"1 pr,1 '.·..(,inOCne bez względu na liczbq ()b2C~1~'ch czionko~,\,' ._- .;e,>:' ii prlt:pi.,y :iinil::.isz2~o Statutu nie stanowią l::i3czc·,j. 'Iv" przypadku potr;'~=2by 1\:",.:al:nkc;,\,~lne5 1:C'2~):·' uhu~~;~.",'C"!--, () j1>:.\V p,ll,;r'I':szym terminie WCllner;o Zgron1~~dl("::liH nil;' 7.:":.~rl.l'~ SJ; \\<~"n!,:,.r.::.'~,:;:~ii1o'")(~ członków, Zarząd Główny z\'Ii,.duje w pnE.,·:'~Ęu FJ ci':l pCl'.v,·rdTI'" "V"lnc, Zgromadzenie, którego uchw"ly s'1 prawomonC2 iJez w£gl"du fl" Jiczb,; ob,:cnych. członków Zarządu wybiera redaktorów innych kierowników poszczególnych wydzie- W przypadku. gdy miejsce członka Zarządu zostanie opróżnione w okresie między jednym, a drugim Walnym Zgromadzeniem, Zarząd może dokooptować nowego członka. Kooptacja ta musi zostać przedstawiona do zat-,vierdzenia najbliższemu Walnemu Zgromadzeniu. § 32 Zebrania ~ 27 Zarządu Głównego odbywają się przynajmniej raz na kwartał. miejscu i porządku dzie:mym zebrania zawiadamia członków Zarządu prezes lub jeden z wiceprezesów albo z ich upoważnienia sekretarz generalny lub jego zastępca. O terminie, gł()~ó\\' _.. S 28 Glosowanie we wszystkich sprawceh odbywa się jawnie; lV"'y,iątkiem glosowania w sprawie wyboru członków' do wladz Towar7.ystwH, które odbywa się tajnie. Przewodniczący zarządza tajność glosowania w każoe.i sprawie. jeż'd i został zgłoszony laki wniosek i wypowiedziała się Z:.l ni:n !,f, ob<:cnych uczestników Walnego Zgromadzenia. Zarząd Zarządu, generalny § 31 § 26 Uchwały Walnego Zgromad,ć,mirl ;>'p';daj" zwykJą \,,'ięksL')~ci'i jeżeli przepisy nini.C'jsl.ego Statutu ni,~ stanowią inRcze.i. W razie równości glos ów rozstrzyga głos pr;~ewodGiczącego. Prezydium sekretarz Główny § 29 Zarząd Główny składa się z prezc;sa, sekretarziJ generahego, 14 członków i 2 zastępców, wybranych przez Walne Zgromadzenie na prleciqg trzech la t. Do ważności uchwał Zarządu Głównego niezbędna jest obecność przynajm;1iej 3 członków Prezydium, w tej liczbie prezesa lub jednego z wiceprezesów, oraz 3 członków Zarządu Głównego, nie wchodzących w skład Prezydium. !i 33 Do kompetencji Zarządu Głównego należy: a) reprezentowanie Towarzystwa na zewnątrz; b) kierowanie całokształtem działalności tutem i uchwałami Walnego Zgromadzenia; Towarzystwa zgodnie ze Sta- cj przyjmowanie członków oraz przygotowywanie wniosków w sprawie mianowania członków honorowych, skreślanie lub wykluczanie członków; . d) podejmowanie uchwał w przedmiocie kupna, sprzedaży i obciążenia nieruchomości; przyjęcia zapisów e) zarządzanie dżetu :la następny układanie planu f) pracy składanie i budżetu; majątkiem Towarzystwa, okres obrachunkowy; Walnemu Zgromadzeniu sprawozdań i darowizn, pracy z wykonania i buplanu �535 534 § 37 g) wydawa:1ie regulaminów i instrukcji wewnętrznych Towarzystwa, h) mianowanie przewodniczących sekcji naukO\vych i innych; i) powoływanie delegatów lub komisji dla specjalnych zadań: j) tworzenie, łączenie, rozwiązywanie i likwidacja oddziałów Towarzystwa, nadzorowa:1ie ich działalności oraz rozstrzyganie skarg i zażaleń przeciw zarządom i zgromadzeniom oddziałów; k) obniżanie składek rocznych, niektórym członkom lub całkowite zwalnianie od ich płacenia na wniosek Zarządów Oddziałów; l) przyjmowanie i zwalnianie płatnych pracowników Towarzystwa oraz określanie ich obowiązków i poborów; m) zatwierdzanie nowoprzyjętych członków przez Oddziały PTL * Ponadto do kompetencji Zarządu Głównego należą wszystkie sprawy, niezastrzeżone innym władzom Towarzystwa. § 34 Organem wykonawczym Zarządu Głównego jest Prezydium, które załatwia wszelkie sprawy, przekazane przez Zarząd Główny. Do ważności uchwał Prezydium potrzebna jest obecność 4 członków, w tej liczbie prezesa lub jednego z wiceprezesów, oraz sekretarza generalnego lub jego zastępcy, a w sprawach finansowych również obecność skarbnika lub jego zastępcy. Uchwały Prezydium zapadają zwykłą większością głosów. i ! Do kompetencji Głównej Komisji Rewizyjnej :1ależy kontrola nad prowadzeniem przez Zarząd Główny spraw gospodarczych i rachunkowości, a w szczególności: a) sprawdzanie kasy, inwentarza, ksiąg i dokume:1tów rachunkowych Towarzystwa; b) sprawdza:1ie zgodności wydatków z przeznaczeniem funduszów, z których wydatki zostały dokonane; c) badanie dochodów i wydatków z punktu widzenia ich celowości i osiągniętych wyników; d) składanie Walnemu Zgromadzeniu wniosków, opartych na wynikach kontroli. Ponadto Głównej Komisji Rewizyjnej przysługuje prawo kontrolowania gospodarki oddziałów. § 38 Główna Komisja Rewizyjna obowiązana jest sprawdzić gospodarkę Zarządu Głównego przynajmniej raz na pół roku. Wyniki badań ksiąg i gospodarki Główna Komisja Rewizyjna ujmuje w formę protokołów, w których zamieszcza swe spostrzeżenia i wnioski; protokoły te powinny zostać podane do wiadomości Zarządu Głównego. Dokonanie kontroli zaznacza też Komisja Rewizyjna w księdze kasowej swymi podpisami. Główna Komisja Rewizyjna może zlecić wykonywanie poszczególnych funkcji jednemu ze swych członków. § 35 Do składania oświadczeń i podpisywania w imieniu Towarzystwa we wszystkich sprawach, w których nastąpi lub może nastąpić zmiana w majątku Towarzystwa, wymagane jest współdziałanie prezesa lub jednego z wiceprezesów i skarbnika, lub jego zastępcy, a w pozostałych sprawachwspółdziałanie prezesa lub jed:1ego z wiceprezesów i sekretarza generalnego, lub jego zastępcy. Główna Komisja Rewizyjna § 36 Główna Komisja Rewizyjna składa się z 3 członków i 2 zastępców, wybranych przez Walne Zgromadzenie na okres trzech lat. Główna Komisja Rewizyjna wybiera ze swego grona przewodniczącego sekretarza. Członkami Komisji nie mogą być członkowie Zarządu Głównego. * Poprawka przyjęta na XXXIII W. Z. zatwierdzona Nr S. A. I; 11-80-58 przez P.R.N. m. Wrocławia. w dniu 18. XI. 1958 Sąd Koleżeński § 39 Sąd Koleżeński składa się z 3 członków i 2 zastępców, wybranych przez Walne Zgromadzenie. Członkowie Sądu Koleżeńskiego wybierają każdorazowo spośród siebie przewodniczącego i sekretarza. Zadaniem Sądu jest rozstrzyganie sporów, wynikłych między członkami Towarzystwa z tytułu ich przynależności do Towarzystwa. Sąd działa na podstawie regulaminu uchwalonego przez Zarząd Główny. Od orzeczenia Sądu Koleżeńskiego służy odwołanie do Walnego Zgromadzenia. V. ODDZIAŁY TOWARZYSTWA § 40 Oddziały Towarzystwa mogą być tworzone w miejscowościach, w których skupia się przynajmniej 10 członków Towarzystwa. Teren działania oddziału określa Zarząd Głów:1Y. �536 537 Utworzenie oddziału następuje :1a podstawie uchwaly Zarządu Głównego. W przypadku większej ilości członków oddziału lub znacznego rozproszenia terenowego - IN ramach oddziału. mogą być tworzone koła terenowe w trybie § 48 d). § 41 Oddziały zatrzymują na cele własne 509£ składek członkowskich oraz 30 % dochodu z zorganizowanych przez siebie odpłatnych imprez o ile Zarząd Główny nie zdecyduje baczej. Pozostałe kwoty zarządy oddziałów przekazują Zarządowi Głównemu. W razie rozwiązania oddziłu, jego majątek zasoby finansowe przechodzą na rzecz całego Towarzystwa. § 42 Władzami Oddziału są: a) walne zgromadzenie oddziału, b) zarząd oddziału, c) . komisja rewizyjna oddziału. § 45 Do prawomocności walnego zgromadzeDia oddziału, waż:1ości podejmowanych uchwał i sposobu głosowania mają odpowiednie zastosowanie przepisy §§ 26, 27 i 28. Do podj~cia uchwały o rozwiązaniu oddziału wymagana jest większość ~;l głosów przy obecności przynajmniej połowy członków oddziału. § 46 Uchwały walnego zgromadzenia oddziału muszą \V ciągu 14 dni zostać podane do zatwierdzającej wiadomości Zarządu Głównego. Zarząd Główny może uchylić uchwałę zgromadze:lia oddziału, jeśli jest ona niezgodna ze Statutem lub grozi poważną szkodą materialną lub moralną. Oddziałowi przysługuje prawo odwołania się do najbliższego Walnego Zgromadzenia. Zarząd Walne Zgromadzenie Oddziału oddziału § 43 Walne Zgromadzenie oddziału zwołuje zarząd oddziału raz na rok. Nadzwyczajne zgromadzenie oddziału zwołuje zarząd oddziału z własnej inicjatywy, lub na wniosek 1/3 członków oddziału, albo też na żądanie komisji rewizyjnej lub Zarządu Głównego. O miejscu, czasie i porządku dziennym zarząd oddziału zawiadamia członków oddziału przynajmniej na tydzień przed terminem. § 44 Do kompetencji wabego zgromadzenia oddziału należy: a) wybór członków zarządu i komisji rewizyjnej; b) uchwalenie planu pracy i budżetu na okres :1astępny, oraz rozpatrywanie i zatwierdzanie sprawozdań, rachunków, dochodów i wydatków za rok ubiegły; c) podejmowanie uchwał w sprawach wniosków komisji rewizyjnej, zarządu oraz wniosków członków, o ile zgłoszono je zarządowi :la piśmie przynajmniej na 3 dni przed terminem zgromadzenia, lub jeśli zgromadzenie uchwali ich nagłość, dl rozpatrywanie skarg i zażaleń czło:1ków na zarząd oddziału, e) załatwianie innych spraw, powierzonych przez Zarząd Główny, f) podejmowanie uchwał w sprawie rozwiązania oddziału. § 47 Zarząd oddziału składa się z 4 członków i 2 zastępców, wybra:lych przez zgromadzenie oddziału na przeciąg dwóch lat. W przypadku większej liczebności członków Oddziału, zwiększa się odpowiednio liczba członków oddziału - w stosunku: 1 członek zarządu na 25 członków oddziału. Zarząd oddziału wyłania ze swego grona prezesa, wiceprezesa, sekretarza i skarbnika. § 48 Do kompetencji zarządu oddziału należy: a) kierowanie całokształtem działalności oddziału zgodnie ze Statutem i uchwałami Walnego Zgromadzenia Zarządu Głównego i walnego zgromadzenia oddziału: b) zarządzanie zasobami finansowymi oddziału, układanie planu pracy i budżetu na okres następny oraz składanie sprawozdań z wykonania planu i budżetu za okres ubiegły; c) przyjmo\va:1ie i zwalnianie płatnych pracowników oddziału oraz określanie ich obowiązków i poborów; d) tworzenie i rozwiązywanie kół i kółek terenowych oraz ustalanie .ich organizacji i zakresu działania; e) załatwianie innych spraw powierzonych przez Zarząd Główny. �538 539 § 49 Vll. Zebrania zarządu oddziału odbywają się w miarę potrzeby, jednak niż raz na dwa miesiące. Do ważności uchwał kO:lieczna jest obecność przynajmniej zarządu, w tej liczbie prezesa lub jego zastępcy. Uchwały zapadają zwykłą większością głosów. Komisja rewizyjna ROZWIĄZANIE nie rzad:!iej 3 członków oddziału TOWARZYSTWA § 55 Rozwiązanie Towarzystwa może być postanowione tylko na specjalnie w tym celu zwołanym Walnym Zgromadzeniu. Do powzięcia uchwały w tym przedmiocie konieczna jest obecnoś2 przY:1ajmniej połowy uprawnionych do uczestnictwa w Walnym Zgromadzeniu i wypowiedzenie się za rozwiązaniem przynajmniej 2/3 obecnych uczestników Walnego Zgromadzenia. § 50 Komisja rewizyjna oddziału składa się z 3 członków i 1-2 zastępców, wybranych przez walne zgromadzenie oddziału na przeciąg dwóch lat. Do kompetencji komisji rewizyjnej oddziału i trybu jej działania mają (ldpowiednie zastosowa:1ie przepisy §§ 37 i 38. Rozwiązanie § 56 W razie rozwiązania Towarzystwa majątek jego przechodzi tucję, którą określi ostatnie Walne Zgromadzenie. oddziału VIII. PRZEPISY § 51 FUNDUSZE, KSIĘGOWOSC I ROK OBRACHUNKOWY § 52 Fundusze Towarzystwa składają się: a) ze składek członków; b) z zapisów i darowizn; e) z subwencji udzielanych przez instytucje państwowe i społeczne; d) z dochodów z odczytów, wystaw i innych imprez oraz rozsprzedai.y wydawnictw; e) z dochodów z majątku ruchomego i nieruchomego. § 53 Towarzystwo prowadzi księgowość. § Rokiem obrachunkowym 54 Towarzystwa na insty- KO&COWE § 57 Rozwiązanie oddziału następuje na podstawie uchwały Zarządu Głównego podjętej bądź z własnej inicjatywy, bądź na wniosek Walnego Zgromadzenia oddziału. VI. - jest rok kale:1darzowy. Statut mmeJszy może być zmieniony uchwałą Walnego Zgromadzenia. W tym przypadku stosuje się odpowiednie przepisy § 55. Statut rzystwa zatwierdzony Ludoznawczego we Wrocławiu 12 maja przez XXX w Warszawie Walne Zgromadzienie w dniu 1955 r. Nr 902. Polskiego Towa- 28. XI. 1955 r. Zarejestrowan'lł � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/501f9b2e67d9d619d39597d457e6a448.pdf 7e27c1ce211a18620ecae64fff754b00 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1334 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1232 Title A name given to the resource Semiotyka strukturalizmu. Próba interpretacji / ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.2, s.7-38 Creator An entity primarily responsible for making the resource Malewska, Anna; Stuchliński, Józef Andrzej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A R T Y K U Ł Y ..Etnografia Polska", t. X X X I I : 1988, z. 2 P L ISSN 0071-1861 ANNA MALEWSKA. JÓZEF ANDRZEJ STUCHLIŃSKI (WSPR Siedlce, Instytut Filozofii U W ) SEMIOTYKA S T R U K T U R A L i Z M U . PRÓBA INTERPRETACJI I. WPROWADZENIE 1. O PEWNYCH FORMALNYCH WŁAŚCIWOŚCIACH S T R U K T U R A L I Z M U CLAUDE LÉVI-STRAUSSA Strukturalizm jako metoda badań etnologicznych Claude Lévi-Straussa jest stanowiskiem interesującym z wielu powodów - zarówno merytorycz­ nych, jak i formalnych. Zainteresowały nas właściwości ostatniego typu, w szczególności zaś sposób formułowania i wyrażania wyników badań i interpretacji strukturalnych w etnologii. Ujmując rzecz obrazowo, sposób ów daje się określić jako swego rodzaju „gra" czy raczej „ekwilibrystyka" poziomów uogólniania i abstrakcji oraz związanych z nimi poziomów wy­ powiedzi językowych. Polega to - przykładowo biorąc — na tym, że LéviStrauss: 1) częściowo tylko prowadzi same badania etnologiczne, w znacznej zaś mierze polemizuje z innymi ujęciami, zajmując się przez to nie tylko zjawiskami kulturowymi, lecz także sposobami ich badania i interpretacji; istotną rolę w jego własnych badaniach odgrywają z reguły bardzo ogólne i abstrakcyjne rozważania nad metodą etnologii, a nawet nad samą • metodologią tej nauki; 2) traktuje badane zjawiska kulturowe w sposób wielowymiarowy i wielo­ poziomowy; zalicza do nich sferę działań ludzkich wykraczających poza język, jak też sam język służący do mówienia o owych działaniach i współ­ tworzących je przez to. Ujęcia obu wymienionych typów przeplatają się ze sobą różnorako i wspólnie nakładają na przedmiotowe badania etnologiczne Lévi-Straussa, dając w efekcie bardzo złożony obraz teoretyczny zjawisk kulturowych. Stanowisko takie jest niezwykle wdzięcznym obiektem analizy semiotycznej. Był to główny powód naszego zainteresowania — przynajmniej w chwili obecnej - strukturalizmem Lévi-Straussa. Zamierzaliśmy bowiem pokazać �8 A N N A MALEWSKA, JÓZEF A. STUCHLIŃSKI niezwykle złożony charakter teorii naukowych w naukach humanistycznych, odsłaniając ich strukturę semiotyczną. Do tego celu koncepcja Lévi-Straussa nadaje się wyjątkowo dobrze. Za przedmiot analizy obraliśmy jedną z pierwszych rozpraw, składających się na podstawową książkę Lévi-Straussa: Antropologię strukturalną — chodzi o rozprawę zatytułowaną „Analiza strukturalna w językoznawstwie i w antropo­ logii" (Lévi-Strauss, 1970 г. I I , s. 89-115). Odsłaniając środkami analizy semiotycznej niezwykle złożoną i ciekawą „grę" i „ekwilibrystykę" poziomów uogólniania i abstrakcji w strukturalistycznych interpretacjach Lévi-Straussa, rychło doszliśmy do wniosku, że nie możemy pozostać w obrębie samych rozważań semiotycznych. Mieliśmy bowiem do czynienia z tak subtelną „grą" czy „ekwilibrystyką" owych poziomów, że wiele z jej istotnych niuansów stawało się w ogóle niezrozumiałymi lub wręcz umykało uwagi — jeśli się nie uwzględniło celu nadrzędnego, któremu wszystko to służy. Cel ten wiąże się zaś z inną formalną właściwością strukturalizmu Lévi-Straussa, a mianowicie z podstawami metodologicznymi tego stanowiska. Nadrzędnym celem metodologicznym badań strukturalnych Lévi-Straussa jest uczynienie etnologii, i w ogóle antropologii, nauką ścisłą. Wzorcem owej ścisłości są dlań nauki przyrodnicze, na czele z fizyką współczesną, oraz nauki matematyczne. Dał temu dążeniu wielokrotnie wyraz w licznych swych pracach, także w wielu rozprawach składających się na Antropologię strukturalną — łącznie z rozprawą będącą przedmiotem dalszej analizy. W na­ szym przekonaniu właściwości semiotyczne strukturalnych interpretacji Lévi-Straussa w etnologii są pewnego rodzaju wyrazem złożoności i trudności reali­ zacji owego nadrzędnego celu metodologicznego. Semiotyka strukturalizmu staje się zrozumiała w ramach jego metodologii. Zgodnie z powyższym, analizę semiotyczną wybranej rozprawy Lévi-Straussa osadzaliśmy w ramach rozważań, interpretacji i wyjaśnień metodologicznych. Zamiast aksjologicznie neutralnej analizy semiotycznej zastosowaliśmy ujęcie, w którym analiza semiotyczną staje się punktem wyjścia — i w pewnym stopniu narzędziem — do krytyki i oceny teorii oraz metod naukowych. Rozważania nasze traktujemy jako pewną propozycję interpretacyjną, o charakterze heurystycznym. Polegają one na cząstkowym sprawdzaniu pewnej hipotezy roboczej, łączącej w określony sposób semiotykę z metodo­ logią. Nie mieliśmy żadnych wzorców w tym zakresie, w pełni więc zdajemy sobie sprawę z możliwości popełnienia licznych błędów. Jesteśmy jednak przekonani, że obrana przez nas droga postępowania może okazać się owocna — nawet jeśli nam się to niezupełnie uda w tym przypadku. Aby uczynić nasze rozważania łatwiejszymi do zrozumienia, przypomnimy pokrótce pewne podstawowe założenia analizy semiotycznej oraz elementarne reguły metodologii nauk ścisłych. Wyczerpujące ujęcie tych problemów wymaga sięgnięcia do odpowiedniej literatury (Ajdukiewicz, 1960, 1965, 1965a; Morris, 1938; Nagel, 1970; Pelc, 1984; Popper, 1977). �SEMIOTYKA STRUKTURALIZMU 2. ZAŁOŻENIA A N A L I Z Y 9 SEMIOTYCZNEJ Rozważania nasze będą się koncentrowały wokół zagadnień, których sedno oddaje ogólny termin semiotyczny: „poziom semiozy". W ujęciach bardziej potocznych jego odpowiednikami są wyrażenia: „poziom semiotyczny", „poziom języka" lub „poziom wypowiedzi językowych". Otóż sytuację polegającą na tym, że pewna rzecz lub zjawisko fizyczne funkcjonuje jako znak, określa się mianem procesu semiozy. W procesie tym rolę istotną odgrywają następujące elementy: 1) materialne nośniki znaków (twory graficzne o odpowiednich kształtach lub określone dźwięki); 2) to, do czego znaki się odnoszą, czyli to, czego są znakami poszczegól­ ne desygnaty oraz denotacje, czyli zbiory desygnatów; 3) sami użytkownicy znaków, którzy przyjmując pewną interpretację określonych przedmiotów-nośników nadają im charakter znaków. Każdy proces semiozy jest więc oparty na trojakiego rodzaju relacjach, zachodzących odpowiednio : 1) między samymi nośnikami znaków — relacje syntaktyczne; 2) między nośnikami znaków a desygnatami i denotacjami — relacje semantyczne; 3) między nośnikami znaków a ich użytkownikami, ze względu na przyjmowaną przez nich interpretację — relacje pragmatyczne. Wszystkie trzy rodzaje relacji składają się na pełny zbiór relacji semiotycznych. Znakiem jest zatem każdy przedmiot materialny, jeśli tylko wy­ stępuje w takiej troistej strukturze relacji semiotycznych. znaki: z , , z , . . . z 2 / n \ relacje syntaktyczne / Isyntaktyka) \ interpretatorzy desygnaty i denotacje Każdy język jest systemem znaków określonym przez podanie zasad wyznaczających zespoły relacji syntaktycznych, semantycznych i pragma­ tycznych dla pewnego skończonego zbioru przedmiotów-nośników. Owe trzy zespoły relacji semiotycznych są podstawowymi w y m i a r a m i każdego procesu semiozy. Z kolei każdy proces semiozy może — ale nie musi — mieć wiele p o z i o m ó w . Pojęcie to daje się określić rekurencyjnie w sposób następujący. Jeśli znaki mają desygnaty i denotacje wyłącznie w dziedzinie pozajęzykowej, to mówimy o p i e r w s z y m poziomie semiozy. Poziom każdego procesu semiozy, w którym chociaż jeden znak ma desygnaty w dziedzinie �10 A N N A MALEWSKA, JÓZEF A. STUCHL1ŃSKI samego języka, nazywamy poziomem w y ż s z y m , zgodnie z regułą ogólną: jeśli desygnaty i denotacje znaków są na n-tym poziomie semiozy, to dana wypowiedź jest na poziomie n + 1-szym. W celu uproszczenia rozważań zakładamy, że cała dziedzina rzeczywistości pozajęzykowej należy do zerowego poziomu semiozy oraz przyjmujemy prostą metodę oznaczania liczbowego poziomów semiozy: 0° - zerowy poziom semiozy, czyli rzeczywistość pozajęzykowa; 1 ° — pierwszy poziom semiozy, czyli język, którego wyrażenia posiadają desygnaty i denotacje tylko w sferze pozajęzykowej ( 0 ) ; 2° — drugi poziom semiozy, czyli meta-język, którego wyrażenia po­ siadają desygnaty i denotacje należące zarówno do sfery pozajęzykowej (0°), jak też do języka służącego do mówienia tylko o rzeczywistości pozajęzykowej ( I ) ; 3° - trzeci poziom semiozy, czyli meta-meta-język... itd. Jak z powyższego ujęcia wynika, przyjmujemy założenie, że wyraz największego poziomu semiozy osiąganego przez daną wypowiedź jest jej miarą semiotyczną, ale że co najmniej p o ś r e d n i o każda wypowiedź — na dowolnie wysokim poziomie semiozy - dotyczy zawsze wszystkich pozo­ stałych poziomów niższych, aż do sfery pozajęzykowej włącznie. Oczywiście, może się zdarzyć taka złożona wypowiedź językowa, która należy do relatywnie wysokiego poziomu semiozy, ale także b e z p o ś r e d n i o dotyczy — po kolei lub w dowolnym innym układzie — wszystkich pozostałych lub tylko nie­ których, niższych poziomów semiozy, do poziomu zerowego włącznie. Podstawową trudnością operacyjną rozważań dotyczących poziomów semiozy wypowiedzi formułowanych w językach rzeczywistych, w których wyrażane jest zarówno myślenie potoczne, jak też osiągnięcia nauk, jest brak uniwersalnego kryterium, które pozwalałoby w sposób formalnie jedno­ znaczny ustalać przynależność danej wypowiedzi do określonego poziomu. Z reguły znaczenie decydujące w tym zakresie mają trzy podstawowe wymiary semiotyczne znaków składowych danej wypowiedzi, przede wszystkim zaś ich wymiar semantyczny. Definicja poziomów semiozy mówi wszak wprost o desygnatach i denotacjach wypowiedzi. Jednakże kontekst, w którym dana wypowiedź jest formułowana, ma zawsze mniejsze lub większe — w wyjątkowych przypadkach nawet decydujące - znaczenie przy określaniu poziomu semiozy. Zasada ekonomii myślenia wymaga formułowania wypo­ wiedzi jak najkrótszych. Wobec tego wypowiedź np. na poziomie czwartym, z punktu widzenia wymogów maksymalnej prostoty i jasności, powinna mówić bezpośrednio tylko o czymś, co samo występuje na trzecim poziomie semiozy. Jednakże, aby uniknąć zbędnych powtórzeń, kontekst pozwala niejednokrotnie na takie ujęcia, które - rozpatrywane same w sobie — mogą być zupełnie nie określone co do poziomu odniesienia, a więc też i co do własnego poziomu semiozy; albo też wypowiedź z rozpatrywanego tu przykładowo poziomu czwartego może być sformułowana w bezpośrednim odniesieniu do niższych niż trzeci poziomów semiozy — a więc np. do o �SEMIOTYKA STRUKTURALIZMU 11 poziomu drugiego, pierwszego lub nawet zerowego. Wymaga tego częstokroć zwięzłość i celność wypowiedzi w określonym złożonym kontekście — merytorycznie jednak wypowiedź będzie należeć do przyjętego tu przykładowo poziomu czwartego. Rozstrzygnięcie tej kwestii formalnej wymaga zatem uwzględnienia całokształtu rozważań merytorycznych, w ramach których została sformułowana dana wypowiedź. Z semiotycznego punktu widzenia nauka jest niezwykle złożoną „grą" poziomów semiozy. Wypowiedzi z różnych poziomów nieustannie się ze sobą przeplatają, mamy częstokroć do czynienia z gwałtownymi „skokami" semiotycznymi, polegającymi na pomijaniu jednego lub więcej poziomów pośrednich; na przerywaniu toków rozważań z różnych poziomów i podejmo­ waniu ich na nowo w różnych momentach i miejscach złożonego splotu badań naukowych i językowych wyrażania osiąganych w nich rezultatów, itp. itd. Zagadnienia powyższe wiążą się bezpośrednio z jednym z najważniejszych i zarazem bardzo trudnych i złożonych problemów — chodzi o d z i e d z i n ę p r z e d m i o t o w ą nauk i odpowiadający jej j ę z y k p r z e d m i o t o w y . ' Z se­ miotycznego punktu widzenia oba te skorelowane ze sobą ściśle pojęcia mają charakter zupełnie względny. W przypadku każdej z nauk musi to być rozstrzygane oddzielnie, gdy chcemy ustalić, na którym poziomie semiozy występuje ich dziedzina przedmiotowa badań oraz odpowiadający tej dziedzinie język przedmiotowy danej nauki. Jedyną zasadą stałą w tym zakresie jest ta, że język przedmiotowy dowolnej nauki musi zawsze składać się z wypowiedzi występujących na poziomie semiozy d o k ł a d n i e o jeden s t o p i e ń w y ż s z y m niż poziom dziedziny przedmiotowej tej nauki. Nie wszystkie zaś nauki dotyczą wyłącznie rzeczywistości pozajęzykowej, zatem język przedmiotowy nie każdej nauki będzie zbiorem wypowiedzi na pierwszym poziomie semiozy. Na przykład językoznawstwo będzie posiadało dziedzinę przedmiotową co najmniej na pierwszym poziomie semiozy, a zatem język przedmiotowy tej nauki będzie występował co najmniej na poziomie drugim. Metodologia nauk - z wyłączeniem tych, które same zajmują się językiem — będzie miała dziedzinę badań na pierwszym poziomie semiozy, a zatem jej język przedmiotowy będzie na poziomie drugim. W przypadku metodologii nauk o języku będziemy mieli do czynienia z procesami semiozy o jeden stopień wyższymi w obu płaszczyznach w stosunku do poprzedniego przy­ padku. Podobnie będzie z meta-metodologią obu wymienionych rodzajów nauk — w pierwszym przypadku jej wypowiedzi będą na poziomie trzecim, a w przypadku drugim, na poziomie czwartym. Z sytuacją drugiego rodzaju będziemy mieli do czynienia w rozważaniach Lévi-Straussa. Niezwykle szkodliwym poznawczo zjawiskiem, występującym niestety bardzo często w badaniach naukowych, jest nierozróżnianie poziomów semiozy wyższych od pierwszego, a więc od tego, który zawiera wypowiedzi do­ tyczące wyłącznie rzeczywistości pozajęzykowej. Nierozróżnianie owych po­ ziomów pociąga za sobą z reguły ich pomieszanie — to zaś odbija się �12 A N N A MALEWSKA, JÓZEF A. STUCHLIŃSKI fatalnie na efektach badań i opartej na nich wiedzy naukowej. Przykładem takiej sytuacji może być brak wyraźnego rozgraniczenia rozważań metodolo­ gicznych i meta-metodologicznych. W przypadku pierwszym, racje tych roz­ ważań mają charakter merytoryczny w tym sensie, że wiążą się z rzeczy­ wistymi operacjami poznawczymi danej nauki, którą bada metodolog. Natomiast w przypadku drugim, gdy prowadzimy rozważania meta-metodologiczne, racje istotne czerpane są z reguły z dziedziny filozofii, a nie z samej nauki, na dowolnym jej poziomie semiotycznym. Uwaga ta będzie miała znaczenie istotne w trakcie naszej analizy stanowiska Lévi-Straussa. W punkcie poprzednim daliśmy do zrozumienia, że będziemy badać stanowisko Lévi-Straussa m. in. na podstawie korelowania poziomów semiotycznych jego wypowiedzi z poziomami uogólniania i abstrakcji jego badań naukowych i rozważań metodologicznych różnego szczebla. Nie należy jednak rozumieć naszego ujęcia w sposób zbyt uproszczony. Nie twierdzimy bowiem, że istnieje jakaś jednoznaczna i definitywnie określona oraz stała korelacja obu rodzajów poziomów. Przyjmujemy tylko jako hipotezę badawczą w celach heurystycznych, iż stosunkowo wyraźniejsze powiązania obu rodzajów po­ ziomów dają się odnaleźć, idąc od drugiego poziomu semiozy wzwyż. Natomiast wypowiedzi na pierwszym poziomie semiozy mogą zawierać — i w naukach z reguły tak się dzieje — ujęcie, które z merytorycznego punktu widzenia występuje na wielu różnych poziomach uogólniania i ab­ strakcji. O żadnej korelacji mowy tu być nie może. Rozważania Lévi-Straus­ sa są prowadzone na drugim i wyższych poziomach semiozy. Korelacja obu rodzajów poziomów nie będzie więc przedsięwzięciem zupełnie beznadziejnym, ale poddana zostanie odpowiednim wymogom uzasadniania w stopniu do­ statecznym. Interesujące nas tu poziomy uogólniania i abstrakcji z reguły będą znajdowały wyraz pośredni w rozróżnieniach pojęciowych, mówiących пр. o badaniach przedmiotowych, metodologicznych, meta-metodologicznych itp. 3. ELEMENTY METODOLOGII N A U K ŚCISŁYCH Pojęcie nauki ś c i s ł e j wiąże się z pojęciem w y n i k a n i a logicznego jednych twierdzeń jakiegoś systemu teoretycznego z innych jego twierdzeń. Włączenie jakiegokolwiek twierdzenia — ogólnego lub szczegółowego — w ra­ my całego systemu zależności logicznych nadaje temu twierdzeniu w a r u n k o w o charakter k o n i e c z n y w znaczeniu formalnym. Przy rzeczowej interpretacji teorii naukowych mówi się w takich przypadkach także o tym, że twierdzenia składowe systemu teoretycznego odsłaniają związki konieczne w znaczeniu p r z e d m i o t o w y m . Dotyczy to w szczególności twierdzeń ogólnych, uznanych za prawa naukowe w danej dziedzinie badań. Istnieją dwa odmienne ogólne schematy formalne, stosowane przy kon­ struowaniu naukowych systemów teoretycznych w naukach ścisłych. Jeden z nich ma charakter h i p o t e t y c z n o - r e d u k c y j n y i jest stosowany w naukach �SEMIOTYKA STRUKTURALIZMU 13 realnych, do których należą nauki przyrodnicze oraz humanistyczne. Oparty jest na stosowaniu tylko u p r a w d o p o d a b n i a j ą c y c h , bo zawodnych, spo­ sobów rozumowania przy ustalaniu stosunków wynikania między składnikami systemów teoretycznych. Drugi schemat ogólny ma charakter aksjomatyczno-dedukcyjny i jest podstawą nauk f o r m a l n y c h , tj. logiczno-matematycznych. Oparte na pewnych przesłankach i niezawodnych schematach rozumowania, nauki te uzyskują rezultaty ś c i s ł e i konieczne zarówno w sensie formalnym, jak i merytorycznym. Wynika to zaś ze swoistości ich przedmiotu, który pozwala na stosowanie wyłącznie niezawodnych metod poznania. Różni to w sposób zasadniczy nauki formalne od nauk realnych. Te ostatnie mogą i muszą być oparte na metodach i osiągnięciach nauk formalnych — w przeciwnym przypadku nie byłyby naukami ścisłymi — nie mogą się jednak do nich ograniczyć. Szeroko rozumiana dziedzina rzeczy­ wistości materialnej, do której należą przedmioty badań wszystkich bez wyjątku nauk realnych, pozwala uzyskiwać poznanie pewne i ścisłe tylko cząstkowo, fragmentarycznie i całkowicie w a r u n k o w o . Ideał ścisłości osią­ galny jest tylko dla nauk formalnych. Przypomnimy pokrótce elementarne wymogi metodologiczne, umożliwiające osiąganie ścisłości warunkowej w nau­ kach realnych i bezwarunkowej w naukach formalnych. Pojęcie ścisłości w naukach realnych wiąże się z pojęciem t e o r i i n a u k o w e j , dotyczącej określonej dziedziny przedmiotów czy zjawisk. Teoria określonej dziedziny przedmiotowej daje się zbudować po spełnieniu określo­ nych warunków. W sposób mniej lub bardziej dokładny i wyraźny musi zostać sprecyzowana aparatura pojęciowa danej teorii, za pomocą definicji lub zasad, czyli twierdzeń o charakterze postulatów znaczeniowych, normują­ cych sens zawartych w tych twierdzeniach specyficznych terminów danej teorii. Jest to krok decydujący przy konstruowaniu wszelkiej teorii naukowej w naukach realnych, wszystkie pozostałe operacje poznawcze są od niego uzależnione. Ma on charakter arbitralny, ale tylko w znaczeniu względnym — jest bowiem milcząco przyjętą fundamentalną hipotezą metodologiczną danej teorii. Jeśli dana aparatura pojęciowa okazuje się nieadekwatna w stosunku do badanej dziedziny zjawisk, musi być zmieniona, co oznacza nie tylko zasadniczą zmianę samej teorii, ale w ogóle charakteru tej teorii. Zgodnie z przyjętą aparaturą pojęciową prowadzone są badania i obser­ wacje zapisywane w postaci zdań jednostkowych oraz numerycznie ogólnych. Te ostatnie dotyczą wszystkich przedmiotów, ale tylko w ograniczonym obsza­ rze czasoprzestrzennym. Nie są więc prawami w sensie ścisłym, którymi mo­ gą być wyłącznie zdania ogólne w sensie uniwersalnym, dające się prawdziwie orzekać, o określonych zależnościach między przedmiotami czy zjawiskami w dowolnym momencie czasowym i w dowolnym miejscu w przestrzeni. Z reguły jednak bywa tak, iż wstępną postacią praw naukowych są pewne zdania numerycznie ogólne, które następnie przez odpowiednio kontrolowaną generalizację są doprowadzane do postaci zdań ściśle uniwersalnych. Prawa muszą mieć bowiem charakter rejestrujący w stosunku do powtarzalnych �14 ANNA MALEWSKA, JÓZEF A. STUCHLIŃSKI zależności między obserwowanymi przedmiotami czy zjawiskami, skoro mają służyć za podstawę do wyjaśniania pojedynczych faktów oraz ich przewidy­ wania. Krokiem wieńczącym niejako konstrukcję teorii naukowej jest przyjęcie jak najmniejszej liczby założeń podstawowych danej teorii, przypisujących przedmiotom określonej dziedziny takie zasadnicze cechy ogólne (w znaczeniu ścisłej uniwersalności), że na ich gruncie dają się wyjaśnić zarówno zależ­ ności określane przez prawa, jak też przebieg samych zjawisk oraz właściwości przedmiotów danej dziedziny w całej ich konkretności. Pragniemy jednak zaznaczyć, że przedstawiona przez nas kolejność etapów konstruowania teorii naukowej nie jest obowiązującą regułą. Różne teorie w poszczególnych naukach powstawały w różny sposób - jedynie w ostatecznym ujęciu musiały być uwzględnione wszystkie przez nas wymienione elementy teorii naukowej i dodatkowo jeszcze wiele innych, które tutaj pomijamy. Prawa i założenia podstawowe każdej teorii w naukach realnych są zawsze tylko hipotezami. Jako twierdzenia ściśle uniwersalne dotyczą potencjalnie nieograniczonej liczby przedmiotów czy zjawisk, także przyszłych. Zatem żadne badania czy obserwacje - osiągalne zawsze tylko w skończonej ilości nie mogą ich efektywnie zweryfikować. Mogą je natomiast sklasyfikować. Zatem ta negatywna procedura sprawdzająca jest dla ścisłych nauk realnych ważniejsza metodologicznie, aniżeli procedura pozytywna - właśnie ze względu na swą e f e k t y w n o ś ć i r o z s t r z y g a l n o ś ć . Bez poddania radykalnej kry­ tyce i bezwzględnym procedurom falsyfikującym nie może być w ogóle mowy o jakiejkolwiek ścisłości praw czy teorii naukowych w naukach realnych. Złożony charakter przedmiotów i zjawisk w niektórych dziedzinach badań może zasadniczo utrudniać odkrycie ścisłych praw i sformułowanie teorii naukowych. Jest wówczas rzeczą całkiem naturalną i celową wzorowanie się na metodach innych nauk ścisłych. Można bowiem poprzez rozważania metodologiczne, a nawet meta-metodologiczne, czerpać pomysly badawcze i środki poznawcze z innych dziedzin, niekoniecznie nawet pokrewnych. Wszystkie te zapożyczenia muszą być jednak traktowane wyłącznie jako hipotezy heurystyczne, a nie jako oczywiste prawdy z tego tylko powodu, że dane metody i środki poznawcze już się dostatecznie sprawdziły w in­ nych dziedzinach. Hipotezy metodologiczne czy meta-metodologiczne mu­ szą być poddane standardowym procedurom sprawdzającym w dziedzinie ich aktualnego zastosowania - jakkolwiek będzie to zawsze sprawdzanie tylko pośrednie. Powinno to zaś polegać na wywiedzeniu, z owych zaczerpniętych skądinąd sugestii metodologicznych czy meta-metodologicznych, pewnych hipotez rzeczowych, czyli potencjalnych założeń podstawowych teorii i praw w dziedzinie owych skomplikowanych zjawisk; następnie należy bezpośrednio sprawdzić zasugerowane niejako odgórnie hipotezy rzeczowe, przez co uzyskuje się sprawdzenie pośrednie wyjściowych hipotez metodologicznych czy meta-metodologicznych. Badania stają się w tej sytuacji bardzo złożone i trudne. �SEMIOTYKA STRUKTURALIZMU 15 są bowiem splotem nakładających się na siebie ujęć z wielu różnych poziomów uogólniania i abstrahowania. Zwiększa się niepomiernie niebez­ pieczeństwo różnorakich błędów czy pomyłek — czasami jednak trud się opłaca pod względem poznawczym. Jednym z błędów w takiej sytuacji może być pomieszanie ze sobą do pewnego stopnia pojęcia ścisłości względnej, właściwej naukom realnym, z pojęciem ścisłości bezwzględnej, charakterystycznej dla nauk formalnych. Na zakończenie uwag wprowadzających przypomnimy zatem w wielkim skrócie najbardziej elementarne warunki owej ścisłości bezwzględnej. Systemy teoretyczne, właściwe naukom formalnym, konstruowane są w sposób zasadniczo odmienny od tego, jaki obowiązywał w naukach realnych. Punktem wyjścia tych systemów są bowiem twierdzenia ściśle ogólne oraz całkowicie pewne - prawdziwe na mocy samego znaczenia użytych w nich terminów, będących terminami pierwotnymi całego systemu. Są to aksjomaty, twierdzenia przyjęte a priori u podstaw całego systemu teoretycznego, które stanowią ostateczne racje logiczne dla wszystkich pozostałych twierdzeń systemu. Wszystkie twierdzenia posiadają dowody ścisłe, oparte na dedukcyjnych, a więc niezawodnych regułach wniosko­ wania, będących po prostu podstawieniami pewnych praw logiki. Bycie aksjomatem lub wynikanie z aksjomatów jest warunkiem wystarczającym prawdziwości każdego twierdzenia w systemach nauk formalnych. Normą i kryterium prawdziwości jest tu niesprzeczność i aksjomatyczna dedukowalność, a więc wyłączenie respektowania praw logiki. Dlatego też mamy tu do czynienia ze ścisłością bezwzględną i z rzeczywistym ujmowaniem oraz określaniem związków koniecznych, mających jednak charakter tylko formalny. Metodą podstawową dedukowania twierdzeń w systemach formalnych jest metoda p o d s t a w i a n i a nowych formuł za zmienne występujące w aksjoma­ tach. Można w ten sposób uzyskiwać dedukcyjnie nowe twierdzenia dowolnie rozwinięte, złożone i bogate pod względem treści. Każda formuła-twierdzenie, które pod względem swej podstawowej struktury jest f o r m a l n i e analogiczne do któregoś z aksjomatów systemu, jest równie ścisłe i pewne, jak sam aksjomat wyjściowy. Większa złożoność lub szczegółowość nowego twierdzenia w porównaniu z aksjomatem nie odgrywa żadnej roli, pod warunkiem, że podstawą owej analogii formalnej jest któreś z praw logiki. Dedukcja logiczna sprowadza się do takiej właśnie analogii formalnej. Jednakże wystarcza ona w zupełności do uzasadniania twierdzeń wyłącznie w dziedzinie nauk formalnych, ze względu na ich specyficzny przedmiot. Należy także pod­ kreślić, że nie każda analogia formalna jest pewną postacią jakiegoś prawa logiki. W gruncie rzeczy niewiele - stosunkowo biorąc — rodzajów analogii formalnych ma taki logiczny charakter. Nasuwa się w tym miejscu pewne spostrzeżenie ogólne o charakterze semiotyczno-metodologicznym, dotyczące różnic w sposobach uzasadniania właściwych naukom realnym i formalnym. Sądzimy, że można się pokusić o sformułowanie pewnych reguł ogólnych w tym zakresie. Otóż, w naukach �16 ANNA MALEWSKA, JÓZEF A. STUCHLIŃSKI realnych racje uzasadnianych twierdzeń mogą być poszukiwane na tym samym co i te twierdzenia poziomie uogólnienia czy abstrakcji lub semiozy, albo też na którymś z poziomów niższych — w zasadzie jednak nie na poziomie wyższym. Natomiast w naukach formalnych owe racje mogą występować na tym samym poziomie lub na poziomie wyższym — lecz w zasadzie nie na niższym. Wyjaśnia to fakt, dlaczego na ogół systemy logiki, a po części także matematyki, tak często są opracowywane na poziomie meta-logiki czy meta-matematyki. Często bywa tak, szczególnie w logice formalnej, że pewien system zostanie opracowany tylko na poziomie meta-logicznym, bez schodzenia na właściwy dla tej dziedziny poziom przedmio­ towy, czyli po prostu na poziom logiczny. Co ważniejsze jednak, okazuje się, iż właściwą naukom formalnym ścisłość bezwzględną uzyskuje się właśnie dopiero na meta-poziomach. W naukach realnych mamy na ogół sytuację odwrotną. Wiele nauk i teorii nie wykracza w ogóle poza poziom przedmiotowy, pozostając na niskim szczeblu uogólniania i abstrakcji oraz semiozy. Nic też dziwnego, że w stosunkowo niewielu przypadkach uzyskuje się w nich rezultaty ścisłe, a i te mają tylko charakter warunkowy, względny. Błędem byłoby jednak sądzić, że prosty zabieg przejścia na wyższe poziomy rozważań — metodolo­ giczny czy meta-metodologiczny — w sposób niejako automatyczny nadaje ścisłość danej dziedzinie badań. Czy tak się stanie — decydują o tym ostatecznie racje merytoryczne, rzeczowe, a nie czysto formalne. Wyklucza to charakter samej dziedziny przedmiotowej nauk realnych. II. ANALIZA I . PRZYKŁAD STRUKTURALNEJ TEORII W ETNOLOGII - PRZEGLĄD TREŚCI Rozprawa: „Analiza strukturalna w językoznawstwie i w antropologii", stanowiąca rozdział I I Antropologii strukturalnej, daje się streścić w następujących punktach : 1. Językoznawstwo jest jedyną nauką sensu stricto wśród nauk społecznych, tzn. nauką ścisłą, określającą ogólne prawa i budującą teorie dziedziny przedmiotowej swych badań. Zawdzięcza to swej metodzie. Pozostałe nauki społeczne są zobowiązane przyjąć lekcję metodologiczną od językoznawstwa (akapit 1, s. 89). 2. Nie chodzi już o dotychczasową, cząstkową i przypadkową współ­ pracę merytoryczną między językoznawstwem i naukami społecznymi, opartą na swoistych i odmiennych metodach wszystkich tych dyscyplin. Metody te, łącznie z metodą dawnego językoznawstwa, miały niewielką wartość poznawczą z punktu widzenia wymogów nauk ścisłych (akapity 2-3, s. 89-91). 3. Dziedziną językoznawstwa jako nauki ścisłej jest powstała stosunkowo niedawno fonologia. Zawdzięcza to swej metodzie, którą wymodelowała �SEMIOTYKA S T R U K T U R A L I Z M U 17 na wzór nauk ścisłych, przede wszystkim przyrodniczych, na czele z fizyką współczesną, stosującą metody formalno-matematyczne. Charakter strukturalny tej metody, gwarantujący zarazem ścisłość poznania naukowego, polega na poszukiwaniu struktury głębokiej za powierzchnią zjawisk, ujęciach całościowo-systemowych oraz na określaniu ścisłych praw ogólnych (akapity 4-5, s. 91-92). 4. Określona powyżej metoda strukturalna fonologii zostaje przyjęta za podstawę etnologii i w ogóle antropologii (akapit 6, s. 92-93). 5. Przeniesienie ścisłej metody fonologii do pozostałych nauk społecznych, w tym także do etnologii i antropologii, musi oczywiście uwzględniać specyfikę poszczególnych dziedzin przedmiotowych. W przekonaniu LéviStraussa, w etnologii metoda ta daje się zastosować bez poważniejszych zastrzeżeń (akapity 7-12, s. 93-96). 6. Uznając zasadność przenoszenia strukturalnej metody fonologii do etnologii, Lévi-Strauss przystępuje do określania założeń ogólnych interpretacji dziedziny przedmiotowej drugiej z wymienionych nauk, zgodnie z zasadami metody strukturalnej. Uwagę swą skupia na zjawisku awunkulatu, stawiając sobie za cel odkrycie i sformułowanie ścisłego prawa strukturalnego, rządzą­ cego tym zjawiskiem (akapity 13-20, s. 96-101). 7. Zgodnie z powyższym, Lévi-Strauss zestawia i odpowiednio interpretuje szereg wyników obserwacji etnologicznych, wiążących się merytorycznie z postawionymi zadaniami badawczo-interpretacyjnymi (akapity 21-28, s. 101-104). 8. Efektem ostatnich z wymienionych rozważań jest sformułowanie po­ szukiwanego, ogólnego i ścisłego prawa awunkulatu, mającego charakter strukturalny (akapity 29-31, s. 104-106). 9. Badania swe Lévi-Strauss kończy wyjaśnieniami terminologicznymi oraz polemiką z rozwiązaniami konkurencyjnymi w zakresie interesujących go zagadnień etnologicznych (akapity 32-45, s. 106-113). Przedstawione streszczenie posłuży nam za klucz wyboru odpowiednich fragmentów, które poddamy szczegółowej analizie semiotyczno-metodologicznej. Streszczenie to ułatwi identyfikację miejsca i roli merytorycznej i formalnej analizowanego przez nas fragmentu w ramach całokształtu rozważań Lévi-Strausa. Zdajemy sobie sprawę z niedoskonałości polskiego przekładu tej pracy i związanego z tym ryzyka jej literalnej interpretacji. Podejmujemy to ryzyko uważając, że w konfrontacji z oryginałem nie narusza to sedna interesujących nas zagadnień, a propozycja nowego przekładu z naszej stro­ ny byłaby w obecnej sytuacji ryzykiem znacznie większym. 2. POZIOMY SEMIOTYCZNE I FUNKCJE METODOLOGICZNE INTERPRETACJI STRUKTURALNYCH W ETNOLOGII Wykład swej teorii etnologicznej, opartej na metodzie strukturalnej, Lévi-Strauss rozpoczyna w sposób bardziej nietypowy z punktu widzenia standardowej praktyki metodologicznej realnych nauk ścisłych. Zaczyna bo2 - Etnografia Polska. I . 32, 7. 2 �18 A N N A MALEWSKA. JÓZEF A. STUCHLIŇSKI wiem nie od analizy wyników badań jako punktu wyjścia do konstrukcji teorii naukowej, lecz od analizy meta-metodologicznej, a więc od rozważań na relatywnie wysokim poziomie abstrakcji i semiozy. Fragment 1 (akapit 1, s. 89) Z l : „ W zbiorze nauk s p o ł e c z n y c h , do k t ó r e g o j ę z y k o z n a w s t w o bezsprzecznie należy, ono wszakże wyjątkowe miejsce; nie jest nauką jak inne, lecz tą, która zajmuje osiągnęła największe p o s t ę p y : jest chyba j e d y n ą , k t ó r a m o ż e p r e t e n d o w a ć do miana n a u k i i k t ó r a z d o ł a ł a s f o r m u ł o w a ć p o z y t y w n ą m e t o d ę , a zarazem poznać naturę faktów poddawanych przez nią analizie": 4 ° (meta-metodologiczna ocena w a r t o ś c i poznawczej 3 (rozstrzygnięć metodologicznych w zakresie dotycząca): podstaw): 2 ° (nauk humanistycznych, m. i n . j ę z y k o z n a w s t w a , b ę d ą c e g o t e o r i ą ) : 1 ° (języka, s ł u ż ą c e g o do m ó w i e n i a o ) : 0 ° (rzeczywistości pozajęzykowej). Z 2 : „ T a uprzywilejowana sytuacja n a k ł a d a pewne z o b o w i ą z a n i a : j ę z y k o z n a w c a często spotyka badaczy p r a c u j ą c y c h w s ą s i e d n i c h , ale odmiennych dyscyplinach, k t ó r z y będą czerpać natchnienie z jego p r z y k ł a d u i p o d e j m o w a ć p r ó b y z d ą ż a n i a w jego ś l a d y " : 4 ° (postulat meta-metodologiczny 3' dotyczący): (rozstrzygnięć m e t o d o l o g i c z n y c h . . . i t d . , j a k w p r z y p a d k u zdania Z l ) . Z3: „Noblesse oblige: takie pismo j ę z y k o z n a w c z e , jak „Word", nie m o ż e ograniczać się do przedstawiania ściśle j ę z y k o z n a w c z y c h t w i e r d z e ń i z a p a t r y w a ń " : 5" (odniesienie postulatu meta-metodologicznego 4 ° (rozprawy meta-metodologiczne Z4: „Musi ono również przygarnąć do czasopisma o g ł a s z a j ą c e g o m. in.): d o t y c z ą c e . . . i t d . , j a k przy Z l ) . psychologów, socjologów i etnografów, pragnących d o w i e d z i e ć się od w s p ó ł c z e s n e g o j ę z y k o z n a w s t w a , j a k a droga p r o w a d z i do pozytywnej wiedzy o faktach 5 r społecznych": ( . . . j a k w p r z y p a d k u Z3). Z 5 : „ J a k to pisał j u ż d w a d z i e ś c i a lat temu Marcel Mauss, Socjologia c z y n i ł a b y na większe p o s t ę p y , gdyby k i e r o w a ł a się wszędzie p r z y k ł a d e m pewno językoznawstwa...": 5 ° (akceptacja twierdzenia s f o r m u ł o w a n e g o w zakresie): 4 ° ( r o z w a ż a ń meta-metodologicznych d o t y c z ą c y c h . . . i t d . , j a k przy Z l ) . Z 6 : „Ścisła analogia metod stosowanych obowiązek 4 C przez obie dyscypliny n a k ł a d a na nie szczególny współpracy": (wniosek-postulat meta-metodologiczny 3 ° (poznawczo p o ż ą d a n y c h dotyczący): rozstrzygnięć metodologicznych w zakresie 2° (nauk humanistycznych, m . i n . j ę z y k o z n a w s t w a . . . podstaw): itd., jak w przypadku Z l ) . Komentarz 1 W strukturalistycznych badaniach etnologicznych Lévi-Straussa, w których język jest ujmowany jako część składowa badanych zjawisk kulturowych, rozważania metodologiczne prowadzone są z konieczności co najmniej na trzecim poziomie semiozy, a rozważania meta-metodologiczne — na poziomie czwartym. Sedno rozważań przytoczonego fragmentu można zaś ująć lapidarnie w sposób następujący: Językoznawstwo współczesne, przede wszystkim fonologia, wypracowało pierwszą w humanistyce ścisłą metodę badań, mającą walor uniwersalny w stosunku do wszystkich bez wyjątku nauk społecznych. Stało się przez to wzorcem metodologicznym teorii naukowych — w postulowanych tylko �SEMIOTYKA STRUKTURALIZMU 19 na razie — ścisłych naukach humanistycznych. Ową metodą uniwersalną jest oczywiście s t r u k t u r a l n a metoda fonologii. Stanowisko powyższe, rozpatrywane na gruncie zasad metodologii nauk ścisłych, powinno mieć charakter meta-metodologicznej h i p o t e z y heury­ stycznej — a więc powinno tylko p o m a g a ć w poszukiwaniu dróg pro­ wadzących do odkrywania prawdy. W rzeczywistości dzieje się jednak do­ kładnie na odwrót. Mamy tu bowiem do czynienia z meta-metodologicznym rozstrzygnięciem apriorycznym, które decyduje nawet ostatecznie o określeniu granic i charakteru samej dziedziny przedmiotowej etnologii. Teza podstawowa naszych rozważań daje się zatem ostatecznie sformułować w sposób następujący: Swoista „gra", a ściślej mówiąc - „ekwilibrystyka" poziomów semiotycznych w strukturalistycznych uogólnieniach i interpretacjach Lévi-Straussa w etnologii, ma swe ostateczne źródło w wysunięciu na plan pierwszy racji a p r i o r y c z n y c h i czysto f o r m a l n y c h przed racjami p r z e d m i o t o w y m i i m e r y t o r y c z ­ n y m i . W punkcie niniejszym uwypuklimy cechy owej semiotycznej „ekwilibrystyki", wynikające z odwrócenia zasad metodologicznych realnej nauki ścisłej, prowadzące etnologię — w gruncie rzeczy, aczkolwiek wbrew jej naturze - na tory formalnej nauki ścisłej. Omawiana tu „gra" i „ekwilibrystyka" semiotyczną jest zaś po prostu wyrazem zasadniczych trudności, a raczej niemożności dokonania takiego odwrócenia metodologicznego. Żadna z dzie­ dzin wiedzy o kulturze nie może się stać nauką ścisłą w takim znaczeniu, w jakim są nimi nauki formalne, logiczno-matematyczne — podobnie jak nie jest wcale taką nauką fonologia, wbrew temu, co sądzi Lévi-Strauss. Racje czysto metafizyczne takiego stanowiska Lévi-Straussa wyjaśniamy krótko w podsumowaniu naszych rozważań. Są to bowiem racje ostateczne. W tym miejscu sięgniemy jednak do racji bliższych i przez to mniej ogólnych. Analiza semiotyczno-metodologiczna fragmentu 1, w świetle dalszych fragmentów oraz lektury tekstów innych prac Lévi-Straussa, pozwala ujawnić b e z p o ś r e d n i e podstawowe przesłanki enty nema tyczne, motywujące jego strukturalistyczną koncepcję metodologiczną w etnologii. Przesłanki te dają się sformułować w postaci dwóch ogólnych zasad: 1) przedmiot badań i poznania każdej nauki, zarówno przyrodniczej, jak i humanistycznej, ma zawsze dwa poziomy: jawny (zjawisko) i ukryty (struktura); 2) na płaszczyźnie badawczo-interpretacyjnej obowiązują pewne podstawo­ we metody uniwersalne, adekwatne poznawczo na równi dla wszystkich bez wyjątku nauk. Równa się to uznaniu identyczności struktury metodologicznej zarówno nauk humanistycznych, jak i przyrodniczych. Pierwsza z tych zasad ma charakter przedmiotowo-ontologiczny, druga zaś - poznawczo-epistemologiczny. Tylko przy — milczącym w gruncie rze­ czy -• założeniu ich słuszności oraz przyjęciu za podstawę swych rozważań, Lévi-Strauss może w sposób prawomocny dokonać omawianego tu roz­ strzygnięcia meta-metodologicznego zaraz na wstępie swej pracy. W przeciwnym przypadku byłoby zupełnie niezrozumiałe twierdzenie, iż etnologia może �20 ANNA MALEWSKA. JÓZEF A. STUCHL1ŃSKI w całości przejąć metodę fonologii, a że z kolei ta jest równie ścisła, jak metoda nauk przyrodniczych oraz logiczno-matematycznych. Ostatnia myśl zostanie wypowiedziana wyraźniej w następnych fragmentach. Okoliczność, iż mamy tu do czynienia nie z heurystyczną hipotezą, lecz z merytorycznie arbitralną decyzją, zostaje uwidoczniona w zdaniu ostatnim - Z6, które jest wnioskiem podsumowującym rozważanie akapitu pierwszego i zarazem postulatem normującym z góry całokształt dalszych rozważań omawianej pracy. Mowa jest w nim o „ a n a l o g i i metod" językoznawstwa i nauk społecznych - równocześnie jednak ma to być „ ś c i s ł a analogia". Kategoryczność tego twierdzenia-postulatu ostatecznie nie pozostawia żadnej wątpliwości, że omawiana tu decyzja meta-metodologiczna została podjęta definitywnie i żadnym dalszym dyskusjom podlegać nie będzie. Analiza dalszych fragmentów w pełni potwierdzi tę tezę. Posługiwanie się metodą analogii jako fundamentalną zasadą wnioskowania jest zaś tą cechą charakterystyczną strukturalizmu Lévi-Straussa, która uwidacznia bezpośrednio w jego poglądach ingerencję założeń metafizycznych. Wyjaśnimy to w rozważaniach końcowych. Fragment Zl: 2 (akapit 4, s. 91) „ N a r o d z i n y fonologii z b u r z y ł y tę s y t u a c j ę " : 4 ° (kontynuacja r o z w a ż a ń 3' meta-metodologicznych, dotyczących sytuacji p a n u j ą c e j w): (metodologii, b ę d ą c e j p o d s t a w ą ) : 2 ° (nauk humanistycznych, m . i n . j ę z y k o z n a w s t w a , k t ó r e jest t e o r i ą ) : I o (języka, s ł u ż ą c e g o do m ó w i e n i a o ) : 0 Z2: „Odnowiła nie pozostaje 4' (rzeczywistości ona nie t y l k o pozajęzykowej). perspektywy j ę z y k o z n a w s t w a ; przeobrażenie tych rozmiarów ograniczone do jednej p o s z c z e g ó l n e j d y s c y p l i n y " : ( . . . jak w przypadku Z l ) . Z 3 : „ F o n o l o g i a musi o d e g r a ć w z g l ę d e m nauk s p o ł e c z n y c h tę s a m ą rolę o d n o w i c i e l s k ą , j a k ą fizyka a t o m o w a o d e g r a ł a wobec c a ł o k s z t a ł t u nauk 4' ścisłych": ( . . . jak w przypadku Z l ) . Z 4 : „ N a czym polega najogólniejszych ta rewolucja, gdy usiłujemy rozpatrywać ją z punktu widzenia jej konsekwencji?": 4" ( . . . j a k w p r z y p a d k u Z l ) . Z 5 : „ O d p o w i e d z i na to pytanie dostarcza nam z n a k o m i t y mistrz fonologii, N . T r u b i e c k o j " : 5' ( o d w o ł a n i e się d o ) : 4 C (stanowiska z zakresu meta-metodologii p o s t u l u j ą c e g o ) : 3 ° ( z m i a n ę zasad metodologii leżącej u podstaw): 2" (wszystkich nauk humanistycznych, m. i n . t a k ż e j ę z y k o z n a w s t w a , k t ó r e jest teorią): Г (języka s ł u ż ą c e g o do m ó w i e n i a o ) : 0 (rzeczywistości pozajęzykowej). Z 6 : „ W p r o g r a m o w y m artykule sprowadza on m e t o d ę f o n o l o g i c z n ą do czterech podstawowych k r o k ó w ; po pierwsze, fonologia przechodzi o d badania u ś w i a d a m i a n y c h zjawisk j ę z y k o w y c h do badania ich n i e u ś w i a d a m i a n e j i n f r a s t r u k t u r y ; po c z ł o n ó w j a k o b y t ó w niezależnych, czyni między n i m i relacje; nie ogranicza się do po natomiast trzecie, wprowadza twierdzenia, że fonemy pojęcie drugie, nie chce ona podstawą systemu: swej analizy traktować zachodzące »Współczesna są zawsze c z ł o n a m i pewnego fonologia systemu. �21 SEMIOTYKA STRUKTURALIZMU lecz pokazuje konkretne systemy fonologiczne i unaocznia ich s t r u k t u r e « ; wreszcie, po czwarte, fonologia zmierza do o d k r y w a n i a o g ó l n y c h p r a w b ą d ź znajdowanych i n d u k c j ę , b ą d ź » w y w o d z o n y c h logicznie, co nadaje i m charakter przez absolutny«": 5 ° ( . . . j a k w przypadku Z 5 ) . Komentarz 2 Rozważania Lévi-Straussa mają tu na celu wykazanie, że ekstrapolowana na całą humanistykę metoda fonologii ma charakter strukturalny - i na czym to polega - oraz że ścisłość tej metody jest wzorowana na metodzie współczesnej, zmaterializowanej fizyki teoretycznej. Pozostając na czwartym poziomie semiozy, co jest konieczne ze względu na kontynuację rozważań meta-metodologicznych • z fragmentu 1, Lévi-Strauss przeprowadza w Z l do Z4 charakterystykę metody fonologii jako uznanej już metody uniwersalnej i możliwej do zaadaptowania w antropologii. Z4 jako pytanie retoryczne zawiera charakterystykę pośrednią. Posługuje się w tym celu tekstami prac teoretyka językoznawstwa N . Trubieckiego w Z5 i Z6, co przenosi tę część rozważań, opatrzonych zresztą w pewnym fragmencie cudzysłowem, na poziom piąty. Poszczególne człony zdań wypowiadanych na tym poziomie zawierają informacje o nowej metodzie wyrażone w meta-języku, nie zmienia to jednak płaszczyzny semiotycznej tych rozważań. Charakterystyka strukturalnej metody fonologii w Z6 jest rozwinięciem i konkretyzacją entymematycznych przesłanek ogólnych - odtworzonych w komentarzu 1 - będących racjami bezpośrednimi meta-metodologicznej decyzji Lévi-Straussa. Charakterystyka metody fonologii ma tu charakter semiotycznie pośredni, jest bowiem sformułowana w postaci postulatu skierowanego pod adresem metodologii nauk humanistycznych, czego wyrazem bezpośrednim jest meta-metodologiczne zdanie Z3. Pozostałe zdania tego fragmentu różnorako rozwijają i precyzują treść tego postulatu. Przesłanki opracowania metody strukturalnej fonologii oraz ostateczne racje jej przyjęcia pochodzą zatem z wyższego poziomu semiotycznego niż ten, na którym formułowane są same zasady tej metody. Na szczególne podkreślenie zasługuje dodatkowo fakt, iż schematem podstawowym omawianych tu rozstrzygnięć meta-metodologicznych jest zasada analogii. Znalazło to bezpośredni wyraz w Z3 w postaci następujących wyrażeń składowych: musi... tę samą rolę...". Fragment 3 (akapit 5, s. 91-92) Z l : „ T a k oto, po raz pierwszy, jedna z nauk s p o ł e c z n y c h okazuje się zdolna do ustanawiania koniecznych s t o s u n k ó w " : 4 ° ( w y p o w i e d ź meta-metodologiczna o o s i ą g n i ę c i a c h ) : 3 ° (metodologii w p r o w a d z a j ą c e j nowe metody d o ) : 2 ° (nauk humanistycznych, tutaj j ę z y k o z n a w s t w a , Г 0 Z2: „Taki jest dotyczącego): (języka m ó w i ą c e g o o ) : (rzeczywistości właśnie sens pozajęzykowej). ostatniego zdania Trubieckiego, podczas gdy sformułowane �22 A N N A MALEWSKA, JÓZEF A. STUCHLIŃSKI poprzednio reguiy p o k a z u j ą , j a k j ę z y k o z n a w s t w o p o w i n n o p o s t ę p o w a ć , aby o s i ą g n ą ć ten rezultat": 5' (wywiedzenie wypowiedzi Z l niniejszego fragmentu z Z6 fragmentu 2 d o t y c z ą c e g o ) : 4 ° (stanowiska z zakresu m e t a - m e t o d o l o g i i . . . i t d . , j a k w p r z y p a d k u Z6 we fragmencie 2). Z 3 : „ N i e jest naszym o b o w i ą z k i e m wykazywanie, że te aspiracje Trubieckiego są uzasadnione; p r z y t ł a c z a j ą c a w i ę k s z o ś ć w s p ó ł c z e s n y c h j ę z y k o z n a w c ó w zajmuje zgodne stanowisko w tej sprawie": 5" ( p o w o ł a n i e się na stanowisko z zakresu): 4° ( m e t a - m e t o d o l o g i i . . . i t d . , j a k w Z2 niniejszego Z 4 : „ A l e gdy w jednej z nauk o człowieku zachodzi fragmentu). wydarzenie o tej d o n i o s ł o ś c i , przed­ stawiciele dyscyplin p o k r e w n y c h nie t y l k o m o g ą , lecz w r ę c z p o w i n n i natychmiast s p r a w d z i ć jego konsekwencje oraz jego możliwą stosowalność do faktów z innego porządku": 4 ° (postulat meta-metodologiczny skierowany p o d adresem): 3° ( m e t o d o l o g i i . . . i t d . , j a k w p r z y p a d k u Z l niniejszego fragmentu). Komentarz 3 Fragment 3 zawiera elementy pewnego typu argumentacji na rzecz podję­ tej uprzednio decyzji meta-metodologicznej, wiążąc się z asekuracyjną próbą złagodzenia arbitralności tego rozstrzygnięcia, poprzez czysto werbalne nadanie mu pozoru hipotezy. W ZA mówi bowiem o konieczności „sprawdzania" meta-metodologicznego postulatu, uniwersalizującego metody nauk ścisłych i przez to unifikującego całą ich metodologię. Kontynuując rozważania zpoprzedniego fragmentu, Lévi-Straussprecyzuje tu swoją koncepcję zapożycze­ nia metody etnologii z językoznawstwa, chcąc zarazem głębiej ugruntować swą decyzję meta-metodologiczną. Poprzednio już omówione założenia, zarówno zwerbalizowane, jak i entymematyczne, uzupełnia dalszymi twierdzeniami z zakresu meta-metodologii - a więc sformułowanymi co najmniej na czwartym poziomie semiozy. Na tym poziomie wypowiedziane jest zdanie pierwsze, dwa następne — ze względu na odwołanie się od poglądów meta-metodologicznych innych badaczy — ulegają przesunięciu na poziom piąty. Zdanie ostatnie — ZA, jako „pomost wiodący do właściwych rozważań metodologicz­ nych", wypowiadane jest ponownie na poziomie czwartym. Przyjrzyjmy się jednak bliżej stronie merytorycznej tych rozważań, aby móc ustalić, czy Lévi-Strauss rzeczywiście zrezygnował z rozstrzygnięć arbitralnych na rzecz postępowania hipotetyczno-sprawdzającego. Zdanie pierwsze jest niezwykle istotne, ponieważ wyłuszcza sedno ścisłości metody fonologii, podając niejako kwintesencję jej charakterystyki, sformuło­ wanej w Z6 we fragmencie 2. Pojęcie „stosunków koniecznych" wyraża bowiem treść metodologicznych ideałów Lévi-Straussa — chodzi oczywiście o konieczność w znaczeniu formalno-logicznym lub matematycznym. Niechimeryczność swego ideału stara się uzasadnić w Z2 i Z3, powołując się kolejno na okoliczności, iż autorytet, a nade wszystko zgoda powszechna, potwierdzają w pełni tak pojmowaną ścisłość i uniwersalność strukturalnej metody metodologii wśród nauk społecznych. Powołanie się w Z3 na „przytłaczającą większość" uczonych jest bowiem odwołaniem się do kryterium �23 SEMIOTYKA STRUKTURALIZMU zgody powszechnej — pomijając zaś jego zawodność jako kryterium prawdy ma ono jeszcze tę szczególną właściwość, iż jako racja i argument na rzecz jakiegokolwiek twierdzenia występuje zawsze na wyższym poziomie abstrakcji i semiozy w stosunku do tego, na którym jest sformułowane twierdzenie uzasadniane. Twierdzeniem uzasadnionym de facto przez Z3 jest zaś zdanie Z4, które z pierwszego z nich po prostu wynika. Jego hipotetyczna formuła jest w gruncie rzeczy myląca — w świetle wcześniejszych rozważań Z3 daje się odnieść nie tylko do językoznawstwa, lecz do wszelkich w ogóle nauk ścisłych, już istniejących czy też dopiero postulowanych. Zatem jeśli chodzi o metodę fonologii, jej „stosowalność do faktów z innego porządku" nie jest tu tylko „możliwą" i nie ma potrzeby, aby to „sprawdzać". Ujęcie to wypada zatem zaliczyć do - bardzo bogatego u Lévi-Straussa, jak to dalej pokażemy - arsenału chwytów retorycznych maskujących zbytnią arbitralność jego stanowiska. F r a g m e n t 4 (akapit 6. s. 92-93) Z l : „ O t w i e r a j ą się wtedy nowe perspektywy": 4 (postulat meta-metodologiczny skierowany pod adresem): 3° (metodologii wyznaczającej p o s t a w y ) : 2" (nauk humanistycznych, w t y m j ę z y k o z n a w s t w a , a więc t e o r i i ) : 1° (języka s ł u ż ą c e g o do m ó w i e n i a o ) : 0 ° (rzeczywistości p o z a j ę z y k o w e j ) . Z 2 : „ N i e chodzi j u ż dłużej o p r z y p a d k o w ą w s p ó ł p r a c ę , w t o k u k t ó r e j j ę z y k o z n a w c a i socjolog, p r a c u j ą c y w odosobnieniu o d siebie, p r z e k a z u j ą sobie niekiedy to, co zdaniem k a ż d e g o z nich m o ż e z a i n t e r e s o w a ć drugiego": 4 ( . . . jak w przypadku Z l ) . Z 3 : „ P r z y badaniu z a g a d n i e ń p o k r e w i e ń s t w a (a zapewne r ó w n i e ż przy badaniu innych proble­ m ó w ) socjolog znajduje się w sytuacji formalnie podobnej do tej, w jakiej znajduje się językoznawca-fonolog". 4 ( . . . j a k w przypadku Z l ) . Z 4 : „ T e r m i n y p o k r e w i e ń s t w a są j a k fonemy, elementami znaczenia; j a k fonemy, zyskują one to znaczenie t y l k o wtedy, gdy są scalone w systemy; wsystemy p o k r e w i e ń s t w a « , jak » s y s t e m y f o n o l o g i c z n e « , są wypracowane przez u m y s ł na poziomie m y ś l e n i a nieu ś w i a d a m i a n e g o ; wreszcie, przejawianie się w oddalonych o d siebie regionach i w r ó ż n i ą ­ cych się istotnie s p o ł e c z e ń s t w a c h form p o k r e w i e ń s t w a , reguł zawierania m a ł ż e ń s t w , po­ dobnych postaw narzuconych p e w n y m t y p o m krewnych i t p . - wszystko to nakazuje p r z y p u s z c z a ć , że z a r ó w n o w j e d n y m j a k w d r u g i m przypadku postrzegane zjawiska wy­ nikają z d z i a ł a n i a o g ó l n y c h , ale u k r y t y c h p r a w " : 2° (twierdzenie z zakresu będące teorią): nauk humanistycznych, do k t ó r y c h należy językoznawstwo, 1° (języka s ł u ż ą c e g o do m ó w i e n i a o ) : 0 ' (rzeczywistości p o z a j ę z y k o w e j ) . Z 5 : „ P r o b l e m m o ż n a tedy s f o r m u ł o w a ć w s p o s ó b n a s t ę p u j ą c y : w innym p o r z ą d k u rzeczy­ wistości zjawiska p o k r e w i e ń s t w a są zjawiskami tego samego typu co zjawiska j ę z y k o w e " : 2 ( . . . j a k w przypadku Z4). Z 6 : „ C z y w y k o r z y s t u j ą c m e t o d ę a n a l o g i c z n ą p o d względem formy (jeśli nie treści) do tej, k t ó r ą stosuje fonologia, socjolog m o ż e s p o w o d o w a ć w swej nauce taki p o s t ę p , j a k i d o k o n a ł się w naukach o j ę z y k u ? " 3 ( w y p o w i e d ź z zakresu metodologii określającej podstawy): 2" (nauk humanistycznych, łącznie z j ę z y k o z n a w s t w e m . . . i t d . , j a k w p r z y p a d k u Z 4 ) . �24 ANNA MALEWSKA. JÓZEF A. STUCHLIŃSKI Komentarz 4 W tej fazie rozważań Lévi-Straussa chodzi o pokazanie, w jaki sposób formuła strukturalnej metody fonologii pozwala wypracować ogólne zasady metody strukturalnej w etnologii — podstawą tego opracowania są oczywiście ustalenia meta-metodologiczne dokonane w poprzednich partiach rozważań. W świetle wymogów metodologii realnych nauk ścisłych powinniśmy mieć tutaj wyprowadzenie heurystycznej hipotezy metodologicznej z wysuniętej uprzednio — również heurystycznej — hipotezy meta-metodologicznej, w myśl właściwych naukom realnym reguł postępowania hipotetyczno-redukcyjnego. Jednakże tak, jak nie mieliśmy do czynienia z hipotezami na poziomie meta-metodologicznym, tak też nie mamy z nimi do czynienia na poziomie metodologicznym — przy przejściu bowiem z pierwszego z tych poziomów na drugi Lévi-Strauss opiera na zasadach postępowania podstawieniowo-dedukcyjnego. Fragment ten rozpoczyna się od wypowiedzi na czwartym poziomie semiozy, jest bowiem kontynuacją rozważań meta-metodologicznych z po­ przedniego fragmentu, a równocześnie stanowi przejście na poziom niższy, metodologiczny. Przygotowaniem do tego przejścia są zdania Z l i Z2, w zdaniu Z3 określona została natomiast fundamentalna zasada tego przejścia międzypoziomowego — a jest nią zasada analogii formalnej, znajdująca wyraz w sformułowaniu mówiącym o „sytuacji" formalnie podobnej w zakresie metodologii wszystkich nauk humanistycznych. W rzeczywistości Lévi-Strauss nie przechodzi jednak na płaszczyznę rozważań metodologicznych, lecz na płaszczyznę ogólnych ustaleń rzeczo­ wych z punktu widzenia strukturalnej teorii etnologicznej. Wyjaśnia to fakt swoistego „skoku" semiotycznego od rozważań meta-metodologicznych na czwartym poziomie semiozy w zdaniach Z l do Z3 na poziom drugi w zdaniach Z4 i Z5. Te ostatnie zdania wyrażają zaś najogólniejsze założenia teorii strukturalnej, wypracowanej przez Lévi-Straussa w etnologii. Omawiana dalej teoria awunkulatu, podobnie jak i wszystkie inne ogólnienia i interpretacje strukturalistyczne, są tylko przypadkami szczególnymi nakreślo­ nej tu teorii ogólnej. Mamy więc do czynienia z przejściem międzypoziomowym o dwa stopnie, od ujęć meta-metodologicznych do ujęć rzeczowych, z pominięciem poziomu pośredniego, czyli metodologicznego, który na dodatek jest najważniejszy z punktu widzenia charakteru koncepcji strukturalistycznej Lévi-Straussa. Jest to bowiem przede wszystkim stanowisko metodologiczne. Płaszczyzna metodologiczna nie zostaje jednak — bo nie może zostać — pominięta w tym punkcie rozważań. Metodologia dochodzi do głosu w ostatnim zdaniu omawianego fragmentu, tj. w Z6 — ale tylko w formie pytania. Cała ta „gra" poziomów, a raczej „ekwilibrystyka" semiotyczną, kryje w sobie — naszym zdaniem — fundamentalne problemy i trudności oraz charakterystyczne cechy postępowania badawczego LéviStraussa. �SEMIOTYKA STRUKTURALIZMU 25 Postawienie w decydującym momencie rozważań - bo przy przejściu na fundamentalną dla koncepcji Lévi-Straussa płaszczyznę metodologiczną — pytania zamiast tezy i dalsze postępowanie badawcze w taki sposób, jak gdyby odpowiedź na to pytanie była czymś zupełnie oczywistym, dowodzi jego retorycznego charakteru. Autor tego pytania z góry udzielił na nie odpowiedzi pozytywnej: jedyną ścisłą i naukową metodą etnologii może być tylko metoda strukturalna przejęta z fonologii. Przyjrzyjmy się entymematycznej argumentacji na rzecz tej fundamentalnej tezy strukturalizmu Lévi-Straussa. Racje ogólne tej tezy zostały wypracowane na gruncie omówionych dotychczas rozważań meta-metodologicznych i wyrażone w przesłankach ogólnych, tj. w Z l do Z3. Racje szczegółowe podano w przesłankach mniejszych, tj. w zdaniach Z4 i Z5. Ich słuszność nie była uzasadniona w sposób właściwy dla hipotezy — na warunkach której powinny one zostać wprowadzone początkowo do rozważań. Nie są bowiem poprzedzone groma­ dzeniem i opisami faktów, formułowaniem praw rejestrujących, stosowaniem odpowiednich redukcyjnych procedur sprawdzających itp. Zabiegi te zostaną przeprowadzone w dalszych rozważaniach, ale wówczas omawiane tu zdania, wyrażające podstawowe założenia rzeczowe strukturalnej teorii etnologicznej, będą stanowiły ich racje, a nie konsekwencje. Racje dla tych podstawowych twierdzeń rzeczowych swej teorii Lévi-Strauss znajduje w płaszczyźnie meta-metodologicznej — twierdzenia te są po prostu uszczegółowiającymi podstawieniami, dokonanymi na poziomie rzeczowym, twierdzeń ogólnych, sformułowanych i uzasadnionych w dotychczasowych rozważaniach na płaszczyźnie meta-metodologicznej. Skoro zatem racje z poziomu bezpośrednio „wyższego", meta-metodologicznego, oraz konsekwencje poziomu bezpośrednio „niższego", rzeczowego, mają identyczne implikacje metodologiczne, to jakże można wątpić w to, że jedyną ścisłą i naukową metodą fonologii może być — skoro być musi — metoda strukturalna, przejęta żywcem z fonologii? To pytanie retoryczne jest zarazem znakomitym chwytem retorycznym. W momencie podejmowania decydującego rozstrzygnięcia metodologicznego, Lévi-Strauss pozostawia czytelnikowi zadanie udzielenia odpowiedzi na pytanie sformułowane w taki sposób i w takim momencie rozważań, iż jedyną możliwą odpowiedzią może być ta, której chce sam autor pytania. Poprzez omówione bowiem dotąd sugestywne rozważania meta-metodologiczne, mające ukazać na zasadzie analogii jedność metodologiczną wszystkich nauk humanistycznych, a także przyrodniczych i ścisłych, oraz zarazem w świetle niezbitego faktu owocności metody i teorii strukturalnej w fonologii — czytelnik czuje się niejako zobowiązany do przyjęcia sugerowanych mu wniosków metodologicz­ nych. Ulegając sugestiom analogii w meta-metodologicznych rozważaniach Lévi-Straussa przyjmuje się nieuchronnie — nolens volens — jego sposób myślenia i argumentowania, a wówczas jest się także zmuszonym przyjąć jego wnioski. Ich pozorną słuszność zdaje się potwierdzać — widoczna �26 A N N A MALEWSKA, JÓZEF A. STUCHL1ŃSKI w trakcie dalszych rozważań rzeczowych — skuteczność metody i teorii strukturalnej przy wyjaśnianiu faktów i formułowaniu praw ogólnych. Nie zauważa się jednak, iż owe sukcesy wynikają przede wszystkim — jeśli nie wyłącznie — z tego, że sam przedmiot badań został odpowiednio dobrany, a raczej spreparowany, pod kątem założeń teorii strukturalnej. Skoro zdania Z4 i Z5 nie są hipotezami rzeczowymi, lecz rzeczowymi podstawieniami uprzednich ustaleń ogólnych, poczynionych na płaszczyźnie meta-metodolo­ gicznej, to za rzeczywistość przedmiotową etnologii uznane zostaje tylko to spośród zjawisk kulturowych, co odpowiada przyjętym w tych zdaniach kategoriom pojęciowym. Zjawiska nie mieszczące się w tej strukturze po­ jęciowej zostają automatycznie pominięte jako — rzekomo - przedmiotowo nie powiązane ze zjawiskami podpadającymi pod kategorie teorii strukturalnej w etnologii. Trudności walki z tymi sugestiami mają charakter dwojaki. Po pierwsze, z samej swej natury mają charakter ukryty, niejawny. Aparatura pojęciowa — jeśli się na nią zgodzimy i przyjmiemy za narzędzie myślowych operacji poznawczych - nie tylko steruje naszym badaniem, lecz narzuca mu także określoną „optykę". Wszystko, co się nie mieści w jej ramach, umyka naszej uwagi. Po drugie zaś Lévi-Strauss umiejętnie wykorzystuje autorytet fonologii, w postaci jej rzeczywistych oraz doniosłych osiągnięć poznawczych, zarówno pod względem rzeczowym, jak też metodologicznym. Formalne po­ dobieństwo osiąganych w obu dziedzinach rezultatów interpretacji struktural­ nych sankcjonuje konstrukcje etnologiczne Lévi-Straussa niekwestionowanymi osiągnięciami fonologii. Takim zabiegiem uzasadniającym Lévi-Strauss posłu­ guje się bardzo często, i to nie tylko w trakcie rozważań metodologicznych czy meta-metodologicznych, lecz także w trakcie rozważań rzeczowych. Analiza dalszego toku badań Lévi-Straussa w pełni potwierdza poczynione w tym komentarzu różnorakie ustalenia oraz nasze propozycje interpreta­ cyjne. W naszym przekonaniu, omawiany fragment ma decydujące znaczenie dla zrozumienia i wyjaśnienia podjętych w tej pracy zagadnień, zarówno semiotycznych, jak i metodologicznych. Fragment Z l : „ T o , co określa się na ogół dwa z u p e ł n i e r ó ż n e p o r z ą d k i 5 (akapit 13. s. 96-97) mianem »systemu pokrewieństwa«, obejmuje w istocie rzeczywistości": 2"' (rozwijanie z a ł o ż e ń teorii etnologicznej, zawierającej t a k ż e r o z w a ż a n i a n a d ) : 1° (językiem służącym do m ó w i e n i a o ) : 0 ° (rzeczywistości Z2: „Mamy pozajęzykowej). przede wszystkim terminy, w k t ó r y c h wyrażają się rozmaite typy stosunków rodzinnych": 2° (...jak w przypadku Z l ) . Z 3 : „ A l e p o k r e w i e ń s t w o w y r a ż a się nie t y l k o w nomenklaturze: j e d n o s t k i lub klasy jednostek, które używają tych terminów, czują się (albo nie czują się, zależnie od przypadku) z o b o w i ą z a n e do o k r e ś l o n e g o zachowania się względem siebie: do szacunku b ą d ź famil iarności, prawa b ą d ź o b o w i ą z k u , p r z y w i ą z a n i a lub w r o g o ś c i " : 2 ° ( . . . j a k w przypadku Z l ) . �27 SEMIOTYKA STRUKTURALIZMU Z4: „Obok tego, co proponujemy o k r e ś l i ć j a k o system nazw i co stanowi, m ó w i ą c ściśle, system s ł o w n i c t w a , występuje inny system, r ó w n i e ż o charakterze psychologicznym i spo­ ł e c z n y m , k t ó r y o k r e ś l a m y j a k o system postaw": 2° ( . . . jak w przypadku Z l ) . Z 5 : „ O t ó ż jeśli p r a w d ą jest, j a k to z o s t a ł o stawia nas w sytuacji analogicznej wyżej co ta, wykazane, w której że badanie s y s t e m ó w znajdujemy się wobec nazw systemów fonoiogicznych, lecz o d w r ó c o n e j — to przy badaniu s y s t e m ó w postaw sytuacja ta ulega niejako » w y p r o s t o w a n i u « " : 3" ( o d w o ł a n i e się od racji metodologicznych w celu dalszego r o z w i n i ę c i a ) : 2 ° (założeń teorii etnologicznej... i t d . , j a k w przypadku Z l ) . Z 6 : „ D o m y ś l a m y się r o l i odgrywanej przez te systemy, a polegającej na zapewnianiu spoistości i r ó w n o w a g i grupy, ale nie rozumiemy natury z w i ą z k ó w z a c h o d z ą c y c h postawami i nie dostrzegamy 2' Z7: C różnymi ( . . . j a k w przypadku Z l ) . „ I n n y m i słowy, tak j a k w przypadku j ę z y k a , znamy funkcję, 2 między ich k o n i e c z n o ś c i " : ale brak n a m systemu": ( . . . j a k w przypadku Z l ) . Komentarz 5 We fragmencie tym Lévi-Strauss rozwija i precyzuje założenia swej strukturalnej teorii w etnologii, sformułowane ogólnie w zdaniach Z4 i Z5 we fragmencie poprzednim. Dlatego też wypowiedzi są w zasadzie formuło­ wane na drugim poziomie semiozy. Nie jest to jednak rozwijanie heurystycznej hipotezy rzeczowej drogą merytorycznej argumentacji, lecz reinterpretacja obserwacyjnych uogólnień oparta na wcześniejszych rozstrzygnięciach metodolo­ gicznych i meta-metodologicznych. Bezpośrednio uwidacznia się to w przypadku zdania Z5. Pośrednio zaś wynika z takiej apriorycznej zależności zdań Z4 i Z5 z poprzedniego fragmentu, opartych - na zasadzie podstawiania na gruncie rozstrzygnięć meta-metodologicznych. Rozważania niniejszego fragmentu stanowią kontynuację tych podstawień na zasadzie analogii (Z5 niniejszego fragmentu). Zdania od Z l do Z4 wyrażają pewne trafne uogólnienia obserwacji etnologicznych, dotyczące co prawda istotnej funkcji języka w kształtowaniu więzi pokrewieństwa, nie narzucone jednak tym razem przez fonologiczne analogie. Strukturalizm Lévi-Straussa nie jest przecież konstrukcją czysto aprioryczną i arbitralną, lecz niezwykle umiejętnym wykorzystaniem trafnych obserwacji i uogólnień w celu stworzenia pewnej jednolitej koncepcji teoretycznej. To tylko jej złożoność zasłania w gruncie rzeczy arbitralność fundamentów, na których została ostatecznie oparta. Analogie fonologiczne wprowadza dopiero zdanie Z5. Znajdują one wyraz w zdaniach Z6 i Z7 oraz w dalszych rozważaniach, a opierają się na znaczeniowym utożsa­ mieniu terminu „system" w twierdzeniach fonoiogicznych i etnologicznych. Czysto formalny „system fonologiczny" i realny „system pokrewieństwa" (w tym ostatnim przypadku chodzi przecież przede wszystkim o psycho-społeczne postawy, a nie o nomenklaturę, która jest od podstaw zależna) mają być wszak systemami w tym samym znaczeniu przedmiotowym. Zostało to wyraźnie wypowiedziane w Z4 we fragmencie 4 i rozwinięte �28 ANNA MALEWSKA, JÓZEF A. STUCHLIŇSKI w końcowych zdaniach niniejszego fragmentu. Dalsze rozważania Lévi-Straussa są oparte w sposób istotny na tym ustaleniu terminologicznym. Fragment 6 (akapit 15, s. 98) Z l : „ N a w e t p r z y j m u j ą c h i p o t e z ę funkcjonalnego stosunku m i ę d z y d w o m a systemami (tj. systemem nazw i systemem postaw — aut.) - a o p o w i a d a m y się za nią bez z a s t r z e ż e ń — ma się więc prawo, ze w z g l ę d ó w metodologicznych, t r a k t o w a ć k a ż d y z nich j a k o o d r ę b n y problem": 3 ° (zastrzeżenia metodologiczne d o t y c z ą c e p o p r a w n o ś c i ) : 2° (teorii etnologicznej b a d a j ą c e j t a k ż e elementy): 1 ° (języka s ł u ż ą c e g o m ó w i e n i u o ) : 0 ° (rzeczywistości p o z a j ę z y k o w e j ) . Z 2 : „ W ł a ś n i e takie stanowisko zamierzamy t u zająć wobec p r o b l e m u słusznie u w a ż a n e g o za p u n k t wyjścia wszelkiej teorii postaw; jest n i m p r o b l e m wuja, brata m a t k i " : 3 (na gruncie z a s t r z e ż e ń metodologicznych): 2" (dalsze rozwijanie teorii etnologicznej... i t d . , j a k w p r z y p a d k u Z l ) . Z 3 : „ S p r ó b u j e m y p o k a z a ć , j a k formalne przeniesienie metody stosowanej przez pozwala spojrzeć na ten p r o b l e m w n o w y m ś w i e t l e " : 3 (racje metodologiczne, w a r u n k u j ą c e w istotny s p o s ó b ) : fonologów 2" (dalsze rozwijanie teorii etnologicznej... i t d . , j a k w p r z y p a d k u Z l ) . Z 4 : „ S o c j o l o g o w i e p o ś w i ę c a l i m u d o t ą d wiele uwagi t y l k o dlatego, że stosunek m i ę d z y wujem a s i o s t r z e ń c e m w y d a w a ł się przedmiotem s z c z e g ó l n e g o zainteresowania bardzo licznych s p o ł e c z e ń s t w p i e r w o t n y c h " : 3 ( . . . jak w przypadku Z3). Z 5 : „ S t w i e r d z e n i e tej częstości nie jest jednak w y s t a r c z a j ą c e ; trzeba jeszcze o d k r y ć jej racje": 3° ( . . . jak w przypadku Z3). Komentarz 6 Bezpośrednia ingerencja racji metodologicznych — wywiedzionych metodą apriorytyczną w rozważaniach meta-metodologicznych — jest w tym fragmencie widoczna w sposób szczególnie wyraźny. Mamy tu do czynienia z wypowiedziami na trzecim poziomie semiozy, jakkolwiek chodzi o zagadnienia przedmiotowe — w badaniach Lévi-Straussa występujące na poziomie drugim. Ma to znaczenie niebagatelne, ponieważ w tym fragmencie Lévi-Strauss zakreśla ramy osta­ teczne tego przypadku ogólnej teorii etnologicznej, który zamierzał opracować w omawianej pracy. Chodzi o teorię awunkulatu jako szczególnej formy pokrewieństwa oraz o określenie prawa ogólnego, wyznaczającego stosunki międzyludzkie na gruncie tego typu więzi rodzinnej i społecznej. W świetle omawianych tu zagadnień niezwykle ważne i interesujące jest zdanie Z3. Nie można odmówić racji Lévi-Straussowi, gdy twierdzi on, iż „formalne przeniesienie metody stosowanej przez fonologów pozwala spojrzeć na ten problem w nowym świetle". Nie jest to jednak argument rzeczowy na korzyść strukturalizmu w etnologii, a co najwyżej punkt wyjścia do poszukiwania takich argumentów. Tak już bowiem jest, że nawet najbardziej niedorzeczna spekulacja — a za taką wcale nie uważamy koncepcji �29 S E M I O T Y K A STRUKTURALÍZMU Lévi-Straussa - może „rzucić nowe światło" na cokolwiek. Niewiele jednak spośród takich śmiałych konstrukcji pojęciowych uzyskuje dostateczne uza­ sadnienie rzeczowe. Zawsze dzieje się to jednak tylko wówczas, gdy logicz­ ne konsekwencje tych konstrukcji pozostają w zgodzie z opisami obserwo­ wanych faktów, których dobór nie może jednak być narzucany z góry przez założenia sprawdzanej teorii. Zatem omawiane tu zdanie Z3 nie jest nie tylko sygnałem rzeczowej weryfikacji strukturalnej teorii w etnologii, lecz jest wręcz kolejnym uszczegółowiającym podstawieniem przyjętego wcześniej schematu ogólnego z zakresu metodologii i meta-metodologii. Teoria ,i ogólne prawo awunkulatu nie są tu celem rozważań i zabiegów metodologicznych — wprost przeciwnie. Są one tylko okazją do zademonstrowania sprawności metody strukturalnej. Nie chodzi więc o prawdę czy adekwatność twierdzeń, lecz o twierdzenia ilustrujące formalną efektywność określonych operacji pojęcio­ wych, opartych na zasadzie analogii — w Z3 mowa jest bowiem o „formal­ nym przeniesieniu metody" z jednej nauki do innej. F r a g m e n t 7 (akapit 20, s. Z l : „Doniosłość tego wkładu Radcliffe-Browna nie 101) może być zbyt wysoko oceniona": 3" (ocena metodologiczna): 2 ! e (j dnej z teorii etnologicznych, opartych m . i n . na badaniach): 1 (języka s ł u ż ą c e g o m ó w i e n i u 0 C (rzeczywistości o): pozajęzykowej). Z 2 : „ P o bezlitosnej krytyce, jakiej Lowie mistrzowsko p o d d a ł metafizykę ewolucjonistyczną, jest to p r ó b a syntezy p o d j ę t a ponownie, ale j u ż na podstawach p o z y t y w n y c h " : 3 ° ( . . . j a k w przypadku Z l ) . Z3: „Stwierdzenie, że próba ta nie wyczerpała czci, j a k ą należy o k a z a ć wielkiemu od angielskiemu razu tematu, nie uchybia bynajmniej socjologowi": 3" ( . . . j a k w p r z y p a d k u Z l ) . Z 4 : „ P r z y z n a j e m y zatem, że r ó w n i e ż rozprawa Radcliffe-Browna pozostawia w stanie o t w a r t y m w a ż n e i trudne p y t a n i a " : 3° ( . . . j a k w p r z y p a d k u Z l ) . Z 5 : „ P o pierwsze, awunkulat występuje nie we wszystkich systemach patrylinearnych i matrylinearnych, a znajdujemy go czasem w systemach, k t ó r e nie n a l e ż ą do żadnej z tych kategorii": 3 L ( p o w o ł a n i e się w przypisie 2 na): ( a r g u m e n t a c j ę r z e c z o w ą etnologii dotyczącą m. in.): 1° (języka służącego do m ó w i e n i a 0 Z6: „Po r (rzeczywistości drugie, stosunek o): pozajęzykowej). wujostwa zachodzi nie między dwoma, ale między czterema c z ł o n a m i : wymaga on brata, siostry, szwagra i s i o s t r z e ń c a " : 2' (argumentacja rzeczowa z zakresu etnologii, d o t y c z ą c e j m. i n . ) : I (języka s ł u ż ą c e g o do m ó w i e n i a o ) : 0" (rzeczywistości Z7: „Interpretacja pozajęzykowej). taka, j a k przedłożona przez Radcliffe-Browna, arbitralnie izoluje s k ł a d n i k i globalnej struktury i trzeba j ą tak właśnie t r a k t o w a ć " : 3' ( . . . j a k w przypadku Z l ) . Z 8 : „ K i l k a prostych p r z y k ł a d ó w unaoczni tę p o d w ó j n ą 2 ° ( . . . j a k w przypadku Z6). trudność": pewne �30 ANNA MALEWSKA, JÓZEF A, STUCHL1ŃSKI Komentarz 7 Postulując strukturalną interpretację awunkulatu, Lévi-Strauss przechodzi do porządkowania i interpretacji nagromadzonego matariału obserwacyjno-faktogralicznego. Założenia teorii strukturalnej, zarówno rzeczowe, jak też metodologiczne i meta-metodologiczne, nie służą tu za hipotezy podlegające sprawdzaniu, a więc zarówno weryfikacji, jak też falsyfikacji, lecz za podstawy i ramy wyznaczające sens i granice dziedziny przedmiotowej teorii etnolo­ gicznej. Punktem wyjścia do analizy materiału rzeczowego nie są kwestie przedmiotowe, lecz metodologiczne — dlatego też rozważania prowadzone są przeważnie na trzecim poziomie semiozy. Chodzi bowiem nie tylko — a raczej nie tyle — o wykazanie słuszności strukturalizmu, ile o swoistą monopolizację dziedziny etnologii na rzecz koncepcji strukturalistycznej. Zarzuciwszy charakter metafizyczny i nieadekwatność przedmiotową kon­ kurencyjnym teoriom awunkulatu w zdaniach Z l do Z4 oraz Z7, Lévi-Strauss podejmuje w pozostałych zdaniach strukturalistyczną reinterpretację obserwacji etnologicznych, cudzych i własnych (Z5, Z6 i Z8). Rozwija ją w pełni w dalszych fragmentach rozważań. Arbitralność uogólnień struktu­ ralnych w stosunku do danych obserwacyjnych nie jest ani widoczna, ani uchwytna bezpośrednio. Daje się natomiast wywnioskować z ogólnych cech sposobu postępowania przy przeglądzie danych faktograficznych — nie tylko nie ma tu nawet śladu operacji, które prowadziłyby do próby sfalsyfikowania teorii strukturalnej, lecz nie ma nawet znaku, że coś takiego w ogóle mogłoby być potrzebne. Ta ostatnia okoliczność wiąże się ściśle z oparciem metody strukturalnej etnologii na zasadzie wnioskowania przez analogię. Zostanie też krótko wyjaśniona w podsumowaniu naszych rozważań. Fragment Z l : „Organizacja filiacją społeczna matrylinearna, z swobodnymi oraz w y r a ź n y m antagonizmem 3 8 (akapit 21, s. tubylców wysp 101-102) Trobriandzkich w i familiarnymi stosunkami Melanezji między odznacza ojcem a się synem m i ę d z y wujem i s i o s t r z e ń c e m " : ( p o w o ł a n i e się. zaznaczone w przypisie, na): 2 ° ( a r g u m e n t a c j ę r z e c z o w ą z zakresu entologii d o t y c z ą c ą m . i n . ) : l r (języka służącego do m ó w i e n i a o ) : 0 C Z2: „Natomiast występuje (rzeczywistości pozajęzykowej). u Czerkiesów z Kaukazu, w r o g o ś ć , podczas gdy k t ó r z y są patrylinearni, między ojcem wuj wspomaga u nich swego s i o s t r z e ń c a a synem i ofiaruje mu konia, gdy ten się ż e n i " : 3° ( . . . j a k w przypadku Z l ) . Z 3 : „ J a k d o t ą d , pozostajemy w granicach schematu Radcliffe-Browna": 3° (ocena metodologiczna przytoczonej poprzednio): 2 ° (argumentacji rzeczowej z zakresu etnologii d o t y c z ą c e j m. i n . ) : 1° (języka s ł u ż ą c e g o do m ó w i e n i a o ) : 0' (rzeczywistości pozajęzykowej). Z 4 : „ A l e rozpatrzmy inne w c h o d z ą c e w grę stosunki r o d z i n n e " : 3° ( . . . j a k w przypadku Z l ) . Z5: „Malinowski pokazał, że na Trobriandach mąż i żona żyją i n t y m n o ś c i , a ich stosunki nacechowane są przez w z a j e m n o ś ć " : w atmosferze czułej �31 SEMIOTYKA STRUKTURALIZMU 3" ( . . . j a k w p r z y p a d k u Z l ) . Z6: „Stosunki między bratem a siostrą są natomiast obłożone przez niezmiernie surowe tabu": 3° ( . . . j a k w p r z y p a d k u Z l ) . Z 7 : „ J a k a jest z kolei sytuacja na K a u k a z i e ? " : 3° ( . . . j a k w p r z y p a d k u Z l ) . Z 8 : „ T u t a j stosunek m i ę d z y bratem a s i o s t r ą jest tak czuty, że u P s c h a v ó w jedyna córka » a d o p t u j e « sobie » b r a t a « , k t ó r y b ę d z i e o d g r y w a ł w z g l ę d e m niej z w y c z a j o w ą rolę brata cnotliwego towarzysza l o ż a " : 3° ( . . . j a k w p r z y p a d k u Z l ) . Z9: „Ale stosunki między małżonkami są biegunowo przeciwstawne: Czerkies nie śmie u k a z a ć się publicznie ze swą ż o n ą i o d w i e d z a j ą z zachowaniem tajemnicy": 3° ( . . . j a k w p r z y p a d k u Z l ) . Z10: „ W e d l e M a l i n o w s k i e g o , na T r o b r i a n d a c h największą o b e l g ą jest powiedzenie m ę ż c z y ź n i e , że jest podobny do swej siostry; K a u k a z dostarcza o d p o w i e d n i k a tego zakazu, gdyż nie wolno tam p y t a ć m ę ż c z y z n y o zdrowie jego ż o n y " : 3° ( . . . jak w przypadku Z l ) . Komentarz 8 Fragment niniejszy jest ilustracją typowego sposobu przeprowadzania analizy danych obserwacyjnych przez Lévi-Straussa. Jako argumentacja rzeczowa z zakresu odniesienia teorii etnologicznej, powinna zostać sformuło­ wana na drugim poziomie semiozy — i tak też się dzieje w ujęciach źródłowych, na które się tu Lévi-Strauss powołuje. Zdania wypowiedziane przez Lévi-Straussa jako ukryte cytaty występują zatem na trzecim poziomie semiozy. Nasuwa to, zupełnie autonomiczny i ogólny, problem zasadniczej pośredniości przeważającej części badań z zakresu szeroko rozumianej humanistyki. Zagadnieniem tym nie będziemy się tutaj jednak zajmować. Powoływanie się na innych badaczy jest w naukach o kulturze rzeczą nieuchronną. Jeśli zaś chodzi o rozważania Lévi-Straussa, może tu sugerować bezstronność i obiektywność postępowania przy wprowadzaniu metody struk­ turalnej do etnologii. Pozostaje jednak nadal niezbitym faktem metodologicz­ nym powoływanie się wyłącznie na przykłady zgodne z założoną interpretacją strukturalną i widoczny brak nawet chęci wzięcia pod uwagę ewentualnych kontrprzykładów. Nie mamy zatem powodu, by przypuszczać, że Lévi-Strauss akurat w tym momencie zrezygnował z dedukcyjnej metody pod­ stawiania, wyznaczającej z góry zasady doboru uwzględnianego materiału badawczego. Fragment 9 (akapit 22, s. 102) Z l : „ G d y rozpatruje się s p o ł e c z e ń s t w o typu „ c z e r k i e s k i e g o " b ą d ź typu „ t r o b r a i n d z k i e g o " , nie wystarcza, j a k w i d a ć , zbadanie korelacji postaw ojciec/syn i wuj/siostrzeniec": 2 ° (wniosek z przyjętej uprzednio argumentacji rzeczowej z zakresu etnologii b a d a j ą c e j także): I" (język O' służący do m ó w i e n i a o ) : (rzeczywistości pozajęzykowej). �32 ANNA MALEWSKA. JÓZEF A. STUCHLIŃSKI Z2: „Korelacja ta jest tylko aspektem globalnego systemu, w którym organicznie zespolone stosunki: bral/siostra, m ą ż / ż o n a . ojciec/syn, 2 występują cztery wuj/siostrzeniec": ( . . . j a k w przypadku Z l ) . Z 3 : „ D w i e grupy, k t ó r e posłużyły nam za p r z y k ł a d , d o s t a r c z a j ą z a s t o s o w a ń pewnego prawa, k t ó r e m o ż n a s f o r m u ł o w a ć n a s t ę p u j ą c o : w obu grupach stosunek m i ę d z y wujem a s i o s t r z e ń c e m ma się tak do stosunku m i ę d z y bratem a siostrą, j a k stosunek m i ę d z y ojcem a synem — do stosunku m i ę d z y m ę ż e m a ż o n ą " : 2'" ( . . . j a k w przypadku Z l ) . Z 4 : „ W y s t a r c z y zatem z n a ć t y l k o j e d n ą p a r ę s t o s u n k ó w , by zawsze m o ż n a b y ł o w y d e d u k o w a ć pozostałe": 2" ( . . . j a k w p r z y p a d k u Z l ) . Komentarz 9 Fragment ten ma znaczenie wprost kapitalne w ramach omawianej przez nas problematyki semiotyczno-metodologicznej. Ujawnia bowiem w płasz­ czyźnie rzeczowej sedno strukturalizmu Lévi-Straussa. Umiejętne zabiegi interpretacyjne - poczynając od pierwszych ujęć meta-metodologicznych aż do rozważań rzeczowych w poprzednim fragmencie — pozwalają na dokonanie decydującego kroku w strukturalnych badaniach awunkulatu w sposób zupełnie poprawny pod względem formalnym, czyli semiotycznym i metodologicznym. Owym krokiem jest oczywiście wywiedzenie, w zdaniu Z3, charakterystycz­ nego dla awunkulatu prawa rejestrującego. Przyjrzyjmy się zatem podstawom formalnej poprawności tego wywodu. W świetle dotychczasowej analizy nadal nie ulega najmniejszej wątpli­ wości, że Lévi-Strauss nie zrezygnował także w tej sytuacji z metody postępowania podstawieniowo-dedukcyjnego na rzecz metody hipotetyczno-redukcyjnej. Staje się zatem jasne, w jaki sposób założenia teorii struktural­ nej - wywiedzione z racji meta-metodologicznych — wyznaczyły odgórnie dobór materiału obserwacyjnego w poprzednim fragmencie. A z tego to właśnie materiału rzeczowego wywodzone jest tutaj - za pomocą zdań Z l i Z2 niniejszego fragmentu - strukturalnego prawo awunkulatu Z3. Dobrane zostały po prostu takie dwa przypadki, które reprezentują sytuacje diametralnie przeciwne, jeśli chodzi o charakter stosunków wzajemnych między osobami powiązanymi ze sobą tą „częścią" pokrewieństwa, jaką jest awunkulat. Co ważniejsze jednak, dobór został dokonany przede wszystkim pod takim kątem, aby wszystkie dwuczłonowe relacje składające się na awunkulat chodzi oczywiście tylko o cztery relacje wyróżnione przez Lévi-Straussa, bo formalnie relacji może być sześć: nie uwzględniono relacji między matką i synem oraz między szwagrami — dały się ułożyć w całość opartą na zasadzie strukturalnej o charakterze logiczno-matematycznym, a właściwie algebraicznym. Zdanie Z3, formułujące podstawowe prawo strukturalne awunkulatu, sprowadza realne tej więzi pokrewieństwa do formalnej, logiczno-algebraicznej zasady prostej proporcjonalności między parami stosunków �33 SEMIOTYKA STRUKTURALIZMU izomorficznych. Daje się ono wręcz zapisać w postaci jednoznacznej i nie­ zwykle prostej formuły logiczno-algebraicznej: wuj ojciec siostrzeniec syn brat mąż siostra żona Formuła ta jest kwintesencją strakturalizmu Lévi-Straussa we wszystkich omówionych jego aspektach — od rozstrzygnięć meta-metodologicznych do interpretacji rzeczowych. Sedno metody strukturalnej w etnologii sprowadza się bowiem bez reszty do wyławiania tego typu formalnych, logiczno-matematycznych relacji. Formuła taka daje się skonstruować z tego prostego powodu, że metodologia strukturalizmu została z góry niejako nastawiona na poszukiwanie i ujawnianie wyłącznie zależności tego typu. Sądzimy, iż cała nasza dotychczasowa analiza uzasadnia powyższe twierdzenia w sposób dostateczny. Zdanie Z3 jest jednak twierdzeniem ogólnym tylko w sensie numerycz­ nym — zostało bowiem sformułowane jako uogólnienie dwóch przeciwstawnych przypadków, reprezentowanych przez dwie konkretne społeczności. Nie jest więc prawem w sensie ścisłym, o który Lévi-Straussowi chodzi. Stawia on jednak i pod tym względem kropkę nad i , po dokonaniu strukturalnej interpretacji przytoczonego wybiórczo w dalszych rozważaniach materiału obserwacyjnego. Z l : ,.Ze wszystkich a t y p a m i filiacji F r a g m e n t 10 (akapit 29, s. 104-105) tych p r z y k ł a d ó w wynika, że korelacja m i ę d z y nie wyczerpuje p r o b l e m u " : formami awunkulatu 2" (wniosek oparty na argumentacji rzeczowej z zakresu etnologii b a d a j ą c e j t a k ż e ) : 1 (język służący do m ó w i e n i a o ) : 0 ° (rzeczywistości p o z a j ę z y k o w e j ) . Z 2 : „ R ó ż n e formy a w u n k u l a t u m o g ą w s p ó ł i s t n i e ć z t y m i samymi t y p a m i filiacji patry linearnej b ą d ź matrylinearnej": 2 ( . . . jak w p r z y p a d k u Z l ) . Z 3 : „ Z a w s z e jednak znajdujemy tę s a m ą f u n d a m e n t a l n ą relację m i ę d z y czterema parami opozycji, n i e z b ę d n y m i dla zbudowania systemu": 2" ( . . . j a k w p r z y p a d k u Z l ) . Z 4 : „ U k a z u j ą to lepiej przedstawione o b o k schematy, k t ó r e ilustrują nasze p r z y k ł a d y ; znak + przedstawia tam stosunki wolne i familiarne, a znak — stosunki nacechowane przez w r o g o ś ć , antagonizm lub r e z e r w ę " : r 3 ° (ocena i charakterystyka metodologiczna t w i e r d z e ń z zakresu): 2 ° (etnologii b a d a j ą c e j t a k ż e ) : I o (język służący do m ó w i e n i a o ) : 0 ° (rzeczywistości p o z a j ę z y k o w e j ) . Z 5 : „ U p r o s z c z e n i e to nie jest z u p e ł n i e prawomocne, ale m o ż n a je tymczasowo w y k o r z y s t a ć ; n i e z b ę d n e r o z r ó ż n i e n i a w p r o w a d z i m y dalej": 3° ( . . . jak w przypadku Z4). 3 - Etnografia Polska, t. 32. z. 2 �34 ANNA MALEWSKA. JCZEI A. STUCHLIÑSKI K o m e n t a r z 10 We fragmencie tym Lévi-Strauss generalizuje sformułowane poprzednio prawo awunkulatu na podstawie uwzględnienia pełniejszego niż we fragmencie 9 zbioru wyników obserwacji etnologicznych, poddanych oczywiście uprzedniej interpretacji strukturalnej. Wyrazem tej generalizacji - implikującej z koniecz­ ności uniwersalność, skoro mamy tu mieć do czynienia ze ścisłym prawem jest zdanie Z3. Rozpoczyna się ono od słowa „zawsze", które kryje za sobą duży kwantyfikator, tak jak przystało na rzetelne prawo naukowe. Na gruncie retorycznie wyrafinowanego stanowiska Lévi-Straussa - przysła­ niającego umiejętnie pozamerytoryczne racje podstawowe strukturalizmu w etnologii za pomocą „ekwilibrystyki" poziomów abstrakcji i semiozy cała operacja generalizacji została dokonana wyłącznie na płaszczyźnie ujęcia rzeczowego etnologii. Znalazło to wyraz w drugim poziomie semiozy, zarówno jeśli chodzi o zdania prowadzące od empirii do generalizacji (tj. Z l i Z2), jak też w przypadku sformułowania wyrażającego samą generalizację prawa awunkulatu (tj. Z3). Pozostałe zdania tego fragmentu (tj. Z4 i Z5) zawierają już tylko komentarz pomocniczy, objaśniający ową generalizację, i jako ujęcia metodologiczne zostały wyrażone na trzecim poziomie semiozy. Ich dołączenie w tym finałowym punkcie badań Lévi-Straussa nie zmienia w niczym ogólnego obrazu jego stanowiska. III. PODSUMOWANIE W rozważaniach części I I staraliśmy się pokazać, w jaki sposób swoistość semiotyki strukturalizmu Lévi-Straussa jest uwarunkowana bezpośrednio przez charakterystyczne założenia meta-metodologii tego stanowiska. W naszym przekonaniu o czym parokrotnie wspominaliśmy - owe założenia meta-metodologiczne strukturalizmu mają ostatecznie źródło w pewnych milcząco przyjętych, choć zarazem wyraźnie czytelnych, założeniach metafizycznych. Założenia te wiążą się bezpośrednio ze stosowaną przez Lévi-Straussa metodą wnioskowania przez analogię w charakterze ostatecznej podstawy opraco­ wania metody strukturalnej w etnologii. Zagadnieniom tym poświęcimy na zakończenie naszych rozważań kilka uwag. W metodologii nauk realnych analogia jest mało cenionym rodzajem wnioskowania (Ajdukiewicz, 1965a, s. 149-152; Ziembiński, 1974, s. 198-199). Nie ma prawie żadnej wartości uzasadniającej - a to jest kryterium pod­ stawowe oceny jakichkolwiek metod wnioskowania w naukach. Jest to wnioskowanie wysoce zawodne i bardzo mało uprawdopodabniające uzasadnia­ ne za jego pomocą twierdzenie. Ma ono wartość poznawczą w zakresie uzasadniania równą tej, jaką posiada zwykły odruch warunkowy, znany doskonale z obserwacji świata zwierząt w ogóle. Znakomite wręcz usługi analogia oddaje natomiast w przygotowywaniu dziedziny badań naukowych oraz jako narzędzie inwencji odkrywczej w trakcie �SEMIOTYKA STRUKTURALIZMU 35 ich realizacji. Im bardziej bogate i paradoksalne mamy skojarzenia, tym więcej okoliczności możemy wziąć pod uwagę w trakcie badań a to łatwiej naprowadza na właściwy trop odkryć naukowych, ich uogólnień, wyjaśnień itd. Jest to sfera heurezy, która nie ma żadnych odgórnych norm ani kryteriów - w przeciwieństwie do fazy uzasadnienia, następującej po zwerbalizowaniu wyników poznania naukowego. Osiągnięcia Lévi-Straussa, rozpatrywane z tego punktu widzenia, mają walor ogromny. W istocie jednak chodzi mu nie tylko - a raczej nie tyle - o analogię jako narzędzie heurezy, lecz jako podstawę uzasadniania uzyskanych wniosków poznawczych. Biorąc za podstawę analogię formalną, Lévi-Strauss przyjmuje określone założenia meta-metodologiczne, następnie zaś drogą kolejnych podstawień uszczegółowiających (założenia metodologiczne, rzeczowo-teoretyczne i obserwacyjno-interpretacyjne) dochodzi na ich gruncie do sformułowania ogólnego prawa. W formule tego prawa znaczenie istotne mają aspekty czysto formalne, a nie merytoryczne. Formuła ta jest prawem dlatego, że określa układ zależności o charakterze logiczno-algebraicznym: prostą proporcjonal­ ność między dwoma parami relacji izomorficznych. Empirycznie powtarzalne, realne związki międzyludzkie w ramach awunkulatu mają już znaczenie w gruncie rzeczy - drugorzędne. Są swego rodzaju pretekstem - podobnie jak wszelkie inne badane zjawiska kulturowe na gruncie strukturalizmu do ujawnienia takich lub innych zależności abstrakcyjnych, byleby tylko owe zależności dawały się ująć w pewne formuły logiczno-matematyczne. Powód, dla którego analogia - będąca relatywnie najsłabszym narzędziem argumentacji uzasadniającej twierdzenia naukowe - służy za podstawę tak daleko idących rozstrzygnięć, leży w przyjętej przez Lévi-Straussa koncepcji umysłu ludzkiego. Zgodnie z tą koncepcją umysł funkcjonuje w dwojakim wymiarze. Jeden z nich to działalność jawna, uświadamiana przez ludzi, konkretna i merytoryczna. Wymiar drugi to działalność głęboko ukryta, niejawna, nieuświadamiana przez ludzi, mająca charakter czysto formalny i zupełnie abstrakcyjny. Ta druga - w przeciwieństwie do pierwszej - ma charakter absolutny, jest to bowiem niezmienna, ponadczasowa, niezależna od warunków historycznych, społecznych i indywidualno-psychologicznych. Jest zasadniczo pokrewna, jeśli nie wręcz tożsama ze sferą operacji logicznych i matematycznych, ma więc charakter aprioryczny i konieczny. Ta właśnie sfera dyktuje naczelne prawa działań jawnej sfery ludzkiego umysłu, a poprzez nią wszystkim wytworom tych działań, a więc także całej szeroko rozumianej sferze kultury. Ze względu na swój charakter logiczno-matematyczny, owa niejawna sfera działań umysłu ludzkiego ma też z góry zagwarantowaną zgodność z całą pozostałą sferą rzeczywistości materialnej. Zrozumiałe stają się zatem sukcesy przyrodniczych nauk ścisłych i całkiem racjonalny okazuje się postulowany przez Lévi-Straussa program uściślenia wszystkich nauk humanistyczno-społecznych za pomocą czysto formalnych metod logiki i matematyki. W świetle przyjętej tu koncepcji umysłu ludzkiego nauki ścisłe - a takimi mogą i powinny stać się wszystkie bez wyjątku nauki �36 A N N A MALEWSKA. JÓZEF A. STUCHLIÑSKl teoretyczne — mają ten sam charakter czysto formalny. Omówiony na wstępie podział nauk na realne i formalne traci właściwie sens — metodologia nauk ścisłych jest przecież jedna i ta sama. Stosowanie analogii formalnej utożsamia się z operacją podstawiania, która w logice i matematyce jest jedną z prawomocnych reguł uzasadniania twierdzeń, a nawet ich ścisłego dowodzenia. Koncepcja nieuświadamianej działalności umysłu jako sfery zupełnie odrębnej i autonomicznej oraz nadrzędnej ma jednak u Lévi-Straussa charakter czysto metafizyczny, a nie naukowy. Nie jest bowiem hipotezą heurystyczną, nie daje się ani potwierdzić, czyli zweryfikować, ani obalić, czyli sfalsyfikować, i to zarówno bezpośrednio, jak i pośrednio. Ingerencja metafizyki jest w nauce dopuszczalna, ale tylko jako heureza, nigdy jako dogmat aprioryczny. Wszystko niestety wydaje się wskazywać na to, że meta­ fizyczna koncepcja umysłu ludzkiego, leżąca u podstaw strukturalizmu Lévi-Straussa, ma jednak charakter wyłącznie aprioryczno-dogmatyczny. Nie tyle pomaga nauce w odkrywaniu nowych dróg wiedzy, ile je narzuca. Nie oznacza to jednak, że osiągnięcia Lévi-Straussa są bezwartościowe. Nie mają one tylko tego znaczenia, jakie im przypisuje czy stara się nadać ich autor. Nie zrealizował po prostu swego celu głównego — nie przekształcił bowiem etnologii i antropologii w naukę ścisłą w znaczeniu teoretyczno-nomologicznym w duchu nauk logiczno-matematycznych, fizyczno-przyrodniczych czy chociażby na wzór fonologii. Wypracował natomiast cały szereg niezwykle cennych ujęć heurystyczno-badawczych i interpretacyjnych. Zjawisk kulturowych nie wyjaśnił w sposób ścisły, wzbogacił natomiast niepomiernie sposoby ich widzenia i ujawnił zupełnie nieoczekiwane ich aspekty i wymiary. Nasze uwagi podsumowujące wykraczają poza materiał będący przedmiotem naszych rozważań. Należy je zatem traktować jako ewentualną hipotezę — punkt wyjścia do odrębnych rozważań ogólnych nad podstawami filozoficzno-metodologicznymi strukturalizmu Lévi-Straussa. LITERATURA Ajdukiewicz 1960 K. Język i poznanie, Warszawa, t. 1. 1965a Język i poznanie. Warszawa, t. 2. 1965b Logika pragmatyczna. Warszawa. L é v i - S t r a u s s С. 1970 Antropologia strukturalna, Warszawa. M o r r i s Ch. W. 1938 Foundations of the Theory of Signs, Chicago. N a g e l E. 1970 Struktura nauki. Warszawa. P e l c J. 1984 Wstęp Popper К . R. 1977 Logika Ziembiński 1974 do semiotyki. odkrycia Warszawa. naukowego, Warszawa. Z. Logika praktyczna, Warszawa. �SEMIOTYKA 37 STRUKTURALIZMU A n n a Malewska, Józef Andrzej Stuchliński SEMIOTIC O F STRUCTURALISM. AN ATTEMPT O F INTERPRETATION Summary Our concern with the formal aspect of the works of Claude Lévi-Strauss considered on the instance of his particular chosen text issued from our conviction that it is the aspect that may be of great importance if we apply the structural method in ethnological studies. It is important as well that the Lévi-Strauss' structural method has been modelled according to the method of modern phonology. The evidence of this fact remained in the substantial level of the studies of Lévi-Strauss. We were interested in analyzing the semiotic score of his studies and that is why we aspect of the have applied here theoretical-methodological the elementary means of semiotic analysis. T h e analysis has been, however, established on some of the methodological considerations and explanations without which the semiotic peculiarities of the works of the discussed author can not be understood. We apply essential terms of the semiotic analysis. As a process of semiosis we define the situation when an object or a physical phenomenon functions as a sign. This process — and thereby the object's character of a sign — is based on the relations of three kinds: syntactic, semantic and pragmatic ones which make the three dimensions of every process of semiosis. The semiotic level of a sentence is appointed depending on the sphere in which it has (as a sign) its denotations. In case the referents of signs belong to the non-linguistic sphere we acknowledge the first, primary level of semiosis, if they belong to the lan­ guage, that means the upper level. A n utterance pronounced m natural language is always one degree above the level in which it has its denotations. The general thesis of our deliberation can be pronounced as follows: if the levels of language utterences are not distinguished by the authors of scholarly dissertations, especially in human inroads sciences upon the it usually results of leads the to the researches confusion of and the upon these levels knowledge and makes based on bad them. Those are the errors made by Lévi-Strauss. The semiotic of structuralism becomes conceivable in its focal critical points first after taking into consideration the methodological side of that approach. Especially important here and seems to be formal ones. the discrimination I n the first type to of sciences into which natural two methodological types: as well as human sciences real belong the hypothetic-reductionistic method is applied by researches, by discovering the rules and by building explanatory theories. The conclusions of the reasoning are, at most, highly probable. Formal, that means logical-mathematical sciences are based on the axiomatic-deductory method giving the results always infallible "and wholly dependable. The above conceptual distinction allows for revealing the extremely complicated character of human sciences which is especially evident on the instance of the Lévi-Strauss' theory. Semiotic analysis appears to that in turn, ethonology. be reversibly, allows Such a procedure useful to by explain makes it methodological the semiotic possible, first composing of this reasoning peculiarities of structuralism in of all, to define the essential assumptions upon which Lévi-Strauss builds his theory. One of them is the ascertainment that on sciences the level without of interpretation exceptions and of that data some universal methods may allow us to are valid transmit the methods for all formally from discipline to discipline. It is with this element -methodological proceedings of the Lévi-Strauss' are connected which approach that some of his theoreticalwe at least poorly justified, maybe even quite unfounded speaking the point of the matter think to be too and therefore is that he transmits the infallible venturesome defective. or, Generally axiomatic-deductory �38 ANNA MALEWSKA. JÓZEF A. STUCHLIŃSKI method of belongs to real sciences. L é v i - S t r a u s s makes it by applying the reasoning which, By formal from the sciences logical proving with into point reasons ethnology o f view it has no which, is the value. It being one of the weakest method of can valuable a be human per sciences analogiam scientific c o g n i t i o n . heuristic instrument only under certain conditions. The m a i n part o f our paper consists o f a semiotic analysis based u p o n the assumed methodological conceptual distinctions. The aim o f the analysis is a concrete and at the same time sufficient justification o f our thesis. The analysis consists i n a particular semiotic characteristics o f the essential fragments o f a chosen structural theory in ethnology, the characteristics basing o n the methodological interpretation explaining the reasons that caused Lévi-Strauss to undertake a particular research procedure and to present the results o f his investigations i n a defined f o r m . It turned out that the errors o f L é v i - S t r a u s s had their origin i n the w r o n g , unscientific approach to his basic theoretical and methodological verbal assurances and different reservations as heuristic hypotheses, but as axioms so they appear based on the decisions substantially arbitrary. Such way i n the quick semiotic semiotic structure "leaps" o f the assumptions. In spite L é v i - S t r a u s s treats his initial be aprioric a procedure reveals Lévi-Strauss' made by h i m when to texts, let us his not ascertaimments itself i n a take he passes directly from o f all assumptions for formal example very general the meta- -methodological deliberation to the factual analysis o m i t t i n g the intermediary methodological level. I t meant itself to points the the apparent. namely passing analysis errors and I n the directly from o f empirical data defectiveness the consideration with of the methodological aspect the use of Lévi-Strauss' it meant an o f data o f observation according to the assumptions o f the the procedure arbitrary accepted structural same method. becomes selection method In these especially and assortment a p r i o r i and the theoretical constructions established u p o n them. We are convinced that there are after all certain reasons m a k i n g L é v i - S t r a u s s to regard his initial fact, assumptions since as axioms. They he takes certain general are the conception extra-scientific reasons, metaphysical o f the human mental equipment in strictly speaking the idea o f the unconscious activity o f the m i n d as the sphere quite autonomous and superior to all the mental and especially cognitive activity o f a h u m a n being. This conception has been accepted by L é v i - S t r a u s s as a tacit assumption, thus assumed in the entimematic way in all his considerations and researches. Nevertheless that it is this conception makes the very basis o f applying the cognitively questionable per analogiam method in the most crucial moment, namely by t r a n s m i t t i n g the of reasoning infallible method o f formal sciences into ethnology. We regard the discussed reason: it can be neither it is no heurustic of a it impresses dogma. It hypothesis not them. so L é v i - S t r a u s s ' conception as metaphysical for a very verified and much And we n o r falsified by any real empirical argument can one. not helps to acknowledge be discover the On new the other ways ingerention hand essential and it plays thus a role in scientific procedures o f metaphisics in science as as permissible only in the function o f an auxiliary cognitive instrument. Our of his criticism researches attached to them. o f the Lévi-Strauss' any value. It He simply has is errors only not does not that achieved mean they have his goal - that not we deny this the meaning m a k i n g ethnology an fomal science. Nevertheless he evolved many valuable research and interpretation He has ways not explained cultural phenomena o f approaching to them and in a strictly revealed quite exact unexpected Translated way but aspects by Anna results which methods. he enriched and he exact, the dimensions. Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c239780c90526f0a6d7fa12d0c831de3.pdf bc29b18e678703cc549156644caf5ee6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1333 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1231 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.2, s.5-6 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA A K A D E M I A N A U K INSTYTUT HISTORII KULTURY MATERIALNEJ ETNOGRAFIA POLSKA XXXII Zeszyt 2 WROCŁAW • WARSZAWA ZAKŁAD NARODOWY • KRAKÓW • GDAŃSK • ŁÓDZ IMIENIA OSSOLIŃSKICH W Y D A W N I C T W O POLSKIEJ A K A D E M I I 1988 NAUK �REDAKTOR: WANDA PAPROCKA SEKRETARZ REDAKCJI: IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ CZŁONKOWIE RADY REDAKCYJNEJ: [jÓZEF BURSZTA^ MARIA BIERNACKA (PRZEWODNICZĄCA). FRANKOWSKA, JADWIGA KLIMASZEWSKA. A N N A KUTRZEBA-POJNAROWA, -SOKOLEWICZOWA Adres R e d a k c j i : 00-140 Warszawa, Okładkę projektował Redaktor Redaktor (C' Copyright hy Zaklíní Zyta techniczny Narodowy A l . Świerczewskiego Edward 105 Kostka Kwiecińska Maciej S z ł a p k a im. Ossolińskich Printed ZOFIA - Wydawnictwo. Wroclaw 19HH in Poland P L I S S N 0071-1861 Zakład Narodowy im. Ossolińskich- Wydawnictwo. Wrocław 1988. Naklad 920 egz. Objętość: ark. wyd. 15.90, ark. druk. 12+1 wkl., ark. A (-16. Papier offset, kl. I I I , 70 g, 70 x 100. Oddano do składania 1988.01.07. Podpisano do druku 1988.07.13. Druk ukończono w sier­ pniu 1988. Wrocławska Drukarnia Naukowa. Zam. 3036/88 K-7. Cena zl 380,- MARIA SZYFELBEJN- �Prof. dr hab. Kazimierz Dobrowolski 1894-1987 �SPIS TREŚCI ARTYKUŁY Anna Malewska, Józef Andrzej S t u c h l i ń s k i — Semiotyka strukturalizmu. Próba interpretacji 7 Semiotic o f structuralism. A n attempt o f interpretation 37 A n n a R a d z i m i r s k a - P ą k o w s k a — Strój krakowski j a k o strój narodowy Folk costume from the region o f Cracow in the 39 role o f national costume . Joanna P a r t y k a — Szlachecka silva rerum j a k o ź r ó d ł o do b a d a ń etnograficznych . 64 . Silva rerum — a source for ethnographical researches STUDIA Elżbieta D u s z e ń k o - K r ó l , Krzysztof I 93 MATERIAŁY H e l l e r — „ P r o k e s " — baza danych o źródłach archiwalnych d o t y c z ą c y c h k u l t u r y ludowej K a r p a t Polskich „ P r o k e s " — a database containing i n f o r m a t i o n on the archives connected with the folk culture in the Polish Carpathians Z ŻAŁOBNEJ Anna K u t r z e b a - P o j n a r o w a — Kazimierz 67 95 116 KARTY Dobrowolski: teoretyk kultury, etnolog, socjolog. Portret uczonego 121 POLEMIKI J ó z e f B o r z y s z k o w s k i — Problem b a d a ń etnograficznych Kaszub (na marginesie pracy Jadwigi Kucharskiej, K s z t a ł t o w a n i e się ś w i a d o m o ś c i regionalnej i narodowej l u d ­ n o ś c i kaszubskiej okolic Bytowa, seria A c t a Universitatis Lodziensis. Folia Etno­ lógica, nr 2, Ł ó d ź 1985) 155 Problem b a d a ń etnograficznych Kaszub po raz drugi — Jadwiga Kucharska . . . . 168 RECENZJE I O M Ó W I E N I A Gabriel Bonvalot, Przez K a u k a z i Pamir do I n d i i . P r z e k ł a d z francuskiego A n n a Kotalska, W y d a w n i c t w o Ł ó d z k i e , seria: O d k r y c i a . P o d r ó ż e . Przygody, Ł ó d ź 1986, ss. 287 — Andrzej Wożniak Jan K w a k , O b y c z a j o w o ś ć m i e s z k a ń c ó w miast g ó r n o ś l ą s k i c h w X V I - X V I I I wieku, Instytut Śląski w O p o l u , seria: Encyklopedia Wiedzy o Ś l ą s k u , pod red. J. K r o szela, Opole 1986, ss. 63, i l . 9 — Andrzej Wożniak 173 176 �Alexander R a m a t i , A n d the violins stoped playing. A story o f the Gypsy holocaust, Hodder and Stoughton, L o n d o n 1985, ss. 237 - Adam Bartosz Judith Okely. The Traveller-Gypsies. Cambridge University Press, Cambridge 1983, ss. 252, tab)., i l . - Andrzej Mirga Skazki i pesni r o ž d e n n y e v doroge: Cyganskij i t ł u m a c z . , M o s k v a 1985. ss. 520 — Wojciech 177 180 f o l ' k l o r , E. D r u e , A . Gessler, Olszewski oprac. 186 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c5fe4452264d7de9c27a8cf76c5aa5d1.pdf ca53df0fabded4c98e41a96aae30f3be Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1331 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1230 Title A name given to the resource Suplement do pocztu królów i starszych cygańskich w Polsce / ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.1, s.305-322 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mróz, Lech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X X I I : 1988, z. 1 PL ISSN 0071-1861 L E C H MRÓZ (Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej UW) SUPLEMENT DO POCZTU KRÓLÓW I STARSZYCH W POLSCE CYGAŃSKICH „Przepis przywileju na starszeństwo nad Cyganami tak w Koronie jako i w W. X . Lit. mieszkającymi, Slachetnemu Janowi Nawrotyńskiemu T o ­ warzyszowi pod Chorągwią urodź: Pisarza Polnego Koronnego; A to po śmierci niegdy Janczego Vacuiace, D a ł w Warszawie dnia X I Mca Kwietnia Roku 1668". Ten wpis w księgach królewskiej kancelarii — Sigillata lO.f.85 — jaki udało się niedawno odnaleźć dosyć istotnie zmienił sąd na sprawę cy­ gańskich królów i zwierzchników. W trakcie poszukiwań archiwalnych i przeglądania tychże ksiąg jeszcze jeden wpis dotyczący nadania przywileju na urząd króla cygańskiego został znaleziony. Pochodzi on z okresu niemal o sto lat późniejszego i brzmi: „Urząd Królestwa Cygańskiego w Województwach Małopolskich urodź: Jozefowi Gozdawie Boczkowskiemu nadany", wpis opatrzony jest datą „10 Septembris M D C C L X I " (Sigillata 27, s. 540, poz. 16) К Waga jego nie jest może tak znaczna jak poprzedniego, ale uzupełnia on poczet królów cygań­ skich, jak również wiedzę o podejmowanych przez panujących i władze pró­ bach rozwiązania problemu wędrowców, których nie zawsze i nie w pełni dało się zaliczyć do włóczęgów, ale którzy przemieszczając się pozostawali ciągle poza wyraźnym przyporządkowaniem do określonego miejsca i zależ­ ności w społeczeństwie. Poza tym częste konflikty pomiędzy Cyganami a osiad­ łą ludnością wiosek i miast, niezależnie od tego, w jakim stopniu Cyganie prowokowali takie konflikty i skargi, a w jakim byli po prostu obiektem niechęci, także przyczyniały — jak można sądzić — troski władzom i wyma­ gały jakiegoś rozwiązania. Wydaje się, że akty nominacyjne na cygańskie zwierzchnictwo, a potem królestwo zaliczyć można właśnie do takich działań z zakresu pragmatyki społecznej, że są one praktycznymi próbami podpo­ rządkowania Cyganów, ale także znalezienia formy rozwiązywania i łagodze­ nia konfliktów Cyganów z otoczeniem niecygańskim. 1 Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, zespół Sigillata. Odnalezione w trakcie prac poszukiwawczych związanych z realizacją problemu węzłowego 11.1 — „Cyganie w Polsce". 20 - Etnografia Polska, t. X X X I I , z. 1 �306 L E C H MRÓZ Niestety musimy ograniczyć się do analizy zapisków zawartych w Sigillatach — oryginały bowiem obu d o k u m e n t ó w nie zostały odnalezione. Sigillata odnotowują jedynie (jak współczesne kancelaryjne księgi wychodzącej ko­ respondencji) skrótowo treść dokumentu, datę i komu został wydany — sam dokument, jego oryginał, przekazywany bywał zainteresowanemu. Nie­ które z nich zachowały się w różnych archiwach, zwłaszcza te, które oblatowane wpisywane byly do ksiąg miejskich czy ziemskich (dzięki temu zna­ na jest pełna treść kilku przywilejów na zwierzchnictwo nad Cyganami). Aby zrozumieć znaczenie obu tych wpisów należy o m ó w i ć pełniej zagad­ nienie starszych nad Cyganami, cofając się w czasie do początków związków Cyganów z Polską. Będzie to także okazją do- zastanowienia się nad kilko­ ma jeszcze innymi niejasnymi lub dyskusyjnymi kwestiami związanymi z hi­ storią cygańskich zwierzchników. Wiadomości o cygańskich starszych — szefach i wójtach — znajdujemy w najdawniejszych dokumentach rejestrujących ich pobyt w Europie. Już w XV-wiecznych źródłach historycznych sygnalizujących pojawienie się Cy­ g a n ó w w różnych krajach są informacje o cygańskich zwierzchnikach. Znaj­ dujemy tam nawet stosownie godne tytuły, jakimi określa się poszczegól­ nych przywódców; nazywani są więc hrabiami, księciami, trafiają się także tytuły królewskie. Dokumenty te mówią o zwierzchnikach, którzy sami są Cyganami. Tytuły zaś, którymi się określają owi przywódcy, mają zapew­ ne — zgodnie z powszechnymi wzorami — podkreślić ich zwierzchnictwo nad innymi. Jak m o ż n a przypuszczać, ma to na celu przydanie także splendoru, mogącego ułatwić uzyskanie zgody na wędrówkę czy zatrzymywanie się w miastach; czasami także m o g ł o wpływać na gościnniejsze przyjęcie, otrzy­ manie żywności lub pieniędzy. Dokumenty, jakie wychodziły z kancelarii królewskiej w Polsce, dotyczą jednakże w większości mianowania zwierzchników spośród nie-Cyganów. Nie jest to wyłącznie polska specyfika, i w innych bowiem krajach odnotowane są fakty mianowania zwierzchnikiem Cyganów kogoś z nie-Cyganów. Ale po pierwsze były to przypadki stosunkowo rzadkie, ograniczone w zasadzie tylko do Węgier i Transylwanii, po drugie zaś tylko w Polsce tradycja nominowania zwierzchników i królów cygańskich jest tak długa, bo trwająca niemal 150 lat, i tylko w Polsce poczet królewski jest tak liczny i tak poważnie traktowana przez władze, właścicieli wielkich dóbr i kolejnych pa­ nujących instytucja cygańskich władców. Mimo iż nazwiska typu „Cygan" spotykamy w polskich dokumentach już w pierwszej ćwierci X V stulecia, czyli niemal w tym samym czasie, gdy notowane jest pojawienie się Cyganów w Czechach i krajach Cesarstwa Nie­ mieckiego, pierwszy znany dokument odnoszący się bezpośrednio do Cyganów pochodzi z roku 1501. Jest to przywilej Aleksandra Jagiellończyka dla Wa­ syla, zwierzchnika Cyganów. Tego samego roku — dla ścisłości — dotyczy jeszcze jedna wzmianka o cygańskim zwierzchniku. Mianowicie Czacki, który poszukiwał — interesując się Cyganami i poświęcając im nawet specjalną roz- �S U P L F M F N T ПО POCZTU KRÓLÓW I STARSZYCH CYGAŃSKICH 307 prawe (1845) — historycznych świadectw i najdawniejszych wiadomości o C y ­ ganach w Polsce, pisze, że odnalazł w „ułamkach rozrzuconych metryki ko­ ronnej" wzmiankę o cygańskim przywódcy Polgarze (Czacki, 1843). Czacki przytacza tylko fragment mówiący o bytności Polgara wraz z jego gromadą * w Koronie. Nie wiemy, czy ó w zaginiony dziś fragment podawał jakieś jeszcze informacje i o czym bliżej traktował. Nikt później z historyków zajmują­ cych się Cyganami nie widział owego fragmentu, w każdym razie nic na ten temat w literaturze nie znajdujemy. Powszechnie natomiast późniejsi badacze traktują informację Czackiego jako pomyłkę, a w każdym razie z ostroż­ nością lub pomijają ją zupełnie . T y m bardziej więc wartościowa jest próba podjęta przez Ficowskiego (1965, s. 14) zinterpretowania zamieszczonego przez Czackiego fragmentu dotyczącego Polgara. Próbuje Ficowski odtworzyć nieznane ustępy tego zaginionego dokumentu; przypuszcza on — a przypu­ szczenie wydaje się zasadne — że mamy do czynienia z listem przewodnim, dokumentem, który gwarantowałby swobodę wędrowania przez ziemie Polski. Jest to tym bardziej prawdopodobny wniosek, że w owym czasie — schyłku wieku X V i pierwszych dziesiątków X V I — wielu monarchów i książąt, na­ wet papież, obdarowało C y g a n ó w takimi listami przewodnimi. Ficowski zwra­ ca także uwagę, że z węgierskich źródeł wiadomo, iż w roku 1496 król Węgier Władysław I I wydał podobny glejt gwarantujący bezpieczeństwo wę­ drówki cygańskiemu przywódcy — wojewodzie Tomaszowi Polgarowi. Nie bę­ dę tutaj przytaczał pełnej próby „dopowiedzenia" przez Ficowskiego nie zna­ nych dziś fragmentów do tekstu cytowanego przez Czackiego — w każdym razie wydaje się to, co proponuje, prawdopodobne. 2 Chciałbym zatrzymać się jeszcze przy tym dokumencie i fakcie wydania przez króla Węgier glejtu Tomaszowi Polgarowi. Idzie o drobny, ale zna­ mienny szczegół, na który nie zwrócono uwagi. T y m królem węgierskim Władysławem I I jest syn Kazimierza Jagiellończyka i brat rodzony ówczesne­ go króla Polski — Władysław Jagiellończyk, od 1471 r. będący królem Czech, a w roku 1490 powołanym także na tron węgierski. Czy jest to szczegół istotny? Wydaje się, że tak. Czacki pisze, że przytoczony fragment metryki odnosi się do roku 1501. W Polsce rok ten jest czasem końca panowania jednego, a początkiem panowania kolejnego króla. 17 czerwca tego roku zmarł Jan Olbracht, do samej śmierci aktywnie uczestniczący w sprawach państwowych (Karpiński, 1980, s. 314), kolejnym królem obrano na sejmie elekcyjnym w Piotrkowie jego brata Aleksandra; koronacja miała jednak miejsce na Wawelu dopiero 12 grudnia. Czy więc król zajęty koronacją, a potem pokoronacyjnymi pilniejszymi zapewne sprawami (np. uregulowanie kwestii unii Polski i Litwy, na której wielkoksiążęcym stolcu zasiadał do czasu powołania go na tron polski), miał czas na C y g a n ó w i Polgara. Wydaje się raczej wątpliwe, chociaż odrzucić takiej możliwości nie należy. 2 Modelski np. stwierdza, że powołanie się tutaj Czackiego na Miechowic Nakielskiego jest mylne (Modelski, 1929, s. 585). �308 L E C H MRÓZ Aleksander sprawami cygańskimi już kiedyś zajmował się, wystawiając w Wil­ nie w maju 1501 r. dokument dla Wasyla, zwierzchnika Cyganów. Nie były to więc dla niego rzeczy nowe (zakładając prawdziwość dokumentu przypisywanego mu i wystawionego w Wilnie — do czego powrócimy). Poza tym chęć okazania królowi czci z okazji koronacji (a Polgar mógł takiego argumentu użyć) przez cygańskiego wojewodę — legitymującego się w do­ datku listem przewodnim wystawionym przez rodzonego brata (Władysława I I , króla Węgier) — mogła spowodować, że król poświęcił tej sprawie czas, i w ostatnich dniach roku 1501 otrzymał Polgar od Aleksandra I doku­ ment, którego fragment odnalazł i przytoczył Czacki. Jednak chyba bardziej prawdopodobne jest, zważywszy jak krótki był czas od koronacji do końca roku, że autorem dokumentu jest Jan Olbracht. Śmierć zastała go w Toruniu, w trakcie przygotowań do zbrojnego uregulo­ wania stale aktualnych k ł o p o t ó w z Krzyżakami. Czas przemarszu wojsk do Torunia i przygotowań do wyprawy nie sprzyjał — jak można sądzić — zajmowaniu się innymi sprawami, mniej ważnymi; a list przewodni dla Pol­ gara i Cyganów na pewno zaliczyć m o ż n a do mniej istotnych dla króla kwestii. Poza tym Cyganom także zapewne nie zależało, by wędrować w re­ jonach objętych czy zagrożonych konfliktem. M o ż n a więc przypuszczać, że list przewodni dla Polgara i jego grupy wystawiony był w początkach roku 1501, jeszcze przed wyruszeniem króla na wyprawę. W każdym razie przynajmniej dwóch z Jagiellonów w tym okresie zaj­ mowało się sprawami C y g a n ó w — węgierski król Władysław I I i Aleksander, a być może także Jan Olbracht. Zdaniem niektórych historyków już Wła­ dysław Jagiełło, a także jego następcy (poprzednicy Jana Olbrachta i Alek­ sandra na tronie królewskim) zajmowali się tymi sprawami. Jednakże nie jest to ani przez Czackiego, ani późniejszych badaczy bliżej uzasadnione. Pod­ stawą takiego twierdzenia — choć być może nie jedyną — są pewne fragmenty przywileju Aleksandra. Oto tekst dokumentu: ..My Alexandr bożeju miłostiu Korol polski Weliki Kriiaz litowski. ruski, zomoytski i in­ nych. Czynim znamienito sim naszym listom chto na neho posmotrit, abo cztuczy jeho wslyszyt niniesznim i na potom buduczym komu budet potřeba toho wiedati. Bił nam czołom Wasiliy starszy Woyt i Cyhany jeho i prosił maestatu naszoho, iżbyśmy ich prozbe i czełobitiju zadosyt uczynili, im wodłuh obyczaju predkow naszych swiatoja pamiati welikich kniezey litowskich swobodu obrasczenia w zemlach naszych darowat i dat raczyli i toho Woyda Wasilia ich izbrannoho potwerdili powinost jemu nakazali, listom naszym inomy z łaski maestatu naszoho sey nasz list dajem a jeho Wasila Woyda Cyhanskoho izbrannoho potwierdiwszy i ustanowiwszy nadajem jemu mocz i prawo Cyhanow suditi i wszelakije meżdu nimi spory rozsużati. a ku lepszomu maestatu naszoho sprawowati i obraczati, a on i Cyhany jeho po wsich zemlach naszych Welikoho Kniazestwa litowskoho i jeho lenostiach mieti majut swobodu i obrasczanie, a swoboda ich wodłuh dawnych praw obyczajów i listów kniażych darowana i dozwolona nami jest sim listem naszym, a na twerdost toho i peczat nasza Welikoho Kniazestwa litowskoho kazalijeśmo priwiti к semu naszomu Listu. Pisan u Wilni w leto 1501 mesiaca maja w 25 deń" (Narbutt, 1830, s. 171-172). Prawdopodobnie zdanie mówiące o prośbie Wasyla, by wzorem przodków �SUPLEMENT DO POCZTU KRÓLÓW I STARSZYCH CYGAŃSKICH 309 na tronie wielkoksiążęcym Aleksander dał im prawo swobodnego wędrowa­ nia po ziemiach księstwa, i końcowe mówiące, iż dana im zostaje swo­ boda wędrowania po całym obszarze księstwa wraz z lennami, według daw­ nych obyczajów i listów książęcych, stały się podstawą opinii o zajmowaniu się sprawami cygańskimi już przez poprzedników Aleksandra. Pewności, że tak było, nie ma — mogli bowiem Cyganie tylko tak twierdzić, by otrzymać od króla przywilej, choć z drugiej strony zdanie mówiące o listach książę­ cych zdaje się świadczyć, że listy takie okazali Aleksandrowi. Zastanawiające jest kilka jeszcze kwestii, jakie w związku z powyższym dokumentem mogą się nasuwać. Po pierwsze o zajmowaniu się sprawami cygańskimi przez poprzedników Aleksandra pisze i Czacki, i Daniłowicz. Jednakże dopiero Narbutt w pracy wydanej w 1830 r. publikuje tekst przy­ wileju — przed nim, jak się wydaje, nie był znany. A można przypuszczać, że tak wczesny i ważny dokument przytoczyliby obaj (Czacki i Daniłowicz), skoro zamieszczają pełne teksty lub obszerne wypisy z dokumentów dużo późniejszych. Druga kwestia jest natury poważniejszej, bo dotyczy wiarygod­ ności rzeczonego dokumentu.' Otóż tekst znany jest dzięki Narbuttowi, ale — jak pisze Narbutt — jest to wypis z Ksiąg Ziemskich Urzędu Hospodarskiego Województwa Trockiego, zamieszczony tam pod datą 12 lutego 1590 r. Narbutt wyjaśnia przy tym: „Wypisano literami polskiemi z extraktu, znayduiącego się w papierach sukc. Zenowicza, w okolicy Zenowiczach, w pow. Lidz[kim]" oraz „Umarł Jakub Znamierowski w roku 1795 [ostatni mianowany przez kancelarię królewską zwierzchnik Cyganów — L . M.], w bardzo ubogim stanie, z przyczyny rozsypanych Cyganów i wyszłych z Litwy, dla wypadków po­ litycznych krajowych. Papiery swoje zastawił krótko przed śmiercią u szlachcica Zenowicza za złotych 50, od którego sukcessorów dostałem dwa przywileje do przepisania, w dodatku pomieszczone pod № 2 i № 6" [mowa jest o Dodatku zamieszczonym na końcu pracy Narbutta; pod nr 2 znajduje się przywilej Aleksandra, pod nr 6 przywilej Stanisława Augusta Poniatowskiego dla Znamierowskiego (Narbutt, 1830, s. 133, 170). Nie to jest jednak przyczyną, że można zastanawiać się nad prawdzi­ wością owego dokumentu. Wątpliwości budzi — w moim przekonaniu — sa­ ma treść, a dokładniej pewne sformułowanie. Przywilej zaczyna się od zdania: „My Alexandr bożeju miłostiu Korol polski Weliki Kniaź litowski, ruski, zomoytski i innych", kończy zaś: „Pisań u Wilni w leto 1501 mesiaca maja w 25 deń". Aleksander nie był wtedy jeszcze królem Polski, a jedynie Wiel­ kim Księciem Litewskim. Jan Olbrzacht zmarł — jak już mówiliśmy — 17 czerwca, wiadomość o jego śmierci do Wilna nie mogła dotrzeć wcześniej, niż po upływie kilku dni, a i to jeszcze sprawy nie przesądzało. Aleksander nie był jedynym kandydatem do korony i elekcja nowego króla nie odbyła się od razu, a koronacja Aleksandra dopiero 12 grudnia 1501 r. Czy więc możliwe, aby Aleksander użył w wydanym przez siebie przywileju tytułu króla Polski wówczas, gdy król jeszcze żyje i — mimo choroby — czuje się na tyle mocny, że wyrusza na wojenną wyprawę? Wydaje się, że jest to niemoż- �310 LECH MRÓZ 3 liwe . D ł u g o też trwały rokowania Aleksandra i litewskich p a n ó w z panami polskimi, nim dokonany został ostatecznie wybór Aleksandra na króla, a następnie koronacja (podpisanie aktów unijnych polsko-litewskich, warun­ k ó w objęcia tronu i koronacji miało miejsce w Mielniku na Podlasiu 23 października; Bardach, 1980, s. 319-320). Tym samym, jeśli wątpliwość przeze mnie podniesiona jest zasadna, przy­ toczony przez Narbutta dokument może się w ogóle okazać falsyfikatem, spreparowanym na zamówienie którejś z grup cygańskich; może nawet sa­ mego Wasyla, cygańskiego przywódcy. Wykonawca zamówienia mógł nie wie­ dzieć tak dokładnie, kiedy zmarł Jan Olbracht i od kiedy Aleksander zo­ stał królem. Zwłaszcza jeśli zamówienie realizowano po pewnym j u ż czasie panowania Aleksandra; Aleksander zmarł w roku 1506, więc musiałoby to mieć miejsce wcześniej. Chyba że całość, wraz z imieniem władcy, jest póź­ niejszym fałszerstwem. Ostatecznie być może specjaliści od języka mogliby bliżej c o ś powiedzieć o czasie powstania tego dokumentu. Poza tym fałszo­ wanie listów przewodnich i przywilejów przez C y g a n ó w — jeśli wierzyć spe­ cjalistycznej literaturze cyganoznawczej — nie było rzadkością w różnych kra­ jach europejskich. Przykre jest uświadomienie sobie, jak istotnie tym samym zubożamy i tak skąpą źródłowo historię Cyganów w Polsce, ale — nie przesądzając sprawy od razu — myślę, że można mieć wątpliwości co do autentyzmu tego przy­ wileju Aleksandra dla cygańskiego wójta Wasyla. Pozwoliłem sobie poświęcić temu tyle uwagi, ponieważ jest to najstar­ szy — jak się powszechnie przyjmuje — dokument dotyczący Cyganów w Pol­ sce, a poza tym dlatego, że w żadnej z prac historycznych nie dostrzegłem, by na te istotne, w moim przekonaniu, szczegóły zwrócono uwagę. Powyższe informacje o Polgarze i Wasylu są jakby — oprócz zgody na wędrówkę po kraju — zarazem potwierdzeniem ich starszeństwa nad C y ­ ganami. Kolejni władcy również zajmowali się sprawami Cyganów. Jednakże ich działalność ograniczała się — według dzisiejszego stanu wiedzy — do wydawa­ nia aktów, których efektem miało być pozbycie się C y g a n ó w z kraju; naka­ zywano im więc opuszczenie granic, zabraniano dawania schronienia w do­ brach prywatnych, grożono rozlicznymi karami za pojawienie się powtórne itd. Był to bowiem w wielu krajach czas, gdy już Cyganie przestali być przy­ ciągającą wzrok atrakcją, nowością intrygującą swoim sposobem życia, kolo­ rytem etc., a zaczęły się mnożyć skargi i konflikty z ludnością miejscową, osiadłą. Działania skierowane przeciwko Cyganom u południowych, a zwłasz­ cza zachodnich sąsiadów Polski spowodowały liczny (jak ocenia literatura — Na przykład nadany przez Aleksandra I sierpnia 1501 r. przywilej na targi w Zelwie i Iwaczowiczach — czyli wtedy, gdy Jan Olbracht już nie żył, ale Aleksander nie był jeszcze koronowany na króla Polski — jest wystawiony i podpisany przez wielkiego księcia litew­ skiego, a nie króla Polski (patrz: O c h m a ń s k i , 1982, s. 103). �S U P L E M E N T DO P O C Z T U KRÓLÓW I STARSZYCH CYGAŃSKICH ' 311 choć szacunek bliższy jest trudny) napływ Cyganów do kraju. To jest — jak się sądzi — jednym z podstawowych m o t y w ó w konieczności zajęcia się Cyganami i u nas i szukania rozwiązania drogą postępowania, jeśli nie cał­ kiem skutecznego, to prostego, czyli zakazu wędrowania, postojów, nakazu opuszczenia granic itp. Bardziej aktywnym monarchą w tych przedsięwzię­ ciach był Zygmunt I I August — ostatni z panujących Jagiellonów w linii męskiej. Także za czasów Stefana Batorego (męża Anny Jagiellonki — sio­ stry Zygmunta I I Augusta) podejmowane były działania dla uregulowania kwestii cygańskiej. Nie będziemy się zajmować tymi czasami bliżej — zgod­ nie z zapowiedzią przedmiotem rozważań jest dla nas kwestia starszych i kró­ lów cygańskich i dokumenty z tym związane. Pierwszy znany nam dokument nominacyjny na zwierzchnika Cyganów w Polsce pochodzi z roku 1652, wystawiony jest przez Jana Kazimierza. Ostatni, w którym mowa jest o Cyganach jako banitach, pochodzi z roku 1636. Więc uważa się, że pomysł mianowania przez kancelarię królewską zwierzchników nad Cyganami narodził się gdzieś pomiędzy tymi datami, czyli między rokiem 1636 a 1652 (Ficowski, 1965, s. 31). Przywilej Aleksandra (pomijając kwestię jego prawdziwości) jest zaakcepto­ waniem zwierzchnika istniejącego, sprawującego faktycznie (jak można przy­ puszczać) władzę, niezależnie jaką drogą do zwierzchnictwa przyszedł; kogoś spośród cygańskiej społeczności. Natomiast dokument Jana Kazimierza jest aktem powołania na to stanowisko osoby, co do której nie wiadomo, aby była przez samych Cyganów akceptowana — uznaje się bowiem wśród ba­ daczy, że nominowany był Cyganem (Broda, 1951, s. 349; Ficowski, 1965, s. 33). Wprawdzie przywilej ó w był publikowany przez Prochaskę, a za nim przez Ficowskiego, ale przytoczę go dla kilku kwestii, na które chciałbym zwrócić uwagę: ,.Jan Kazimierz z Łaski Bożej Król Polski. Wielkie Xiążę Litewskie, Ruskie, Pruskie, Mazowieckie, Żmudzkie, Inflantskie, Smoleńskie, Czernichowskie, a Szwedzki Gotski Wandalski dziedziczny Król. Wszem wobec i każdemu z osobna, komu to wiedzieć należy, wiadomo czyniemy, iż chcąc, aby rozproszeni różnie po państwach naszych Cyganie w jakimkolwiek [miejscu] i dla ulegania od podatku Rzeczypospolitej, które więc na nich na sejmach stano­ wione bywają i dla prędszego dościa każdemu uszkodzonemu z nich sprawiedliwości, gdy który jako ex gente otiosa excedít fz narodu próżniaczego dopuszcza się występku] w czym­ kolwiek, saeviendo naturaliter in res et fortunas alienas [szkodząc cudzej własności majątkowi] zostawali porządku, onym ochotnego Matiasza Korolowicza na starszego po ześciu z tego świata ochotnego niegdy Janczego przydać i naznaczyć umyśliliśmy, jakoż przydajemy i na­ znaczamy teraźniejszym listem naszym tak, aby ten urząd starszeństwa nad wszystkimi Cyga­ nami, którzy się gdziekolwiek w Koronie i państwach jej przylegających znajdują i znajdo­ wać będą, ze wszystkimi prerogatywami, dochodami i pożytkami do tego urzędu wedle zwy­ czaju zachowałego dotąd należącymi miał, trzyma! i używał go do ostatnich dni żywota swo­ jego. Co wszystkim, a osobliwie Cyganom w Koronie i państwach jej zostawających oznajmując, rozkazujemy, aby pomienionego ochotnego Matiasza Korolowicza za starszego sobie od nas naznaczonego mieli i znali, dochody na ten urząd i inne powinności przyzwoite jemu oddawali, także we wszystkim jako starszemu posłusznymi byli, nie czyniąc inaczej i dla �312 L E C H MRÓZ łaski Naszej i powinności swojej. Dan w Warszawie dnia X I I miesiąca sierpnia Roku Pań­ skiego M D C L I I , panowania Królestw naszych Polskiego i Szwedzkiego IV roku" (Prochaska, 1900, s. 453-457; Ficowski, 1965, s. 33). Rozpocznijmy analizę od zdania: „Matiasza Korolowicza za starszego po ześciu z tego świata ochotnego niegdy 'Janczego przydać i naznaczyć umyśliliśmy". Jednoznacznie wynika, że Matiasz Korolowicz miał poprzedni­ ka, niejakiego Janczego. C z y Janczy był także mianowany przez kancelarię królewską, nic nie wiadomo; nie wiadomo także, czy był cygańskim zwierzch­ nikiem z wyboru, który tylko przez króla był zaakceptowany, czy też był kimś, kogo król naznaczył — np. za zasługi — Cyganów o zdanie nie pytając. Ficowski wysuwa przypuszczenie (1965, s. 33) - słuszne, jak się wydaje - że może to być ten sam Janczy, który w czasach Władysława I V , poprzednika Jana Kazimierza na królewskim stolcu, był jego nadwornym kobziarzem. Przywilej dla Matiasza Korolowicza wydany został w czwartym roku pano­ wania Jana Kazimierza i w cztery zarazem lata po śmierci Władysława I V . Nie jest to okres długi i choć nie wiadomo dokładnie, w jakich latach Janczy grywał Władysławowi I V , niemniej przypuszczenie o tożsamości osoby wydaje się prawdopodobne i zasadne. Nie wiemy tylko, czy nominacja Jan­ czego na starszego nad Cyganami miała miejsce za czasów Jana Kazimierza, czy jeszcze Władysław I V uczynił go zwierzchnikiem cygańskim. Pozostaje otwarte również pytanie, czy nominacja Janczego była potwierdzeniem wybo­ ru samych Cyganów, czy też nadaniem mu urzędu za zasługi — np. talent wykazywany w grze na kobzie. Człowiek bywający na dworze, który musiał poznać etykietę i zapewne potrafił odpowiednio znaleźć się, funkcjonować na dworze, ogładzony, oswojony Cygan mógł nadawać się do tego, by przy jego pomocy próbować także rozwiązać problem kontroli nieustabilizowanego elementu cygańskiego. Niezależnie czy są to aktysbanicyjne Zygmunta I I Augusta, czy późniejsze próby nałożenia na Cyganów podatków, czy wreszcie mianowanie przez Jana Kazimierza Matiasza Korolowicza, wszystkie są pró­ bami znalezienia sposobu ułożenia stosunków pomiędzy ludnością osiadłą kraju a Cyganami, próbami rozwiązania problemu koczującej ludności cygań­ skiej i wpisania jej w obraz i strukturę społeczeństwa, w system zależności, kontroli i obowiązków. Rozwiązań szukano rozmaitych; mianowanie nadwor­ nego Cygana jest prawdopodobną próbą znalezienia wariantu korzystnego dla władz i — jak być może sądzono — także do przyjęcia przez Cyganów. K i m był Korolowicz — bliżej nie wiadomo; być może — jak przypuszcza odkrywca i pierwszy badacz powyższego dokumentu Prochaska (1900, s. 454), a za nim powtarzają Broda (1951, s. 349) i Ficowski (1965, s. 33) — nazwisko świad­ czy, że był synem poprzedniego zwierzchnika i króla Cyganów [Korolowicz syn korola — króla]. Czy owym „korolem" był Janczy, trudno orzec, ale tak należałoby zapewne przypuszczać, skoro dokument Jana Kazimierza nie wymienia innego imienia zwierzchnika; a zapewne zostałoby podane, gdyby Matiasz był synem innego króla niż Janczy. Następny znany w pełnym brzmieniu dokument pochodzi z roku 1703. �S U P L E M E N T D O P O C Z T U KRÓLÓW I STARSZYCH CYGAŃSKICH 313 Jest to przywilej Augusta I I dla Jana Deweltowskiego, szlachcica — co wy­ raźnie wynika z treści. Zarówno ten dokument, jak wszystkie kolejno wy­ dane (a znane dzisiaj) zwierzchnikami Cyganów czynią szlachciców. Dlaczego tak jest, co było przyczyną zmiany i zaniechania nominowania Cyganów można przypuszczać i powrócimy jeszcze do tej kwestii. W każdym razie przywilej dla Deweltowskiego i późniejsze stały się podstawą opinii, że za Jana Kazimierza mianowano Cyganów, a po tym okresie — w X V I I I w., August I I i kancelaria królewska cygańskimi zwierzchnikami czyniły szlach­ ciców. Wyraża taką opinię Broda (1900, s. 349), a jeszcze silniej zdanie podkreśla Ficowski (1965. s. 31) . Cytowany przeze mnie zapis z roku 1668, odnaleziony w Sigillatach, zdanie to weryfikuje - to nie August I I jest auto­ rem pomysłu szukania dla Cyganów zwierzchnika pośród szlachty; jest nim ten sam Jan Kazimierz, który kilka lat wcześniej powołał na zwierzchnika C y g a n ó w Matiasza Korolowicza. Jan Nawrotyński jest, jak wyraźnie widać z wpisu w Sigillatach, szlachcicem. Dlaczego Jan Kazimierz odstąpił od szu­ kania władcy wśród Cyganów, m o ż n a tylko przypuszczać. Prawdopodobnie nie spełnił on nadziei — albo nie miał autorytetu wśród Cyganów, nie za­ akceptowali go może dlatego, że reprezentował królewską, a nie cygańską rację stanu; możliwe także, że nie spełnił królewskich oczekiwań, zbyt mocno czując się Cyganem. Zastanawiające jest, że zacytowany na początku tej wy­ powiedzi wpis w Sigillatach nic nie mówi o Korolowiczu. Jan Nawrotyński mianowany zostaje na stanowisko wakujące po śmierci Janczego — wydaje się zatem, że Matiasz Korolowicz urzędowania w charakterze cygańskiego zwierzchnika w ogóle nie rozpoczął. Dlaczego? Gdyby nie chciał zwierzch­ nictwa, nie otrzymałby zapewne przywileju na nie. Więc może poddani obrzydzili mu od początku królewski urząd albo okazał się uzurpatorem, a nie synem królewskim; prawdopodobnie nie znajdziemy j u ż wyjaśnienia tych pytań. Przypuszczać jednak m o ż n a — skoro w zapisku z roku 1668 mowa jest znów o Janczym, że pomiędzy rokiem 1652 a datą wydania przywileju Nawrotyńskiemu nie było innych aktów nominacyjnych ani innych królów. 4 Wszystkie późniejsze nominacje na cygańskich zwierzchników wyznaczają osoby stanu szlacheckiego. Jan Nawrotyński jest prócz tego „Towarzyszem pod Chorągwią", osobą wojskową. B y ć może wynika to z faktu, że czasy były niespokojne — najazdu szewdzkiego, wojen na wschodzie i południu kra­ ju, rokoszu — a zatem mógł sądzić Jan Kazimierz, że mianowanie wojsko­ wego daje większą szansę sprawowania urzędu. Przyczyna może być też bardziej prozaiczna, np. że urzędem cygańskim wynagrodzono Nawrotyńskiego za zasługi w czasie wojen. 4 Powołuję się tutaj na pracę Cyganie na polskich drogach, wydaną w Krakowie w ro­ ku 1965. Nie jest mi jeszcze znany tekst przygotowywanego nowego wydania tej książki. Autor zapewne wprowadził zmiany, odstępując od takiej opinii — wiedząc bowiem o przygo­ towywaniu kolejnego wydania uważałem za właściwe poinformowanie autora o odkryciu w Sigillatach. �314 LECH MRÓZ Informacja o przywileju dla Nawrotyńskiego opatrzona jest datą 11 kwiet­ nia 1668 r. — jest to ostatni rok panowania Jana Kazimierza. 16 września tego roku zrzeka sie korony i opuszcza kraj wyjeżdżając do Francji. Miano­ wanie zwierzchnika C y g a n ó w jest więc jednym z ostatnich aktów podpisa­ nych przez tego króla. W tym czasie, gdy Jan Kazimierz wprowadzał innowację w próbach roz­ wiązania problemów dotyczących Cyganów, odstępując od wyznaczania zwierzchnika spośród samych Cyganów i mianując szlachcica, podobne roz­ wiązania znane już były z Węgier. Tam także początkowo akty królewskie były tylko zatwierdzeniem zwierzchnika — Cygana, który sprawował faktycz­ nie władzę. Ale j u ż w połowie wieku X V I , czyli ponad 100 lat wcześniej niż uczynił to Jan Kazimierz, nad lokalnymi zwierzchnikami — Cyganami ustanowiony zostaje urząd starszego, jakby króla, którym mianowana jest osoba stanu szlacheckiego. Pierwszy znany dokument tego rodzaju pochodzi z 1557 г.; przytaczają go zarówno Daniłowicz (1824, s. 96), jak i Narbutt (1830, s. 172). Warto może podkreślić — na co nie zwrócił uwagi żaden z wymienionych ani późniejszych historyków — że królowa Izabela (wdowa po zmarłym kilka lat wcześniej królu Janie Zapolya), która ó w dokument wystawiła i sygnowała, to zarazem córka Zygmunta I Starego i Bony, siostra rodzona Zygmunta I I Augusta i od 1526 r. królowa Węgier. Wygląda więc na to, że Jagiellonowie zarówno w Polsce i Wielkim Księstwie Litewskim, jak i na Węgrzech (Władysław I I , Izabela) sporo uwagi poświęcali sprawie Cyganów, szukając coraz to skuteczniejszych lub właściwszych rozwiązań. Być może — choć jest to tylko niczym nie udowodnione przypuszczenie — właśnie wcześniejsze węgierskie próby i doświadczenia wpłynęły na zmianę podejścia do tych kwestii Jana' Kazimierza i mianowania zwierzchnikiem szlachcica, nie Cygana. Nie pozostał żaden ślad zajmowania się Cyganami przez kolejnych kró­ l ó w — Michała Korybuta Wiśniowieckiego i Jana I I I Sobieskiego; w każdym razie ślad taki nie jest znany. Z a to panujący po nich August I I Mocny powołał kolejno całą gromadę zwierzchników cygańskich. Pierwszy znany do­ kument sygnowany przez tego króla pochodzi z 1703 r. — jest to przywilej: ..urodzonemu Janowi Deweltowskiemu [...] dobrze zasłużonemu, cnotę i wiarę dotrzymu­ jącemu, przy dostojeństwie naszym wakujące starszeństwo Wagabundorum Ciganorum dali i conferowali [...] co do wiadomości wszystkim, osobliwie jednak miastom, miasteczkom, wsiom i ich przełożonym zawiadowcom ubique locorum W[ielkiego] X[ięstwa] Litewskiego] i Xiestwa Żmujdzkiego [...] dla łaski naszej intimujemy też Cyganom wszystkim, aby urodzo­ nego Deweltowskiego za prawdziwego rządcę i przełożonego swego mieli i znali [...] Dan w Lublinie dnia X V I roku tysiąc siedemset trzeciego, miesiąca lipca". (Pełny tekst przywileju podaje Modelski, 1929, s. 583-588, a za nim Ficowski, 1965, s. 37). Deweltowski zostaje więc starszym C y g a n ó w ziem litewskich i Żmudzi. Dokument jest jednak nieco niejasny, odwołuje się do wszystkich Cyganów, by mieli Deweltowskiego za rządcę, wszystkim też podaje do wiadomości, ale wykonywanie urzędu ogranicza właściwie do Litwy i Żmudzi; nie jest �SUPLEMENT DO POCZTU KRÓLÓW I STARSZYCH CYGAŃSKICH 315 to jedyny przypadek niezbyt precyzyjnego ustalenia granic, w obrębie któ­ rych rozciąga się władza mianowanego zwierzchnika. D w a lata później, 10 września roku 1705, August I I powołuje kolejnego zwierzchnika Cyganów: „Wiadomym czynimy [...], że uważaliśmy, iż życzenie J. M. Bonawentury Jana Wiery spełnić należy, abyśmy mu prefekturę nad Cyganami w naszym królestwie przekazali i po­ wierzyli, zwłaszcza zaś w ziemiach przemyskiej, lwowskiej i sanockiej i wszelkich innych dzie­ dzinach naszego królestwa". (Pełny tekst przywileju podaje Prochaska, 1900, s. 453-457, a za nim Ficowski, 1965, s. 37). W dokumencie jest powiedziane, że Wiera ma prawo sądzić i karać, powoływać swoich zastępców, sędziów i zwierzchników niższego szczebla, pilnować praworządności Cyganów, zwłaszcza w okresie targów, i dalej: „nakazujemy objąć urząd w wyżej wymienionych ziemiach, do których to ziem ograniczamy owych przywileje". Instytucja starszego staje się coraz po­ ważniejsza, coraz szerszy zakres uprawnień otrzymuje zwierzchnik; w przy­ wileju jest też mowa o należnych mu daninach i dochodach. Nadal na­ tomiast niejasne są granice władzy Wiery. Z jednej strony powierza się mu władzę nad Cyganami w królestwie, z drugiej powiedziano, że władza jego ograniczona jest do ziemi przemyskiej, sanockiej i lwowskiej. Intryguje też zdanie początkowe przywileju, że mianowanie starszym nad Cyganami do­ konane jest na życzenie Wiery. Czy chciał Wiera, szlachetnymi pobudkami kierowany, p o m ó c królowi w uregulowaniu spraw cygańskich, w łagodzeniu konfliktów i rozsądzaniu ich, czy też znęciły go ewentualne „dochody i da­ niny" — nie wiemy; w nowszej literaturze cyganologicznej sądzi się, że to drugie było przyczyną. Kolejny znany dokument Augusta I I pochodzi z 11 sierpnia 1729 r. Jest to chyba najobszerniejszy, najciekawszy i najwięcej mówiący p urzędzie cygańskiego zwierzchnika akt. „Oznajmujemy [...] wszelkim urzędom wojewodzym, starościńskim, ziemskim, grodzkim i miejskim, tak w Koronie, jako i w Wielkim Xiestwie Litewskim [...] wakujący na ten czas urząd Królestwa Cygańskiego post fata urodzonego Żulickiego [...] urodzonemu Jaku­ bowi Trzcińskiemu dać i konferować umyśliliśmy [...] któren [...] tu w Koronie, jako też i Wielkim Xiestwie Litewskim i innych prowincjach do królestwa polskiego należących, na wszelkim miejscu jako prawdziwy Król Cygański nad pomienionym narodem zażywać i na­ leżytą władzę królewską [...] ekstentować i egzekwować" (Ficowski, 1965, s. 37-40). Dalej jest mowa o tym, iż przywilej na króla otrzymał też Stanisław Godziemba Niżyński, który jednak wyjechał poza granice,? obowiązków nie wypełniał i w dodatku nie sprawował się należycie; nie ma więc teraz prze­ szkadzać Trzcińskiemu w pełnieniu urzędu. Przywilej pozwala Trzcińskiemu mianować także wicekróla, który pomagałby w zarządzaniu Cyganami. Do­ wiadujemy się także, że „w niektórych prowincjach Królestwa naszego znaj­ dują się osoby takowe, które uzurpują sobie [...] tych prerogatyw i wol­ ności, które mieć powinni królowie cygańscy i różnymi sposobami Cyganów agrawują, depaktują do danin i gabetów przymuszają i tym podobne ciężary �316 L E C H MRÓZ i opresje na nich nakładają"; Trzciński zaś otrzymuje prawo ścigania takich uzurpatorów. Z przywileju dowiadujemy się nazwisk trzech kolejnych władców: Żulickiego, Stanisława Godziemby Niżyńskiego i Jakuba Trzcińskiego. Nie zacho­ wały się dokumenty nominacyjne dla dwóch pierwszych; powiedziane jest tylko — w dokumencie dla Trzcińskiego — że Niżyński już od lat kilkunastu nie sprawuje urzędu, a Żulickiego mianowano przecież jeszcze wcześniej. August I I panował w latach 1697-1706 i od 1709 do śmierci w 1733 r. W 1705 nadaje przywilej Wierze, sądzić więc można, że nie od razu po­ woływał kolejnego króla. Poza tym niepokoje w kraju i elekcja Stanisława Leszczyńskiego p o w o d o w a ł y zapewne, że król miał sprawy pilniejsze. Miano­ wanie Żulickiego nastąpiło więc po 1709 г., a Niżyńskiego później, lecz kilkanaście lat przed rokiem 1729, czyli przed nadaniem przywileju Trzcińskiemu. Po raz pierwszy też król mianuje króla. D o t ą d przywileje mówiły o starszych, o zwierzchnikach nad Cyganami; teraz powołany zostaje król cygański i cygańskie królestwo. Przywilej, o którym mowa, wpisany jest tak­ że — pod tą samą datą — do Sigillatów. Dwa lata później, 3 marca 1731 г., August I I wydaje kolejny przywilej „na urząd królestwa cygańskiego", po rezygnacji Trzcińskiego; nominowa­ nym na króla jest Franciszek Bogusławski. Tekst to nieomal identyczny z aktem nadanym Trzcińskiemu, jedynie opuszczone są zdania dotyczące Ni­ żyńskiego. Władza nadana zostaje Bogusławskiemu „aby naród cygański, tak w Koronie, jako i w Wielkim Księstwie Litewskim, tudzież i w inszych prowincjach do królestwa należących naszego, w dobrym rządzie i należytej grozie mógł być utrzymany, tudzież aby w krzywdach i sprawach swoich słuszną miał obronę i protekcję" (Broda, 1951, s. 355-356). Pod datą wi­ doczną na przywileju dokument wpisany jest w Sigillatach. Tekst nominacji Bogusławskiego jest tak bliski treściowo i identyczny wieloma sformułowaniami z dokumentem danym Trzcińskiemu, że można sądzić, iż drugi został skopiowany — po wprowadzeniu koniecznych popra­ wek — z pierwszego. Ponieważ pisanie z kopiami do akt jest osiągnięciem, jak się zdaje, dopiero współczesnej biurokracji, a oryginał dokumentu otrzy­ mywał zainteresowany, m o ż n a przypuszczać, że Trzciński rezygnując z urzędu króla zwrócił także otrzymany przywilej lub że w ogóle nie odebrał go po nominacji. Obaj ostatnio wymienieni otrzymali zakres władzy tak szeroki, jak żaden z ich poprzedników; August I I jest więc faktycznym twórcą idei królestwa cygańskiego w Polsce. Znamy dziś cztery dokumenty mianowań na cygań­ skich zwierzchników sygnowane przez Augusta I I (i skrótowo omawiane tu­ taj), z lat: 1703, 1705, 1729 i 1731; przynajmniej dwa więcej musiały — jak można przypuszczać — zostać wydane, choć nie zachowały się do czasów współczesnych. T o nominacje Żulickiego i Niżyńskiego — o których wspo­ mina przywilej dany Trzcińskiemu. Ostatnim przywilejem królewskim mianującym zwierzchnika nad Cygana- �S U P L E M E N T D O P O C Z T U KRÓLÓW I STARSZYCH CYGAŃSKICH 317 mi jest — jak przypuszcza wielu badaczy — nominacja dana Jakubowi Zna­ mierowskiemu przez Stanisława Augusta Poniatowskiego. Przytoczony przeze mnie na początku tej wypowiedzi zapis odnaleziony w Sigillatach świadczy, że także August I I I dołożył swoją cegiełkę do budowy cygańskiego kró­ lestwa. 10 września 1761 r. „urząd królestwa cygańskiego w Woiewodztwach Małopolskich" nadaje on Józefowi Gozdawie Buczkowskiemu. Nie zachował się — przynajmniej nie został odnaleziony — oryginał dokumentu. Nie jest także wiadome, z jakiej przyczyny tylko na obszar Małopolski mianowany został Boczkowski. Czy dlatego, że panował inny, dla całego kraju lub tylko dla Litwy król, czy że w Małopolsce było stosunkowo znaczniejsze (obok Litwy) skupienie Cyganów, czy też, że Boczkowski sam może pocho­ dził z Małopolski i tylko tutaj urząd swój podjął się piastować. Dopiero po 19 latach mianowany zostaje następny władca Cyganów, jest nim Jakub Znamierowski — ziemianin, obywatel powiatu lidzkiego. Wy­ stawiony 17 sierpnia roku 1880 przez Stanisława Augusta Poniatowskiego przywilej nie czyni Znamierowskiego królem — mówi tylko o zwierzchnictwie nad Cyganami litewskimi. Postać tego władcy jest znana bliżej dzięki za­ piskom w literaturze: zwłaszcza Narbutt poświęcił mu sporo miejsca (Narbutt, 1830, s. 131-133). Wiemy więc, że Znamierowski utrzymywał bliskie kontakty z Cyganami, handlował z nimi końmi, później też wędrował, głów­ nie po ziemiach litewskich; przynajmniej więc jest jasne, dlaczego mianowanie go dotyczy Litwy, a nie całego obszaru kraju. Znamierowski panował sto­ sunkowo długo, bo do śmierci w roku 1795. Jest to zarazem ostatni rok panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego, ostatniego króla, więc i mia­ nować następców nie było komu. Zresztą czas nie był po temu — rozbiór Polski ważniejsze stawiał zapewne problemy, niż szukanie następnego zwierzch­ nika dla Cyganów. Wraz ze śmiercią Znamierowskiego zakończył się wyjąt­ kowo konsekwentnie realizowany program prób podporządkowania Cyganów władzy królewskiej za pośrednictwem mianowanego przez króla zwierzchnika. Trwał przez lat 143 — od chwili, gdy Jan Kazimierz nadał przywilejem urząd Korolowiczowi w roku 1652, do śmierci Znamierowskiego w roku 1795. (Od momentu mianowania pierwszego nie-Cygana na ten urząd, szlach­ cica, w roku 1668, minęło lat 127). Czas królów i zwierzchników cygańskich mianowanych centralnie przez panującego minął. „Wszelako po śmierci Znamierowskiego. Cygani pozostali jeszcze w kraju, obrali sobie za naczelnika szlachcica Miłośnickiego. rodem z lidzkiego powiatu. Który maić) mając powagę, uwijał się z Cyganami w Litwie, najczęściej widziany byt w lidzkim. Inni mówią, że dla zlej konduity i pijaństwa, zrzucony został z urzędu, drudzy, że wyszedł z hordą do Turcji; ostatni raz widziano go około roku 1799 w Ejszyszkach" (Narbutt, 1830, s. 134). O podobnych przypadkach obierania przez Cyganów za zwierzchnika kogoś z miejscowej szlachty pisze także Pol: „Litewscy i pińscy Cygani obierali sobie króla, który ich rządził i sądził. Królem takim wszakże mógł �318 L E C H MRÓZ być tylko szlachcic dobrze osiadły, który nad nimi samowładnie panował, a bronił ich tam, gdzie wyjęci spod prawa Cyganie- potrzebowali opieki prawa" (Pol, 1870, s. 147). Jak powszechna była to praktyka i czym tłu­ maczyć takie postępowanie Cyganów, nie wiemy. Być może czynili tak Cy­ ganie z grup osiadłych lub nawet koczujących po to, by — niezależnie od własnej hierarchii i własnej starszyzny — mieć kogoś, kto m o ż e bardziej wykształcony lub obyty z prawem krajowym mógłby pełnić rolę ich adwo­ kata, obrońcy, pośrednika. Jest to dość prawdopodobna motywacja, znana zresztą i z rozwiązań w innych krajach. Ostatnia wiadomość o królu cygańskim w Koronie pochodzi z roku 1811. Nie wiemy na ile jest to informacja prawdziwa, tym bardziej że nie potwier­ dza jej ani Czacki, Daniłowicz ani Narbutt, specjalnie przecież zajmujący się dziejami Cyganów, ani żaden z późniejszych historyków. Mianowicie w Dodatku do 54 numeru „Gazety Lwowskiej" (z dn. 4 X 1811 r.) po zda­ niach mówiących o cygańskich zwierzchnikach znajdujemy stwierdzenie: „ostatnim takim królem w Polsce był niejaki Babiński". Być może chodzi tutaj o takiego samego zwierzchnika, jak Miłośnicki lub wspomniani przez Pola. Małe bowiem prawdopodobieństwo, by go mianował Stanisław August Poniatowski; zapewne zachowałby się jakiś dokument lub wzmianka u któ­ regoś z dawnych pamiętnikarzy czy badaczy. Tak oto doszliśmy do końca listy zwierzchników — starszych i królów cygańskich, naznaczonych na ten urząd z woli panującego i kancelarii kró­ lewskiej. Nie zamyka to w ogóle listy cygańskich władców. Jak wynika z omawianych wyżej dokumentów lub wpisów w Sigillatach, nie wszyscy nominowani byli władcami wszystkich Cyganów Polski i Wiel­ kiego Księstwa Litewskiego; niektórzy byli tylko zwierzchnikami lub królami „dzielnicowymi" — Deweltowski, Wiera, Boczkowski i Znamierowski. (Na kwestię tę zwraca uwagę Broda, 1951, s. 350). Być może większa była licz­ ba takich regionalnych starszych i królów mianowanych przez kancelarię królewską — brak jednak o tym wiadomości. Natomiast Wiadomo, że niezależnie od zwierzchników mianowanych przez króla właściciele niektórych dóbr prywatnych nominowali własnych zwierzch­ ników cygańskich. W tym przypadku władza mianowanego ograniczała się do dóbr tego. kto go mianował. Poza tym cechą charakterystyczną jest, że mianowanymi byli Cyganie — jest to więc nie tyle może powołanie zwierzchnika, ile zatwierdzenie ná stanowisku kogoś, kto i tak wyborem czy podporządkowaniem sobie C y g a n ó w znajdował się na górze hierarchii, pia­ stując funkcję przywódcy. Dotyczy to dóbr Sanguszków i Radziwiłłów, le­ żących na terenach Wielkiego Księstwa Litewskiego (Broda, 1951, s. 356; Narbutt, 1830, s. 128). Tematem tym nie będziemy zajmowali się tutaj bli­ żej jako odrębnym rozdziałem historii Cyganów. Prawdopodobnie zostanie on podjęty po zakończeniu kwerend archiwalnych, prowadzonych obecnie w związku z realizowanymi badaniami węzłowymi. Tak więc aktualną listę cygańskich zwierzchników - starszych i królów mianowanych przez kancelarię królewską przedstawia tabelka. �319 S U P L E M E N T DO P O C Z T U KRÓLÓW I STARSZYCH CYGAŃSKICH Nazwisko Rok nominacji Przywilej nadał Janczy Matiasz Korolowicz ? , ? 1652 Jan Kazimierz Jan Nawrotyński 1668 Jan Kazimierz Jan Deweltowski Bonawentura Jan Wiera 1703 1705 August II August II ? * Żulicki Stanisław Godziemba Niżyński Jakub Trzciński 7 1729 August II August II August II Franciszek Bogusławski 1731 August II Józef Gozdawa Boczkowski Jakub Znamierowski 1761 1780 August III Stanisław August Poniatowski Ziemie poddane urzędowi ? Korona i Wielkie Księstwo Litewskie Korona i Wielkie Księstwo Litewskie Lilwa i Żmudź Sanockie, Lwowskie, Przemyskie 1 ? Korona i Wielkie Księstwo Litewskie Korona i Wielkie Księstwo Litewskie Małopolska Litwa To, co wiadome jest o cygańskich zwierzchnikach, o niemal 150-letniej praktyce mianowania ich, to wiedza raczej skromna. Nie wiemy niemal nic 0 faktycznym wdrażaniu królewskich aktów, o sprawowaniu urzędu przez poszczególnych starszych i królów, o motywach tak długiego i konsekwen­ tnego podejmowania prób podporządkowania Cyganów za' pośrednictwem króla-szlachcica. Wiedza na ten temat jest właściwie w powijakach; miejmy nadzieję, że poznawanie zawartości archiwów stopniowo wzbogaci znajomość tego zagadnienia. C h o ć tak rzadko historycy dotykają tematu 'Cyganie', że na znaczniejsze pogłębienie znajomości ich historii przyjdzie zapewne jeszcze długo czekać. Jeśli idzie o przyczynę, a także żywotność idei mianowania zwierzchni­ kiem C y g a n ó w kogoś ze szlachty, warto zwrócić uwagę na tezę Brody, że były to próby analogiczne do mianowania na niektóre ważne funkcje w spo­ łeczności żydowskiej szlachciców — np. na urząd podwojewodziego, sędziego żydowskiego, pisarza żydowskiego. Wynikało to z chęci zmniejszenia auto­ nomii Ż y d ó w i pełniejszego ich podporządkowania interesom państwa i pa­ nującego (Broda, 1951, s. 352). Podobnie istotna wydaje się do zweryfikowania opinia na temat ciemię­ żenia poddanych przez mianowanych starszych, intratności królewskiego urzę­ du etc. We wszystkich ze znanych przywilejów jest istotnie mowa o przy­ należnych urzędowi zwierzchnika dochodach, daninach i „prerogatywach". Jeżeli jednak ich egzekwowanie było podobne niezbyt chyba dużej gorliwości 1 wierności urzędowi kolejnych zwierzchników, to nie wydaje się, by nad­ miernie poddani odczuli ciężary. Jedynie dwa dokumenty (dla Trzcińskiego — z roku 1729 i dla Bogusławskiego — z roku 1731) pozwalają wnosić, że niekiedy zwierzchnictwo nad Cyganami m o g ł o być dochodowe — wynika to z zawartego w nich ostrzeżenia przed uzurpatorami, bezprawnie wykorzystu- �320 LECH MRÓZ jącymi Cyganów i nałożonego na obu cygańskich królów obowiązku ściga­ nia ich. Nigdzie jednak i przez żadnego z dawnych i współczesnych ba­ daczy nie zostały odnalezione jakiekolwiek zapiski czy informacje upoważ­ niające do twierdzenia, że zabiegano o urząd zwierzchnika Cyganów jako dający znaczne profity i że owi zwierzchnicy głównie własny zysk mieli na względzie. Opinia taka dosyć jednoznacznie ferowana jest przez Ficowskiego (1965, s. 35, 37, 40-41); odnoszę jednak wrażenie, że największy współczesny znawca Cyganów dał się zasugerować zdaniu Brody (1951, s. 349, 351-354) — specjalisty przecież, historyka, z którego pracy korzystał. Rozprawa Brody opublikowana została w roku 1951, do właściwego tonu należało wówczas generalne potępienie warstwy „obcej klasowo"; kanonem było pisanie o przed­ stawicielach szlachty jako o krwiopijcach, wyzyskiwaczach, pasożytach itd. — generalnie z samej istoty bycia szlachcicem. Zdania swojego Broda nie uza­ sadnia — d o w ó d tkwi w samej przynależności starszych i królów do stanu szlacheckiego. Nie chcę twierdzić, że było dokładnie na odwrót, że pełniący urzędy zwierzchników zawsze kierowali się dobrem poddanych i zawsze in­ teres ich i państwowy, a nie swój, mieli na uwadze. Póki jednak zdanie 0 powszechnym wyzyskiwaniu Cyganów przez mianowanych nad nimi zwierzchników nie znajdzie potwierdzenia w źródłach, póki nie zacznie wy­ nikać z materiałów historycznych, a nie pryncypiów pozanaukowych, poty jest twierdzeniem nieprawdziwym. Przywileje mówią nie tylko o daninach 1 „prerogatywach", ale także o obowiązkach zwierzchników wobec poddanych, o bronieniu ich przed wyzyskiwaniem. Niemniej nie stało się to bodźcem do rozważań o ewentualnych społecznych korzyściach takiego urzędu; ten wątek badacze pominęli. Powyższy tekst traktuje w zasadzie o cygańskich zwierzchnikach w Polsce, zarazem jednak sygnalizuje pewne istotne kwestie związane z położeniem C y ­ ganów w Polsce, ich statusem i polityką wobec nich. Współczesna sytuacja Cyganów, stosunek do nich, wyobrażenia na ich temat, zmiany, jakie do­ konały się w ich kulturze w czasie kilkuwiekowego pobytu w Polsce, się­ gają swymi korzeniami — przynajmniej po części — owych odległych pozor­ nie czasów, X V I I - X V I I I w. Tam należy, jak sądzę, szukać wyjaśnienia póź­ niejszych opinii o Cyganach i stereotypowych sądów, szukać korzeni współ­ czesnej pragmatyki społecznej odnoszącej się do Cyganów. Dlatego wydało mi się właściwe dla lepszego zrozumienia współczesności i dla lepszej moż­ liwości analizy mechanizmów kształtujących kulturę tej grupy (a także, by zweryfikować niektóre istotne, a w moim przekonaniu mylne, opinie nauko- '• we), sięgnięcie do stale jeszcze mało znanej i badanej przeszłości. LITERATURA Bardach J. 1980 Aleksander, [w:] Poczet królów i książąt polskich, Warszawa. Broda J. 1951 Przywileje nominacyjne na króla cygańskiego w Polsce z 1731 r. i na cygańskie z 1732 г., „Czasopismo Prawno-Historyczne", t. III, Poznań. wójtostwo �S U P L E M E N T DO P O C Z T U KRÓLÓW I STARSZYCH CYGAŃSKICH 321 C z a c k i T. 1843 O litewskich i polskich prawach, [w:] Dzieła, t. I, Poznań. 1845 O Cyganach, [w:] Dzieła, t. III. Poznań. D a n i ł o w i c z I. 1824 O Cyganach wiadomość historyczna, Wilno. F i c o w s k i J. 1965 Cyganie na polskich drogach, Kraków. K a r p i ń s k i R. 1980 Jan I Olbracht, [w:] Poczet królów i książąt polskich. Warszawa. M odel sk i T. F. 1824 O Cyganach wiadomość historyczna, Wilno. Narbutt T. 1830 Rys historyczny ludu cygańskiego. Wilno. O c h m a ń s k i J. 1982 Historia Litwy. Wrocław. Pol W. 1870 Obrazki z życia natury, t. II, Północny wschód Europy, Kraków. P r o c h a s k a A. 1900 Przywileje dla starszyzny cygańskiej w Polsce, „Kwartalnik Historyczny", t. X I V , Lwów. Lech Mróz S U P P L E M E N T TO T H E LIST O F G Y P S Y K I N G S A N D E L D E R S IN P O L A N D Summary Two new evidences concerning the vesting with the rank of the Gypsy chieftains have been found in the books of Polish royal chancellery (so-called Sigillata kept in the Central Archives of Old Records in Warsaw) recently. That discovery has changed the previous historians" views on the so-called elders and kings of the Gypsies. Previously the scholars believed that Polish noblemen had been vested with that office not earlier than since the beginning of the 18 century. The data found in Sigillata (concerning the years 1668 and 1768) proved that the noblemen were appointed as the Gypsy elders as early as the II halfth of the 18 century. Considering the royal documents confirming the chieftains of the Gypsies on their offices the author discusses the problem of reliability of one of those sources, regarded by the historians as the oldest one, namely the privilege of the king Alexander the Jagiellonian dated on May 25 1 501. Representante of the nobility were appointed as the headmen of the Gypsies and their office was confirmed by king's privileges not only in Poland but also in Hungary and Transylvania and we have evidence of that reaching back still earlier. Still it is worth noticing that both the King Wladislaus II and Isabela who are known to have drawn out such documents were brother and sister of the Polish kings. Moreover some of the royal procedures in Hungary were parallel to those in Poland. That can witness that the Jagiellonian "royal court cared much about the Gypsies and certain actions were being undertaken in order to settle the legal and social status of this ethnic group. The author calls into question the opinion — regarded as certain by historians — that the Gypsy elders appointed by the king profitted by their subjects. True enough that according to privileges tributes were due to be paid to the chieftains by the Gypsies but as till now we have no evidence confirming the headmen's special profits or the exploitation of the subjects. 21 - Etnografia Polska, t. X X X I I , z. 1 �322 L E C H MRÓZ Besides the chieftain appointed by the king the owners of some largest landed estates (i.e. the aristocratic families like Sanguszko or Radziwiłł) appointed their own, but those were always the Gypsies who probably were the elders of the Gypsy groups before. But it is another matter, here the author is concerned with the royal nominations and especially with appointing the non-Gypsies as the headmen of the Gypsy groups. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek \ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f31ac286e7286414861c36b24f9dc020.pdf 1fa3f733c7e34804699808a7472df4bf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1339 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1237 Title A name given to the resource Polemiki / ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.2, s.155-172 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text O L E M I К I „ E t n o g r a f i a Polska", t. X X X I I : 1988, z. 2 PL ISSN 0071-1861 JÓZEF BORZYSZKOWSKI PROBLEM BADAN (NA M A R G I N E S I E KSZTAŁTOWANIE ETNOGRAFICZNYCH PRACY JADWIGI SIĘ ŚWIADOMOŚCI LUDNOŚCI KASZUBSKIEJ SERIA KASZUB KUCHARSKIEJ. REGIONALNEJ OKOLIC I BYTOWA, ACTA UNIVERS1TATIS NARODOWEJ ŁÓDŹ 1985 LODZIENSIS. FOLIA ETNOLÓGICA, NR 2)' Analiza stanu b a d a ń etnograficznych Kaszub i s p o ł e c z n o ś c i kaszubskiej - w sytuacji, gdy brak bibliografii nie t y l k o tego regionu, ale t a k ż e c a ł e g o Pomorza, w t y m stosunkowo najlepiej rozpoznanego t a k ż e pod w z g l ę d e m bibliograficznym Pomorza G d a ń s k i e g o - jest trudna. M u s i ona bowiem o b j ą ć poza n a u k ą p o l s k ą r ó w n i e ż dorobek innych badaczy, przynajmniej niemieckich i a m e r y k a ń s k i c h . C h c i a ł b y m j e d n o c z e ś n i e z w r ó c i ć u w a g ę na pewne zjawiska w etnografii polskiej, na jej o s i ą g n i ę c i a d o t y c z ą c e interesującego nas regionu i o b s z a r ó w sąsiednich w ramach Pomorza oraz p o r ó w n a ć ich stan z rozwojem i o s i ą g n i ę c i a m i innych dyscyplin h u m a n i s t y k i polskiej, przede wszystkim j ę z y k o z n a w s t w a i historii. S z c z e g ó l n y m b o d ź c e m do takiej refleksji jest interesująca i n i e w ą t p l i w i e cenna, p r z y w o ł a n a w tytule praca Jadwigi Kucharskiej. Zawiera ona sporo bardzo ciekawych s p o s t r z e ż e ń , sygnalizuje w a ż n e przemiany w ś w i a d o m o ś c i s p o ł e c z n o ś c i kaszubskiej w Polsce, zarazem niepokoi p e w n ą p o w i e r z c h o w n o ś c i ą b a d a ń i wynikającą stąd n i e d o k ł a d n o ś c i ą obrazu prezentowanych zjawisk. D o n i o s ł o ś ć b a d a ń J. Kucharskiej, podejmowanej przez nią problematyki i opublikowanej pracy wynika m. in. ze specyfiki etniczno-historycznej „ s p r a w y kaszubskiej" i ciągłych n i e p o r o z u m i e ń tego regionu, z żywotności tzw. w tej kwestii. Idzie tu nie tyle o n a u k ę , ile o opinie prezentowane przez p s e u d o n a u k o w c ó w czy r ó w n i e kiepskich p u b l i c y s t ó w . . . W k o n t e k ś c i e zaniku rodzimych s p o ł e c z n o ś c i na polskich ziemiach zachodnich i p ó ł n o c ­ nych, zwłaszcza na Mazurach, Warmii i Opołszczyźnie. zjawisko trwania Kaszubów czy p r o b l e m ich wielowiekowego życia na pograniczu c z ę s t o wrogich sobie społeczności i o r g a n i z m ó w politycznych jest szczególnie interesujący, a zarazem wymaga pilnych badań i zwiększonej o d p o w i e d z i a l n o ś c i oraz przygotowania ludzi p o d e j m u j ą c y c h te badania i f o r m u ł u j ą c y c h opinie. C z y n n i k i e m d e c y d u j ą c y m o oryginalności problematyki kaszubskiej, poza określone ogólnym zjawiskiem trwania K a s z u b ó w i ich kresowo-nadmorskim p o ł o ż e n i e m , jest ż y w o t n o ś ć kaszubszczyzny w i społeczności ogólnonarodowym Kaszub, rozwijającej procesie r ó ż n o r o d n y c h jednocześnie przemian, swoją także specyfikę i uczestniczącej świadomościowych. Kaszubi ulegając o w y m generalnym przemianom w ramach w s p ó l n o t y narodowej i p a ń s t w a polskiego, zachodzącym na kolejnych (nie t y l k o niż gdzie indziej d o k u m e n t u j ą współczesnych) swoje z a a n g a ż o w a n i e r o z w i ą z a n i a p o d m i o t o w o ś c i s p o ł e c z n o ś c i lokalnych 1 etapach jego dziejów, w dążeniu do może bardziej stworzenia modelowego w życiu regionu i kraju. Praca z o s t a ł a w y k o n a n a w ramach p r o b l e m u narodowa, jej tendencje najnowsze i percepcja". węzłowego 11. 1 „Polska kultura �156 POLEMIKI 1. KASZUBY. KASZUBI I KASZUBSZCZYZNA A ..SPRAWA KASZUBSKA" W NAUCE 1 PERSPEKTYWIE HISTORYCZNEJ Dla jasnego postawienia problemu i zasygnalizowania wagi o r a / spec\fiki nas regionu i miejsca lokalnej s p o ł e c z n o ś c i kaszubskiej w Polsce warto interesującego przywołać chyba zapomniane lub najczęściej pomijane, nie doceniane, a niejako elementarne stwierdzenia nauki polskiej zawarte w encyklopedycznych h a s ł a c h „ K a s z u b i " i „ S ł o w i ń c y " . P o w s t a ł e prawie przed ćwierćwieczem haslo Kaszubi w Wielkiej encyklopedii choć niezbyt d o k ł a d n e , zawiera n a s t ę p u j ą c e stwierdzenia: „ K a s z u b i , powszechnej, autochtoniczna słowiańskiej l u d n o ś c i Pomorza, p o t o m k o w i e wschodniej gałęzi dawnych Pomorzan, grupa mieszkający na terenie p o w i a t ó w : puckiego, wejherowskiego. kartuskiego, zachodniej części k o ś c i e r s k i e g o , północnej części słupskiego chojnickiego, wschodniej części i lęborskiego (Słowińcy). A k t u a l n ą oraz w małych liczbę K a s z u b ó w bytowskiego, na enklawach między pogranicznych jeziorami Łebsko o k r e ś l a się mniej więcej na 200 ziemiach a tys. (brak Gardno danych statystycznych). Nieliczne k o l o n i e l u d n o ś c i kaszubskiej istnieją w Ameryce P ó ł n o c n e j ; p o w s t a ł y one wskutek emigracji w X I X w. [ . . . ] W 1919 Polska otrzymała wraz morza większość ziem zamieszkanych jeszcze przez K a s z u b ó w , a w 1945 Kaszubi żyjący w granicach niemieckiego. D o X V I I Pomorza Zachodniego ulegali s t a ł e m u w. u t r z y m y w a ł się tu dialekt kaszubski ewangelickiego dzięki pastorom S z y m o n o w i K r o f e y o w i z dostępem naciskowi żywiołu (wprowadzony do i Michałowi do ich c a ł o ś ć . Mostnikowi kościoła 1583-1664); pruska p o l i t y k a germanizacyjna s p r a w i ł a , że po zachodnich Kaszubach, p r ó c z resztek S ł o w i ń c ó w , p o z o s t a ł y jedynie relikty etnograficzne. N a t o m i a s t Kaszubi z a m i e s z k u j ą c y u n i k n ę l i zniemczenia, zachowali swoją Do ich przetrwania przyczyniła mowę się w Pomorze Gdańskie (Polska - j ę z y k ) i poczucie swojej o d r ę b n o ś c i . XIX i XX w. społeczna, polityczna i literacka d z i a ł a l n o ś ć F. Ceynowy i S. R a m u ł t a oraz prace pisarzy i p o e t ó w kaszubskich: H . Derdowskiego, A. M a j k o w s k i e g o , J. Karnowskiego, L . Heykego i innych. się silny folkloru ruch młodokaszubski, i tradycji Kaszubów stawiający sobie W początkach X X w. r o z w i n ą ł za zadanie p o d t r z y m y w a n i e i odnowienie oraz wzmocnienie ich więzi z P o l s k ą : w ó w c z a s t e ż pojawiły się pisma kaszubskie [ . . . ] . W ł ą c z e n i e K a s z u b s z c ż y z n y do Polski 1919 w z m o g ł o Kaszubami badania resztek w społeczeństwie nad przeszłością folkloru m . i n . od polskim Kaszubów, kaszubskiego, oraz ruch działają ukazują 1957 d w u t y g o d n i k » K a s z e b e « regionalistyczny; organizacje, się t a k ż e [...]" których okresowo (Wielka różne od zainteresowanie 1945 prowadzi się zadaniem jest czasopisma encyklopedia ocalenie kaszubskie, powszechna, 1967. s. 513-514)2. Zawartość tu pominiętej, tego hasla odzwierciedla ówczesny przytoczone są podstawowe, stan niejako nauki polskiej; tradycyjne w części wiadomości końcowej, etnograficzne, g ł ó w n i e d o t y c z ą c e k u l t u r y materialnej K a s z u b ó w . P o m i j a j ą c niedostatki ó w c z e s n y c h s f o r m u ł o w a ń czy też stanu wiedzy trzeba p o d k r e ś l i ć fakt stosunkowo wszechstronnego z ł o ż o n o ś c i dziejów, obrazu i miejsca K a s z u b ó w w s p o ł e c z n o ś c i zasygnalizowania polskiej. W ciągu minionego ćwierćwiecza dorobek n a u k i polskiej w zakresie tematu został dobitnie wzbogacony. Tymczasem w najnowszej, czterotomowej Encyklopedii PWN hasła Jest natomiast (zob. dziś także „Kaszubi" hasło Encyklopedia w Polsce. Są brak (pytanie, czy „Słowińcy" - powszechna natomiast dla etnografii polskiej, PWN przypadek, czy zmienionej sygnał wersji 1976, s. 209). Wiemy jednak, Kaszubi, która to w prawie nie a więc w ostatnich problem latach z jakiegoś lat „Kaszubi" powszechnej zjawiska). sześćdziesiątych że S ł o w i ń c ó w i wiele m o ż l i w o ś c i bytowania s p o ł e c z n o ś c i nie ma badawczych Słowińców - Haslo „ S ł o w i ń c y " znajduje się w t. 10. s. 604. „ S ł o w i ń c y - s z c z ą t k o w a grupa etno­ graficzna l u d n o ś c i pomorskiej, blisko spokrewnieni z K a s z u b a m i ; mieszkają w p o w . s ł u p s k i m nad jeziorem G a r d n o i Ł e b s k o ; w ich kulturze materialnej zwraca u w a g ę dawne b u d o w n i c t w o ludowe [ . . . ] . Dialekt s ł o w i ń s k i był przez długi czas najbardziej na z a c h ó d w y s u n i ę t ą w y s p ą k a s z u b s z c ż y z n y ; dziś t y l k o niewielki z a s ó b w y r a z ó w s ł o w i ń s k i c h utrzymuje się w p a m i ę c i garstki najstarszych m i e s z k a ń c ó w wsi K l u k i " . �157 POLEMIKI na ich W efekcie rodzinnej ziemi przyczyniła z powodzeniem się d ó podjęła przybliżenia trud w miarę wszechstronnych imienia i p r o b l e m a t y k i tej części badań. Kaszubów s p o ł e c z e ń s t w u całej Polski, szczególnie m o ż e c z y n n i k o m o p i n i o t w ó r c z y m i ś r o d o w i s k o m władz r ó ż n e g o szczebla / centralnym włącznie. W nauce polskiej i europejskiej Kaszubi pojawili się na dobre w okresie Wiosny L u d ó w . Badania j ę z y k o z n a w c ó w , (I862)\ zamknęły niekaszubskiego samych zwłaszcza wstępny pochodzenia. Kaszubów lingwistów etap rozpoznania rosyjskich, g ł ó w n i e interesującej O d tej p o r y coraz współtworzących rozwijający nas bardziej Aleksandra społeczności liczący jest Hilferdinga przez badaczy głos przedstawicieli się dorobek, j a k t e ż o p i n i ę o Kaszubach i ich ziemi. Przede wszystkim trzeba tu m i e ć na uwadze d z i a ł a l n o ś ć dr. Floriana Ceynowy z jego Skarbem Kaszébsko-Siovjňsczjé Move na czele . Skórb pismo kaszubskie, b ę d ą c e swoistą s k a r b n i c ą k u l t u r y duchowej Kaszubów. materiału należy t r a k t o w a ć j a k o pierwsze etnograficznego, dotyczącego głównie W 2 polowie X I X w. p r z y b y ł o wiele r ó ż n o r a k i c h prac. dziś cennych j a k o niepowtarzalne źródło z tamtej epoki nie t y l k o dla e t n o g r a f ó w . mieckiej, Część z nich powstała po stronie nie­ sporo d o t y c z y ł o S ł o w i ń c ó w . czyli K a s z u b ó w n a d ł e b s k i c h na Pomorzu Z a c h o d n i m , wcześniej i silniej z a g r o ż o n y c h germanizacją. 5 Na p o c z ą t k u tego stulecia K o n s t a n t y K o ś c i ń s k i n a p i s a ł b r o s z u r k ę pt. Kaszubi giną (1905) . To tytułowe stwierdzenie, tak bliskie stanowisku A. Hilferdinga, dość długo stanowiło autentyczny wyraz ś w i a d o m o ś c i r ó ż n y c h ś r o d o w i s k , t a k ż e naukowych, zainteresowanych społecz­ nością k a s z u b s k ą i regionem Kaszub. Współcześnie Kaszubi nadal sytuacja trwają, prezentuje a się nieco inaczej. M i m o kaszubszczyzna wykazuje upływu dynamiczny wielu d z i e s i ą t k ó w rozwój; żywotne są lat jej tradycje, k u l t u r a , ruch s p o ł e c z n y i ś w i a d o m o ś ć o d r ę b n o ś c i etniczno-regionalnej we w s p ó l n o c i e o g ó l n o p o l s k i e j . Jest to swoisty fenomen i n i e w ą t p l i w i e ciekawy problem badawczy dla r ó ż n y c h dyscyplin n a u k o w y c h o p o w a ż n y m znaczeniu p r a k t y c z n y m dla samej s p o ł e c z n o ś c i kaszubskiej i r e p r e z e n t u j ą c y c h j ą elit. Idzie nie t y l k o o stan w s p ó ł c z e s n y s p o ł e c z n o ś c i , k u l t u r y mości ludzi ją tworzących, ale choćby tylko w decydujących kaszubska prezentuje chlopsko-rybackiej i kulturową, dziś z różnych etapów inny kształt struktury się w z r ó ż n i c o w a n ą widoczna jest wzrastająca j a k o przedmiot b a d a ń , c h o ć b y t y l k o e t n o g r a f ó w , wewnętrznej. wszechstronnie rola rodzimej w d u ż e j mierze wynikają rozpoznania s p o ł e c z n o ś c i zaszły Ze wspólnotę inteligencji. społeczności terytorialną Tym samym wymaga większego przygotowania badaczy i bardziej nowoczesnych metod. R ó ż n o r o d n e p o m y ł k i p u b l i c y s t ó w naukowców i świado­ przemian, j a k i e o współczesności okresach X I X i 1 p o l . X X w. S p o ł e c z n o ś ć zupełnie przeobraziła w której i o jej obraz z braku systematycznych kaszubskiej, k t ó r e j obraz prezentowany czy też pozorne badań i sukcesy niedostatecznego tak z z e w n ą t r z , j a k i od w e w n ą t r z m o ż e b y ć daleki o d rzeczywistości. Ten brak sprzyja po większej części jałowym dyskusjom. Aktualny stan s p o ł e c z n o ś c i kaszubskiej, a po trochu i jej b a d a ń przez naukę polską, sygnalizuje dyskusja panelowa pt. ..Kaszubi dzisiaj", k t ó r a o d b y ł a się niedawno w G d a ń s k i m Towarzystwie N a u k o w y m (zob. Galus 1986, 1987). Dyskusja ta stała się p u n k t e m wyjścia ' W t ł u m a c z e n i u na j ę z . polski Aleksandry S t a r z y ń s k i e j - M a j k o w s k i e j praca ta została o p u b l i k o w a n a w ..Gryfie". R. 5: 1921, nr 1. 2, 4; R. 6: 1922. nr 1 i 3. Publikacja nie obejmuje całości i nie jest d o k ł a d n a . - Skórb u k a z y w a ł się w Świeciu w latach 1866-1868. Wyszło 13 zeszytów, z czego 12 w wydaniu fotoofsetowym w z n o w i o n o wraz z i n n y m i pismami Ceynowy, pt. Skórb Kaszébsko-Slovjnsczjé Móvé z p o d t y t u ł e m Prace Floriana Ceynowy przez M u z e u m P i ś m i e n n i c t w a i M u z y k i Kaszubsko-Pomorskiej oraz O d d z i a ł Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego w Wejherowie w 1985 г., na podstawie z b i o r ó w Książnicy i m . M . K o p e r n i k a w T o r u n i u . Praca dotyczy g ł ó w n i e s t o s u n k ó w w ł a s n o ś c i o w y c h i stanu wielkiej p o s i a d ł o ś c i ziemskiej na Kaszubach. 5 �158 POLEMIKI do głębszego zainteresowania się s p o ł e c z n o ś c i ą kaszubską i badań socjologów, skupionym w środowisku naukowym Gdańska. Socjolodzy przystępujący do opracowania p r o g r a m u b a d a ń zderzyli się ze s m u t n ą rzeczy­ wistością naukową podstawowych w dziedzinie b a d a ń problemów etnograficznych (zob. związanych z tą społecznością Latoszek 1987). i regionem Rozpoznanie okazuje się dość powierzchowne i fragmentaryczne, nie t y l k o w odniesieniu do przestrzeni i czasu, niewiele p r z e k r a c z a j ą c e stan u t r w a l o n y w haśle . . K a s z u b i " na kartach Wielkiej encyklopedii powszechnej. Nadal brak udokumentowanej odpowiedzi na tak podstawowe pytania d o t y c z ą c e liczebności Kaszubów, elementów miejsca ich zamieszkania, kultury tradycyjnej i obecności w niej rodzimych i obcych, w s p ó ł c z e s n e g o obrazu k u l t u r y K a s z u b ó w , ich ś w i a d o m o ś c i historycznej, regionalnej i społecznej w p o s z c z e g ó l n y c h skupiskach (także miejskich) czy grupach s p o ł e c z n y c h , zawodowych, wiekowych i t p . , aspiracji oraz miejsca w polskiej w s p ó l n o c i e . Z w y k l e wystarczy socjologom sięgnąć do prac e t n o g r a f ó w . Tymczasem w nas przypadku odniesienia. poza Zanim p u b l i k a c j a m i Jadwigi Kucharskiej t r u d n o jednak bardziej u m i e j s c o w i ć spróbuje w nich zasygnalizować prace J. z w r ó c i ć u w a g ę na zgoła inny - rozwój Kucharskiej, o k t ó r e j znaleźć badań interesującym liczący się p u n k t etnograficznych, jest m o w a w tytule, aby pragnę interesujący i bogaty w owoce r o z w ó j b a d a ń j ę z y k o z n a w c z y c h , a po trochu t a k ż e historycznych, o d n o s z ą c y c h się do Kaszub. W zakresie j ę z y k o z n a w s t w a dorobek dotyczący kaszubszcżyzny z a p r e z e n t o w a ł a wyśmienicie H a n n a Popowska-Taborska w popularnym ujęciu (1980). T u p r a g n ę jedynie p r z y w o ł a ć tak w a ż n e naukowe fakty o d o n i o s ł y m wręcz c i ę ż a r z e g a t u n k o w y m , iak opracowanie i o p u b l i ­ kowanie Atlasu językowego kaszubszcżyzny - dzieło z e s p o ł u Z a k ł a d u S ł o w i a n o z n a w s t w a P A N oraz kaszubskie s ł o w n i k i . Przede wszystkim trzeba p a m i ę t a ć o Słowniku czyli kaszubskiego i Stefana Friedhelma Hinzego (1958-1968) Bernarda Sychty f Ramułta (1893) \ Pomeranisches 7 oraz Słownik (1964-1976). P a m i ę t a ć gwar kaszubskich też trzeba języka Worterbuch pomorskiego, Fryderyka Lorentza na tle kultury o dziele Słownictwo kociewskie ludowej na tle kultury ludowej (1980-1985). N i e m o ż n a też p o m i n ą ć s ł o w n i k a Aleksandra L a b u d y w opraco­ waniu Edwarda Gramatyka Brezy i Jerzego Tredera (1981) oraz dzieła tych dwóch autorów pt. kaszubska (1981). Dzięki zainteresowaniu r ó ż n y c h ś r o d o w i s k kaszubszczyzna i d ł u g o ­ letnim badaniom, p r o w a d z o n y m g ł ó w n i e w o ś r o d k a c h s ł o w i a n o z n a w s t w a P A N oraz Uniwersytetu G d a ń s k i e g o , stanowi ona dzisiaj teren najlepiej rozpoznany pod względem językowym mapie S ł o w i a ń s z c z y z n y . R ó w n i e w a ż n e jest to. że stan b a d a ń ulega Wystarczy p r z y w o ł a ć najnowsze prace .1. Tredera ciągłemu na wzbogacaniu. (1986) i A . Majewicza (1984). Dzięki wieloletnim badaniom j ę z y k o z n a w c y polscy f o r m u ł u j ą c opinie na temat k a s z u b s z c ż y z n y coraz częściej o d c h o d z ą od dawnych jej o k r e ś l e ń jedynie jako gwar czy d i a l e k t ó w j ę z y k a polskiego. Coraz częściej t e ż enigmatyczne określenie „mowa kaszubska" zastępują pojęciem „język kaszubski", j a k to od dawna ma miejsce w nauce europejskiej, m. i n . radzieckiej i niemieckiej (NRD i R F N ) , w niczym nie przekreślając w s p ó l n y c h korzeni k a s z u b s z c ż y z n y z p o l s z c z y z n ą oraz znaczenia tej pierwszej j a k o pomostu miedzy j ę z y k i e m polskim i językiem wymarłych Słowian polabskich. Czynnikiem m o b i l i z u j ą c y m , m. in. rozwój kaszubskiej a zarazem ułatwiającym literatury p i ę k n e j (nie t y l k o badania j ę z y k o z n a w c ó w ludowej) oraz był i jest związanych z nią b a d a ń historyczno-literackich. Kolejne etapy b a d a ń naukowych w tej dziedzinie są z w i ą z a n e fi C z ę ś ć I I tego dzieła z o s t a ł a niedawno odnaleziona i czeka na p u b l i k a c j ę . p a m i ę t a ć , iż R a m u ł t podjął p i e r w s z ą p o w a ż n ą p r ó b ę opracowania ..Statystyki kaszubskiej", wydanej w K r a k o w i e w 1899 r. 7 Warto ludności W Lorentzowej spuściźnie figurują t a k ż e takie dzieła z zakresu j ę z y k o z n a w s t w a , j a k : Geschichte der pomoranischen (Kaschuhischen) Sprache. Berlin 1925: Gramatyka pomorska. w y d . I . P o z n a ń 1927-1937, i w y d . 2 fotooffset. W r o c ł a w 1958-1962; Polskie i kaszubskie nazwy miejscowości na Pomorzu kaszubskim. P o z n a ń 1923: Slovinzische Grammatik. St. Petersburg 1903, Slovinzische Texte, St. Petersburg 1905: Slovinzisches Worterbuch. St. Petersburg, t. 1. 1908; t. 2. 1912; Teksty pomorskie (kaszubskie). K r a k ó w 1924. �159 POLEMIKI z postaciami Władysława Pniewskiego (1928/1929), Andrzeja D r z e ż d ż o n a (1973, 1986). Szczególne miejsce w badaniach literatury kaszubskiej zajmuje współcześnie Ferdinand Bukowskiego Neureiter z A u s t r i i , b ę d ą c y 4 popularyzatorem tej literatury i nieocenionym d o k u m e n t a l i s t ą . na reprezentujące opracowanie folklorystykę, (1950)* którą i Jana historyczno-literackich d o t y c z ą c y c h Trzeba w odniesieniu oddanym także zwrócić uwagę do Kaszub zajmuje się np. Jerzy Samp (1981. 1984. 1985). Generalnie m o ż n a stwierdzić, że dorobek w s p ó ł c z e s n y c h h i s t o r y k ó w literatury, skupionych w Uniwersytecie G d a ń s k i m , w odniesieniu do literatury kaszubskiej prezentuje dobry poziom, c h o ć nie d o r ó w n u j e o s i ą g n i ę c i o m j ę z y k o z n a w c ó w . O b o k monograficznych prac o charakterze analitycznym i przyczynkarskim środowisko to może poszczycić się t a k ż e wspomnianymi p r ó b a m i c a ł o ś c i o w e g o ujęcia interesującej nas p r o b l e m a t y k i . Nieco inna środowiska jest sytuacja naukowego w zakresie b a d a ń Pomorza i badań dziejów Kaszubów i ich historycznych tego regionu ziemi. w takich Rozwój ośrodkach, j a k P o z n a ń , T o r u ń , G d a ń s k i S ł u p s k , z a o w o c o w a ł bogactwem prac monograficznych i p o w a ż n y m i p r ó b a m i syntez. Te ostatnie w odniesieniu do terenu Kaszub w n a j w i ę k s z y m stopniu r e p r e z e n t u j ą : Dzieje Pomorzu Nadwiślańskiego Labudy (1969-1984). W ś r ó d (1979) i w i e l o t o m o w a Historia o p u b l i k o w a n y c h licznych Pomorza p o d red. prac monograficznych nie ż a d n e j p o ś w i ę c o n e j wyłącznie Kaszubom czy innemu regionowi Pomorza. Sporo jest popularnonaukowych monografii miast i wsi czy też dawnych p o w i a t ó w j e d n o k r o t n i e zawierają one n i e m a ł o m a t e r i a ł u ich niektóre z poziom n a u k o w y ; nich musi naukowych. być więc W powstały ostrożne, ostatnich latach nie t y p o w o etnograficznego. kilkanaście można przy wzbogacony lub ponad został także p a m i ę t n i k a r s t w a pomorskiego. U k a z a ł a się m . in. Moja (1982) - R ó ż n y jest Nie­ jednakże Korzystanie analitycznych dorobek natomiast kaszubskich. 20 lat temu. tym pomijać Gerarda znajdziemy prac edytorski w ściśle zakresie droga kaszubska Jana Karnowskiego c z o ł o w e g o d z i a ł a c z a , teoretyka i jednego z wielkiej trójcy ruchu młodokaszubskiego. zarazem z a s ł u ż o n e g o historyka regionu, dokumentalisty i etnografa. M a t e r i a ł o nieco p o d o b n y m charakterze, zawierający spojrzenie na k a s z u b s k ą rzeczywistość, zwłaszcza w zakresie p r o b l e m a t y k i ś w i a d o m o ś c i regionalnej i narodowej, zawierają liczne dokumenty, z k t ó r y c h część u d o s t ę p n i o n a jest t a k ż e w postaci publikacji czypospolitej o Pomorzu w 1920 roku, opracowania archiwalne, ( p r z y k ł a d e m m o ż e b y ć Sejm 1985). W y m a g a j ą one nie t y l k o krytycznego Rze­ podejścia, ale wielorakiej konfrontacji z i n n y m i ź r ó d ł a m i . Stwierdzając brak naukowej i współczesnej historii Kaszub, podobnie jak 1 0 K a s z u b ó w , trzeba p o d k r e ś l i ć fakt s p o ł e c z n e g o zapotrzebowania na tego rodzaju jak i m o ż l i w o ś ć ich powstania dorobkiem naukowym w najbliższym i dalszymi planami w s t ę p n e etapy m o ż n a t r a k t o w a ć dwie w perspektywie Pamiętając historii historyczno-literackich) d o t y c z ą c y c h Labudy będące w druku - oraz O Kaszubach, o zasygnalizowanym czasie. Z w i ą z a n e jest prof. G . historii dotychczasowym (zob. Strzelczyk 1987). Jako prace G . L a b u d y : Sprawa kaszubska ich nazwie i ziemi rozwoju to z i opracowania, zamieszkania. badań językoznawczych i historycznych Kaszub, czas s p r ó b o w a ć o d p o w i e d z i e ć na (także najważniejsze 4 Z n a s t ę p n y c h licznych prac tego autora, c z ę s t o o charakterze w t ó r n y m do Regionalizmu, warto z w r ó c i ć u w a g ę na a r t y k u ł Literatura Kaszubów i o Kaszubach w pracy zbiorowej Pojezierze Kaszubskie, p o d red. B o l e s ł a w a Augustowskiego. G d a ń s k 1979. sygnalizującej w popularny s p o s ó b t a k ż e dorobek etnografii. Jego podstawowe dzieła t o : Kaschubische Anthologie. ..Slavistische B e i t r á g e " . Bd. 6 1 , M ü n c h e n 1973 i Geschichte der kaschubischen Literatur, Versuch einer zusammenfassenden Darstelhmg. ..Slavistische Beitráge'". Bd. 117. M ü n c h e n 1978. D z i e ł o to. w t ł u m a c z e n i u na j ę z . polski M a r i i B o d u s z y ń s k i e j - B o r o w i k o w e j , u k a z a ł o się w G d a ń s k u w 1982 r. j a k o Historia literatury kaszubskiej. Próba zarysu ze w s t ę p e m Tadeusza Bolduana. 4 1 0 Pamiętając zapis w ujęciu o Historii Kaszubów po trosze legendarnym, A. Majkowskiego m i t o l o g i c z n y m , jak (1938), i o stanowiącej Geschichte F. Lorentza (1925), b ę d ą c e j - j a k to określili M a j k o w s k i i K a r n o w s k i Kaszubów. der swoisty jej Kaschuben historią germanizacji �160 POLEMIKI tu pytanie, j a k idzie o w ich dorobek kontekście etnografi prezentują polskiej, się d o k o n a n i a e t n o g r a f ó w . choć nie można pominąć także Przede wszystkim innych prac. np. niemieckich. II. STAN BADAŃ ETNOGRAFICZNYCH KASZUB PRZED 1 PO II WOJNIE ŚWIATOWEJ Nie bez powodu sądzi się powszechnie, iż etnografia w pierwszym rzędzie powołana jest do b a d a ń tak m a ł y c h społeczności etnicznych i k u l t u r o w y c h , j a k i e r e p r e z e n t u j ą We współczesnych światowej, badaniach polskich a w odniesieniu do w tej materii nie można Kaszub przede wszystkim pominąć niemieckiej. Kaszubi. dorobku Pamiętać nauki trzeba, że po tamtej stronie etnograficzne badania i n t e r e s u j ą c e g o nas regionu prowadzili przede wszystkim przedstawiciele miejscowej s p o ł e c z n o ś c i niemieckiej, zakorzenionej na t y m terenie, za a swoje wiele e l e m e n t ó w kultury i tradycji kaszubsko-pomorskiej, raczej uznającej słowiańskiej. W przypadku Pomorza Zachodniego dorobek niemiecki z a s y g n a l i z o w a ł J ó z e f Burszta (1965) dokonując przeglądu i perspektywy b a d a ń p r o b l e m ukazania d o r o b k u etnografii etnograficznych na tym terenie. Pozostaje w t y m zakresie w ostatnim ćwierćwieczu, u z u p e ł n i e n i a b a d a ń J. Burszty. Nie zinwentaryzowano d o t ą d nego zawartego w niemieckich czasopismach regionalnych bowiem m a t e r i a ł u i wydawnictwach więc a zarazem etnograficz­ o charakterze l o k a l n y m , r ó w n i e ż pod t y m w z g l ę d e m bogatych, j a k i m i były oficjalne periodyczne w y d a w n i c t w a pomorskich towarzystw n a u k o w y c h działających na t y m terenie przed 1939 r. Problematyka kaszubska nie należy w nich opracowań wcale do zjawisk w y j ą t k o w y c h . Brak j e d n a k ż e poważniejszych syntetycznych. Rozwój i kolejne liczące się etapy polskich badań etnograficznych Kaszub wiąże się z k i l k o m a zaledwie nazwiskami. C a ł o ś ć dawniejszego d o r o b k u polskiego w zakresie etnografii utożsamianej niekiedy z folklorystyką oraz postacie p r z y b l i ż y ć m. in. L . Roppel (1959) i A . Bukowski folklorystów kaszubskich próbowali (1959. 1982). I tu t a k ż e brak inwentaryzacji m a t e r i a ł u ź r ó d ł o w e g o zawartego w r ó ż n o r a k i c h czasopismach polskich czy nawet na gazet. Jeśli idzie o liczące się dokonania etnografów, to z czasów zaboru łamach pruskiego p r z y w o ł a ć trzeba p o s t a ć Józefa Ł ę g o w s k i e g o i jego prace wydane pod pseudonimem D r Nad­ morski - Ludność z mapą etnograficzną i pieśni polska w Prusach Zachodnich. Jej rozwój (1889) oraz Kaszuby i Kociewie. Język, ludowe w północnej części Prus Zachodnich i rozsiedlenie w bieżącym zwyczaje, przesądy, n (1892) . stuleciu, podania, zagadki Równie znacząca, a niewątpliwie d o n i o ś l e j s z a w skutkach byla d z i a ł a l n o ś ć Izydora Gulgowskiego i jego żony Teodory z F e t h k ó w , znanych g ł ó w n i e j a k o t w ó r c ó w pierwszego skansenu na ziemiach polskich, a zarazem w Rzeszy Niemieckiej w 1906 r. Gulgowski jest autorem licznych prac. N a j w a ż n i e j s z a z nich to Von einem unbekannten Gulgowski. Volke in Deutschland książka (1911)'-. n i e w ą t p l i w i e najwybitniejszy z e t n o g r a f ó w polskich zajmujący się Kaszubami przed odzykaniem niepodległości, był p o n a d t o animatorem i popularyzatorem k u l t u r y kaszub­ skiej w ś r o d o w i s k a c h niemieckich. Wielkie znaczenie ma jego d z i a ł a l n o ś ć Lorentzem Towarzystwa jako współzałożyciela i twórcy Ludoznawczego: Verein tego Towarzystwa, ..Mitteilungen des k t ó r e g o redaktorami byli Gulgowski materiału. C h o ć językiem urzędowym d o ń wielu P o l a k ó w : d o m i n o w a l i für dorobku jedynego w Kaschubische V o l k s k u n d e Vereins für Kaschubische i Lorentz, stanowi nie Towarzystwa wraz z Fryderykiem dziejach (zał. Volkskunde" wykorzystaną i jego organu Kaszubi ( z a r ó w n o Polacy, j a k był Kaszubskiego 1907 г.). dotąd skarbnicę niemiecki, i Niemcy) Organ (1908-1913), świadomi należało swych organicznych z w i ą z k ó w z kaszubszczyzna. N a u k o w y charakter Towarzystwa i odcinanie się od oficjalnej p o l i t y k i germanizacyjnej były p o d s t a w o w y m i przyczynami zamarcia jego d z i a ł a l n o ś c i , przerwanej wybuchem I wojny 11 światowej. W a r t o p a m i ę t a ć o bibliografii Ł ę g o w s k i e g o , publikowanej na lamach Zapisek Historycznych Towarzystwa N a u k o w e g o w T o r u n i u . Praca ta u k a z a ł a się w s k r ó c o n e j wersji w jęz. polskim pt. Kaszubi. Kraków 1924. �161 POLEMIKI Poza „ M i t t e i l u n g e n . . . " r ó w n i e cenny, c h o ć skromniejszy m a t e r i a ł etnograficzny kolejne roczniki „ G r y f a " — organu Towarzystwa M ł o d o k a s z u b ó w , (zob. Kamińska, 1961). Kaszubsko-Pomorskie Z inicjatywy tegoż Towarzystwa w zawierają w y c h o d z ą c e g o o d 1908 r. 1913 r. powstało Muzeum w Sopocie z bogatym zbiorem e k s p o n a t ó w etnograficznych. Niestety, I wojna p r z e r w a ł a r ó w n i e ż d z i a ł a l n o ś ć Towarzystwa i M u z e u m . W dwudziestoleciu m i ę d z y w o j e n n y m Kaszuby znalazły się w bliższym k r ę g u b e z p o ś r e d n i c h zainteresowań n a u k i polskiej. z w ł a s z c z a w Poznaniu, Jednakże mimo badań i Pomorze p o d wieloma w z g l ę d a m i p o z o s t a ł y b a d a ń etnograficznych Kaszub i Pomorza Obok Uniwersytetu 0 tym głównie prowadzonych brak wyższej uczelni na P o m o r z u niemały jest prace B o ż e n y tu w różnych zdecydował białą p l a m ą . N a j w i ę k s z y w okresie m i ę d z y w o j e n n y m udział Instytutu Stelmachowskiej (1932, ośrodkach, o t y m , że dorobek powstał Kaszuby w zakresie w Poznaniu. Zachodnio-Słowiańskiego. Decydują 1933). Jednak zarówno metoda, jak 1 w y n i k i b a d a ń Stelmachowskiej m o g ą dziś b u d z i ć p o w a ż n e w ą t p l i w o ś c i . G ł ó w n y m p r o m o t o r e m prac Stelmachowskiej był Instytut B a ł t y c k i p o m n i k o w e dzieło Kaszubi, w tym dziele, kultura kompetencja w Toruniu, dzięki k t ó r e m u pozostało do dziś 13 i język ( 1 9 3 4 ) . Syntetyczny charakter r o z p r a w zawartych autorów - w tym Fryderyka Lorentza jako twórcy Zarysu etnografii kaszubskiej — s p o w o d o w a ł y , ż e z y s k a ł o ono powszechne uznanie w ś r ó d społeczności kaszubskiej, a t a k ż e w nauce polskiej i europejskiej. Z a r ó w n o w wersji polskiej, j a k i angielsko­ języcznej jest ono dotąd jedynym opracowaniem tego typu. W zakresie syntezy etnograficznych Kaszub do d z i ś t r u d n o o b e j ś ć się bez pracy F. Lorentza, k t ó r y poznał i zbadał kulturę Kaszubów w ciągu dziesiątków lat naukowej badań bezpośrednio penetracji terenu j a k o szeroko p a t r z ą c y na przedmiot b a d a ń j ę z y k o z n a w c a . W okresie m i ę d z y w o j e n n y m Gajek, badania terenowe k t ó r y — o ile m i w i a d o m o — zebrał wówczas, ani p o wojnie m i m o zapowiedzi na Kaszubach prowadził interesujący i bogaty nie u k a z a ł a się ż a d n a również materiał. praca tego Jedyne Sklad etniczny znane m i publikacje Wielkiego Pomorza „ T e k a Pomorska", J. Gąjka i stroje dotyczące Kaszub ludowe na Pomorzu, to ani wybitnego przedstawiciela etnografii polskiej, u m o ż l i w i a j ą c a szersze poznanie w y n i k ó w jego badań. Józef Jednakże kaszubskich skromne artykuły: opublikowane w czasopiśmie R. I I I : 1938. Po I I wojnie światowej diametralnie z m i e n i ł a się sytuacja się w j e d n y m organizmie p a ń s t w o w y m , przechodzącym Kaszubów. w powojennych Wszyscy latach znaleźli rewolucyjne p r z e o b r a ż e n i a s p o ł e c z n o - u s t r o j o w e , p o d wieloma w z g l ę d a m i niekorzystne dla m a ł y c h l o k a l n y c h społeczności charakter etnicznych. Z m i a n y te miały na ziemiach odzyskanych, szczególnie rewolucyjny i zarazem głównie germanizacji. D o lat s i e d e m d z i e s i ą t y c h w dokonały krainie Słowińców, niszczycielski którzy ulegli silnej się ostatecznie dzieje tej s p o ł e c z n o ś c i na ich rodzinnej ziemi pomorskiej w Polsce. W t y m czasie m i m o tragicznych l o s ó w tej grupy kaszubskiej, a może dzięki nim, stała się ona przedmiotem życzliwego zainteresowania, pomocy, a t a k ż e b a d a ń uczonych p o l s k i c h . W trakcie w s p ó ł c z e s n e g o , ostatniego a k t u tragedii S ł o w i ń c ó w p o w s t a ł y interesujące prace etnograficzne badaczy polskich. Wiedza o tej krainie i ludziach rozpropagowana z o s t a ł a w Polsce tak dalece, że w głębi kraju żywsze budzi dziś los S ł o w i ń c ó w niż p o z o s t a ł e j , zwartej społeczności kaszubskiej. zainteresowanie Spośród prac e t n o g r a f ó w polskich najbardziej interesujące są w t y m zakresie opracowania B o ż e n y Stelmachow­ skiej (1959, 1960, 1963), k t ó r a po 1945 r. z w i ą z a n a była z Uniwersytetem i m . M . K o p e r n i k a w Toruniu. że miały O powojennych stworzono W kręgu Kukiera one badaniach i mają żadnego nadal ośrodka U M K powstała Kaszubi bytowscy etnograficznych charakter naukowego współczesnych Kaszub i n d y w i d u a l n y , wycinkowy ukierunkowanego natomiast jedna (1968). Zyskała głównie z najciekawszych ona duże można i raczej Nie badania Pomorza. prac — monografia Ryszarda uznanie, na powiedzieć, dorywczy. choć wzbudziła również " Praca zawiera trzy rozprawy o charakterze syntetycznym: A . F i s c h e r , Kaszubi na tle etnografii Polski; F. L o r e n t z , Zarys etnografii kaszubskiej i T. L e h r - S p ł a w i ń s k i , O narzeczach Słowian nadbałtyckich. II - Etnografia Polska, t. 32. z. 2 �162 POLEMIKI oceny krytyczne w ś r ó d e t n o g r a f ó w uniwersyteckim, w k t ó r y m Łódź (głównie dzięki pracom J. 1 4 i samych etnografowie Kaszubów . podejmują Drugim obok nieprzypadkowe Kucharskiej, o czym za U M K ośrodkiem badania chwilę). Kaszub, Można tu jest przywołać t a k ż e prace ludzi z Z a k ł a d u Kaszuboznawczego dawnej WSP w G d a ń s k u . Jedynym etnografem w t y m zespole był Wojciech B ł a s z k o w s k i . Jego g ł ę b o k a pasja i z n a j o m o ś ć skromnym Na stopniu Uniwersytecie nielicznych obrzędy zaowocowała Gdańskim historyków. i obyczaje. jednak można Przykładem Wstęp w postaci obecnie może publikacji mówić być o Kaszub 1966. zainteresowaniach Wacław do etnografii historycznej (1961. Odyniec Kaszub i jego w XVI- w zbyt 1970. 1979). etnograficznych praca XVIII Kaszubskie wieku (1985). Poza uniwersyteckimi badaniami w dziedzinie etnografii Kaszub trzeba u w z g l ę d n i ć d z i a ł a l n o ś ć i publikacje (głównie przyczynkarskie) p r a c o w n i k ó w Muzeum Etnograficznego k t ó r y m przez wiele lat k i e r o w a ł a M a r i a Z n a m i e r o w s k a - P r ü f f e r o w a , oraz D z i a ł u Muzeum Narodowego w Gdańsku, pracującego pod w kierownictwem L o n g i n a Malickiego. Z prac t o r u ń s k i c h o p r ó c z publikacji M . Z n a m i e r o w s k i e j - P r ü í T e r o w e j d o t y c z ą c y c h kaszubskiego naszą L. (1957) na u w a g ę zasługuje niewielka k s i ą ż e c z k a Jana Rompskiego wiedzę o obrzędowości M a l i c k i e g o (1985, pularnym 1986) lf kaszubskiej bardzo niż n a u k o w y m . Ciekawe (1973). W Gdańsku cenne i interesujące, są również niektóre rybołówstwa wzbogacająca zaś p o w s t a ł y monografie ale o charakterze publikacje Toruniu, Etnograficznego bardziej po­ Muzeum Morskiego w G d a ń s k u . N a szczególną u w a g ę zasługuje praca Z d z i s ł a w a Batorowicza Maszoperie kaszubskie (1971). U w z g l ę d n i a j ą c r ó w n i e ż d z i a ł a l n o ś ć n a u k o w o - w y d a w n i c z ą m a l e ń k i c h m u z e ó w regionalnych i p o t ę ż n i e j ą c e g o Kaszubskiego Parku Etnograficznego we Wdzydzach m o ż n a jednak stwierdzić, że w G d a ń s k u i b e z p o ś r e d n o na Kaszubach generalnie nie p r o w a d z i się obecnie szerszych i d ł u g o f a l o w y c h b a d a ń etnograficznych. N i e istnieje też docelowy plan b a d a ń , k t ó r y mógłby d o p r o w a d z i ć do w s p ó ł c z e s n e g o zarysu etnograficznego tego regionu. W tej sytuacji szczególnie w a ż n e są badania o ś r o d k a ł ó d z k i e g o , reprezentowanego przez J a d w i g ę Kucharską. W bogatym d o r o b k u n a u k o w y m J. Kucharskiej k i l k a n a ś c i e pozycji dotyczy życia nadmorskich K a s z u b ó w . Z dawniejszych trzeba p r z y w o ł a ć m o n o g r a f i ę zespołowego na Wybrzeżu kaszubskich w XX Kaszubskim wieku (1972). Tradycyjna (1968) i Przemiany Zyskały one struktury uznanie organizacja rybołówstwa społeczno-zawodowej przedstawicieli różnych h u m a n i s t y k i , zwłaszcza h i s t o r y k ó w i s o c j o l o g ó w . W najnowszej swej pracy a u t o r k a bardzo ważną problematykę wykraczającą niejako poza tradycyjne, czy wsi dyscyplin podejmuje może dominujące pojmowanie z a d a ń etnografii. Jest to p r o b l e m a t y k a niezmiernie istotna właśnie w przypadku takich społeczności pogranicza etnicznego i k u l t u r o w e g o , j a k i e r e p r e z e n t u j ą Kaszuby. A u t o r k a n a w i ą z u j ą c do najnowszych b a d a ń s t e r e o t y p ó w i p r o c e s ó w etnicznych w kraju zwłaszcza w Ameryce, przywołując bogatą literaturę teoretyczną i jej i na świecie, ustalenia, wzorce, p o d j ę ł a p i o n i e r s k ą p r ó b ę zbadania ś w i a d o m o ś c i regionalnej i narodowej kaszubskiej okolic B y t o w a cego się do 1945 r. pewne społeczności terenu wielowiekowego pogranicza polsko-niemieckiego, znajdują­ w ramach państwa niemieckiego. Traktuje słusznie tę społeczność j a k o szczególnie w y r ó ż n i a j ą c ą się, ale nie w y j ą t k o w ą w ramach w s p ó l n o t y narodowej polskiej. G ł ó w n y m celem etnograficznych b a d a ń a u t o r k i b y ł o „ p o z n a n i e mechanizmu przemian (i funkcjo­ nowania) z a c h o d z ą c y c h w samookreśleniu się m i e s z k a ń c ó w wsi kaszubskich okolic Bytowa na przestrzeni 70-80 lat, czyli życia trzech p o k o l e ń " (s. 8). Posługując poznanie 1 4 się dalej przekazywanego słowami drogą autorki tradycji „przedmiotem ustnej badań było z jednej strony - dziedzictwa kulturowego m i e s z k a ń c ó w wsi Za tę p r a c ę autor został w y r ó ż n i o n y Medalem Stolema przez studencki K l u b „ P o m o r a n i a " Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego w G d a ń s k u , a zarazem w z b u d z i ł a ona opinie w rodzaju w y r a ż o n e j w recenzji L . M ł y ń s k i e g o , k t ó r a u k a z a ł a się w „Etnografii Polskiej", t. 17: 1973, z. 1, s. 252-257. R. K u k i e r od lat pracuje w U M K niejako poza ś r o d o w i s k i e m e t n o g r a f ó w . Jest on m . i n . autorem k i l k u innych o p r a c o w a ń etnograficznych d o t y c z ą c y c h s ą s i e d n i c h w stosunku do Bytowskiego r e g i o n ó w Kaszub i Pomorza. Praca ta jest wydawnictwem W o j e w ó d z k i e g o D o m u K u l t u r y w G d a ń s k u , z a s ł u ż o n e g o w dziedzinie popularyzacji k u l t u r y kaszubskiej, z w ł a s z c z a sztuki ludowej. 15 �163 POLEMIKI kaszubskich, to jest wzorów zachowań i wartości grupowych oraz wynikającej w s p ó l n e g o dziedzictwa kulturowego — ś w i a d o m o ś c i w s p ó l n o t y integrującej z tego m i e s z k a ń c ó w tych wsi, z drugiej z a ś strony badania w k ł a d u uczestnictwa m i e s z k a ń c ó w wsi kaszubskich w k u l t u r ę ponadregionalną z trzech (ogólnokrajową) [...]. Ziemia bytowska przewidzianych do zbadania układów [ . . . ] traktowana odniesienia. Drugi jest j a k o stanowić jeden m a — zgodnie z koncepcją badawczą - centralna część obszaru m o w y kaszubskiej; trzeci — enklawa m o w y kaszubskiej w stanie O n t a r i o , zamieszkana w Kanadzie przez emigrantów przybywających do K a n a d y w p o ł o w i e X I X w . " (s. 9). Mamy więc t u do czynienia z bardzo ambitnym programem badawczym i realizacją jego istotnej części. K u c h a r s k a p r ó b u j e z n a l e ź ć odpowiedzi na postawione we w s t ę p i e zadania rozpatrując w rozdziale I pracy z a t y t u ł o w a n y m „Podstawy więzi n a t u r a l n y c h " zagadnienia t e r y t o r i u m , p o k r e w i e ń s t w a , tradycji i p a m i ę c i historycznej, j ę z y k a etnicznego, religii. W rozdziale I I („Więzi stanowione podnadlokalne") przedstawia mechanizm tworzenia się więzi i jego u w a r u n k o ­ wania lokalne oraz miejscowych p r o p a g a t o r ó w p o l s k o ś c i , analizuje d r o g i o d d z i a ł y w a n i a idei pol­ skiej identyfikacji jania idei analizuje narodowej poprzez r o d z i n ę i organizacje narodowych. owe procesy W rozdziale I I I („Przebieg asymilacji na s p o ł e c z n e oraz bariery i rezultaty gruncie j ę z y k a , kultury procesów i przyswa­ asymilacyjnych") obyczaju oraz instytucji państwa. S p o s t r z e ż e n i a i wnioski s f o r m u ł o w a n e w trakcie analizy m a t e r i a ł u są bardzo interesujące. N a j w a ż n i e j s z e zawarte są w stwierdzeniach: „ G ł ó w n ą p r z e s z k o d ą u t r u d n i a j ą c ą proces identy­ fikacji l u d n o ś c i kaszubskiej z g r u p ą n a r o d o w ą p o l s k ą b y ł a tradycyjna k u l t u r a kaszubska, k t ó r a poprzez funkcje s t r u k t u r y swych funkcji identyfikacji złożony mechanizm m i e s z k a ń c ó w wsi bytowskich z ich g r u p ą e t n i c z n ą , ale r ó w n o c z e ś n i e negatywnie na proces ich identyfikacji oddziaływała pozytywnie na z g r u p ą n a r o d o w ą p o l s k ą . [ . . . ] W procesie samookreślenia [...] język etniczny odgrywa z a s a d n i c z ą rolę w procesie k s z t a ł t o w a n i a się ś w i a d o m o ś c i jednostki i całej z b i o r o w o ś c i kaszubskiej. W formach j ę z y k a etnicznego wszelkie k o n t a k t y m i e s z k a ń c ó w wsi kaszubskiej z rzeczywistością p o z a j ę z y k o w ą . identyfikacji ludności kaszubskiej z grupą narodową polską miał społecznej utrwalone charakter zostały [ . . . ] Proces dynamiczny. [ . . . ] . " M o ż n a też m ó w i ć „ o o p ó ź n i o n y m procesie wkroczenia tej grupy l u d n o ś c i w stadium tworzenia więzi n a r o d o w y c h . [ . . . ] T r u d n o b y ł o b y p r z y p u s z c z a ć , że l u d n o ś ć kaszubska badanych wsi okolic B y t o w a w c h w i l i obecnej w pełni uczestniczy w życiu społeczeństwa narodowego, co byłoby z « a s y m i l a c j a s t r u k t u r a l n a » . R ó w n i e ż i tezy p l u r a l i z m u kulturowego nie znajdują b a d a ń potwierdzenia [ . . . ] P o m i m o więc dynamicznego stale m a m y do czynienia ze s o b ą k o m u n i k o w a ć z pewnym typem charakteru wspólnoty ludności w wynikach p r o c e s ó w asymilacji [ . . . ] kaszubskiej, na kanwie w s p ó l n e g o j ę z y k a , w s p ó l n y c h równoznaczne mogącej się l o s ó w historycznych ziemi, k t ó r ą z a m i e s z k u j ą " (s. 133-135). Jako c z ł o n e k w s p ó l n o t y kaszubskiej, zakorzeniony poprzez losy rodziny m . i n . na ziemi bytowskiej, b y ł e m d o t ą d przekonany, wspólnoty narodowej. Wyniki że właśnie tam najsilniejsza jest ś w i a d o m o ś ć polskiej badań J. Kucharskiej pokazują sytuację odwrotną, która b y ć m o ż e jest efektem naszej rzeczywistości ostatnich k i l k u n a s t u lat. Z większością s p o s t r z e ż e ń J. Kucharskiej jestem s k ł o n n y się z g o d z i ć i p r z y j ą ć nawet z w d z i ę c z n o ś c i ą . Decyduje o t y m m. in. akceptująca niejako postawa a u t o r k i wobec badanej s p o ł e c z n o ś c i , ale z tego samego stwierdzenia r o d z ą się pewne w ą t p l i w o ś c i . Generalnie zgadzam się, że w badanej s p o ł e c z n o ś c i , jak w każdej innej, historii, wspólnota autorkę materiał czynnikami decydującymi tradycji, źródłowy języka i religii. i literaturę o więziach Studiując nie m o g ę wewnętrznych całość uwolnić pracy, się jednak są: świadomość wykorzystany od wątpliwości, przez czy p r o w a d z ą c y badania byli bogatsi w wiedzę w tej materii od r e s p o n d e n t ó w . P o d s t a w o w ą b a z ę ź r ó d ł o w ą pracy stanowi m a t e r i a ł w trakcie kilkuletnich penetracji terenu, zebrany przeprowadzonych przez a u t o r k ę w latach i studentów siedemdziesiątych za p o m o c ą trzech kwestionariuszy i ankiety stosowanej w s z k o ł a c h badanych wsi. Podstawowym obiektem b a d a ń b y ł a rodzina. Jedynie bardzo u ł a m k o w o wykorzystano archiwalia. D o naj­ ważniejszych ź r ó d e ł z a ś zaliczono m o n o g r a f i ę Kaszubi bytowscy R. K u k i e r a i p o p u l a r n o n a u k o w ą �164 POLEMIKI monografię Bedeker h i s t o r y c z n ą Dzieje kaszubski Bezpośrednia ziemi bytowskiej p o d red. S. Gierszewskiego (1972), a także R. Ostrowskiej i I . Trojanowskiej (1979). znajomość terenu m i s t w i e r d z i ć , iż g ł ó w n y m i i badanej respondentami społeczności oraz b y l i przedstawiciele z a a n g a ż o w a n i w ruchu n a r o d o w y m , n i e k t ó r z y r e p r e z e n t u j ą c y analiza pracy pozwalają miejscowej elity — d z i a ł a c z e rejony s ą s i e d n i c h p o w i a t ó w — kartuskiego czy k o ś c i e r z y ń s k i e g o (F. Pawelczyk, F. Borzyszkowski — s. 3 1 , 39). Dlatego obraz ś w i a d o m o ś c i badanej społeczności jest wyidealizowany, a ponadto c a ł a praca charakteryzuje się przesadnym ujęciem egzotyczno-folklorystycznym i polonocentrycznym. Ta ostatnia cecha w p r z y p a d k u grup etnicznych pogranicza, takich j a k Kaszubi lub M a z u r z y , jest niekorzystna nie t y l k o w badaniach n a u k o w y c h . Prowadzi generalnie szczególnie także do zubożenia p o l s k o ś c i , k t ó r a r o ś n i e i wzbogaca się g ł ó w n i e dzięki r ó ż n o r o d n o ś c i . Jest to praca o ś w i a d o m o ś c i narodowo-etnicznej kaszubskiej. miejscowej elity, wywodzącej się p o n o ć głównie N i e twierdzę, że ś w i a d o m o ś ć innych grup s p o ł e c z n y c h r ó ż n a , ale w pracy rodzaju badaniach zróżnicowany, brak pełnego rozpoznania tego z drobnej b y ł a i jest podstawowego szlachty diametralnie p r o b l e m u , co nie b y ł o b y wcale trudne. Rzeczywisty obraz tej s p o ł e c z n o ś c i jest niewolny od konfliktów, także klasowych, co znajduje odbicie w tego bardziej również w świadomości. Autorzy tezę, badań iż Kaszubi (twórcy prac mieszkający magisterskich na tym terenie i J. Kucharska) uważają się za przyjęli niejako z Kaszubów — Polaków góry lub K a s z u b ó w — N i e m c ó w . N i e z a u w a ż y l i głębszej z ł o ż o n o ś c i problemu. F o r m u ł u j ą c pytania zgodnie niejako z t y m i z a ł o ż e n i a m i nie wyczuli w odpowiedziach r e s p o n d e n t ó w istnienia f o r m p o ś r e d n i c h , nie p r ó b o w a l i nawet o d p o w i e d z i e ć , czy w tej s p o ł e c z n o ś c i - tak w przeszłości, j a k i dziś — dominuje poczucie o d r ę b n o ś c i , swoistej s a m o ś w i a d o m o ś c i kaszubskiej, k t ó r a b y ć m o ż e ciąży nad ś w i a d o m o ś c i ą n a r o d o w ą , s k ł a n i a j ą c się w k i e r u n k u p o l s k o ś c i czy n i e m i e c k o ś c i . A u t o r k a nie bierze p o d u w a g ę w a r u n k ó w , w j a k i c h p o w s t a w a ł y odpowiedzi na pytania kwestionariusza, ani powszechnie znanego faktu, iż z w ł a s z c z a respondenci wiejscy, nie tylko kaszubscy, p o t r a f i ą m ó w i ć t r o c h ę to, czego — w e d ł u g ich wyczucia — oczekuje p r z e p r o w a d z a j ą c y badania. Potrafią „uczony też m ó w i ć rzeczy nieprawdziwe, p r ó b u j ą c s p r a w d z i ć , na ile da się n a b r a ć l 6 badacz" . M a n k a m e n t e m tej pracy i n i e k t ó r y c h innych o p r a c o w a ń etnograficznych jest n i e u w z g l ę d n i e n i e czasu, c h r o n o l o g i i . P a m i ę t a j ą c , jak wyglądał ó w stan iż autorka bada trzy pokolenia, nie m o ż n a d o w i e d z i e ć się, świadomości w przeszłości, z n a j o m o ś ć d o r o b k u j ę z y k o z n a w c ó w i niedocenianie a j a k jest współcześnie. Niedostateczna prac h i s t o r y k ó w s p o w o d o w a ł y przesadne potraktowanie spraw nazwisk r o d o w y c h , j a k i pewnych rodzinnych legend. T y m samym nie z a u w a ż o n o w p ł y w u literatury, a przede wszystkim prasy. Jest to t e ż efekt prawie c a ł k o w i t e g o 1 7 p o m i j a n i a przez e t n o g r a f ó w ź r ó d e ł archiwalnych i d r u k o w a n y c h , a t a k ż e prasy dochodzącej do lokalnej s p o ł e c z n o ś c i i po trochu odzwierciedlającej to, co się w niej dzieje. historii regionalnej też u w o l n i ć p r a c ę od tradycji i literatury kaszubskiej literackiej z h i s t o r i ą . się mniej egzotycznie, pozwoliłaby Wiele zjawisk stwierdzonych przez gdyby p o r ó w n a ć obraz badanej autorkę społeczności Znajomość utożsamiania zaprezentowałoby z innymi podobnymi l o k a l n y m i w s p ó l n o t a m i t e r y t o r i a l n y m i . W p r z y p a d k u takiej konfrontacji t a k ż e Kaszubi i ich k u l t u r a p r e z e n t u j ą się we w s p ó l n o c i e o g ó l n o p o l s k i e j mniej egzotycznie. Generalna refleksja wynikająca z przestudiowania omawianej pracy to stwierdzenie potrzeby interdyscyplinarnych b a d a ń (lub przynajmniej takiego podejścia) przy podejmowaniu podobnej p r o b l e m a t y k i . T r u d n o też a n a l i z o w a ć , b a d a ć ś w i a d o m o ś ć ludzi bez bliższej z n a j o m o ś c i 1 6 N a b r a ł się na to m . i n . R . K u k i e r , a po n i m i n n i ; zob. M ą c z k a (1986). P r z y k ł a d e m ź r ó d ł a drukowanego wykorzystanego przez J. K u c h a r s k ą jest k s i ą ż k a o charakterze w s p o m n i e n i o w y m : W. W a c h , Na kaszubskim szańcu, Warszawa 1968. Szkoda jednak, że przypisy podane przez J. K u c h a r s k ą , nie t y l k o w t y m p r z y p a d k u , s ą niekiedy m y l ą c e , zob. np. s. 86-87, przyp. 7, gdzie idzie o ks. M a k s y m i l i a n a (u J. K . Z b i g n i e w ) Wierzbickiego. 1 7 �165 POLEMIKI ich j ę z y k a , m e n t a l n o ś c i , pewnych s y m b o l i oraz postaci i f a k t ó w . Z n i e z n a j o m o ś c i tych spraw w y n i k a j ą zapewne humorystyczne p o t k n i ę c i a a u t o r k i w rodzaju obdarzenia wydawcy „ G a z e t y G r u d z i ą d z k i e j " W i k t o r a Kulerskiego nazwiskiem W i t o l d a Kuberskiego — szczególnej p a m i ę c i ministra o ś w i a t y z lat, w k t ó r y c h k o ń c z o n o badania terenowe w okolicach B y t o w a (s. 58; na s. 92 figuruje W i k t o r K u b e r s k i ) . Podobny charakter ma p o d k r e ś l e n i e faktu d u ż e j p o p u l a r n o ś c i ks. Józefa Wryczy — „ a m i m o że p o c h o d z i ł z Kielc, a więc b y l obcym, z d o b y ł sobie we wsiach bytowskich uznanie i szacunek" (s. 59) — i przypisanie m u faktu tej o b c o ś c i , gdy powszechnie w i a d o m o , iż w y w o d z i ł się właśnie z bytowskiego r o d u Wrycza-Rekowskich. Podobnych d r o b i a z g ó w , j a k na niewielką o b j ę t o ś c i o w o p r a c ę , z n a c z ą c ą d o n i o s ł o ś c i ą s p o s t r z e ż e ń i p r o b l e m a t y k i , jest zbyt wiele. B y ć m o ż e z a w a ż y ł na t y m t a k ż e fakt b r a k u recenzenta z n a j ą c e g o realia regionu, k t ó r e m u p o ś w i ę c o n a jest ta w sumie i n t e r e s u j ą c a i cenna publikacja (choć dyskusyjna i miejscami nie dopracowana). D o r o b e k naukowy J. Kucharskiej, s t a n o w i ą c y najcenniejszą c z ą s t k ę w k ł a d u powojennej etnografii polskiej w rozpoznanie s p o ł e c z n o ś c i i k u l t u r y K a s z u b ó w , z w ł a s z c z a ta ostatnia publikacja, u ś w i a d o m i ł y m i p i l n ą p o t r z e b ę stworzenia nowego o ś r o d k a b a d a ń etnograficznych — m o ż e szerzej; antropologicznych — w k u l t u r a l n o - n a u k o w y m centrum regionu, j a k i m jest nie­ w ą t p l i w i e G d a ń s k . T r u d n o b o w i e m na zasadzie d o j a z d ó w p o d j ą ć i z r e a l i z o w a ć z większym powodzeniem j a k i ś c a ł o ś c i o w y p r o g r a m b a d a ń tego regionu d o dziś s t a n o w i ą c e g o w stosunkowo d u ż y m stopniu białą p l a m ę w etnografii polskiej. Poza Kaszubami w jeszcze w i ę k s z y m stopniu p r z y s ł o w i o w ą białą p l a m ę s t a n o w i ą takie regiony Pomorza, j a k Kociewie i Bory Tucholskie, Ż u ł a w y , Powiśle, a t a k ż e Kosznajderia i K r a j n a . N i e od rzeczy b y ł a b y też w i ę k s z a korelacja b a d a ń tych r e g i o n ó w z ziemią c h e ł m i ń s k ą , Pomorzem Z a c h o d n i m oraz W a r m i ą i M a z u r a m i . M o i m zdaniem w a r u n k i b a d a ń interdyscyplinarnych istnieją w G d a ń s k u . 1 8 Podjęcie tych b a d a ń nie jest zadaniem ł a t w y m , ale też nie jest ono n i e m o ż l i w e . N a p o c z ą t k u realna i konieczna jest większa integracja przedstawicieli ś r o d o w i s k a etnograficz­ nego, p r a c u j ą c y c h na t y m terenie w r ó ż n y c h instytucjach, g ł ó w n i e muzealnych, z reprezentan­ t a m i p o k r e w n y c h dyscyplin n a u k o w y c h s k u p i o n y m i przede wszystkim na Uniwersytecie G d a ń s k i m . J u ż dziś w s p ó ł p r a c u j ą o n i m . i n . za p o ś r e d n i c t w e m G d a ń s k i e g o Towarzystwa Naukowego, p o s t u l u j ą c e g o od lat stworzenie o ś r o d k a b a d a ń etnograficznych w G d a ń s k u . Ustalenie aktualnego stanu b a d a ń s p o ł e c z n o ś c i i k u l t u r y Kaszub i innych r e g i o n ó w Pomorza, rozpoznanie istniejących m o ż l i w o ś c i i najpilniejszych potrzeb, to w a ż n e zadanie nie t y l k o o ś r o d k a humanistycznego, j a k i m jest G d a ń s k , lecz m o ż e przede wszystkim c a ł e g o ś r o d o w i s k a etnograficznego w Polsce. LITERATURA Alias językowy... 1964-1978 Atlas językowy kaszubszcżyzny i dialektów sąsiednich, opracowany przez Zespół S ł o w i a n o z n a w s t w a P A N , t. 1-6, p o d red. Z . Stiebera, t. 7-15, p o d red. H . Popowskiej-Taborskiej, Wrocław. B a t o r o w i c z Z. 1971 Maszoperie kaszubskie. Studium geogrąficzno-etnograficzne, Prace M u z e u m M o r s k i e g o w G d a ń s k u , t. 4, G d a ń s k . B t a s z k o w s k i W. 1961 Obiekty ludowej kultury materialnej środkowych Zeszyty Humanistyczne. Prace Pomorzoznawcze, 1965 Haft kaszubski, 1966 O podcieniu 1 8 Kaszub, Gdańskie Gdańsk. w budownictwie kaszubskim. Pomorzoznawcze, i północnych R. 4, G d a ń s k . G d a ń s k i e Zeszyty Humanistyczne. Prace R. 9, G d a ń s k . Z o b . t e ż : K u c h a r s k a (1986) i por. Szulist (1981). Polonii kaszubskiej t o : Jost (1983) i Perkowski (1972). Najciekawsze prace dotyczące �166 POLEMIKI 1970 Specyfika kulturowa Kaszub. Współczesne pojęcie regionalizmu, G d a ń s k . 1981 Zarys etnograficzny, [ w : ] Pojezierze Kaszubskie, B. A u g u s t o w s k i (red.), 1983 Hafty regionalne na Pomorzu Gdańskim, Gdańsk. B r e z a E., T r e d e r J. 1981 Gramatyka Bukowski A. 1950 kaszubska. Regionalizm historycznej, Zarys popularny, kaszubski. Poznań. kaszubscy Ruch Gdańsk. naukowy, XIX i XX literacki i kulturalny. L u d o w a " , R. monografii 1959 Folkloryści Pomorze Gdańskie (Od Ceynowy do „Gryfa"), [ w : ] , Dzieje folklorystyki 1864-1918, H . K a p e l u ś , J. K r z y ż a n o w s k i (red.). Warszawa. badań w., „ L i t e r a t u r a Zarys 1982 B u r s z t a J. 1965 Przegląd i perspektywy R. 1963. D r z e ż d ż o n J. XVIII, Gdańsk. etnograficznych na Pomorzu 13, nr 1-2. polskiej Zachodnim, „ L u d " , t. 49, 1973 Piętno Smętka. Z problemów kaszubskiej literatury regionalnej lat 1920-1939, G d a ń s k . 1986 Współczesna literatura kaszubska 1945-1980, Warszawa. Dzieje Pomorza... 1979 Dzieje Pomorza Nadwiślańskiego, R. W a p i ń s k i , G d a ń s k . Encyklopedia... 1976 Encyklopedia powszechna G a j e к J. 1938 Sklad etniczny R. 3. PWN, S. Mielczarski, W. Odyniec, (red.) S. Gierszewski, t. 3, Warszawa. Wielkiego Pomorza i stroje ludowe na Pomorzu, „ T e k a Pomorska", Galus H. 1986 Kaszubi dzisiaj, „ P o m e r a n i a " , n r 7. 1987 Nie bójcie się Kaszubów, „ P o l i t y k a " , nr 5. G u l g o w s k i I . [Ernst Seefried Gulgowski] 1911 Von einem unbekannten Volke in Deutsehland. Ein Beitrag zur Volks- und Landeskunde des Kaschubei, Berlin. H i l f e r d i n g A. 1862 Historia Ostatki Slavjan na jużnom Petersburg. Pomorza... beregu Baltijskago morja, Etnografičeskij 1969-1984 Historia Pomorza, G . L a b u d a (red.), t. 1, cz. 1-2, t. 2, cz. 2, 1984, P o z n a ń . Jost I . 1983 Osadnictwo kaszubskie K a m i ń s k a K. 1961 „Gryf wraz Gdańsk. K a r n o w s k i J. z dodatkiem 1982 Moja droga kaszubska, Kościński K. 1905 Kaszubi giną. К u c h a r s k a J. w Ontario, Wiązanka „Gryf 1969; t. Sborník, 1, cz. t. 5, 1, 1976; Lublin. Kaszubski" 1908-1934. Bibliografia zawartości, o p r a ć , w s t ę p i przypisy J. Borzyszkowski, G d a ń s k . wiadomości historycznych zespołowego i statystycznych, na Wybrzeżu Poznań. 1968 Tradycyjna organizacja rybołówstwa Warszawa- Kraków. Kaszubskim, Wrocław — 1972 1986 Przemiany struktury społeczno-zawodowej wsi kaszubskich w XX wieku, W r o c ł a w . Kaszubi w Kanadzie. Mechanizmy identyfikacji etnicznej, „ E t n o g r a f i a Polska", t. 30, z. 1, s. 163-179. �167 POLEMIKI Kukier R. 1968 Kaszubi bytowscy. Zarys monografii etnograficznej, L a b u d a A. 1982 Slówórz L a b u d a G. 1982 kaszebsko-polsczcié polsko-kaszubski, społeczność białą plamą, „ P o m e r a n i a " , nr 6. Geschichte der Kaschuben, Berlin. Pomoranisches Worterbuch, t. 1 A - P , B e r l i n ; t. 2 fortgefiihrt Berlin 1968. Ł ę g o w s k i J. ( D r N a d m o r s k i ) 1889 Ludność Polska w Prusach Zachodnich. Jej rozwój z mapą etnograficzną. Warszawa. 1892 Kaszuby i Kociewie. Język, zwyczaje, przesądy, w północnej części Prus Zachodnich, P o z n a ń . M a j e w i c z A . F. 1984 von Friedhelm Hinze, i rozsiedlenie w bieżącym podania, zagadki stuleciu, i pieśni ludowe A New Kashubian Dictionary and the Problem of the Linguistic Status of Kashubian (an Insight from Outside the Field), [ w : ] Collectanea lingüistica in honorem Adami Heinz, Prace K o m i s j i J ę z y k o z n a w s t w a P A N , nr 53, K r a k ó w . Majkowski A. 1938 Historia M a l i c k i L. 1985 Gdańsk. Sprawa kaszubska w perspektywie historii, K o m u n i k a t y Z a r z ą d u G ł ó w n e g o Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego, „ W i d " , nr 16. Latoszek M. 1987 Kaszubska L o r e n t z F. 1925 1958 i Słownik Gdynia. Kaszubów, Gdynia. Sztuka ludowa na Pomorzu Gdańskim, 1986 Rok obrzędowy Mączka M. na Kaszubach, Gdańsk. Gdańsk. 1986 Ten dziwny kaszubski świat czy tylko plewy czasu i wielości?, I n f o r m a t o r K u l t u r a l n y , Słupsk, R. 5, nr 1, s. 4-6. N e u r e i t e r F. „Gryf, Wojewódzki 1978 Geschichte der kaschubischen Literatur. Versuch einer zusammenfassenden Slavistische Beitráge, B d . 117, M ü n c h e n . O d y n i e c W. 1985 Kaszubskie obrzędy wieku, G d a ń s k . P e r k o w s k i J. i obyczaje. Wstęp do etnografii historycznej Darstellung, Kaszub w XVI-XVIII 1972 Vampires, Dwarves and Witches among the Ontario Kashubs, Ottawa. P n i e w s k i W. 1928/1929 Przegląd literatury kaszubskiej, „ R o c z n i k G d a ń s k i " , t. 2-3, s. 3-31. Popowska-Taborska H. 1980 Kaszubszczyzna. Zarys dziejów, Warszawa. R a m u l t S. 1983 Słownik R o m p s k i J. 1973 Ścinanie R o p p e l L. 1959 języka pomorskiego, kani. Kaszubski Trzej regionaliści R. 13, nr 1-2. czyli kaszubskiego, Kraków. zwyczaj ludowy, T o r u ń . kaszubsko-kociewscy XVIII, XIX i XX w., „ L i t e r a t u r a Ludowa", S a m p J. 1981 Droga na sabat, G d a ń s k . 1984 Mowa, którą nazwano „niedoszłym" językiem, „ R e g i o n y " , nr 1-4, s. 95-106. �168 POLEMIKI 1985b Sejm Zanim staniesz się niemy w mowie ojców, [ w : ] Poezja rodnej mowy, Gdańsk. Rzeczypospolitej... 1985 Sejm Rzeczypospolitej Słownictwo o Pomorzu w 1920 roku, Gdańsk. kociewskie... 1980-1985 Słownictwo kociewskie na tle kultury ludowej, t. 1-3, Wroclaw. S t r z e l c z y k J. 1986 Gerardowi Labudzie w hołdzie, „ P r z e g l ą d Z a c h o d n i " , R. 42, nr 5/6. S t e l m a c h o w s k a B. 1932 Stosunek 1933 Rok obrzędowy Kaszub do Polski, 1934 Kaszubi. -Kultura i język, 1959 Strój 1960 Budownictwo 1963 Słowińcy Toruń. na Kaszubach, kaszubski. Toruń. Toruń. Atlas polskich Słowińców, i ich kultura, strojów ludowych, Wrocław. Poznań. Poznań. S y c h t a B. 1964-1976 Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, t. 1-7, Wrocław. S z u l i s t W. 1981 Stan i potrzeby badań nad Kaszubską Polonią, [ w : ] Studia pelplińskie, s. 317-344. T r e d e r J. 1986 Ze studiów nad frazeologią kaszubską (na tle porównawczym), Zeszyty N a u k o w e Uniwersytetu G d a ń s k i e g o . R o z p r a w y i Monografie, nr 68, G d a ń s k . W. K . 1987 30 lat minęło, „ P o m e r a n i a " , nr 1, s. 3. Wielka encyklopedia... 1967 Wielka encyklopedia powszechna PWN, t. 5, 10, Warszawa. Znamierowska-Priifferowa M. 1957 Rybackie narzędzia ко/ne w Polsce i krajach sąsiednich, Torunensis, supp). 4. T o r u ń . Studia Societatis Scientiarum JADWIGA KUCHARSKA PROBLEM BADAŃ ETNOGRAFICZNYCH K A S Z U B PO R A Z D R U G I W obszernym artykule J. Borzyszkowskiego, napisanym z m ł o d z i e ń c z ą s w a d ą i silnym emocjonalnym z a a n g a ż o w a n i e m w sprawy k a s z u b s z c ż y z n y , dostrzegam k i l k a w a ż k i c h p r o b l e m ó w z r ó ż n i c o w a n e j natury, do k t ó r y c h b ę d ę n a w i ą z y w a ć w t o k u podjętej z w y w o d a m i autora p o l e m i k i . Z a c z n ę o d zasygnalizowania tych p r o b l e m ó w , u w z g l ę d n i a j ą c h i e r a r c h i ę w a ż n o ś c i . Są t o : 1. Zagadnienie warsztatu pracy etnografa, czyli w y b o r u przedmiotu i terenu b a d a ń , przyjętych z a ł o ż e ń teoretycznych i z w i ą z a n y c h z n i m i technik zbierania „ ź r ó d e ł w y w o ł a n y c h " ( m a t e r i a ł ó w terenowych); 2. O k r e ś l e n i e „ o s o b l i w o ś c i " nauk antropologicznych (etnograficz­ nych) - m . i n . rozumienia p r o b l e m ó w j ę z y k a , czasu, tzw. „żywej h i s t o r i i " i t p . ; 3. Zagadnienie b a d a ń interdyscyplinarnych rozumianych j a k o w s p ó ł p r a c a , a nie ingerencja w specyfikę innej dziedziny (dyscypliny n a u k i ) . Nie znaczy to jednak, że wymienione zagadnienia b ę d ą przeze mnie kolejno o m ó w i o n e , bo wtedy w y p o w i e d ź moja s t r a c i ł a b y charakter polemiczny. B ę d ę do nich n a w i ą z y w a ł a w dalszych wywodach. J. Borzyszkowski k o ń c z y swój a r t y k u ł recenzyjny refleksją o potrzebie b a d a ń interdyscypli­ narnych przy p o d e j m o w a n i u p r o b l e m a t y k i ś w i a d o m o ś c i na terenie k a s z u b s z c ż y z n y . Z dalszych w y w o d ó w w y n i k a , że badania takie p o w i n n y b y ć podejmowane przez osoby z n a j ą c e język, m e n t a l n o ś ć K a s z u b ó w oraz postacie i fakty z w i ą z a n e z terenem b a d a ń , bez ich z n a j o m o ś c i b o w i e m p o p e ł n i a n e są „ h u m o r y s t y c z n e p o t k n i ę c i a " . P r z y k ł a d y podane przez J. Borzyszkowskiego są nie­ mniej humorystyczne, a w y n i k a j ą z n i e z n a j o m o ś c i zasad stosowanych podczas realizacji b a d a ń terenowych. D o t y c z ą one rzekomo mylnie podanego nazwiska redaktora gazety g r u d z i ą d z k i e j �169 POLEMIKI oraz uznania p u ł k o w n i k a Wryczy za „ o b c e g o " . M y l n i e podane nazwisko nie oznacza posiadania przez „fałszywej korektę. bohatera wiedzy", Natomiast jest dane to bowiem personalne walk partyzanckich, podawane zwykły dotyczące błąd zecerski, pułkownika były przez i n f o r m a t o r ó w , nie wcale poprawiony Wryczy, legendarnego a dla etnografa nie jest najistotniejsze t o , czy fakty te rzeczywiście miały miejsce. Budowanie takiej wiedzy pozostawia o n h i s t o r y k o w i , a koncentruje się na p o g l ą d a c h , opiniach, s ą d a c h aktualnie funkcjonujących w badanym ś r o d o w i s k u i p o w o d u j ą c y c h niekiedy m i t o l o g i z a c j ę tej postaci. M o ż n a by d o d a ć , że podobna byłaby z nadaniem i m t y t u ł ó w szlacheckich, sprawa legendy o udziale Kaszubów w bitwie wiedeńskiej, a nie zweryfikowana przez h i s t o r y k ó w . związana N i e zwalnia to etnogtafa z podawania tych f a k t ó w , jeżeli bada ś w i a d o m o ś ć i chce p o s t ę p o w a ć z przyjętymi 11 mojej pracy: przecież, badań założeniami (por. s. że p o d s t a w o w y m i s k ł a d n i k a m i świadomości etnicznej badanych przed rozpoczęciem wsi kaszubskich wyobrażenia, poglądy i sądy są właściwe dotyczące zgodnie „założono mieszkańcom wydarzeń rodzinnych znanych z tradycji czy z w ł a s n y c h p r z e ż y ć . . . " ) . I nie jest to ani egzotyka, ani przesada — j a k sugeruje J. Borzyszkowski — ale w a ż k i element konkretnej ś w i a d o m o ś c i o k r e ś l o n e j grupy regionalnej, k t ó r ą bada osoba „ o b c a " , s t o j ą c a szerszego o m ó w i e n i a poznający i zapewne na z e w n ą t r z grupy. Kwestia ta wymagałaby t r u d n o r o z s t r z y g n ą ć j ą jednoznacznie. Pytanie, czy badacz d a n ą k u l t u r ę p o w i n i e n być sam uczestnikiem tejże k u l t u r y , czy też b y ć dla niej „ o b c y m " , należy n i e w ą t p l i w i e do najtrudniejszych p y t a ń etnologii. J e d n a k ż e obstawanie przy twierdzeniu, iż lepiej poznajemy k u l t u r ę w ł a s n ą , grozi n i e m o ż l i w y m do s p e ł n i e n i a w a r u n k i e m b a d a ń etnograficznych, trzeba by b o w i e m d o m a g a ć się wtedy, aby I n d i a n badali Indianie, P o l a k ó w — Polacy, a K a s z u b ó w — K a s z u b i i t d . N i e ulega w ą t p l i w o ś c i , że osoba „ o b c a " dostrzega łatwiej to wszystko, czego nie z a u w a ż a członek badanej grupy, urzędnik, świadek czy tylko narrator ( = informator) wydarzeń interesujących etnografa. Czynienie zarzutu z faktu n i e z n a j o m o ś c i j ę z y k a badanej s p o ł e c z n o ś c i wydaje się bezpodstawne. A b s t r a h u j ą c o d s p o r ó w toczonych w k o ł a c h j ę z y k o z n a w c ó w , należy m ó w i ć o dialekcie, czy j ę z y k u kaszubskim, z a u w a ż y ć należy, że wszyscy czy mieszkańcy wsi b y t o w s k i c h znali gorzej l u b lepiej polski j ę z y k literacki. A b y w y c z e r p a ć z w i ą z a n e z p r a c ą zagadnienie j ę z y k a , p r z y p o m n i e ć należy, że w p r o w a d z o n y c h badaniach we wsiach kaszubskich terenu pogranicza z w r ó c o n o u w a g ę na aktualny stosunek m i e s z k a ń c ó w do ich j ę z y k a etnicznego, t r a k t u j ą c j ę z y k j a k o jeden z w y z n a c z n i k ó w o k r e ś l a n i a t o ż s a m o ś c i regionalnej. Z nieznajomości techniki stosowanej przy uzyskiwaniu m a t e r i a ł ó w terenowych wynika t a k ż e mylne mniemanie J. Borzyszkowskiego o przeprowadzaniu w y w i a d ó w jedynie z przed­ stawicielami miejscowej elity z w i ą z a n e j z ruchem n a r o d o w y m . Zgodnie bowiem z z a ł o ż e n i a m i łódzkiej szkoły etnograficznej stworzonej przez prof. К. Zawistowicz-Adamską wywiady w o k r e ś l o n e j fazie b a d a ń (tzw. b a d a ń stacjonarnych) przeprowadzane były prawie ze wszystkimi m i e s z k a ń c a m i wsi ( P ł o t o w o M a ł e , D u ż e , K ł a c z n o , Studzienice), nie t y l k o z osobami n o s z ą c y m i dwuczłonowe nazwiska, zaliczanymi dawniej do drobnej szlachty z przedstawicielami innych warstw s p o ł e c z n y c h . Przeprowadzanie kaszubskiej, ale także w y w i a d ó w z j a k największą liczbą m i e s z k a ń c ó w danej wsi w e r y f i k o w a ł o w pewien s p o s ó b nieścisłości w wypowiedziach i n f o r m a t o r ó w oraz s t w a r z a ł o r ó w n o c z e ś n i e okazję do poznawania badanych z a g a d n i e ń w szerszym k o n t e k ś c i e r ó ż n e g o rodzaju u w a r u n k o w a ń ż y c i o w y c h m i e s z k a ń c ó w wsi. Wydaje m i się, że należy w t y m miejscu p r z y p o m n i e ń ź r ó d ł a c h powiedziane z o s t a ł o na s. 6 pracy O kształtowaniu t a k ż e to, co o wykorzystanych się świadomości... D l a etnografa tak zwane archiwalia (magiczne s ł o w o dla historyka), w k t ó r y c h historyk znajduje „ k w i n t e s e n c j ę " swej wiedzy, m a j ą znaczenie dalszoplanowe. D l a etnografa bowiem - zwłaszcza gdy zajmuje go tak zwana „ ż y w a h i s t o r i a " egzystująca aktualnie w p a m i ę c i ludzi i w ł a d a j ą c a ich emocjami i czynami — najważniesjze swoje wywiady, „poczuciu przynależności" (subiektywnych) są „ ź r ó d ł a tzw. „ w o l n e " , które i t d . Zawarte wyobrażeniach, wywołane". stanowią są w nich opiniach, E t n o g r a f uzyskuje je dla niego przeprowadzając informacje o postawach, sądach, bowiem informacje o i n d y w i d u a l n y c h wydarzeniach z życia informatora o k r e ś l o n e j wsi), życia jego dalszej rodziny czy s p o ł e c z n o ś c i lokalnej, k t ó r e j jest (mieszkańca członkiem. E t n o g r a f znajduje więc w tych informacjach to, co m u jest potrzebne przy badaniu ś w i a d o m o ś c i . To są jego najważniejsze źródła, nie wiem dlaczego mają być mniej wartościowe od �170 POLEMIKI „archiwaliów" historyka, k t ó r e bardzo często ukazują nam „normatywny obraz" jakiegoś wycinka rzeczywistości. E t n o g r a f stara się natomiast o p r ó c z n o r m y d o s t r z e g a ć i r e j e s t r o w a ć „ w z o r y z a c h o w a ń " o b o w i ą z u j ą c e w badanych wsiach. Inną osobliwością nauk o kulturze (a do ' nich należy etnografia) jest odmienne rozumienie u p ł y w u czasu — p o s ł u g i w a n i e się w badaniach o d r ę b n ą jego s k a l ą . W kaszubskich środowiskach wiejskich społecznościach (a takie t y l k o byly lokalnych, istnieje pojęcie przedmiotem b a d a ń ) , podobnie j a k czasu cyklicznego, czasu psychologicznego b ą d ź czasu k o n i u n k t u r spoleczno-gospodarczych w innych wydarzeniowego, czasu (vide moja praca, s. 60) — a te właśnie o k r e ś l e n i a m a j ą dla realizacji c e l ó w badawczych etnografa znaczenie pierwszo­ planowe, jeżeli chce spojrzeć na badane przez siebie zjawiska oczyma c z ł o n k ó w wsi. Nie m o ż n a opisywanych więc c z y n i ć etnografowi zarzutu, że nie u w z g l ę d n i a wydarzeń. podstawie obraz T a k a chronologia, wtedy gdy tworzy ź r ó d ł a konkretnej rzeczywistości, nie jest m u potrzebna badanych linearnej chronologii wywołane, do a na ich dalszego toku jego rozumowania. T o historyk w swej pracy badawczej p o s ł u g u j e się p o j ę c i e m czasu linearnego, zgodnie z n i m kompletuje swe „ a r c h i w a l i a " w oddzielnych p r z e d z i a ł a c h czasu. T a k i c h s e g m e n t ó w (przegród) nie ma w p a m i ę c i ludzkiej; zapamiętane fakty, wydarzenia, emocje, przeżycia u k ł a d a j ą się na p ł a s z c z y ź n i e emocjonalnych p r z e ż y ć , p o w i ą z a ń i s k o j a r z e ń . W świetle poczynionych uwag nie jest b ł ę d e m u t o ż s a m i a n i e tradycji literackiej z h i s t o r i ą z czego robi zarzut J. Borzyszkowski, bo np. poemat H. Derdowskiego Kaszubi Wiedniem jest faktem historycznym specjalnego rodzaju, elementem żywej historii, z a k t u a l n y m istnieniem rodzin o p o d w ó j n y c h drobnoszlacheckich. D l a mnie nie ulega nazwiskach noszonych przez c z ł o n k ó w wątpliwości, że poemat rodzin H . Derdowskiego z a p ł o d n i ć w y o b r a ź n i ę K a s z u b ó w i p r z y c z y n i ć się do odrodzenia i spopularyzowania rodzinnych związanych z wyprawą wiedeńską, pod związanej a b y ć m o ż e jeszcze starszych. mógł tradycji Tradycje s t a n o w i ą fragment historii lokalnej i wpływają na k s z t a ł t o w a n i e się ś w i a d o m o ś c i te narodowej K a s z u b ó w przy r ó w n o c z e s n e j nobilitacji i p o g ł ę b i e n i u ś w i a d o m o ś c i regionalnej. Jest to jeden z przykładów ilustrujących przyjęty przeze mnie (przed rozpoczęciem b a d a ń ) selektywny p u n k t widzenia — inaczej m ó w i ą c h i p o t e z ę r o b o c z ą o w y s t ę p o w a n i u r ó w n o ­ ległym d w ó c h n u r t ó w w k s z t a ł t o w a n i u się ś w i a d o m o ś c i etnicznej: n u r t u k u l t y w o w a n i a polskości w sensie etnicznym, czyli identyfikacji z grupą etniczną (kaszubską), oraz n u r t u polskiej ideologii narodowej (głównie w ś r ó d l u d n o ś c i pochodzenia drobnoszlacheckiego) i identyfikowanie się l u d n o ś c i z grupą pośrednich, to (kaszubską). narodową znaczy Szkoda, polską. identyfikacji że nie p r z e c z y t a ł stwierdzam, że „ p r o c e s identyfikacji J. Borzyszkowski słusznie sugeruje ludności badanych dokładniej ludności wsi z własną zakończenia pracy kaszubskiej z grupą istnienie grupą (s. form terytorialną 134-135), narodową gdzie polską miał charakter dynamiczny" oraz że „ w s p ó l n o t a tworzenia przez więzi naturalne, k t ó r e j c z ł o n k o w i e m o g ą się ze s o b ą k o m u n i k o w a ć na kanwie w s p ó l n e g o j ę z y k a , w s p ó l n y c h l o s ó w historycznych ziemi, którą zamieszkują o d wielu więzi stanowione". Przytoczone pokoleń, fragmenty jest trwalsza o d pracy p r z e c z ą wspólnoty tworzonej przez twierdzeniu J. Borzyszkowskiego, że nie dopuszczam istnienia „ p o c z u c i a własnej o d r ę b n o ś c i m i e s z k a ń c ó w badanej w s i " . D o d a ć do tego m o ż n a dwie zasadnicze uwagi. Pierwsza dotyczy terenu badań znajdującego się w peryferyjnej części zasięgu m o w y kaszubskiej — w strefie pogranicza e t n i c z n o - j ę z y k o w e g o — gdzie procesy na prześledzenie bardziej J. procesu że był t o przebiegają godna ostatnich latach inaczej niż w centrum kaszubszczyzny historyk J. Chlebowczyk). D r u g a — że z a ł o ż o n y m kształtowania okres jest się polskiej ś w i a d o m o ś c i licznych Borzyszkowskiego, nie ulega bytowskich w samookreślenia to m . i n . u w a g ę wyjazdów kwestii, specjalnego wzrosło, do do (zwracał badań badanych przyczyniła własnej odrębności etnografa, się zwłaszcza wydatnie mieszkańców że poczucie imponująca było wsi, t y m Niemiec. D l a mnie, podobnie j a k że sprawa zainteresowania czego ludności celem dla wsi to działalność wydawnicza Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego z reprezentacyjnym dla Kaszub miesięcznikiem „Pomerania", organem Zrzeszenia. Coraz częściej w „Pomeranii" drukowane są artykuły po kaszubsku, k t ó r e n i e w ą t p l i w i e p o g ł ę b i a j ą identyfikację l u d n o ś c i badanych wsi z ich „ m a ł ą o j c z y z n ą " , tzn. z w ł a s n ą g r u p ą terytorialną. �POLEMIKI 171 W dalszym t o k u refleksji z w i ą z a n y c h z c i e k a w ą , ale dla mnie k o n t r o w e r s y j n ą w y p o w i e d z i ą J. Borzyszkowskiego, c h c i a ł a b y m u s t o s u n k o w a ć się do mojego polonocentrycznego patrzenia na sprawy kaszubskie. W t y m miejscu n a l e ż a ł o b y p o c z y n i ć m a ł ą d y g r e s j ę ; ten sam zarzut bowiem m o ż n a p o s t a w i ć J. Borzyszkowskiemu, k t ó r y w polemice zajmuje stanowisko kaszubocentryczne. Nie czynię j e d n a k a u t o r o w i zarzutu z zajmowania takiego stanowiska, jedynie żałuję, że nie d o s t r z e g ł mojego polonocentrycznego stanowiska j a k o z góry przecież z a ł o ż o n e g o w przy­ j ę t y m „ s e l e k t y w n y m punkcie widzenia". Natomiast stanowisko kaszubocentryczne J. Borzyszkow­ skiego p r z y s ł a n i a n a u k o w y w y w ó d , staje się ono w y r a ź n e dopiero wtedy, gdy zestawimy n a s t ę p u j ą c e fakty: 1) czytając wysoko c e n i o n ą p r a c ę z b i o r o w ą okresu m i ę d z y w o j e n n e g o , pt. Kaszubi, kultura, język - p o w o ł u j e się t y l k o na jednego z w s p ó ł a u t o r ó w tej pracy, F. Lorentza, a nie z a u w a ż a , że zawiera ona t a k ż e art. A d a m a Fischera Kaszubi na tle etnografii Polski; 2) negatywnie ocenia dorobek B. Stelmachowskiej, k t ó r a w 1932 r. p i s a ł a o stosunku Kaszub do P o l s k i ; 3) nie w y r a ż a się pochlebnie o pracy pod red. Gierszewskiego (1972 r . ) Dzieje ziemi bytowskiej. w k t ó r e j omawiane są stosunki łączące tę ziemię z P o l s k ą w r ó ż n y c h okresach historycznych. C z y ż b y dla J. Borzyszkowskiego n a j w a r t o ś c i o w s z e były te t y l k o prace, k t ó r e e k s p o n o w a ł y przede wszystkim t o ż s a m o ś ć k u l t u r o w o - r e g i o n a l n ą l u d n o ś c i kaszubskiej? Wydaje m i się, że z a z n a c z a j ą c e się r ó ż n i c e w patrzeniu na p r o b l e m ś w i a d o m o ś c i etnicznej przez etnografa czy historyka w y n i k a j ą m i ę d z y i n n y m i z o d m i e n n o ś c i w a r s z t a t ó w badawczych, a b s t r a h u j ą c o d p r z y j ę t y c h z a ł o ż e ń teoretycznych. Etnograf, gdy podczas badania tego p r o b l e m u pełni rolę „ k r o n i k a r z a w s p ó ł c z e s n o ś c i " , p r z y w i ą z u j e d u ż e znaczenie do kon­ kretnych w z o r ó w z a c h o w a ń , k t ó r e nie zawsze są zgodne z d e k l a r o w a n y m i n o r m a m i (tak p o w i n n o b y ć , tak n a l e ż a ł o p o s t ą p i ć ) ; natomiast historyk t w o r z y obraz badanej rzeczywistości — jej odbicie w ś w i a d o m o ś c i ludzkiej t y l k o na podstawie f a k t ó w n o r m a t y w n y c h ( z a r z ą d z e ń , n a k a z ó w , przywilejów, n a d a ń itd.). Obraz stworzony przez etnografa zawiera więcej sprzeczności, jest m o ż e mniej spójny, ale potencjalnie m o ż e u k a z y w a ć większe bogactwo ludzkich postaw, o p i n i i , refleksji w c i ą g ł y m „ s t a w a n i u s i ę " . N i e należy więc w y m a g a ć o d etnografa, aby z r e z y g n o w a ł z „ o s o b l i w o ś c i " swego warsztatu pracy i u p o d a b n i a ł się do historyka np. w doborze ź r ó d e ł czy poszerzaniu zakresu swych b a d a ń . W świetle poczynionych uwag na temat o d m i e n n o ś c i w a r s z t a t ó w badawczych wydaje m i się, że o badaniach interdyscyplinarnych m ó w i ć m o ż n a jedynie wtedy, gdy w ś r ó d zainteresowanych przedstawicieli r ó ż n y c h dyscyplin n a u k o w y c h wystąpi wzajemna akceptacja o d m i e n n o ś c i metod, technik czy rodzaju ź r ó d e ł wykorzystywanych w tych dyscyplinach. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e3e801daadb988395e786213a482ac59.pdf 8e27b397f06fe4139a191e4c0246c2cd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1336 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1234 Title A name given to the resource Szlachecka "silva rerum" jako źródło do badań etnograficznych / ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.2, s.67-94 Creator An entity primarily responsible for making the resource Partyka, Joanna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ..Etnografia Polska", PL ISSN 0071-1861 JOANNA t. X X X I I : 1988, z. 2 PARTYKA (Uniwersytet Warszawski) SZLACHECKA SILVA RERUM JAKO Ź R Ó D Ł O DO BADAŃ ETNOGRAFICZNYCH Etnografowie rzadko korzystają ze źródeł tzw. zastanych, a jeśli już, to zaglądają do najnowszych, X X - lub co najwyżej XIX-wiecznych. Sięga się do tych źródeł: ksiąg gruntowych, podatkowych, inwentarzowych, pa­ miętników przy opracowywaniu monografii pewnych obszarów - wsi czy regionów - lub przy przekrojowym analizowaniu określonego zjawiska z dzie­ dziny folkloru, kultury materialnej itp. Źródłem dla etnografa, nie w pełni jednak wykorzystanym, może być także literatura piękna, a zwłaszcza te jej gatunki, które znajdują się na pograniczu literatury pięknej i dokumentu fa więc pamiętniki, diariusze, wspomnienia), a także cała sfera zjawisk paraliterackich łączących literaturę piękną z folklorem. Nawet, jeśli już sięga się w badaniach etnograficznych do literatury pięknej i gatunków jej pokrewnych, to rzadko dotyczy to epok odległych historycznie X V I , X V I I i X V I I I wieku. A przecież w wieku X V I i X V I I mamy do czynienia ze zjawiskami bardzo ciekawymi, które w pewnym stopniu zaważyły także na kształcie współczesnej kultury ludowej (Polska w epoce Odrodzenia. Państwo - społeczeństwo - kultura. 1970; Polska XVII wieku. Państwo społeczeństwokultura, 1969; Wiek XVII - kontrreformacja- barok. Prace z historii kultury, 1970). W renesansie kultura narodowa była najbliższa kulturze ludowej. W wieku X V I I nastąpiło rozbicie tej jedności. Pojawiły się różne nurty w kulturze, przypisane do różnych stanów społecznych. Odbiciem tego zjawiska w literatu­ rze było przenikanie do niej - -obok oficjalnego nurtu o cechach baroku również nurtów odmiennych, a częściowo opozycyjnych. Do najważniejszych w tej grupie opozycyjnych nie tylko wobec literatury, ale także wobec kultury oficjalnej tego okresu - należą: literatura tzw. sowizdrzalska, tworzona przez plebejuszy oraz wyrosła z kultury mas szlacheckich r ę k o p i ś m i e n n a l i t e r a t u r a szlachecka. Na tę literaturę składają się: okolicznościowa poezja polityczna, diariusze wypraw wojennych, pamiętniki oraz zjawisko, w którym mieści się po trochu wszystko, czyli tzw. silva rerum - domowa księga zapełniana przez pana �68 JOANNA PARTYKA domu najrozmaitszymi treściami: od osobistych notatek począwszy, poprzez zapiski i porady gospodarskie, przepisy kulinarne i lekarskie, odpisy różnych dokumentów, mów wygłoszonych na sejmach, sejmikach, trybu­ nałach, wzory mów okolicznościowych - weselnych, pogrzebowych, listy od przyjaciół i odpisy listów ważnych osobistości; relacje z różnych wydarzeń politycznych i obyczajowych - do anonimowych utworów literackich, zwłasz­ cza panegiryków, facecji, paszkwili, anegdot, epigramów, fraszek i obscenicz­ nych opowiastek. W tym „lesie rzeczy" etnograf może znaleźć wiele cennego materiału. Celem niniejszego artykułu jest ukazanie poprzez przykładową analizę przydatnych etnografowi treści odnalezionych w dostępnych mi rękopisach>, jakie możliwości dla badań etnograficznych kryje w sobie piśmiennictwo staropolskie reprezentowane przez sylwy. Będzie to również próba określenia sposobu, w jaki można by korzystać z tego typu źródeł. Jak wyglądają staropolskie sylwy? Są to na ogół dość grube foliały, nie zawsze pisane jedną ręką. Często wklejano do nich luźne karty, fragmenty kalendarzy drukowanych, ulotne drukowane gazetki, listy. Kolejność zapisywanych treści jest na ogół całkiem przypadkowa - obok wierszy spotykamy prozę, obok tekstów polskich - łacińskie, francuskie, niemieckie, obok nabożnej religijnej pieśni - obsceniczną facecję. Zdarzają się w środku foliału karty nie zapisane. W sumie sprawia to wrażenie dość dużego chaosu. Jeśli dodamy do tego fakt, że rzadko sylwy pisane były starannie, kaligraficznie, w związku z czym odczytanie ich sprawia często dużą trudność, to możemy wyobrazić sobie, jak wyglądała szlachecka silva rerum. O sylwach napisano dotąd niewiele - raczej wspomina się je tylko przy okazji opracowywania innych tematów. Jedyną pracą w całości poświęconą temu gatunkowi jest artykuł prof. Stefanii SkWarczyńskiej Kariera literacka form rodzajowych „silva". „Nazwa rodzajowa silva rerum.— pisze autorka — odnosi się do licznych w X V I w. do polowy X V I I I w., a znamiennych dla szlachecko-ziemiańskiej kultury, pokaźnych i w zasadzie nie przeznaczonych do druku foliałów, prowadzonych przez głowę domu często z pokolenia na pokolenie" (Skwarczyńska. 1969, s. 37). Braki w interesującym nas temacie uzupełnia ostatnio praca doktorska Marii Zachary Szlacheckie sylwy i ich funkcje w życiu społecznym, kulturalnym i mentalności XVII wieku. 1 Biblioteka N a r o d o w a (dalej B N ) : I 3052, 1 3492, Biblioteka Orydynacji Zamoyskich (dalej B O Z ) 814. 823. 855. 1162, 1172. 1173. 1175. 1201, 1282, 1316. 1569: A r c h i w u m G ł ó w n e A k t D a w n y c h (dalej A G A D ) : A r c h i w u m R a d z i w i ł l o w s k i e (dalej Radz.) I I , 12; I I . 2 1 : I I . 27: I I . 30: I I , 46: I I . 5 1 : I I , 69/5: A r c h i w u m Publiczne Potockich (dalej A r c h . Pub. Pot.) 124; Biblioteka K ó r n i c k a (dalej B K ) . 201. 711, 973, 978, 993; Biblioteka Uniwersytetu Warszawskiego (dalej B U W ) 66; Biblioteka J a g i e l l o ń s k a 59; Biblioteka P ł o c k i e g o Towarzystwa N a u k o w e g o (dalej Pł. T N ) R. 113. �SZLACHECKA "SILVA RERUM" 69 Ogólnie możemy podzielić sylwy pod względem tematyki na takie, w których przeważają treści o charakterze politycznym i historycznym oraz bardziej prywatne, a nawet intymne, poruszające wiele różnych tematów - i te są dla nas najciekawsze. Maria Zachara w swej pracy dokonała podziału na sylwy rodzinne, zbiory użytkowe oraz zbiory wierszy, sentencji, a więc swoiste antologie. Charakteryzując szlacheckie sylwy należałoby także wspomnieć, że liczne poprawki i notatki na marginesach, uściślające daty, komentujące wydarzenia, jak też uzupełnianie brakujących nazwisk świadczą o tym, że sylwy były czytane i „używane", a kolejni czytelnicy tworzyli historię danego ręko­ pisu. Spójrzmy, jak wygląda typowa silva rerum: Mam przed sobą grubą, liczącą 1118 stronic księgę, pisaną na papierze czerpanym, oprawną w skórę, prowadzoną dość starannie, zaopatrzoną w spis treści według alfabetycznie ułożonych tematów (AGAD, Radz., I I , 46). Tytuł - Miscellanea. Mowy, listy, wiersze i pisma rozmaite w materiach politycznych, prywatnych, familijnych panowania Augusta III. Wewnątrz znajdujemy liczne kopie listów, mowy polityczne, „Diariusz Sejmu Ekstraordynacyjnego w r. 1750 24 Augusti w Warszawie odprawio­ nego", ale także „Fortuna dla dam (wróżby z kostek domina)", a dalej „Fortuna dla kawalerów". Jest także ciekawa „Mowa przed łożnicą" jedna z całego łańcucha mów weselnych. W niej to ze szczególną uwagą podkreślono wejście w nowe powinowactwa równoznaczne z zawarciem przyjaźni pomiędzy stronami. Powtarza się motyw walki i miecza. W to wszystko wplecione są obsceniczne wierszyki. Dalej - bardzo ciekawy tekst „Kondycje do Przysięgi Żydowskiej". Tu m. in. dokładnie opisano ubiór Żyda przysięgającego chrześcijanom, warunki, w jakich odbywać ma się owa przysięga, oraz konsekwencje krzywoprzysięstwa. Nieco dalej znajduje się banalna informacja, jak robić dobry sok wiśniowy. Okazuje się, że ziemianina interesowały również „dni uroczyste, na których gale bywają u Dworu Królewskiego". Znajdziemy tu także wiersz o rozwodzie, kopie włoskich listów, wiersze nagrobne, historyczną notatkę o Tatarach. Sporą część omawianej sylwy zajmują rozmaite rachunki, zestawienia finansowe, tabele rozliczeń, np. wyliczenie „dóbr na skarb Pański idących", tabele rozliczeń z folwarków: janowickiego, michałowickiego, zwierzynieckiego, Łukowa, klucza janowskiego. Autorowi sylwy podobały się - widać - wiersze współczesnej mu poetki barokowej, Elżbiety Drużbackiej, skoro poświęcił im parę stronic. I wreszcie dużą część sylwy zajmuje wypis z ksiąg grodzkich krzemienieckich. Większa nieco w formacie, bo licząca 1231 zapisanych kart, jest sylwa prowadzona przez Annę księżnę Radziwiłłowa i jej młodszego syna podczaszego Wielkiego Księstwa Litewskiego — Hieronima Floriana. Ze względu na autorów nie jest to sylwa typowa, prowadzona jest bowiem przez przedstawicieli warstwy magnackiej. �70 JOANNA PARTYKA Z tego typu rękopiśmiennymi kodeksami mamy do czynienia o wiele rzadziej. W dodatku wielość charakterów pisma wskazuje na kilku autorów tej sylwy. Na pewno jednak zaczęła ją pisać księżna Anna, co również stanowi wyjątek w regule - kobiety nie zajmowały się na ogół prowadzeniem ksiąg domowych. Ta nietypowa sylwa jest bardzo ciekawa z wielu względów. Informacje tu zawarte mają nieco inny wymiar. Na samym początku została sporządzona lista długów, dalej znajdują się odpisy licznych listów do księżnej Radziwiłłowej w języku polskim, ale także i po łacinie, kopia uniwersału zakazującego wywożenia za granicę saletry, skór i wyprowadzania koni, a także różne inne uniwersały wydane przez Augusta I I I . Parę następnych kart zajmują pisma francuskie. Do tych poważnych politycznych i rodowych treści zupełnie nie pasuje umieszczony pomiędzy nimi wielce nieprzyzwoity wierszyk. Po nim następuje zbiór fascykułów - odpisy dokumentów rodowych, wśród których dużą część zajmują sprawy majątkowe Anny i Floriana. I znów bardzo nieprzyzwoita facecja, a po niej... cykl mów pogrzebowych. Dalej - rachunki za rynsztunek konnego żołnierza z wyszczególnioną ceną broni, dokładnym wyliczeniem cen poszczególnych elementów stroju i całego ekwipunku. Sporą część sylwy zajmują mowy sejmikowe oraz wzory mów okolicz­ nościowych pogrzebowych i weselnych. Wśród mów weselnych wyróżniono dziękowanie za pannę, mowy przy oddawaniu wieńca, „marcypanów", upominków od przyjaciela, dziękowanie za upominek. Te wszystkie tak różnorodne treści objęte są wspólnym tytułem (wskazują­ cym zresztą na ich różnorodność): Miscellanea [...] ad Anno 1745 (AGAD, Radz., I I , 51). A oto jeszcze jedna sylwa (AGAD, Radz., I I , 12) zatytułowana Miscellanea. Mowy, listy, wiersze, wiele pism do dziejów Polski należących. Sylwa ta pochodzi z pierwszej polowy X V I I w. Księga liczy 1135 stron, oprawiona jest w skórę, prowadzona starannie ręką co najmniej dwóch osób. Przeważają tu zdecydowanie treści o charakterze politycznym. Rękopis ten może stanowić cenny dokument historyczny okresu rokoszu Zebrzydowskiego. Na stronie 14 rozpoczyna się seria listów o treści politycznej, objętych wspólnym tytułem „Votum J. M . Pana wojewody Krakowskiego i listy, które do Króla J. M . pisał, przy tym pokazował". Po nich następują odpowiedzi króla, np. „Respons Króla J. M . Panom Posłom Zjazdu Lubelskiego do K. J. M . posłanym dany w Krakowie 30 Junij anno 1606", uniwersały królewskie i inne odpisane dokumenty, a wśród nich „Puncta rokoszowe pod Sendomierzem die 14 Augusti A D 1606", „Instrukcja Króla J. M . na sejmiki". Strony od 234 do 237 zajmują wiersze polityczne, m. in. „Wiersze na teraźniejsze nieszczęsne czasy". Nieco dalej -• kopia Uniwersału Wielkopolskiego oraz bardzo ciekawy ..Script podany od Pana Wojewody Krakowskiego Mikołaja Zebrzydowskiego in vin Testamenti". Dalej następują liczne pisma rokoszowe, listy prywatne. �S Z L A C H E C K A "SILVA R E R U M " 71 wiersze. Ciekawe są własne (?) dywagacje skryptora na temat rokoszu: „Rokosz co za pożytek przyniósł i Panu Wojewodzie i Rzeczypospolitej" oraz rozważania na temat: „Absolutum Dominium quid sit", „Definitio i natura Rokoszu", „Rokosz co jest". Strony 623 i 624 poświęcone są z kolei opisowi ożenków królewskich „Króla J. M . Zygmunta 3 Pierwsze ożenienie" oraz „Wtóre ożenienie Króla J. M . Zygmunta". Drugi opis zaopatrzony jest w schematyczny rysunek przedstawiający sposób, w jaki zostali posadzeni przy stole weselni goście. Dalej mamy obszerny opis „Ślubu Carowej Moskiewskiej". Skryptor okazał się bardzo skrupulatny w wyliczaniu upominków, jakie dostała panna młoda: Marianna Mniszkówna, wojewodzianka sandomierska, poślubiona carowi Kniaziowi Wielkiemu Moskiewskiemu Dymitrowi. Dowiadujemy się, że panna młoda otrzymała m. in. błogosławiony obraz Św. Trójcy oprawny złotem i kamieniami, pierścień z diamentem, perski kobierzec. Na stronie 653 wymienia autor sylwy „Infames Confederati". Zamieszcza także historyczną notatkę „Śmierć Stefana Jego Miłości Króla Polskiego w Grodnie A D 1586". Nieco dalej - zestawienie tabelaryczne „Zgoda i nie­ zgoda Wielkiejnocy Lackiej i Ruskiej w r. 1629 aż do roku 1960". Rok 1960 nasunął autorowi myśli o końcu świata, o którym „trudno się domyślać/, bo według słów Pańskich sam Bóg Ojciec wie. Ale też to wiedzieć, jeśli świat dotąd stać będzie, aż się okrąg dziewiątego nieba obróci i gwiazdy wszystkie wrócą się do tego punktu, od którego swój obrót zaczęły na początku świata". Cztery strony dalej znajdujemy „Znaki zarazy bydła", „Znaki wojny", „O grzmieniu różnych czasów" oraz „Co dnia którego według biegu miesięcznego przy nim położonego czynić i sprawować masz". Na końcu księgi autor zamieścił dzieło zatytułowane „Fundamentům Libertatum Reipublicae Polonae" składające się z czterech części - primům fundamentům, secundum, tertium i quartum. Trzy przedstawione rękopisy są według podanych wcześniej kryteriów na pewno sylwami. W obrębie jednej księgi mamy tu do czynienia z różnorod­ nością tematów, form, języka, a nawet tonu tekstów - od poważnego, pełnego ceremoniału do frywolności. Często jednak nie można jednoznacznie określić rękopisu jako sylwy, nie spełnia on bowiem warunku dostatecznej różnorodności, jak np. dzieło Tomasza Lisieckiego (BN, I 3052). Po dokładnym zapoznaniu się z większością sylw dostrzeżemy w nich również pewną zaplanowaną kompozycję układanie treści w cykle, np. cykl mów weselnych, sejmikowych, cykl przepisów lekarskich, listów itp. Trzeba przyznać jednak, że tę konstrukcję zakłócają wtrącane tu i ówdzie zapiski o zupełnie innej treści. Dowodzi to, że sylwy pisane były na bieżąco i nawet jeśli autor zamierzał wyczerpać temat w jednym miejscu, to i tak docierające wciąż nowinki, wiersze, listy były natychmiast zapisywane nieza­ leżnie od zmysłu skryptora co do kompozycji całości. �72 JOANNA PARTYKA Maria Zachara w zakres swej analizy włączyła wszystkie rękopisy o nie­ jednolitej tematyce. W rezultacie znalazły się tu również swoiste antologie literatury pięknej, które ja wykluczyłam ze swoich rozważań stwierdzając, że mało jest w nich materiału interesującego etnografa. Trzeba również wspomnieć, że sylwy w większości nie mają oryginalnych tytułów. Być może ich im nie nadawano. Najprawdopodobniej jednak karty tytułowe uległy w ciągu wieków zniszczeniu. Dziewiętnastowieczni właściciele tych rękopiśmiennych kodeksów charak­ teryzowali ich zawartość przez nadawanie im miana miscellaneów lub rozmai­ tości. Nieliczne tylko oryginalne tytuły się dochowały. Należy tu, dla przykładu, domowa księga Stanisława Różyckiego Penu sinopticum histori — grammato — politicum [...], Acta publica, variaque miscellanea regnante Joanne Casimire a 1655-1657 Zygmunta Stefana Koniecpolskiego. Nie spotykaną wśród autorów sylw świadomość formy wykazał Jan Kazimierz Grabski, kasztelan nakielski, nadając swej księdze tytuł Silva rerum var larum publico et pseudo politicarum [...] advectarum et conscriptarum anno dfomijni 1685. Nie wszystkie sylwy zaopatrzone są w nazwisko skryptora. Często treść sylwy może powiedzieć nam coś bliższego o jej autorze — jego nazwisko, pełnioną funkcję możemy wyczytać z listów, zapiski dotyczące spraw politycz­ nych oraz język mogą z kolei wskazać jej pochodzenie terytorialne. Wymaga to jednak dość szczegółowych studiów. W rezultacie wiele sylw pozostaje anonimowych. Gdybyśmy chcieli zgodnie z klasyfikacją źródeł podaną przez B. Kopczyńską-Jaworską (1971) określić, czym jest dla nas silva rerum, musielibyśmy stwierdzić, że: - ze względu na swoistość jej poznania rękopiśmienna sylwa jest ź r ó d ł e m pośrednim; - przynosi przede wszystkim poznanie świadomości społecznej, jest więc źródłem socjologicznym; - jest ź r ó d ł e m zastanym ze względu na organizację warsztatu badaw­ czego. Silva rerum jest, rzec można, zjawiskiem nieco „bezpańskim". Właściwie nie wiadomo, kto się nim powinien zająć: historyk, historyk literatury czy socjolog. Każdy mógłby w tym materiale znaleźć coś dla siebie. A mimo to niewiele w związku z sylwami ani też na ich temat napisano. Na pewno sylwa jako taka nie jest literaturą piękną, choć zawiera w sobie utwory do niej należące. Co więcej, wiele znanych dziś i cenionych dzieł X V I - i XVII-wiecznych twórców poznano właśnie z sylw, gdzie funkcjo­ nowały one jako dzieła anonimowe (tak np. odkryto Wojnę chocimską Wacława Potockiego). Nie można także nazwać sylwy dokumentem historycznym, choć po dokonaniu dokładnej weryfikacji mogłoby się okazać, i niejednokrotnie okazuje się, że pewne zapisy w niej dokonywane mają wagę dokumentu. �S Z L A C H E C K A "SILVA R E R U M " 73 Jeśli przyjąć, że już sam wybór wpisywanych do ksiąg domowych tekstów, notatek, listów winien określić, czym jest sylwa, możemy stwierdzić, że jest ona na pewno w największej mierze dokumentem szlachecko-ziemiańskiego stanu świadomości, zainteresowań, obyczajów, ogólnie źródłem wiedzy o kulturze staropolskiej. W X V I I i X V I I I w. sylwa pełniła cztery funkcje: 1) kronikarsko-pamiętnikarską; 2) praktyczno-dokumentacyjną (była swoistym archiwum, w którym utrwa­ lano cenne i ważne dokumenty, spełniała rolę „listownika", podręcznika w zajęciach gospodarskich i nauce, skarbczyka towarzyskiego); 3) rodowo-ambicjonalną (tu zapisywano dane osobiste i rodowe); 4) literacką. Przy tym wszystkim spełniała też funkcję zabawową, zwłaszcza w sferze poczynań literackich. Jest w sylwach tnnóstwo takiego materiału, którego gdzie indziej nie znajdziemy. Ponieważ nie były przeznaczone do druku, zachowały się w nich takie teksty, których ze względu na cenzurę nie można było opublikować. Zygmunt Gloger w Encyklopedii staropolskiej pisze: „ W zbiorach podobnych, przeznaczonych do prywatnego u ż y t k u , a nie do d r u k u , z a c h o w a ł o się m n ó s t w o rzeczy takich, k t ó r e dla wielu przyczyn publikowane b y ć nie m o g ł y , t y m bardziej przeto do obrazu życia narodu są ciekawe. P r z e c h o w a ł o się tam wiele p o m n i k ó w u m y s ł o w o ś c i , nigdy nie d r u k o w a n y c h , a d o w o d z ą c y c h , że poza l i t e r a t u r ą k s i ą ż k o w ą istniał w Polsce cały obszar p i ś m i e n n i c t w a domowego, ciekawego i cennego" (Gloger, 1903, s. 231-232). Zjawiskiem, które powinno zainteresować etnologa, a którego dokumentację w pewnym stopniu znajdziemy także w sylwach, jest ideologia sarmatyzmu. Z jednej strony kształtowała się ona na podstawie dziedzictwa renesanso­ wego, z drugiej, będąc zaprzeczeniem renesansu, nawiązywała do pewnych nurtów kultury średniowiecznej. Stąd żarliwa, niekiedy dewocyjna wręcz religijność (wynikająca także z XVII-wiecznej kontrreformacji), mająca od­ zwierciedlenie w niektórych sylwach, myśli o pokucie i grzechu, wiara w cuda, czary i prognostyki, myślenie magiczne. Poczucie odrębności narodowej, ukształtowane pod wpływem obecności w XVII-wiecznej Rzeczypospolitej wielu mniejszości narodowych, zrodziło w sarmackiej szlachcie ideologię ksenofobii. Z kolei idea samowystarczalnego ekonomicznie i kulturowo dworku oraz codzienny kontakt z kulturą chłopską zdecydowały o wzajemnym przenikaniu obu kultur. Dlatego też charakteryzując sylwy mamy prawo mówić zarówno o ich „szlacheckości", jak i „chłopskości". „ K u l t u r a renesansowa - pisze S t a n i s ł a w Grzeszczuk (1972) w artykule Z problemów ludowości — w p o w a ż n y m stopniu z a c i e r a ł a r ó ż n i c e p o m i ę d z y pisarzami renesansowymi w y w o d z ą r y m i się z r ó ż n y c h s t a n ó w s p o ł e c z n y c h ze stanem c h ł o p s k i m w ł ą c z n i e " (s. 272). Dalej czytamy: „ L i t e r a t u r a z i e m i a ń s k a służyła szerokiemu wprowadzeniu do literatury narodowej pierwiastka ludowego przynajmniej w zakresie t e m a t y k i , c h o ć nie o b e s z ł o się bez popularyzo­ wania m o t y w ó w ludowych i transkrypcji ludowych u t w o r ó w " (s. 302). �74 JOANNA PARTYKA Tak sytuacja wyglądała w epoce renesansu. Oficjalną kulturę sarmacką X V I i X V I I w. cechowała powaga i ceremonialność. Ta kultura uwarunko­ wała powstanie specyficznego zjawiska, jakim jest szlachecka silva rerum, ale te rękopiśmienne księgi nie są jej wiernym odzwierciedleniem. Można bez trudu znaleźć sylwy, w których przeważa element oficjalności - jest to cała grupa sylw o wybitnym nastawieniu politycznym, historycznym, przepełnionych mowami sejmowymi, relacjami z wydarzeń politycznych, wojen, odpisami dokumentów historycznych, panegirykami wreszcie. Sporą jednak część stanowią sylwy bardziej osobiste, a ponieważ pisane były na ogół przez średnią ziemiańską szlachtę, dotyczą szeregu zupełnie innych problemów związanych m. in. z codziennym życiem na wsi. Stąd wiele treści zawartych w niejednej sylwie z powodzeniem znaleźć by się mogło w gospodarskiej księdze prowadzonej przez bogatego kmiecia, gdyby ten posiadał umiejętność pisania. Szlachta ziemiańska odnosiła się do wielu zjawisk i spraw w sposób identyczny, jak to czyniły niższe stany. Podobny pogląd miała na temat czarów, czarownic, znachorek . Tak samo obawiała się zarazy, wierzyła w dni feralne. Z czego wynikały te analogie? Mogą to być ślady pierwotnie wspólnej tradycji kulturowej prasłowiańskiej, pogańskiej, w której nie istniał podział na kulturę niższą i wyższą. Taka sytuacja trwała jeszcze w późnym średniowieczu, wzbogacona elementami chrześcijańskimi. Dopiero renesans dokonał wyodrębnienia kultury plebejskiej, ludowej od dworskiej, rycerskiej, choć można w zasadzie twierdzić, że proces ten zapoczątkowany został o wiele wcześniej. O odrębnym świecie chłopskiej kultury można mówić już w okresie średniowiecza, kiedy to stan chłopski, ograniczany wciąż ustawodawstwem feudalnym, zaczyna coraz wyraźniej żyć w obrębie własnego tylko kręgu spraw wiejskich. Pewną granicę stanowi tutaj wiek X I I I . Dopiero jednak w XVI.w. kultura wytworzona przez warstwę chłopską staje się równorzędnym partnerem kultury szlacheckiej. W tym bowiem okresie wieś polska osiągnęła szczyt swego rozwoju gospodarczego i kulturalnego, chłopi stanowili warstwę samodzielną ekonomicznie (Burszta, 1974, 1985). W wiekach X V I i X V I I zachodzą procesy różnicowania w obrębie samej kultury wyższej, reprezentowanej z jednej strony przez dwór, z drugiej przez szeroko pojętą warstwę szlachecką. Pojęciem szlachty obejmowano ludzi o różnej pozycji ekonomicznej, politycznej. Inny tryb życia prowadziła 2 - W „ M i e s i ę c z n i k u H e r a l d y c z n y m " z 1933 r. znajduje się bardzo ciekawy a r t y k u ł Z y g m u n t a Lasockiego Szlachta płońska w walce z czartem. A u t o r p o w o ł u j ą c się na zapisane w księgach miejskich sochaezewskich, p ł o c k i c h i p ł o ń s k i c h z X V I I i pocz. X V I I I w. sprawozdania z p r o c e s ó w o czary d o w o d z i , ż e : „ w i a r a w czary i czarownice b y ł a o g ó l n a . Szlachta z okolic P ł o ń s k a p o c z ą w s z y od senatora, u r z ę d n i k ó w , d z i e d z i c ó w i p o s e s o r ó w , s k o ń c z y w s z y na braci zagrodowej b r a ł a u d z i a ł w procesach przeciwko czarownicom b ą d ź to j a k o o s k a r ż y c i e l e , b ą d ź też bierny j a k o ś w i a d k o w i e indagacyj i t o r t u r " . �SZLACHECKA "SILVA RERUM' 75 magnateria dysponująca rozległymi dobrami, tworzącymi często swoiste autonomiczne „państwa w państwie", mająca zarezerwowane dla siebie tytuły senatorskie, inny - szlachta gospodarująca na kilku lub kilkunastu wioskach. Odmienny tryb życia narzucał z kolei odmienne zainteresowania, przyczyniał się do powstawania różnych wariantów w obrębie szeroko pojętej, jednej kultury szlacheckiej. Większa część życia szlachcica-ziemianina upływała w bliskim kontakcie z naturą, wśród codziennych trosk gospodarskich. Takie życie często niezbyt odbiegało od bytowania w miarę bogatych chłopów. I tu, i tu bowiem obowiązywał jeden kalendarz: rolniczy i kościelny, uprawiano jedną magię rolniczo-hodowlaną. W obu wypadkach w sprawach wiary dominowała swoista forma religijności - wyrosła ze skrzyżowania wierzeń pogańskich z chrześcijańskimi religijność ludowa. Elementy kultury pogańskiej miały szanse przetrwania zarówno wśród warstw niższych, jak i w kulturze średniej ziemiańskiej szlachty. Stąd zapewne można wywodzić zbieżności pewnych wzorów zachowań, zwyczajów, wierzeń. W kulturze wytworzonej przez magnaterię śladów pierwotnej tradycji spotyka­ my już znaczenie mniej - magnateria była w większym stopniu kosmopoli­ tyczna. Ale i tu często nowe, przejęte zwyczaje byly czymś, co wypełniało tylko stary schemat. Już Łukasz Gołębiowski zauważył wspólnotę zwyczajów u różnych warstw społecznych. Wydaje się więc, że rację ma Józef Burszta pisząc: „wesela chłopskie, mieszczańskie i szlacheckie miały ten sam schemat zarówno w swej wymowie dramatyczno-teatralnej, jak i w sensie wierzeniowo-magicznym i znaczeniowym" (Burszta, 1985, s. 118). Wiek X V I I I zmienił nieco zarysowaną tu sytuację. Oświecenie, pod­ pierając się naukowym racjonalizmem, wypowiedziało wojnę myśleniu magicz­ nemu, nazywając wszystko, co z niego wyrosło, godnym pożałowania zabobonem. Wynikiem tej wojny było zepchnięcie pierwotnie wspólnych kulturze ludowej i szlacheckiej zjawisk w sferę kultury ludowej lub inaczej z tej walki obronną ręką wyszła jedynie kultura ludowa oparta na tradycyjnym przekazie, bardziej odporna na wpływy z zewnątrz. Dlatego też wydaje się, że wiedza o XVII-wiecznej kulturze szlacheckiej może stanowić cenne uzupełnienie wiedzy o tym, co w wiekach X I X i X X funkcjonuje już jedynie w kulturze ludowej. Szlacheckie sylwy mogą z powodzeniem dostarczyć takiego materiału, uzupełnić chociażby nasze wiadomości z zakresu medycyny ludowej. Tu dowiemy się bowiem, jak np. sporządzić „trunek na morowkę" („wziąć rozchodnika garść, macierzanki drugą, babki także, utłuc to z wodą, a potem on sok wyciskać i zmieszawszy go z mlekiem niewieściem daj choremu pić"). Przedstawiłam tu jedno z możliwych uzasadnień zbieżności w kulturze ludowej i szlacheckiej. Trybem życia uzasadnia to zjawisko również Janusz Tazbir w artykule Kultura szlachecka... (1976, s. 23). Pisze tu m. in.: �76 JOANNA PARTYKA „Na styl życia dziedzica i poddanego — przy wszystkich zasadniczych róż­ nicach — wpływał ten sam system zakazów i zaleceń kościelnych oraz kalendarz rolniczy uwarunkowany tokiem zajęć wiejskich". Ale są też odmienne zdania na ten temat. Problem polega tu - według mnie — na tym, czy zbieżności te wynikają ze wspólnych źródeł, czy z wza­ jemnych oddziaływań. Żeby pozostać już w sferze lecznictwa ludowego, warto przytoczyć zdanie Bohdana Baranowskiego na ten temat: ,.Pod wpływem nadzwyczaj rozpowszechnionej wśród ludzi literatury z zakresu medycyny czy też z i o ł o l e c z n i c t w a , r o z m a i t y m i wieś i tam nadzwyczaj szybko r o z p o w s z e c h n i a ł y wykształconych popularnej drogami d o s t a w a ł y się się wszelkiego rodzaju przepisy, na zalecenia czy nawet zabobony pochodzenia zachodnioeuropejskiego, k t ó r e p r z e m i e s z a ł y się z obowią­ zującymi zasadami tradycyjnej medycyny i higieny" (Baranowski, 1976. s. 52). Baranowski (1976) dochodzi nawet do wniosku, że „przypuszczalnie silniejsze było działanie kultury szlacheckiej na ludową niż oddziaływanie odwrotne" (s. 57), choć „niekiedy pewne zbieżne formy kultury ludowej i szlacheckiej wypływać mogły z tych samych wspólnych źródeł" (s. 58). Wydaje się, że większą rolę odegrały tu, mimo wszystko, owe wspólne źródła. Należałoby tu wspomnieć o jeszcze jednej możliwej przyczynie występo­ wania zjawisk wspólnych w obu kulturach, mianowicie mogła się do tego przyczynić kontrreformacja. Czesław Hernas w swym studium o baroku pisze: ..Obserwowana sił metafizycznych w diariuszach we własnym wczesnego życiowym baroku dążność doświadczeniu do odkrywania [...] wyjaśnianie losów interwencji jednostki czy n a r o d ó w s z c z e g ó l n y m i decyzjami Boga d o w o d z ą , że m ł o d a literatura kontrreformacyjna ożywiała (Hernas, w świadomości społecznej relikty myślenia średniowiecznego" 1973, s. 135-136). Prawdopodobnie wszystkie te mechanizmy przepływu informacji kulturo­ wej nałożyły się na siebie. Choć wspólne z kulturą ludową źródła były najważniejsze, na obraz kultury ziemiańskiej X V I I w. składały się także elementy innego pochodzenia. Szlachta wchodziła bowiem poza wiejskim bytowaniem w rozmaite układy społeczno-polityczne, a zdobyte tą drogą informacje mogły z kolei przenikać do kultury ludowej. Trzeba zwrócić uwagę na jeszcze jeden fakt, który upoważnia nas do twierdzenia o „ludowości" czy „chłopskości" sylw — w tych domowych księgach przejawia się to, co Janusz Maciejewski (1962, 1971) nazwał „folklorem szlacheckim", który - jako specyficzny folklor środowiskowy — jest faktem pogranicznym między tradycyjnym folklorem chłopskim a kulturą oficjalną. Każdy folklor środowiskowy nosi bowiem cechy kultury ludowej lub też „jest w stosunku do niej zjawiskiem analogicznym, posiadając jednak także wiele innych elementów właściwych z kolei kulturze oficjalnej czy wręcz wchodzących równocześnie w jej skład" (Maciejewski, 1971, s. 251). Tak rozumiany folklor szlachecki jest jednym ze zjawisk sarmackiej formacji kulturowej X V I I i X V I I I w. Przejawia się on w takiej twórczości, jak �77 SZLACHECKA "SILVA R E R U M " sylwy, pamiętniki sarmackie, facecjonistyka, okolicznościowa poezja polityczna i społeczno-obyczajowa, legendy herbowe, gawędy, oraz w takich zjawiskach, jak pieśni żołnierskie, kolędy, muzyka taneczna. Folklor szlachecki posługuje się rękopiśmiennym zapisem w przeciwieństwie do kultury ludowej, która wytworzyła model literatury ustnej. Ten fakt łączy ów folklor z kulturą oficjalną. Folklor szlachecki zarazem przeciwstawiał się sarmackiej literaturze oficjalnej, którą cechowała uczoność, powaga, ceremonialność, religijność, krasomówstwo, prymat łaciny. Zainteresowania i potrzeby kulturalne ogółu szlachty zaspokajane były w inny sposób. Były bowiem wyrazem „nie­ okiełznania, jurności i ludyczności społeczeństwa szlacheckiego, wprawdzie ceniącego ceremoniał oficjalnej kultury, ale wyżywającego się naprawdę tylko w swym folklorze" (Maciejewski, 1971, s. 256). Jednym ze sposobów „wyżycia się" było tworzenie swoistej szlacheckiej literatury nieoficjalnej i umieszczanie jej wytworów w rękopiśmiennych księgach domowych, które mogą być niewyczerpanym źródłem do badań nad folklorem szlacheckim. Przede wszystkim jednak sylwy są podstawowym informatorem, o kulturze szlacheckiego sarmatyzmu. NA ŚWIATOPOGLĄD I STYL ŻYCIA Z I E M I A Ń S K I E J S Z L A C H T Y X V I I I X V I I I W. PODSTAWIE MATERIAŁU ZAWARTEGO W WYBRANYCH SYLWACH Często jeszcze dziś ujemnie ocenia się wytworzoną i pielęgnowaną, zwłaszcza przez ziemiańską szlachtę, kulturę sarmacką. Spójrzmy, jak trak­ tuje sarmatyzm Władysław Kopaliński w Słowniku mitów i tradycji kultury: „Sarmatyzm charakteryzowały megalomania narodowo-stanowa, samouwiel­ bienie, pogarda i niechęć do cudzoziemców i różnowierców, nietolerancja, powierzchowna dewocja połączona z fanatyzmem religijnym i wiarą w gusła i zabobony". Pisze również dalej, że od czasów oświecenia jest sarma­ tyzm terminem obelżywym, oznaczającym kult wad narodowych, staroszlachecki obskurantyzm, egoizm stanowy, konserwatyzm, pychę połączoną z rubasznością i krewkością. Czy jest tak w istocie? Z kart rękopiśmiennych ksiąg domowych nie wyziera ani totalna nie­ nawiść do cudzoziemców, ani tym bardziej do różnowierców (nie bez podstaw Janusz Tazbir nazwał rzeczpospolitą szlachecką „państwem bez stosów"). Trudno jest także zarzucać ówczesnej szlachcie „wiarę w gusła i zabobony". Nie była to bowiem cecha wynikająca z ideologii sarmackiej i określająca jedynie szlachtę - wynikała ona bowiem z tendencji epoki, przywołującej i podtrzymującej w wielu sferach życia codziennego sposób myślenia oparty na magii. Materiał zawarty w sylwach dowodzi, że „gusła i zabobony" są wspólnym elementem kultury szlacheckiej i ludowej i jako wspólny element obu kultur powinny zainteresować etnologa. Sylwy dostarczają także wielu innych �78 JOANNA PARTYKA ciekawych dia badacza kultury ludowej materiałów. Jednocześnie duża część materiału zawartego w sylwach jest odzwierciedleniem oficjalnej myśli sarmaty zmu. Informacje, jakie znalazłam w przejrzanych sylwach, można podzielić na następujące grupy tematyczne: 1) 'treści dotyczące „obcych" - cudzoziemców i mniejszości narodowych; 2) wróżby meteorologiczne; 3) przepisy lekarskie i osoby leczące; 4) wpływ ciał niebieskich na człowieka; 5) przepowiednie, złe znaki, komety; 6) dni szczególne; 7) zabiegi magiczne; 8) praktyczne porady gospodarskie; 9) mowy weselne i pogrzebowe, opisy pogrzebów i ślubów. Spójrzmy zatem, jakie treści znajdujące się w szlachecko-ziemiańskiej kulturze, a występujące w szlacheckich silva rerum, mogą być przedmiotem badań dla etnologa. Zainteresowanie szlachty sprawami politycznymi, społecznymi (dotyczącymi jednak najczęściej własnego stanu), historią, czasem też filozofią (oczywiście starożytną), które tak wyraźnie widać przy przeglądaniu sylw, jest na pewno przejawem oficjalnego nurtu tej sarmackiej epoki. Wiele mamy w sylwach mów na sejmach, sejmikach, opisów bitew, sprawozdań z obrad sejmowych, odpisów listów o treści politycznej pisanych przez ważne osobistości, dokumentów historycznych. Dużo jest tu zwięzłych informacji o funkcjono­ waniu państwa i poszczególnych majątków. W dostępnych mi sylwach nie znalazłam jednak wykładu, który by dotyczył starożytnego pochodzenia Rzeczypospolitej, ani też nie ma tu dłuższych wywodów związanych z genealo­ giami rodzinnymi. Zapewne tkwią one w świadomości ziemiańskiej szlachty, ale jako dogmat nie podlegający podważaniu i przez to niewart dywagacji. Natomiast kult dawności, swoisty historyzm oficjalnej kultury, uwarunko­ wany przyjęciem właśnie „dogmatu" o pradawnym istnieniu Rzeczypospolitej dostrzegamy w tych księgach we wszystkich możliwych wariantach. Zdarza się пр., że w swych notatkach skryptor pisze o wydarzeniach bardzo odległych w czasie, nawiązując nawet do początków państwa polskiego. Sarmacki kult swojskości przejawiał się w sylwach w bezustannym porów­ nywaniu się z innymi nacjami. To porównanie było często dość skrupulatne, ale zawsze Polak-Sarmata okazywał się być kimś wyższym kulturowo. Pojawiające się zapisy na temat zwyczajów innych narodowości świadczą, że szlachta zauważała swoją odrębność, a nawet ją wręcz przeceniała. I tu poglądy zgodne są z sarmackim kultem swojskości, posuniętej aż do tradycjonalizmu. Dostrzeżemy tu także pewną umiejętność porównywania i analizowania. I tak np. dużą, jak na owe czasy, erudycję „ludoznawczą" wykazał autor XVII-wiecznej sylwy zamieszczając w niej swoisty niby-esej �79 SZLACHECKA "SILVA R E R U M " 3 zatytułowany „Jaki zwyczaj ludzie starzy czasów dawnych mieli w ożenieniu" . Tu opisane są ciekawe zwyczaje związane z pozyskiwaniem żon, obrzędami zaślubin itp. „u Rzymian, Babilończyków, Wenetów, Francuzów, w Afryce w mieście Leutia, u Teutonów, Ormian, Massajów, Arabów". Najciekawsze jest natomiast zakończenie świadczące o stosunku piszącego do przytacza­ nych zwyczajów: „Wiele różnych głupich zwyczajów mieli poganie w ich ożenieniu". Jak widzimy, Polaków interesowała inność cudzoziemców. W X V I I w. polska szlachta miała wyjątkowe możliwości obserwowania obcych kultur, a zwłaszcza kultury Orientu. Zainteresowanie nią pozostawiło trwałe ślady w języku polskim, niektórych zwyczajach, a nawet tradycyjnym szlacheckim stroju narodowym. Łatwo dostrzec tu pewną sprzeczność. Pisze o niej Wiktor Weintraub analizując literaturę barokową: ..Stosunek dawnej Polski do k u l t u r y Islamu byl pelen s p r z e c z n o ś c i . Bez t r u d u d a ł o b y się z e b r a ć z polskiej literatury barokowej s p o r ą a n t o l o g i ę wypowiedzi, dających wyraz w r o g o ś c i do tego świata « n i e w i e r n y c h p s ó w » . A r ó w n o c z e ś n i e świat ten fascynował swoim bogactwem i egzotyka | . . . ] . Był obcy i bliski zarazem" (Weintraub. 1977. s. 91-92). Mamy więc z jednej strony programową ksenofobię, z drugiej fascynację obcą kulturą i przejmowanie obcych wzorów, posunięte aż do całkowitej asymilacji, kpiny z cudzoziemskich zwyczajów (jak w wierszu „Przyczyna, czemu wina Mahomet zakazał Turkom"), ale też i szczegółowy opis „procesji mahometańskiej": ..Trumny pozabijanych M u z u ł m a n ó w i ich p a z i ó w z k o ś c i a m i nieść p o w i n n i , do k t ó r y c h t r u m n p o p r z y w i ą z y w a n e są miecze i szable, dzidy, łuki i insze wojenne o r ę ż a p o ł a m a n e , przy k t ó r y c h trumnach 600 w włosiennice stare odzianych boso i z p o ł a m a n y m t a k ż e o r ę ż e m o s ó b . T u r e c k i c h iść p o w i n n o " . 4 Kontakt z niewiernymi Turkami pozwolił rozwinąć w sarmackiej szlachcie przekonanie o wyjątkowej roli Rzeczypospolitej w historii chrześcijaństwa. Świadczy o tym chociażby powyższy fragment - tak miała wyglądać skrucha pokonanych przez Sobieskiego Turków. Mocna była wiara w to, że zwycięstwo polskiego króla pod Wiedniem było zgodne z przepowiedniami. W jednej z sylw skryptor zamieścił proroctwo o królu chrześcijańskim, który wstrzyma turecką nawałnicę i nawróci niewiernych. Niechęć do Turków i Tatarów jest zrozumiała Rzeczpospolita prowa­ dziła z nimi wojny przez cały wiek X V I I . Sarmacka ksenofobia obejmowała także i innych obcych. Najostrzej niechęć ta wystąpiła w stosunku do Żydów, którzy w X V I I w. stanowili jedną z większych grup mniejszościowych. 5 • BN BOZ 1569. s. AGAD. Radz.. pisownię. 234. II. 12. s. 802-803. W cytatach, tytułach zachowuję oryginalną �80 JOANNA PARTYKA Powszechne bvło mniemanie, że Żydzi są przyczyną nieszczęść, jakie spadają na Rzeczpospolitą. Uważano, że „niewierni Żydzi nasycają się krwią chrześćjan", „czynią mordy i zabójstwa", „panów czarują i przez czary sobie respekt jednają", „chrześcijanki gwałcą" \ W rzucaniu istnych kalumnii na Żydów szlachta się wręcz prześcigała, a ich wywody nie mają nic wspólnego z racjonalnym myśleniem. Żydzi to osobnicy utrzymujący kontakt z mocami diabelskimi, żyjący w zgodzie z czarownicami i sami posługujący się bardzo wymyślnymi czarami. Autor jednej z sylw umieścił w swym dziele dość długą notatkę „Opisanie Żydów [•..]". Udowadnia w niej, że Żydzi współdziałali ze Szwedami przeciwko Polakom, czyniąc rozmaite czary. A oto jedna z wielu opisanych przez skryptora sytuacji, których był podobno naocznym świadkiem: „ g d y J e g o m o ś ć Pan Miecznik stał obozem p o d T y ń c e m , na k i l k a d n i przed rozgromieniem wszyscy Ż y d z i pościli przez trzy d n i . Starsi żydowscy byli u Generala [dowódcy wojsk szwedzkich) w Izbie Sekretnej i tam jadali i sypiali. A potem na dzień przed rozgromieniem obozu ci starsi i pierwsi dwa wyszli o p o ł u d n i u na dach dami y X i e g a m i swemi, General kamienice Generalskiej z Babami czarownicami dwiema, k ę d y m wszystkie cztery strony, to jest na W s c h ó d , Południe, Zachód, z Talmu­ widział, gdy P ó ł n o c , ciskali ziarna na roz­ maitych nasion, k t ó r e w iskry ogniste o b r a c a ł y się i w y l a t y w a ł y w g ó r ę . A p o t e m z onych ń iskier c z y n i ł o się c o ś na kształt s z a r a ń c z e i zlatywały nad Tyniec [ . . . ] " . Czyż nie przypomina nam ta relacja ludowych opowieści „naocznych świadków" działania mocy piekielnych? Jakże niedaleko jest stąd do magicz­ nego pojmowania związków przyczynowo-skutkowych właściwych kulturze ludowej! Przykładów myślenia magicznego znajdziemy w sylwach mnóstwo: czary, prognostyki, wróżby ze zjawisk atmosferycznych, domowe sposoby leczenia, wiara w dni feralne i szczęśliwe, znaki świadczące o nadchodzących nie­ szczęściach. Szlachcic ziemianin żył na co dzień w kontakcie z naturą. Było to bytowanie zgodne z ideałem agrarnym, widzącym świat w wymiarze wiejskim. Janusz Tazbir zaznacza, że równocześnie ideał ten pozbawiony był zrozumienia dla uroków natury. Niemniej jednak należało obserwować przyrodę po to chociażby, aby dobrze gospodarować. Najczęściej korzystano tu z gotowych obserwacji i przepisów prezentowanych przez literaturę fachową, jak np. bardzo poczytny poradnik J. K. Haura Ziemiańska generalna oekonomika ? Przykładem m o ż e b y ć pismo który nienawiści Waśki chce „ w e d ł u g posuniętej a ż do chęci Woszczyły, w n u k a Bohdana sił swoich z dobremi ludźmi mordowania chrześcijaństwo n a r ó d Ż y d o w s k i w y g ł a d z i ć " ( A G A D , Radz., I I . teka 19 nr 2659). " B U W 66, s. 156-164. „niewiernych Chmielnickiego, atamana kochającemi Żydów" kozackiego, przeklęty �81 S Z L A C H E C K A "SILVA R E R U M " (Kraków 1679) lub tegoż autora Skład albo skarbiec znakomitych sekretów oekonomiej ziemiańskiej (Kraków 1689) . Prawdopodobnie właśnie z wymienionych podręczników przepisywano do ksiąg domowych treści dotyczące sprawnego gospodarowania. Ale można przypuszczać, że część ich wynikała z własnych obserwacji i doświadczeń, a także z doświadczeń znajomych i sąsiadów. Nie na co dzień miał ziemianin kontakt z wielkim światem — swe zaszczytne obowiązki wobec państwa spełniał na sejmikach i wojnach. Ale życiem ziemiańskim, do którego wciąż powracał, rządziły przecież inne prawa. Dobry gospodarz był wszak rolnikiem. Musiał wiedzieć, jak zapewnić sobie najlepsze zbiory, kiedy siać, kiedy szczepić drzewa, jak leczyć zwierzęta. Podobnie jak chłop posługiwał się magią dla zapewnienia urodzaju, odpędzania chorób, przewidywał przyszłe wydarzenia na podstawie obserwacji zjawisk atmosferycznych, rozmaitych znaków na niebie i ziemi, odczytywał pomyślność swoją i swoich bliskich z położenia gwiazd i księżyca, wierzył w dni feralne. Tryb życia, jego cykliczność ściśle związana z uprawą ziemi narzucały bowiem pewne schematy w myśleniu i działaniu, którym podlegał zarówno chłop, jak i ziemianin. I jeden, i drugi był w równym stopniu uzależniony od natury. Do dziś na wsi istnieje przekonanie o wpływie różnych faz księżyca (zwłaszcza nowiu i pełni jako najbardziej skrajnych) na wykonywane czynności, zachowanie ludzi i zwierząt (Moszyński, 1967, s. 451-460; Szyfer, 1969). Z nowiem i pełnią księżyca związane są liczne zakazy i nakazy. Nauka znajduje już pewne racjonalne wytłumaczenie wierzeń związanych z położeniem Ziemi względem planet i gwiazd, widząc w tym m. in. związek z wpływem promieniowania kosmicznego na organizmy żywe. Astrologia stała się modna, tym razem już mocno unaukowiona. W X V I I w. nie było „mody" na astrologię — posiadanie podstawowych wiadomości w tym zakresie leżało w sferze codziennych potrzeb, było czymś naturalnym. Dlatego np. w sylwie pochodzącej z pierwszej polowy X V I I w. znajdziemy obszerną informację „Co dnia, którego według biegu miesięcznego przy nim położonego czynić i sprawować masz", z której można się dowiedzieć m. in., że: 7 „Gdy 7 miesiąc w Bliźniętach włosy strzec, ogniem robić, posły słać, walkę M o ż n a sądzić, że dwa wymienione p o d r ę c z n i k i były p o ż ą d a n y m i i cennymi pozycjami w biblioteczce ziemianina. Anno dobrze 1691", w którym W jednej obok z sylw „Statutu autor zestawił Januszowskiego, „Regestr Hippiki Xiąg albo moich Xiagi o spisany koniach, Herbarza Polskiego o z i o ł a c h . L i r y k Wespazjana Kochowskiego, M ó w R ó ż n y c h X Z a ł u s k i e g o , Słownika polsko-łacińskiego ziemiańska J. K . H a u r a Grzegorza z dopiskiem occasione" ( B K 993, k . 185-187). 6 - Etnografia Polska, t. 32, z. 2 Knapiusza" w nawiasie znalazła „jeszcze się t a k ż e Ekonomika generalna nie moja, ale j ą z a p ł a c ę primo �82 JOANNA PARTYKA zacząć, żeglować, kupować, przedawać, budować, sługi j e d n a ć , z wielkimi mówić, dzieci 8 na n a u k ę d a w a ć , p r z y j a ź ń n a b y w a ć , żenić s i ę " . W innej sylwie zamieszczono „Krótką naukę o znakach Niebieskich", w której daje się takie rady: „ C o chcesz p r ę d k o s p r a w i ć , zaczynaj, gdy [księżyc] w Baranie, Wadze, K o z i o r o ż c u , co chcesz, aby d ł u g o t r w a ł o , zaczynaj, gdy [księżyc] w B y k u albo w W o d n i k u : w ten czas fun­ damenta albo grunta budynków zakładaj. Znak L e w p o ż y t e c z n y jest do sadzenia drzewa 4 niefruktującego i do polowania. Pod znakiem Bliźniąt krwie z r ą k nie puszczaj" . W księgach domowych o charakterze rodzinnym często notowano dokładne dane o urodzeniu się dziecka. Franciszek Szyrma w swym dzienniku stano­ wiącym część sylwy skrupulatnie zapisywał takie oto informacje: „24 grudnia Kurach mu dał nam z północy Pan czwartkowej na p i ą t e k B ó g syna. Krzcił go X imię A d a m , bo tak zasłużył. Niech r o ś n i e Pannami w wilię B o ż e g o Marcellin na c h w a ł ę Narodzenia Chodalewicz, Bożą i nam o Trzech Franciszkan. Dał na p o c i e c h ę . Pod (?) się r o d z i ł " '<>. W innej sylwie znajdujemy jeszcze bardziej wyczerpującą notatkę o uro­ dzinach : „ U r o d z i ł m i się syn S t a n i s ł a w A n t o n i tydzień przed Świątkami, we die qunita, Juny wtorek, d z i e ń pod Rakiem, w dzień Franciszka feralny, to jest bez w ostatni Aspektu 1 1 A n n o 1685 [ . . . ] . N i e c h go Pan B ó g chowa na o b r o n ę R z p t e j " . Formułki „niech rośnie na chwałę Bożą" i „niech go Pan Bóg chowa na obronę Rzeczypospolitej" są typowe dla zapisów tej treści. Do dziś na wsi znane są wróżby z grzmotów. Jest to tradycja pochodząca jeszcze z czasów pogańskich. Należy zapamiętać, kiedy i z której strony świata zagrzmiało pierwszy raz w danym roku. Wynikają z tego określone prognozy na przyszłość. We wspomnianej już sylwie Szyrmów spotykamy takie oto informacje: „ D n i a 16 Febr.: P i o r u n u d e r z y ł na wschodzie, a ludzie słyszeli in Januario grzmoty, co to za znak, Panu Bogu w i e d z i e ć " . „31 M a r c a . G r z m o t y wielkie z ł y s k a w i c ą , czego nigdy nie b y w a ł o . Zły Prognostyk. O d m i e ń , Panie Boże, i zmiłuj się nad n a m i " i dopisek na marginesie: „ G r z m o t y w marcu. D z i w ! " Spotykamy w sylwach także inne przepowiednie związane z grzmotami. Oto niektóre z nich objęte tytułem „O grzmieniu różnych czasów": „ G d y (Słońce) w W o d n i k u a zagrzmi, znaczy d ż d ż e wielkie, t r w o g ę na ludzi od w i a t r ó w , dychawice i świerzby i powietrze wielkie na świecie". „ G d y w Skorpionie S ł o ń c e a zagrzmi, znaczy s k ą p o ś ć wina i ryby, wiatry wielkie, białych g ł ó w poronienia". „ G d y w Rybach zagrzmi, znaczy s u c h o ś ć i s k ą p o ś ć o w o c ó w ziemnych, wina obfitość, bogactwo choroby na ludzie, z k t ó r y c h się jednak wyleczać b ę d ą " . 1 3 « A G A D , Radz., I I , 12, s. 812-814. в B N B O Z 814, s. 5. i " Pł. T N R. i- 113, k. 104. B K 993, k. 188. 'i 1 A G A D , Radz.. I I , 12, s. 811-812. �83 S Z L A C H E C K A "SILVA R E R U M " Dalej w tej samej sylwie informacje te przełożone są na miesiące, np. „lutowe grzmienie - śmierć na ludzi wielu, a zwłaszcza bogatych". Pojawienie się komety uważane było powszechnie za oznakę wielkich nieszczęść - chorób, wojen i wszelkich kataklizmów. Ten temat często pojawia się w domowych księgach. Autor jednej z sylw zamieścił notatkę: „O kometach. Co kiedy które znaczyły" poczynając od czasów Chrystusa, пр.: „1563. Pokazała się gwiazda z ogonem, na co nastąpiło powietrze i w Londynie co dzień 8000 ludzi umierało" . Powszechny był zwyczaj zamieszczania w sylwach prognostyków układa­ nych przez nadwornych astrologów. Musiały one krążyć w licznych odpisach, zanim zamieszczono je w rękopisach domowych. Takie prognostyki miały już na ogół charakter polityczny - trudno je wiązać w jakikolwiek sposób z ludowymi wyobrażeniami i wierzeniami, a ich popularność wynikała raczej z ogólnej tendencji epoki oraz ze wspomnianej już „mody" na astrologię. Zapisywano w sylwach także wiadomości na temat innych zjawisk, które były znakami pomyślności lub niepomyślności w życiu codziennym. Niektóre z nich świadczyły o zmyśle gospodarskim, np. taka oto wskazówka: „jeśli przed czasem opadają liście z drzewa, to znak, że na wszystek dobytek i bydlęta zaraza padnie, bo jest pokarm zarażony" . Wierzono również powszechnie w istnienie dni szczególnych - feralnych bądź pomyślnych. W jednej z sylw zamieszczono notatkę pt. „Profecja pewnego księdze z Nowej wsi pod Wschową, co się ma stać w tym r o k u " . Rok ten (1745) miał obfitować w wiatry, grzmoty, trzęsienia, komety, a nasilenie tych zjawisk ma przypadać na noc świętego Piotra i Pawła. Wymieniając znaki wojny inny skryptor pisze, że niechybnie dojdzie do wojny, gdy „kamienie z obłoków oczerniałe spadają". Tak właśnie zdarzyło się w 1622 r. — wkrótce po tym, jak na pewną wieś spadł taki właśnie kamień, zaczęły się długotrwałe wojny z Tatarami. Istotny dla autora jest tu fakt, że ów kamień spadł „w piątek przed wigilią Bożego Narodze­ nia" > . Z kolei w „Nowym Prognostyku posłanym Najjaśniejszemu Cesarzowi [...] z comet wypisanym anno 1665" czytamy, że w tymże tragicznym roku „kościoły zapadać się będą", „pan jeden umrze znakomity", „drzewa i lasy wykorzenione będą" itd., a „początek tych rzeczy nastąpi w nocy w dzień św. Wawrzyńca" . Często w omawianych księgach znajdziemy zestawienie dni niebezpiecznych bez żadnych danych wyjaśniających. Jeden ze skryptorów naliczył aż 40 wyjątkowo niebezpiecznych dni w ciągu roku, przy czym w czerwcu każdego dnia należy spodziewać się niebezpieczeństwa. Jedynie listopad jest w całości 13 14 15 6 17 ь B N B O Z 1569, s. 339. A G A D . Radz., I I , 12, s. 811. i? A G A D . Radz., I I , 51, s. 101-102. ' A G A D , Radz., I I , 12, s. 811. 1 B N B O Z 1569, s. 365. ň 7 �84 JOANNA P A R T Y K A pomyślny — autor przy nazwie tego miesiąca zanotował: „caret" — wolny. Trudno jest właściwie dociec, jakiego typu obserwacje były podstawą do ustalenia, że np. 3, 6, 7 i 16 kwietnia czy 5, 7, 11 grudnia to dni niebezpieczne. Ale charakterystyczny i ważny w tym wypadku jest już sam fakt funkcjonowania tego typu przeświadczenia o istnieniu szczególnych dni w ciągu r o k u . W magiczny sposób starano się także zabezpieczyć przed złem. Przykładem może być taka oto notatka, zatytułowana „Awizy z Wilna i jakie się cuda w Litwie zjawiły [...] w 1671 in Julio": 18 „ W L i t w i e Pan B ó g c o ś cudownego d o p u ś c i ł , że niemal po całej L i t w i e po miasteczkach, po wsiech c o ś pisze, a ż j u ż dzisiejszego dnia p o c z ę ł o p i s a ć i w W i l n i e r ó ż n e m i literami i charakterami, r ó ż n y m i farbami — c z e r w o n ą , c z a r n ą i białą, to litery, to pismo, t o charak­ tery [ . . . ] Co by to b y ł o ludzie p o w i a d a j ą , i co za p r o g n o s t y k i , n i k t tego z g a d n ą ć że t o b y ł o i przedtem przeciw powietrzowi. nie m o ż e , t y l k o Pan B ó g wie, co starzy to jest, 9 ale tu strach wielki po l u d z i a c h " > . Od myślenia magicznego nie są także wołne liczne zapiski gospodarskie, które znajdujemy w każdej niemal sylwie. Dotyczą one bardzo różnych spraw — od środków na muchy, pluskwy, szczury, robaki u koni, poprzez magiczne zabiegi związane z budową obory, sianiem, zapewnianiem urodzaju, aż po uwagi dotyczące obserwowania przyrody i wyciągania z tych obserwacji praktycznych wniosków. Wymienia się tu dni dobre do siania i szczepienia w marcu, kwietniu, maju, wrześniu i październiku. Znajdziemy także „Secretum, aby wróble Prosa i wszelkiego zboża nie piły" z dopiskiem: „probavi in A. 1668": „W dzień Wielkiejnocy, w y r o b i ć , na najświętszym niedzielę przed J u t r z n i ą sakramencie potem, gdy j u ż do zakrystiej s c h o w a j ą , jakiekolwiek położyć, wianek z j a k i e g o k o l w i e k żeby i na procesjej był na ten wianek wziąć i s c h o w a ć , ziela u w i t y Monstrancjej, a gdy siać będziesz 20 z b o ż e , wkrusz tego ziela w nie — ż a d e n ptak na tym z b o ż u nie p a d n i e " . W sylwach znajdziemy również wróżby meteorologiczne podobne do tych, jakie spotykamy po dziś dzień, п р . : „Dzień znakiem św. Jakuba rannych suchy z i m ę wielką znaczy"; mrozów i śniegów; mokre, d ż d ż y s t e " ; „ K w i e c i e ń w tymże „Żołędzie żołędziu wielki urodzaj robaczki suchy dobrego oracza nie uwesela"; jasny wielki urodzaj w i n a " ; „ D z i e ń św. Jana deszcz — orzechy piękne „Dzień i ranny jest i wesołe lato św. Wincentego 2 1 wygubi" . Zapisywano także, jak można łatwo i skutecznie zabezpieczyć siebie i swój dobytek przed niekorzystnymi czarami. Dowiadujemy się stąd пр., i» B K 973, k. 137. 1 4 B N B O Z 1175, s. 589-590. Zamieszczono r ó w n i e ż p r z y k ł a d y owych dziwnych z n a k ó w . Prawdopodobnie można byłoby je wyjaśnić sylwą i dlatego nie leżący w zakresie Kabala — rzecz doskonalą do badania magii związanej zapewnianiem sobie pomyślności 211 B N I 3492, k. 106. 2i B K 973, k. 150. studiując XVIII-wieczny tej pracy, z a t y t u ł o w a n y z egzorcyzmami, itp. Sygnatura: B N I I 6698. rękopis Salomonowe nie dzieła obroną będący zebrane, przed ziem, �85 S Z L A C H E C K A "SILVA R E R U M " że przy budowaniu obory dobrze jest święcony czosnek położyć pod każdy węgieł (na marginesie tej notatki autor dopisał „probavi") . Zaleca się również okadzanie bydła jarmużem, by ustrzec je przed urokiem, cedzenie mleka przez krzyżyk itd. W odpędzaniu złych mocy posługiwano się także rozmaitymi znakami i pismem, пр.: „Gdy grad pada napisać na talerzu 22 drewnianym a r 23 ' a zaraz przestanie" , rla' Znajdziemy również takie oto „Lekarstwo na febrę": „KPVSTTZS KKDHRZM. „Te wyżej wyrażone litery na karteczce maleńkiej napisać i chorującemu dać zjeść. Kiedy nie porzuci od razu, to znowu drugą karteczkę, by i trzecią za każdym trzęsieniem" . Powszechnie zapisywano również, jak ustrzec się zarazy. Nie znalazłam tu żadnych informacji na temat panującej epidemii, choć w X V I I i X V I I I w. były one dość częste — możemy dowiedzieć się o tym z ulotnych rękopiśmien­ nych gazetek tego okresu . W sylwach daje się takie np. rady, by nie zarazić się „morowym powietrzem": „w piecach niech nie palą ani chlebów nie pieką, bo się szerzy powietrze od tego"; „Szat także nie prać, bo one chusty uprane ciągną także powietrze do siebie" . Osobne miejsce zajmowały tu zabiegi chroniące zwierzęta przed morem. Sposoby leczenia zwierząt gospodarskich są bardzo szeroko prezentowane w sylwach. Wynikało to na pewno z faktu, że ziemianin, podobnie zresztą jak chłop, był skazany w tym względzie najczęściej na samego siebie. Rzadko mógł korzystać z fachowej pomocy „weterynaryjnej". Skrzętnie więc zapisywano zasłyszane, często nawet wypróbowane już środki leczące zołzy, „bardzo uporne sadno", zwichnięcie stawu, robaki u koni czy kaszel u owiec. Szlachcic-ziemianin musiał leczyć nie tylko swój żywy inwentarz — zmuszony był również do leczenia siebie i swojej rodziny. Z lecznictwa fachowego korzystano niezmiernie rzadko. Porównanie domowych sposobów leczenia się szlachty z medycyną ludową wykazuje zastanawiające podobieństwo, a nawet tożsamość. W tym wypadku wpływ szedł zapewne „od dołu". Na taki kierunek przepływu informacji wskazuje Józef Burszta (1985, s. 118) pisząc: „W tym zakresie górowała znajomością na pewno ludność wiejska. Była to przecież odwieczna wiedza i praktyka związana z bezpośrednią znajomością świata roślin, stąd też 24 25 26 22 B K 711, k. 110. 21 B K 711, k. 110. 2-t B K 711, k. 250. 2 5 Chęcin, Z gazetek w Toruniu dowiadujemy się п р . o w 1709 i 1710 r. zarazie (AGAD, 1478; A G A D , Radz., I I , 25, s. 109-115, 259-262). 2 f t B K 711, k. 103. w Opatowie w Radz., I I , teka 1652 г., 10 nr w okolicach 1265, teka 11 nr �86 JOANNA P A R T Y K A od chłopów przedostawała się do miast oraz dworów i dworków szlacheckich". Uwaga ta dotyczy oczywiście leczenia ziołami - fitoterapii. Można jednak przyjąć, że i inne sposoby leczenia nie pozostały bez wpływu ludowej medycyny. Najczęściej powtarzają się przepisy na „bolenie zębów", na kaszel, na suchoty, „na puchlinę", „na kamień", „na żółtą niemoc". Spójrzmy, jakie dawano rady: ,.Na puchlinę: Czosnek opuchłemu ze śmietaną albo z mlekiem k w a ś n y m d a w a ć pić proch z wilczej wątroby zjeść po ranu z c z y m k o l w i e k chce; i wieczór; Dobrze D o b r z e też p u c h l i n ę (znieść) ł a j n e m cielęcym albo k r w i ą k r o w i ą z m i e s z a n ą ze szpikiem z kości k o n i c h " . „ N a suchoty: Piana końska w piciu jakimkolwiek pita na czczo t a k ż e i t y m . co c i ę ż k o a zbytnio kaszlą pomaga; Krew bardzo pożyteczna na suchoty, k o ń s k a ciepła pita dychawicznym 2 7 we wielkiej p o m o c y " . N a „ k a d u k " , czyli p a d a c z k ę : ..Preservative od Bożej kaźniej to jest przeciwko k a d u k o w i [z z a t r z e ż e n i e m , że » t e n . co go wielka niemoc popadnie, jeśli m u w i e l k i palec u ręki d r ż y , nie m o ż e b y ć u l e c z o n « ] : Wilcze serce l u b o na p r o c h ususzone, l u b o j a k o k o l w i e k r u t ą k a d z i ć chorego pomaga. a od tego przepadnie zadane pomaga; Z rana i wieczór Ususz jajca n i e d ź w i e d z i e a zetrzyj na p r o c h , zadaj choremu, zła niemoc [dopisek — bardzo pewne]: Zajęcze p ł u c a solone utarte, a włoży w nie trzecią część k a d z i d ł a tartego, d a w a ć to z winem b i a ł y m . T y m ż e obyczajem piją serce zajęcze; T a k o w y m l u d z i o m na dobrze jeść szczaw do 30 d n i p o c z ą w s z y nowie miesiąca". Na kołtuna: „ c h l e b a b i a ł e g o o d k r ó w zaraz z mlekiem u w a r z y ć z szafranem, na pulsach przyłożyć 2 8 u ręki i p o d k o l a n y " . Jak widzimy, poza ziołami wykorzystywane były również leki zwierzęce. Największe znaczenie mają tu: krew, wątroba, serce zarówno dzikich, jak i domowych zwierząt. Autor jednej z sylw dokładnie wymienia korzyści, jakie mogą przynieść w leczeniu części ciała, a raczej wnętrzności wilka, kota, psa. Pewne znaczenie miały tu również zabiegi magiczne, zwłaszcza w udzielaniu pomocy niemowlętom, пр.: „Gdy m a ł e dziecię ustawicznie p ł a c z e w nocy, a s p a ć nie m o ż e [ . . . ] u r o k i e m białegłowy [...]. odpowiadać, Na i także dziecko usunie - to trzeba iść po milczący nagle dziecię położyć wodę, z nikim nie rozmawiać, ani w n i ą w r z u c i ć i w t y m dziecko o b m y ć " ; na progu, a psa przywabiać do chleba abo zowią pytać, ani „Gdy się mięsa, że 2 9 przez owo dziecię musi p r z e s k o c z y ć " . Szczególne czynności magiczne dotyczyły również położnic: „ P o ł o ż n i c ę zaraz po p o ł o g u trzeba k r a j k ą pewne kładą praktyczne sztukę znaczenie]; chleba „I p ó k i n ó ż w on o p a s a ć [ . . . ] " [ten zabieg m ó g ł r ó w n i e ż położnica wetkawszy. Na w połogu leży, co, nie raczej tedy jej p o d wiem" - tłumaczy s n tej n o t a t k i ; „ T a ż p o ł o ż n i c a p r ę d z e j u r o d z i , gdy b ę d z i e m i a ł a s t a r ą k o s z u l ę " . 2 7 2 B N I 3492, k k . 84, 86, 92, 102, 103, 104. « B K 711, k. 92. 2 9 B K 711, k . 28. •'o B K 711, k . 28. mieć poduszkę autor �S Z L A C H E C K A "SILVA R E R U M " 87 Mało znalazłam w sylwach wiadomości na temat osób leczących. O tym, że korzystano jednak z pomocy znachorek, świadczyć może zamieszczony w sylwie Różyckiego list do sąsiada B. Młodnickiego o czarach rzucanych na jego syna i radach znachorek . W innej sylwie znajdujemy bardzo ciekawy anonimowy wiersz zatytułowany „Krytyka na Baby, które się doktorstwem bawią". Jest to w istocie krytyka, z której jednak wiele możemy dowiedzieć się o ówczesnych praktykach znachorek: 31 ..Baba p r z y m a w i a , kreśli i chucha M r u c z y i ż e g n a , nad głową dmucha [ . . . ] ; W m a w i a j ą |baby] w chorych dziwne c h o r o b y Suchoty oraz wzdęcie w ą t r o b y , Czary, k o ł t u n y i p o d w i n i e n i a [ . . . ] ; U r o k i , glisty w dzieci w m a w i a j ą N a nie p r z e m i e r z ł e m i k s t u r y dają [...]". Wiersz kończy się radą: „ A b y ś d o s t ą p i ł z d r o w i a miłego Zażyj medyka rady biegłego, N i e daj się z w o d z i ć babskiej c h y t r o ś c i , 1 2 Przez k t ó r ą szatan wyrabia z ł o ś c i " . Z pierwszej połowy X V I I I w. pochodzi sylwa, w której znalazła się mowa obrońcy w procesie o czary . W mowie tej dostrzec już można oświeceniowy sprzeciw wobec panujących „zabobonów". Obrońca występuje tu bowiem przeciwko powszechnej wierze w to, że choroby, śmierć powodo­ wane są czarami i rzucaniem uroków. Podejmuje przy tym racjonalną próbę wyjaśnienia, że jest to niemożliwe. Wspomina, że wiele niewinnych „bab" spalono, ponieważ trudno jest zaprzeczyć winie w czasie „srogich mąk". Obrońca wykpiwa wiarę w znaki szczególne czarownicy - „rzezane kamyki przy sobie nosi", „stygmata jakieś ma" (brodawki, guzki) i „nie czuje nakłucia w to miejsce". Usiłuje przekonać, że rzekome stygmaty są po prostu „ciała obumarłymi znakami" - stąd nie czuje się bólu przy nakłuciu. Kamienie zaś „ludzie noszą przy sobie od gorączek, od odwrócenia cięcia i razu broni szkodliwego". A poza tym: „Głupi to by był diabeł, co by czeladź swoje na zgubę, by bydło na rzeź przez cechę i piętna wydawał". O czarach mówi się również opisując rozmaite sytuacje związane z prak­ tykami Żydów. 3i Podałam tu przykłady świadczące o zbieżnościach w sposobie myślenia i poglądzie na świat XVII-wiecznej ziemiańskiej szlachty i ludu. Można " 1 2 " B N B O Z 1162, k. 280. B N B O Z 1316, s. 40-41. A G A D , A r c h . Pub. Pot. 124, k . 91-101. �88 JOANNA P A R T Y K A również przewidywać, że podobne zbieżności znaleźlibyśmy w kulturze mieszczańskiej tego okresu. Ale na pewno nie wszystkie — zabrakłoby tu tej sfery, która opiera się na bezpośrednim kontakcie z przyrodą. Zaistniałe analogie pomiędzy życiem ziemiańskim a chłopskim umożliwiły podobne, a nawet w wielu wypadkach identyczne widzenie świata. Chłopi uprawiali ziemię od wieków — szlachta gospodarująca na roli jako ukształtowana w pełni warstwa ziemiańska pojawiła się dopiero w X V I , X V I I w. Prawdopodobnie mamy tu więc do czynienia z przejęciem gotowych wzorów (podręczniki fachowe tego okresu zalecały wzorowanie się na architekturze ludowej jako dobrze dostosowanej do wiejskich wa­ r u n k ó w ) , ale można również założyć, że tożsamość pewnych zjawisk wynikała nie tyle z przejmowania wzorów, ile z uwarunkowanego zbliżonym trybem życia pojawienia się analogicznych wytworów myśli! Niecały jednak zaprezentowany materiał da się analizować na zasadzie zbieżności z ówczesną kulturą ludową — czy to analogii, czy wpływów. Wspomniałam już np. o XVII-wiecznej modzie na prognostyki. Było to zjawisko powszechne. Myślenie kategoriami magicznymi było w pewnym stop­ niu charakterystyczne dla całej epoki baroku — epoki barwnej, dynamicznej, zafascynowanej wszystkim, co ciemne, irracjonalne, dziwne. Te cechy epoki odbiły się w często wówczas pisanych pamiętnikach, diariuszach, itinerariach. Na pewno i ten fakt — specyficzny charakter epoki — przyczynił się do wyławiania przez autorów omawianych rękopisów informacji zgodnych z du­ chem epoki. Takiej proweniencji są prawdopodobnie liczne w sylwach mirabilia, proroctwa o charakterze politycznym, curiosa. Barokowa ciekawość świa­ ta kazała zapewne zapisać autorowi domowej księgi wiadomość, iż „mężczyźni w Indiach mleko w piersiach mają i imi dzieci karmią" oraz że „w ormiańskiej ziemi bywa śnieg czerwony, bo tam rodzi się Rubrica" . 14 35 Pozostały jeszcze do omówienia te treści, które związane są z obrzędo­ wością rodzinną. Mamy tu do czynienia z mnóstwem mów weselnych i pogrzebowych. Zdarzają się, choć rzadko, mowy na chrzcinach. Wszystkie one podporządkowane są tym samym wzorom. Obowiązywały tu pewne konwencje zarówno w sposobie obrazowania, przykładach, frazeologii, jak i w ogólnej konstrukcji mowy. Chętnie sięgano do gotowych wzorów uwzględniających panujący rytuał, zwyczaje i modę, nic więc dziwnego, że notowano je dla wygody w księgach domowych. Wpisywano do ksiąg zarówno wzory mów, jak i mogące również służyć za wzór przemówienia wygłoszone przez konkretne osoby w określonej dokładnie przez skryptora sytuacji, np.: „Oddawanie Jej Mci Panny Buczackiej w Łożnicy Jego Mci Panu Gulskiemu przez Jego Mci Pana Mieleckiego wojewodę Bełzkiego". M Wydanj, w 1588 r. w K r a k o w i e p o d r ę c z n i k Anzelma Gostomskiego zatytułowany Gospodarstwo zaleca: „ G o s p o d a r z e sobie r z ą d n i u m ą d r y c h k m i o t k ó w sie n a u c z y ć mają, jako rolę s p r a w o w a ć " . í5 B N 1 3052, k. 107, 111. �89 S Z L A C H E C K A "SILVA R E R U M " Można zarzucić tu szlachcie pewne wygodnictwo, a nawet lenistwo, ale należy również przyznać, że reguły były tak sztywne, iż trudno bez posiadania szczególnego talentu w tym względzie zdobyć się na oryginalność. Wzory mów najczęściej krążyły anonimowo. Zdarza się jednak, że znano autora — w wielu wypadkach był nim słynny z talentu krasomówczego Andrzej Moskorzowski. Łatwo dostrzegalny jest tu ceremoniał oficjalnej kultury sarmackiej — mowy są poważne, pełne antycznej frazeologii i antycznych przykładów. Najliczniej reprezentowane są mowy uwzględniające poszczególne etapy wesela. Wygłaszały je osoby zwyczajowo do tego wyznaczone i poczuwające się do spełnienia tego miłego obowiązku. I tak np. mowę „Prosząc o Pannę", „Dziękując za Pannę" wygłaszał przyjaciel pana młodego, „Oddając Pannę" — ktoś z rodziny panny młodej, często jej rodzony brat. Poza trzema wymienionymi mowami wygłaszano także inne: na oddanie wieńców, na oddawanie słodyczy, przy oddawaniu „Marcypanów", dzięko­ wanie za wieniec, oddając pannę w „łożnicy" . Ciekawe są mowy przy ofiarowywaniu upominków. W jednej z sylw zanotowano taką myśl: „upo­ minkiem nie tylko ludzie, ale i Bogowie błagani bywali, upominek znakiem zawsze bywał zwycięstwa, wesela, pociech, triumfów" . Niektóre wzory mów weselnych uwzględniają specyficzną sytuację panny młodej lub pana młodego, np. „Oddawanie Panny Młodzieńcowi Żołnierzowi" czy „Proszenie o wdowę Rodziców, a przy tym i samej wdowy od wdowca". W mowach „przy oddawaniu panny", „dziękując za pannę" podkreśla się rolę przeznaczenia, które w sposób nieunikniony wiąże losy dwojga ludzi, wysławia się zalety panny młodej jako godnej pana młodego i odwrotnie, uzasadnia się, dlaczego wybór padł właśnie na tę pannę. Powoływano się często na obyczaj szlachecki i szlachetne wychowanie. Nade wszystko jednak przewija się tu ulubiony przez sarmacką szlachtę motyw równości. Zdarza się, i to dość często, że mowy weselne przeplatane są obscenicz­ nymi opowiastkami, nie grającymi z powagą sytuacji. W ten sposób m. in przejawia się w całej swej krasie ów charakteryzowany przez Maciejew­ skiego „folklor szlachecki", ukazując dosadność i rubaszność języka XVIÍ-wiecznej szlachty. Widzimy tu wyraźnie, jak blisko funkcjonowało obok siebie to, co należało do oficjalnie przyjmowanych wzorów, oraz to, co w tych ramach już się me mieściło należąc do sfery opozycyjności i nieoficjalności. Mowy pogrzebowe spotykamy w sylwach rzadziej niż weselne. Możemy tu wyróżnić mowy — listy mające spełniać rolę powiadomienia o czyjejś śmierci i pogrzebie — te zawierają jako elementy stałe ogólną refleksję 36 37 ™ Mowy weselne znajdują Radz., I I , 27, 51, 46. " B N B O Z 823, 'k. 129. się w sylwach: BK 978, BN BOZ 823 i 855, AGAD, �90 JOANNA P A R T Y K A o nieuchronnej, choć nieoczekiwanej śmierci, powiadomienie o śmierci konkretnej osoby oraz prośbę o wzięcie udziału w uroczystościach pogrze­ bowych. Wygłaszano również mowy w trakcie pogrzebu, w których wymieniano zasługi zmarłego, wspominano rozpad rodziny po stracie bliskiej osoby. Przedstawiciel rodziny zmarłego wygłaszał z kolei „dziękowanie na pogrzebie albo raczej mowę do gości". We wzorach mów pogrzebowych brano pod uwagę, podobnie jak w mowach weselnych, pozycję osoby, której mowa dotyczyła (znajdziemy tu więc specjalne mowy „na pogrzebie żołnierza" czy „na pogrzebie senatora"), a także sytuację osobistą - „mowa na pogrzebie panieńskim". Wydaje się, że mowy pogrzebowe i weselne, podobnie jak poprzednio przedstawiony materiał, choć w nieco mniejszym stopniu, mogą stanowić źródło przy pewnego typu poszukiwaniach etnograficznych. Nie ma tu co prawda dokładnego opisu szlacheckiego wesela, ale analizując poszczególne mowy dochodzimy łatwo do istoty obrzędu, która zarówno w kulturze chłopskiej, jak i szlacheckiej była jednakowa, inna była jedynie oprawa ceremonii. Wskazuje na to, poza wspomnianym już Bursztą, także Bystroń pisząc: „ S t a n m a j ą t k o w y , p o z i o m k u l t u r a l n y , p o g l ą d y na w a r t o ś ć rodzimej k u l t u r y w p ł y w ó w obcych d e c y d o w a ł y U podstawy była o kształtowaniu zawsze odwieczna się o b r z ę d u obrzędowość p r a k t y k o w a n a tradycyjnie przez k o n s e r w a t y w n ą w poszczególnych weselna, czasów ludność wiejską" pogańskich (Bystroń, i natężenie środowiskach. sięgająca, 1932, s. 73-74). Podobne myśli wyraził Zygmunt Gloger w Obchodach weselnych (s. 9): „W pełnej sile były zwyczaje weselne wtedy, gdy były wspólne wszystkim warstwom narodu. Wspólność ta jest jeszcze w X V I I wieku widoczną, lecz już odtąd słabnąć zaczęła". Przedstawiłam tu materiał wyszukany w 29 przypadkowo wybranych szlacheckich kodeksach rękopiśmiennych zwanych silva rerum i ' oceniony przeze mnie jako przydatny w badaniach etnograficznych. Dokonana analiza materiału pozwala stwierdzić, że sylwy mogą stanowić źródło etnograficzne, dotychczas zupełnie nie wykorzystane. Analizując je musimy mieć jednak świadomość specyfiki tego źródła, a przede wszystkim mieć na uwadze wzajemne uwarunkowania kultury ludowej i szlachecko-ziemiańskiej, te bowiem upoważniają nas do korzystania w badaniach etnograficznych z materiału nie będącego sensu stricto ludowym. Przypomnijmy raz jeszcze owe uwarunkowania: W XVII-wiecznej kulturze ludowej i kulturze wytworzonej przez ziemiańską warstwę szlachecką istniało wiele wspólnych wartości wynikających przede wszystkim ze zbliżonego trybu życia opierającego się na ciągłym kontakcie z naturą. Wartości te były najczęściej pozostałościami jeszcze z czasów �S Z L A C H E C K A "SILVA R E R U M " 91 pogańskich, w których nie istniał podział na kulturę niższą i elitarną. Leżały one u podstaw wierzeń związanych z uprawą ziemi, hodowlą zwierząt, człowiekiem jako elementem Kosmosu. Zarówno życie szlachty ziemiańskiej, jak i chłopów opierało się na tym samym kalendarzu rolniczym. W dużej mierze zależne było również od świąt kościelnych. Kulturę szlachecką, podobnie jak ludową, cechował ten sam, wytworzony z przemieszania się elementów chrześcijańskich z pogańskimi, tzw. katolicyzm ludowy, który z kolei narzucał pewne szczególne zachowania i wierzenia wspólne obu warstwom. Z powyższych faktów wynika, że w X V I I w. w kulturze szlachty ziemiańskiej poza tym, co nazywamy sarmatyzmem, wyróżnić można sporą część wartości o proweniencji ludowej. Wiek X V I I jest pod tym względem szczególny — jak już wspomniałam, począwszy od wieku X V I I I wspólne z kulturą ludową elementy są systematycznie z kultury szlacheckiej wypie­ rane. Wzajemne uwarunkowania tych dwu kultur sprawiają, iż biorąc do ręki szlacheckie silva rerum możemy mieć świadomość, że treści w nich zawarte zbliżone są do tych, które funkcjonują do dziś lub niedawno jeszcze funkcjonowały w badanej przez nas kulturze ludowej. Wartość informacyjna sylw wydaje się być bezsporna, a wiadomości w nich zawarte stanowić mogą cenny materiał wzbogacający współczesną wiedzę etnograficzną oraz być źródłem ukierunkowującym niektóre dziedziny badań. Ale nie tylko tak wyraźne w sylwach samo zjawisko sarmatyzmu, formacji kulturowej, której elementy tkwią po dziś dzień w świadomości Polaków, będąc częścią tego, co nieoficjalnie nazwać by można „charakterem narodowym", a przy­ najmniej jednym z jego elementów, i to nie najmniej znaczącym, może również zainteresować etnologa. Dla badacza ważne jest i to wreszcie, co nazwałam za Maciejewskim „folklorem szlacheckim" - wszak etnograf ma również do czynienia z literackim przekazem ludowym, z różnymi formami obrzędowości. Zjawisko „folkloru szlacheckiego" funkcjonowało w X V I I w. na tej samej płaszczyźnie, co dziś folklor chłopski, przekazywało więc podobne treści i może stanowić pasjonujący przedmiot dociekań etnograficznych. Zawarte w sylwach bogactwo informacji dotyczących życia codziennego, obyczajów, zainteresowań pozwala sądzić, że również inne rękopiśmienne przekazy staropolskie, nieoficjalne, nie przeznaczone do druku, stanowić mogą cenny materiał dla badacza podstaw i rozwoju naszej kultury. Artykuł ten miał na celu zasygnalizowanie dziedziny dotąd nie wykorzy­ stanej. Materiał, z którego korzystałam, potraktować trzeba jako próbkę, za którą kryje się niezwykle kusząca oferta szczegółowych penetracji i dociekań. Aby były one owocne odpowiednio do spodziewanych wartości oraz zamie­ rzeń badacza, wymagałyby kilkuletnich studiów nad staropolskimi rękopiśmien­ nymi zasobami naszych bibliotek. �92 JOANNA P A R T Y K A LITERATURA B a r a n o w s k i B. 1971 Kultura 1976 Kultura ludowa a kultura szlachecka ludowa w XVII i XVIII nowoczesnej kultury polskiej, wieku na w XVII ziemiach i XVIII Polski środkowej, w., [ w : ] Narodziny Łódź. i rozwój Wrocław. В u r s z t a J. 1970 Kultura wsi w okresie folwarczno-pańszczyźnianym, [ w : ] Historia chłopów polskich, t. 1, Warszawa. 1974 Kultura ludowa — kultura narodowa. Szkice 1985 Chłopskie źródła kultury. i rozprawy, Warszawa. Warszawa. B y s t r o ń J. S. 1924 Megalomania 1932 Dzieje obyczajów Dobrowolski 1932 narodowa, Warszawa. w dawnej Polsce. Wiek XVI-XVIII, Warszawa. K. Umysłowość i moralność społeczeństwa staropolskiego, [ w : ] Kultura staropolska, Kraków. Dzieło... 1978 Dzieło literackie jako źródło historyczne, Warszawa. G l o g e r Z . [Pruski] 1869 Obchody weselne. 1901-1903 Encyklopedia Kraków. staropolska, Warszawa. Głowiński M. 1978 Lektura dzieła a wiedza historyczna, [ w : ] Dzieło literackie jako źródło historyczne, Warszawa. G o ł ę b i o w s k i Ł. 1884 Lud polski — jego zwyczaje, zabobony, L w ó w . G o s t o m s k i A. 1951 Gospodarstwo, Wrocław. G r z e s z c z u k S. 1972 Z problemów ludowości, [ w : ] Problemy literatury staropolskiej, seria 1, W r o c ł a w . H e r n a s Cz. 1973 Barok, Warszawa. Kopczyńska-Jaworska 1971 Metodyka B. etnograficznych badań terenowych, Warszawa. K u c h o w i c z Z. 1975 Obyczaje staropolskie XVII-XVIII wieku, Ł ó d ź . Kultura 1932 Kultura staropolska, Kraków. L a s o c k i Z. 1933 Szlachta płońska w walce z czartem, „ M i e s i ę c z n i k Heraldyczny", nr 12. M a c i e j e w s k i J. 1962 Z problematyki badań nad okolicznościową poezją polityczną lat 1763-1788, „Przegląd H u m a n i s t y c z n y " , nr 3. 1971 Folklor środowisk „folkloru ony. Sposób szlacheckiego" XVII jego istnienia, cechy i XVIII wiekuj, wyodrębniające [ w : ] Problemy (Na socjologii Wrocław. 1974 Sarmatyzm jako formacja kulturowa, „ T e k s t y " , nr 4. Moszyński K. 1967 Kultura ludowa Słowian, Warszawa. Polska... 1969 Polska XVII wieku. Państwo — społeczeństwo — kultura, Warszawa. przykładzie literatury, �93 S Z L A C H E C K A "SILVA R E R U M " Polska 1970 Polska w epoce Odrodzenia. Państwo — społeczeństwo — kultura, Warszawa. Problemy... 1972 Problemy literatury staropolskiej, seria 1, W r o c l a w . S k w a r c z y ń s k a S. 1963 Kariera literacka form rodzajowych „silva", [ w : ] Europejskie związki literatury polskiej. Warszawa. Szyfer A. 1969 Tradycyjna astronomia i meteorologia ludowa na Mazurach, Warmii i Kurpiach, Olsztyn. T a z b i r J. 1976 Kultura szlachecka kultury polskiej, 1978 (struktura i wzorce osobowe), [ w : ] Narodziny i rozwój nowożytnej Warszawa. Kultura szlachecka w Polsce. Rozkwit — upadek — relikty. Warszawa. T o p o l s k i J. 1973 Metodologia historii. Warszawa. W e i n t r a u b W. 1977 Wiek O niektórych problemach polskiego baroku, [ w . ] Od Reja do Boya, Warszawa. XVII... 1970 Wiek XVII — kontrreformacja — barok, Wrocław. Zachara M . 1980 Sylwy — dokument życia literackiego Szlacheckie XVII szlacheckiej kultury umysłowej w Polsce XVI i XVII sylwy i ich funkcje wieku, w życiu w XVII wieku, [w:] Z dziejów Wrocław. społecznym, kulturalnym i mentalności wieku (praca d o k t o r s k a — maszynopis). Joanna Partyka SILVA RERUM - A SOURCE FOR E T H N O G R A P H I C A L RESEARCHES Summary Modern ethonography rarely exploits sources reaching back 20 century. As i t appears, however, be useful for ethnography as some texts f r o m the earlier than 18 and even the 19 17 century well. O l d Polish manuscripts seem to be o f special value, and a m o n g them so-called silvae rerum, private family books o f noble homes written to be published in p r i n t . They offer the researchers a l o t o f interesting data. The o f the paper has examined 29 o f such manuscripts f r o m the view-point o f their for ethnographical source researches and material, n o t exploited till according to their subject: has proved now. The that data they found could make a in the silvae can Different 1. The remarks concerning the „ s t r a n g e people" foreigners and predictions and auguries, 6. Beliefs concerning ill-omens, 8. Days o f special magical meaning, 9. Different practical advices and recipes household, valuable be classified prescriptions and unproffessional healers, 4. The influence o f heavenly bodies u p o n 5. not author usefulness very national minorities l i v i n g i n Poland then, 2. Predictions o f weather, 3. Unofficial life, or can 10. T h e patterns o f funeral and wedding speeches, and 11. The 7. medical human Comets, concerning descriptions o f funeral and wedding ceremonies. In analyzing the manuscripts we must remember that o f a peculiar sort regarding the m u t u a l relations between they make folk a source material peasant culture and that �94 of JOANNA PARTYKA gentry. O n l y keeping that in m i n d we can apply the source which does not come strictly f r o m folk culture. These relations can be described i n short: In the cultures: of life 17 century there were many c o m m o n traits and folk culture and o f both social that strata, the those values have persisted of the of beliefs upper and lower connected o f landed life gentry. based on They regular values i n both the discussed resulted from contacts with the similiar nature. way Most of since the per-Christian period when the c u l t u r a l difierentation social with strata had agriculture, not animal existed yet. husbandry Those and traits the were man's the place basis in the Universe. The life o f both the landed gentry and peasants r u n agrarian calendar cycle, it was also connected holy days. One o f the features o f the i n accordance w i t h to a great extent culture o f gentry the same w i t h the cycle o f C h u r c h as well as that o f peasants was the, so-called folk Catholicism, the product o f m i n g l i n g o f C h r i s t i a n and pagan traits. F o l k Catholicism imposed many patterns o f behaviour and beliefs c o m m o n for all social strata. The 17 century is especially interesting as it concerns this p r o b l e m ; i n the beginning of the 18 century the common c u l t u r a l traits begun to disappearr i n the upper class culture. Owing evidence to the mentioned or, at least, were t o be of mutual relations we can o f the c u l t u r a l traits similiar t o those which found the discussed manuscripts there not be sure that silvae function i n folk l o n g time ago. seems to be unquestionable Thus and the rerum give culture t i l l now informational enrich our resources o f ethnographical evidence. One t h i n g more can be o f great to ethnographers, namely the ideology o f the so-called Sarmatism noblemen and as ancient virtues times). habits Some pleading elements their o f this origin, according ideology can be value the data they contain to can interest (apology o f o l d Poland's the found myth, i n the as far back consciousness of the Poles till nowadays, constituting our. let us say, „ n a t i o n a l character". Silvae rerum ethnographical are too, a good evidence o f the "gentry folklore" also meaningful fo studies. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fa84c0d7186b2ac20bb8ec6ade8a956e.pdf 34f0d7a03c86eb025dd770b543fbd702 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1342 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1239 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1989 t.33 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1989 t.33 z.1, s.5-8 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ETNOGRAFIA POLSKA XXXIII Zeszyt 1 �INSTYTUT POLSKA A K A D E M I A N A U K HISTORII KULTURY MATERIALNEJ ETNOGRAFIA POLSKA XXXIII Zeszyt 1 WROCŁAW • WARSZAWA • K R A K O W ZAKŁAD NARODOWY IMIENIA WYDAWNICTWO POLSKIEJ 1989 G D A N S K • ŁÓDŹ OSSOLIŃSKICH AKADEMII NAUK �REDAKTOR: WANDA PAPROCKA S E K R E T A R Z R E D A K C J I : IWONA CZŁONKOWIE R A D Y JASIEWICZ. JADWIGA REDAKCYJNEJ:MARIA BIERNACKA KLIMASZEWSKA. BRONISŁAWA KAB2INSKA-STAWARZ (przewodnicząca). M A R I A KOPCZYŃSKA-JAWORSKA. L E W I C Z O W A , SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z , A N N A ZOFIA A l . Świerczewskiego Okładkę projektował Edward 105 Kostka Kwiecińska Redaktor techniczny Maciej Szłapka (C) Copyright hy Zaklad Narodowy im. Ossolińskich Primed — Wydawnictwo. Wroclaw in Poland Z a k ł a d Narodowy im. O s s o l i ń s k i c h — Wydawnictwo. W r o c ł a w 1989. Naklad: ark. A i - 910 egz. Objętość: ark. wyd. 24,50. ark. drak. 19.75. 20. Papier offset, k l . I I I , 70 g, 70 x 100. O d d a n o do s k ł a d a n i a 1988-07-28. Podpisano do druku 1989-06.08. Druk u k o ń c z o n o w lipcu 1989. Wrocławska Drukarnia Naukowa. C e n a zł 4 9 0 . - Zam. 3469/88. F-7. ZBIGNIEW SZYFłI.BEJN-SOKO- ZAMBRZYCKA-KUNACHOWICZ Adres Redakcji: 00-140 Warszawa, Redaktor Zyta FRANKOWSKA. 1989 �SPIS TREŚCI ARTYKUŁY Część I PRACE ORUPY INDYJSKIEJ K A T E D R Y ETNOLOGII I ANTROPOLOGII KULTUROWEJ UW Magdalena Z ł o c k a — Świątynny rytuał hinduistyczny (pudża) 9 A Hindu temple ritual (puja). Summary . Dagnosiaw D e m s k i — Postać ascety 37 indyjskiego jako przykład alternatywnej drogi ludzkiej egzystencji The Indian ascetic: 39 an example of an alternative way of human existence. Summary Jacek 55 K u ś m i e r z — Molela — radżastański wariant sanskrytyzacji 57 Molela — a Rajastan variant of sanskritization. Summary Lech M r ó z — Wędrowni kowale i handlarze bydła z 74 R a d ż a s t a n u — hipotetyczni przodkowie C y g a n ó w 77 The nomadic blacksmiths and cattle dealers from Rajastan as hypothetic ancestors of the Gypsies. Summary 107 Jolanta K u ś m i e r z — Mehendi — sztuka, zwyczaj, rytuał 109 Mehendi — art, custom, ritual. Summary 133 Część I I A d a m R y b i ń s k i — Władza u saharyjskich pasterzy k o c z o w n i k ó w — organizacja władzy u Tuaregów K e l Ahaggar na przełomie XIX i XX w 135 The power by among the nomadic pastoralists of Sahara — the power organiza­ tion by the K e l Ahaggar Tuaregs at the turn of the 19th and 20th centuries. Summary 161 Djurdjica P e t r o v i c — Pilśń jako element kultury średniowiecznych miast wybrzeża adriatyckiego 165 Mieczysław . T r o j a n — Zainteresowanie ludami fińskimi w Polsce. Szkic historyczny 181 The concern with the Finnish peoples in Poland. A historical outline. Summary 204 Czesław M y k i t a - G l e n s k — O b r z ę d o w o ś ć ludowa na scenach Śląska w latach niewoli narodowej Folk 207 rituals and celebrations in the Silesian amateur theatres domination. Summary under German 223 NEKROLOGI Józef Burszta (1914-1987) Józef Gajek (1907-1987) - Maria Janusz Biernacka 225 Bohdanowicz 231 �6 SPIS TREŚCI KRONIKA III Kongres w Międzynarodowego Towarzystwa Etnologicznego i Folklorystycznego Zürichu — Wanda ^Paprocka Azja Ś r o d k o w a — tradycja 235 i zmiana. I I Europejskie Seminarium Środkowoazjatyckie w Londynie — Zbigniew Jasiewicz 239 V Ś w i a t o w y Kongres M o n g o l i s t ó w , U ł a n Bator, 14-20 września 1987 — Iwona Kabzińska- - Stawarz 241 Kultura wiejska i miejska X X wieku w krajach finougryjskich i sąsiednich. I I I seminarium fińsko-radzieckie w Lappenrancie (Finlandia), 2-6 czerwca 1986 r. — Małgorzata Orlewicz 246 D z i e ń karaimski w Pieniężnie — Sławomir Więcek, Kultura i sztuka Indonezji — Artur Chludziński, SVD 252 SVD 253 Drugi wyjazd s t u d e n t ó w etnografii Uniwersytetu Warszawskiego do Indii — Lech Magdalena Zlocka Zagłębie D ą b r o w s k i e i Mróz, 253 i jegcj mieszkańcy wystawa — Andrzej na starej fotografii (do 1939 r.) — konkurs Szymczyk 257 Powstał Ośrodek Badania Kultury Miasta im. P. Hulki-Laskowskiego w Żyrardowie — Andrzej Stawarz 259 POLEMIKI I DYSKUSJE Uwagi o mennonitach w związku z artykułem Wojciecha Marchlewskiego „O mennonitach w Polsce (o powstaniu „Etnografia Polska", t. 30; społeczności mennonitów 1986 z. 2, s. 129-145 - O d p o w i e d ź na uwagi p. Edmunda Wymyśla Nowego)", Edmund Kizik 261 K i z i k a w związku z moim artykułem „ O mennoni­ tach w Polsce (o powstaniu społeczności m e n n o n i t ó w Wymyśla Nowego)" — Woj­ ciech Marchlewski 264 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA Ludwik Stomma, Antropologia kultury wsi polskiej X I X w.. PAX, Hanna Warszawa Zaremska, Państwowe Michaił 1986, ss. 268 — Małgorzata Niegodne rzemiosło. Kat Rabinowicz, Życie 1986, codzienne w ss. Kotovskaja, M. N. Etničeskie Miklucho-Maklája Andrejs Plakans. Kinship processy AN v SSSR, Brazílii, 1500-1900. Basil Black well. Oxford 1984. Press. Annika New York ss. I X . 276 - rosyjskim ss. 134- Leszek the Edmund ss. 222 -Leszek Leach, Culture Mąka . . . 288 Villagers. Townsmen Communication. 286 Vantage and Employees in 15. Stockholm Dzięgiel. and 283 Life. Dzięgiel Euphrates. 277 im. Radzik Family Zbigniew Jasiewicz 274 mieście Sokolewicz Ryszard European Northeast Syria, Stockholm Studies in Social Anthropology. No 1986. w., Etnografii to T r u c k : The Bedouin in the Modern World. 1986 - Rabo, Change on 1985, i Instytut in the Past. An Anthropology of Dawn Chatty. From Camel 144 — Mirosław 1985 — Zofia Nauka, Moskva Polski X I V - X V I ruskim feudalnym. P a ń s t w o w y 'Instytut Wydawniczy, Warszawa M. G. Wydawniczy 267 w społeczeństwie Wydawnictwo Naukowe, Warszawa Grigoriewicz Instytut Maciszewska 291 The logic by which symbols are connected. An Introduction to the use of structural analysis in social anthropology. Cambridge University Press, 1985 — Barbara Olszewska-Dyoniziak Adam Kuper. Między charyzmą a rutyną. Antropologia brytyjska. 1922-1982. Wydaw­ nictwo Łódzkie. Łódź 1987. ss. 283 — Barbara Olszewska-Dyoniziak 297 �SPIS TREŚCI Heide Hixdorff, Heidi Muller, Weisse Western — Rite Roben. Von den Farbordungen des Mittelalters zum individuellen Farbgeschmack. Mit einem Beitrag von Bernhard Zepernick und Else-Marie Karlsson-Stresse, Berlin 1983, ss. 218, 115 fot. — Barbara Raziclkh � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/05910fdbd64bb13dbbdf210ebdcd4a44.pdf 001496ff2f7406ddc7b5c2805db14101 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1340 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1238 Title A name given to the resource Recenzje i omówienia / ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.2, s.173-191 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E I O M Ó W I E N I A „ E t n o g r a f i a Polska", t. X X X I I : 1988, z. 2 P L ISSN 0071-1861 GABRIEL BONVALOT, Przez Kaukaz i Pamir do Indii. Przekład z francuskiego A n n a K o t a l s k a , W y d a w n i c t w o Ł ó d z k i e , seria: O d k r y c i a . P o d r ó ż e . Przygody, Ł ó d ź 1986, s. 287 W tę t r w a j ą c ą blisko p ó ł t o r a towarzysze — Camus roku podróż żelastwem, W lutym 1886 oraz dwaj jego „Anatolia", mydłem, laty. Bonvalot wypłynęli z M a r s y l i i na n a l e ż ą c y m do s p ó ł k i Bracia Paquet statku h a n d l o w y m cukru, przeszło P. G . podróżnicy „beczkami stu wyruszył roku załadowanym i Pepin — przed szuwaksem, angielskimi tkaninami, 1 m a r s y l s k ą k a w ą oraz wieloma i n n y m i t o w a r a m i " . Statek ten w y b r a ł Bonvalot przede wszystkim ze względu na zniżkę w kosztach p o d r ó ż y , którą zaofiarowali mu armatorzy, bo wygód na n i m t r u d n o się b y ł o s p o d z i e w a ć . W y p r a w a z m i e r z a ł a do A z j i Ś r o d k o w e j , ale jej uczestnicy mieli n a d z i e j ę , że uda i m się d o t r z e ć jeszcze dalej. „ P r z e m i e r z y m y K a u k a z — pisał Bonvalot — L e n k o r a n i Persję, o ile b ę d z i e to m o ż l i w e Afganistan, kraje zamieszkane przez T u r k m e n ó w oraz Baktrów i być m o ż e — Kafiristan" i przeszkodami, k t ó r e m o g ą z m i e n i ć lub (s. 5-6). Liczono się jednak z trudnościami s k r ó c i ć t r a s ę p o d r ó ż y . Przez Dardanele i Morze Czarne, z k r ó t k i m postojem w K o n s t a n t y n o p o l u i Trebizondzie, w p o c z ą t k a c h marca statek d o t a r ł do B a t u m u , dzięki bakijskiej nafcie p r z e ż y w a j ą c e g o i będącego Kaukazu. już Po wtedy największym i najruchliwszym krótkim, dwudniowym pobycie zachodnią Gruzję w kierunku widzianym z okien p o c i ą g u stolicy ruinom i Zakaukazia — Tyflisie, oczekiwaniu na w z spędził wraz Petersburga nadkaspijskich", nie pisze z u p e ł n i e . „ W i d z i m y nie b ę d z i e m y go opisywać". Nie b y ł a wyruszyli Malowniczym średniowiecznych którym dokumenty czarnomorskiego w mieście p o d r ó ż n i kraju — Tyflisu. ich m i e s z k a ń c o m poświęcił Bonvalot w swej relacji w w ó w c z a s lata burzliwego portem zamków, z Tyflis po ułatwić raz im i miasteczkom około wjazd trzech do Bonvalot, 2 zmarł w Paryżu w roku 1933; tygodni, „prowincji autora po azjatyckich francuski p o d r ó ż n i k , A z j i i propagator idei k o l o n i a l i z m u , u r o d z i ł się w 1853 r. w É p a g n e , niewielkiej w departamencie A u b e . oraz Gruzji drugi — stwierdza — i dlatego to bowiem pierwsza p o d r ó ż prowincjach Cesarstwa Rosyjskiego. Pierre Gabriel przez Imeretii, stron. O stolicy towarzyszami mające koleją krajobrazom wsiom zaledwie p a r ę rozwoju wybrzeża dwie wcześniejsze badacz miejscowości podróże po rosyjskiej A z j i Ś r o d k o w e j o d b y ł w latach 1880 i 1882; był w ó w c z a s r ó w n i e ż na Z a k a u k a z i u , m. in. w Tyflisie'. W kolejną roku 1886 azjatycką właśnie podróż. z Tyflisu Bonvalot Pierwszy jej z dwoma towarzyszami etap, przez p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i e wyruszył krańce w swą Gruzji, a z e r b e j d ż a ń s k i e stepy, do p o ł o ż o n e j w ś r ó d nich małej stacyjki H a d ż i - K a b u l , o d b y t o p o c i ą g i e m . 1 W e d ł u g Dielionaire de Biographie Francaise (t. 6. Paris 1954, s. 1058), Bonvalot i jego towarzysze opuścili Tyflis, u d a j ą c się w s t r o n ę granicy perskiej w k o ń c u marca 1886 r. W p o l s k i m wydaniu Przez Kaukaz i Pamir do Indii, w k r ó t k i e j nocie „ O d R e d a k c j i " p o d a n o jednak, iż p o d r ó ż tę r o z p o c z ą ł Bonvalot w r o k u 1885 (s. 287). - A u b e to departament francuski (na p o ł u d n i o w y w s c h ó d od P a r y ż a ) , nie zaś m i e j s c o w o ś ć w Hiszpanii, j a k p o d a n o w nocie „ O d R e d a k c j i " z a m y k a j ą c e j polskie wydanie książki B o n v a l o t a Przez Kaukaz i Pamir do Indii (s. 287). ' Swe poprzednie p o d r ó ż e po A z j i Ś r o d k o w e j opisał Bonvalot w d w u książkach: En Asie Centrale, de Moscou au Bactriane (1884) i En Asie Centrale, de Kohistan á la mer Caspienne (1885). �174 RECENZJE I O M Ó W I E N I A P ó ź n i e j kolej zastąpiły j u ż konie. W p o b l i ż u p o ł o ż o n e j nad brzegiem M o r z a Kaspijskiego miejscowości Astara, wyprawa s k ł a d a j ą c a się z trzech F r a n c u z ó w i k i l k u wynajętych wraz z k o ń m i . . T a t a r ó w " (tj. A z e r b e j d ż a n ) p r z e k r o c z y ł a granice p a ń s t w a rosyjskiego i z n a l a z ł a się w Persji. Dalej droga w i o d ł a przez p ó ł n o c n e , nadkaspijskie rejony kraju. Reszt, Teheran, Szahrud i Bostan do świętego miasta szyitów, stolicy p r o w i n c j i Chorasan, Meszhedu. P o d r ó ż przez A z e r b e j d ż a n nie d o s t a r c z y ł a B o n v a l o t o w i zbyt wielu w r a ż e ń ; na k i l k u stronach p o ś w i ę c o n y c h temu krajowi znajdzie czytelnik t r o c h ę uwag o wyglądzie m i e s z k a ń c ó w , ich domostw, osiedli i pól. Znacznie więcej miejsca zajmują sprawy z w i ą z a n e z w y p o s a ż e n i e m wyprawy, wynajmowaniem ludzi i koni, r o z m o w y z u r z ę d n i k a m i itp. N i e p o r ó w n a n i e bogatsze i wnikliwsze są obserwacje poczynione przez B o n v a l o t a w czasie p o d r ó ż y przez p ó ł n o c n e prowincje Persji. O p r ó c z o p i s ó w etnograficznych n i e k t ó r y c h mijanych po drodze miejscowości, takich j a k np. „ s o l n a w i e ś " Dehi-namak czy p r y m i t y w n e w y t w ó r n i e saletry w okolicach A u w a n u , nie brak s p o s t r z e ż e ń o charakterze o g ó l n i e j s z y m , d o t y c z ą c y c h funkcjonowania p a ń s t w a , administracji, stanu ś w i a d o m o ś c i s p o ł e c z n e j . P a n u j ą c y tu od w i e k ó w despotyzm, bezprawie i korupcja znalazły, j a k z a u w a ż a autor, g ł ę b o k i e odbicie w psychice m i e s z k a ń c ó w k r a j u : „nie istnieje [tu] p a t r i o t y z m . Ludzie nie p o s i a d a j ą instynktu przetrwania, tak charakterystycz­ nego dla innych n a r o d ó w . Ó w instynkt sprawia, iż szuka się lekarstwa przeciw złu, że ludzie j e d n o c z ą się i d o d a j ą sobie odwagi, a w godzinach p r ó b y myślą t y l k o o interesie o g ó ł u . Wtedy to człowiek nie zasklepia się w swoim egoizmie, lecz staje w obronie sztandaru i granic: Ta » s z l a c h e t n a g o r ą c z k a « nie udzieliła się nigdy Persom" (s. 63). M i a s t o M e r w (dzisiejsze M a r y w T u r k m e ń s k i e j S R R ) , w k t ó r y m Bonvalot znalazł się w dzień lub dwa po p o n o w n y m przekroczeniu granicy rosyjskiej, dzięki otwartej właśnie w t y m czasie l i n i i kolejowej p r z e ż y w a ł o okres g w a ł t o w n e j rozbudowy. Jego zestawienie z perskim marazmem i brakiem perspektyw jest niemal symboliczne; na rosyjską Azję Ś r o d k o w ą p a t r z y ł bowiem Bonvalot przez pryzmat idei, k t ó r e j był przez cale życie głosicielem i o b r o ń c ą - idei cywilizacyjnej Europy w Afryce i A z j i . S t ą d też b y ć m o ż e ó w niemal entuzjastyczny jego stosunek do d o k o n a ń rosyjskiej administracji w T u r k m e n i i , Uzbekistanie i T a d ż y k i s t a n i e . O jej przedstawicielach, p r z e w a ż n i e wymienianych z nazwiska, pisał Bonvalot z uznaniem i s y m p a t i ą . Szczególnie ciepło wspomina nazwiska g e n e r a ł a K o r o l k o w a i Polaka, znanego badacza Azji Ś r o d k o w e j , p o d ó w c z a s jeszcze kapitana, B r o n i s ł a w a G r ą b c z e w s k i e g o . Polakiem był też, j a k się wydaje, p a r o k r o t n i e wspomniany kapitan G ł u s z a n o w s k i . Pierwszy wielki etap p o d r ó ż y Bonvalota i jego towarzyszy z a k o ń c z y ł się w Samarkandzie, do k t ó r e j wyprawa d o t a r ł a w sierpniu. Samemu miastu poświęcił Bonvalot niewiele miejsca, jest tu bowiem j u ż po raz p i ą t y . Pisze natomiast o planach dalszej p o d r ó ż y „ d o Afganistanu, Kafiristanu, a p o t e m do I n d i i " (s. 96). T u t a k ż e , p o raz pierwszy b o d a j ż e , pojawia się wzmianka o n a u k o w y c h celach w y p r a w y : przed udaniem się w d a l s z ą d r o g ę jej c z ł o n k o w i e p o r z ą d k u j ą i p r z y g o t o w u j ą do wysyłki „ b a r d z o p o k a ź n e " j u ż zbiory etnograficzne (s. 97). Nieco dalej jest m o w a r ó w n i e ż o badaniach archeologicznych zniszczonej przez Czyngis-chana fortecy w Termizie (s. 144). W ciągu w r z e ś n i a i pierwszych d n i p a ź d z i e r n i k a Bonvalot z towarzyszami p o d r ó ż o w a ł po z a l e ż n y m od Rosji emiracie Buchary, z m i e r z a j ą c w kierunku granicy Afganistanu. W polowie p a ź d z i e r n i k a p r z e p r a w i ł się przez s t a n o w i ą c ą g r a n i c ę A m u - D a r i ę i u t k n ą ł na p a r ę tygodni w niewielkiej, przygranicznej miejscowości afgańskiej. Z rzadka t y l k o o p u s z c z a j ą c miejscowy karawanseraj, pod czujnym nadzorem żołnierzy straży granicznej c z ł o n k o w i e wyprawy przesiedzieli tu do p o c z ą t k ó w listopada bezskutecznie oczekując na m a j ą c e nadejść z K a b u l u zezwolenie na d a l s z ą p o d r ó ż po kraju. D ł u g i e r o z m o w y z oficerami a f g a ń s k i m i n a s u w a j ą Bonvalotowi wiele u w a g o charakterze n a r o d o w y m A f g a n ó w - ich odwadze, poczuciu g o d n o ś c i i niezależności oraz interesujące refleksje o politycznej rywalizacji na t y m obszarze dwu mocarstw - A n g l i i i Rosji. W p o c z ą t k a c h listopada o ś w i a d c z o n o B o n v a l o t o w i oraz jego towarzyszom, że dalsza jazda w głąb Afganistanu jest zabroniona i d o p r o w a d z o n o do przeprawy przez A m u - D a r i ę o s t r z e g a j ą c j e d n o c z e ś n i e przed p r ó b ą ponownego przekroczenia rzeki „bez odpowiednich dokumentów". �175 RECENZJE I O M Ó W I E N I A W grudniu, po powrocie do Samarkandy, u p o r z ą d k o w a n i u z b i o r ó w i zaległej korespon­ dencji, zaczęły się r y s o w a ć projekty p o d r ó ż y do I n d i i . Przy podejmowaniu decyzji, z a r ó w n o 0 jej trasie, j a k i terminie r o z p o c z ę c i a , istotną rolę odegrały rady generała Korolkowa 1 kapitana G r ą b c z e w s k i e g o . Zdecydowano się w k o ń c u na r y z k o w n e i nie m a j ą c e precedensu przejście przez Pamir w m i e s i ą c a c h z i m o w y c h . Dalsze strony książki Bonvalota - niemal p o ł o w a jej objętości - to opis t r w a j ą c y c h p r z e s z ł o d w a miesiące p r z y g o t o w a ń do p o d r ó ż y ; gromadzenia z a p a s ó w żywności i w y p o s a ż e n i a , wynajmowania ludzi i k o n i , a n a s t ę p n i e o p o w i e ś ć o blisko trzymiesięcznej (marzec- maj), niebezpiecznej w ę d r ó w c e przez śniegi Pamiru. O k o l o m i e s i ą c a wyprawa spędziła w z a l e ż n y m o d I n d i i księstwie Czatralu, o c z e k u j ą c zezwolenia na d a l s z ą p o d r ó ż . D o p i e r o w k o ń c u lipca B o n v a l o t i jego towarzysze znaleźli się na t e r y t o r i u m K a s z m i r u , a we wrześniu, po trwającej p r z e s z ł o p ó ł t o r a r o k u p o d r ó ż y , p o w r ó c i l i do Francji. Niespieszna, s z c z e g ó ł o w a , a niekiedy w r ę c z drobiazgowa relacja o zmaganiach ze śniegiem i mrozem ( p o w t a r z a j ą c e się pomiary temperatury o r ó ż n y c h porach d n i a i nocy), ze z m ę c z e n i e m i g ł o d e m , o p a d a j ą c y c h koniach i z n i k a j ą c y c h n o c ą przewodnikach, a p ó ź n i e j o m o n o t o n n y c h dniach wyczekiwania w Czatralu, w y p e ł n i a k i l k a ostatnich r o z d z i a ł ó w książki. B y ć m o ż e j u ż ten niedzisiejszy s p o s ó b narracji, zwarte, rzadko przerywane dialogami strony d r u k u , p o w s t r z y m u j ą n i e k t ó r y c h potencjalnych n a b y w c ó w tej książki od jej kupienia, ale oczywiście nie z tego t y l k o p o w o d u od r o k u blisko zalega ona p ó ł k i k s i ę g a r ń . Nie p r z y c i ą g a c z y t e l n i k ó w m a ł o atrakcyjna, bura o k ł a d k a , b r a k ilustracji i c h o c i a ż b y jednej mapy z z a z n a c z o n ą na niej t r a s ą p o d r ó ż y . C z ę ś ć z tych, k t ó r z y j ą j u ż k u p i l i z a c h ę c e n i f o r m u ł ą serii, poczuje się zawiedziona, bo k s i ą ż k a nie spełnia ich o c z e k i w a ń ; p r z y g ó d w niej niewiele, a zimowego przejścia przez Pamir sprzed stu laty wielu prawdopodobnie nie uzna za odkrycie. Nie zabraknie jednak r ó w n i e ż i c z y t e l n i k ó w , k t ó r z y z a s t a n a w i a ć się b ę d ą , na czym polega opracowanie naukowe książki, dokonane - j a k czytamy na odwrocie strony t y t u ł o w e j - przez A n n ę B u d z i k o w s k ą . K r ó t k a nota „ O d Redakcji", b ę d ą c a zwięzłą biografią Bonvalota, podpisana z o s t a ł a inicjałami E. K . . za k t ó r y m i (jak się m o ż n a d o m y ś l a ć ) kryje się r e d a g u j ą c a ten t o m Eleonora K a r p u k . A . Budzikowska jest więc chyba t y l k o a u t o r k ą 12 z 16 k r ó t k i c h p r z y p i s ó w ( p o z o s t a ł e p o c h o d z ą o d autora, t ł u m a c z a i redakcji), k t ó r y m i k s i ą ż k a z o s t a ł a opatrzona. O t o n i e k t ó r e z n i c h : „Tyfus - dawna nazwa T b i l i s i " (s. 5). „ O w e r n i a - region w Ś r o d k o w e j Francji o b e j m u j ą c y tereny g ó r z y s t e (stara p r o w i n c j a Francji)", „ A r a g o n i a — p ó ł n o c n o - w s c h o d n i a część Hiszpanii (główne miasto Saragossa)", „ E p i n a l - miasto nad M o z e l ą (Wogezy)" (s. 11). Czytelnik, k t ó r y spodziewa się, że w taki c h o ć b y s p o s ó b z o s t a n ą o b j a ś n i o n e i inne nazwy geograficzne, doznaje kolejnego zawodu. N a dalszych stro­ nach przypisy o d n o s z ą c e się do nazw geograficznych znikają z u p e ł n i e , inne zaś stają się coraz rzadsze i sprawiają w r a ż e n i e p r z y p a d k o w y c h , a przypis na s. 243 (słowo „ k a j m a k " ) raczej wprowadza w b ł ą d niż i n f o r m u j e . 4 T r u d n o p o w i e d z i e ć , czy są to wszystkie lub c h o ć b y tylko najważniejsze przyczyny nie­ powodzenia książki Bonvalota na k s i ę g a r s k i m r y n k u . R ó w n i e ż i d w a n a s t ę p n e tytuły tej serii ( I . M o ż e j k i Rozbójnicy Oceanu Indyjskiego i B . Diaza del Castillo Pamiętnik żołnierza Corteza), c h o ć cieszą się w i ę k s z y m zainteresowaniem n a b y w c ó w , bestsellerami się nie stały. Być m o ż e , w y s o k o ś ć n a k ł a d ó w zaplanowana z o s t a ł a j e d n a k zbyt optymistycznie; B o n v a l o t a np. wydano w 50 tys. egzemplarzy. K i e d y w 1962 r. u k a z a ł o się pierwsze, monowskie wydanie Pamiętnika żołnierza Corteza Bernala Diaza del Castillo, bardzo zresztą pod w z g l ę d e m edytorskim staranne, szybko z n i k n ę ł o z p ó ł e k , ale n a k ł a d wynosił w ó w c z a s t y l k o 10 tys. egzemplarzy. 4 K a j m a k w e d ł u g wyjaśnienia a u t o r k i p r z y p i s ó w to „ p o l e w a cukiernicza z mleka, c u k r u , kawy lub czekolady albo ciasto w takiej polewie". W p r z y p a d k u opisywanych przez Bonvalota K i r g i z ó w czy A f g a n ó w nie b y ł a to oczywiście polewa cukiernicza ani też ciasto w takiej polewie; na B a ł k a n a c h kajmakiem nazywa się k o ż u s z e k zbierany z podgrzewanego mleka - l e k k o podfermentowany. �176 RECENZJE I OMÓWIENIA B y ł o b y jednak s z k o d ą , gdyby W y d a w n i c t w o Ł ó d z k i e z r a ż o n e dotychczasowymi niepowodze­ niami z a p r z e s t a ł o p u b l i k o w a n i a tej nowej serii. Wydaje się b o w i e m , że przy o d p o w i e d n i m doborze t y t u ł ó w i nieco staranniejszym p r z y g o t o w a n i u n a s t ę p n y c h t o m ó w m o ż e ona bardzo pożyteczną rolę i zdobyć szeroki krąg stałych czytelników. spełnić Dotychczasowe są p r z e k ł a d a m i z j ę z y k ó w obcych, ale miejmy nadzieję, że seria nie jest z a m k n i ę t a tomy również dla wartych przypomnienia polskich o p i s ó w egzotycznych p o d r ó ż y . N i e trzeba z r e s z t ą daleko szukać. Stosunkowo obfita jest np. polska literatura z X I X i pocz. XX w. o krajach K a u k a z u , k t ó r y m B o n v a l o t tak niewiele miejsca p o ś w i ę c i ł w swojej książce. Są t o pozycje dotychczas nie wznawiane, O Gruzji i Armenii w latach sześćdziesiątych a niekiedy nawet np. interesująco w formie k s i ą ż k o w e j pisał X I X w. przez w dwu „Tygodnik Wiele w i a d o m o ś c i o G r u z j i i A z e r b e j d ż a n i e , obszernych nigdy nie artykułach wydawane. drukowanych Ilustrowany" Kazimierz Łapczyński. w atrakcyjnej p o d w z g l ę d e m literackim formie, zawiera wydana na p o c z ą t k u b i e ż ą c e g o stulecia k s i ą ż k a p r z e d w c z e ś n i e z m a r ł e g o , a świetnie z a p o w i a d a j ą c e g o się uczonego b o t a n i k a E d w a r d a Strumpfa, Obrazy Kaukazu. Kartki z Warte wznowienia b y ł y b y chyba r ó w n i e ż , c h ę t n i e czytane w k o ń c u X I X w. Szkice Artura Leista, Niemca od lat dziewięćdziesiątych osiadłego w Gruzji podróży. z i piszącego Gruzji również po p o l s k u , jednego z najwybitniejszych p o p u l a r y z a t o r ó w k u l t u r y g r u z i ń s k i e j . T a k i c h polskich opisów podróży po różnych krajach i kontynentach czeka na wydawcę wiele. Kłopot z wydaniem chyba stosunkowo n i e w i e l k i : ż a d n y c h niemal h o n o r a r i ó w , do n i e k t ó r y c h z tych t e k s t ó w są nawet mapami, dobra ilustracje. Potrzebne okładka i być może b y ł o b y jeszcze solidne opracowanie nawet obecny nakład naukowe nie o k a z a ł b y się za Andrzej J A N K W A K , Obyczajowość mieszkańców miast górnośląskich w XVI-XVIII z 1-2 wysoki. Woźniak wieku, Instytut Śląski w O p o l u , seria: Encyklopedia Wiedzy o Ś l ą s k u , pod red. J. Kroszela, Opole 1986, s. 63, i l . 9 A u t o r tej niewielkiej książeczki z popularnonaukowej serii Encyklopedia Wiedzy o Ś l ą s k u jest docentem w Instytucie H i s t o r i i Wyższej Szkoły Pedagogicznej w O p o l u . Specjalizuje się w historii Ś l ą s k a , szczególnie z a ś interesuje się dziejami miast śląskich o d X V I do p o ł o w y X I X w. Jest autorem licznych publikacji z tej dziedziny, a m . i n . k s i ą ż e k o miastach k s i ę s t w a opolsko-raciborskiego w X V I - X V I I I w. (1977), finansach miasta Brzegu w latach wojny 30-letniej (1971) i r z e m i o ś l e miejskim w rejencji opolskiej w X V I I I - X I X w. (1983). Przedmiotem z a i n t e r e s o w a ń J. K w a k a jest r ó w n i e ż o b y c z a j o w o ś ć dawnych miast śląskich i jej właśnie p o ś w i ę c o n a z o s t a ł a omawiana praca. powszechnie przyjętych i uświęconych tradycją Obyczajowość obyczajów rozumie autor j a k o właściwych danemu „ogół środowisku" (s. 7). Tę zaczerpniętą określając ze Słownika zakres stosowanego języka polskiego definicję t e r m i n u , a zarazem krąg J. K w a k dalej nieco zagadnień, którymi zajmuje. „ W szerokim tego s ł o w a znaczeniu — pisze — c z y n n i k a m i s k ł a d o w y m i rozszerza, się w pracy obyczajowości są n o r m y obyczajowe i tradycyjne zwyczaje, n a w y k i , przyzwyczajenia, s p o s ó b życia, sprawowania się, rozrywki, maniery, (s. 7). Szkoda jednak, a nawet ubiory że nie został z tej samej strony Słownika, charakterystyczne tam r ó w n i e ż dla danej grupy zdefiniowany, c h o ć b y t e r m i n obyczaj, m a j ą c y zasadnicze znaczenie społecznej" za p o m o c ą dla hasła interesującej J. K w a k a p r o b l e m a t y k i . O p r ó c z definicji o b y c z a j o w o ś c i i zakresu tematycznego opracowania, w k r ó t k i c h wstępnych" omówił rękopiśmienne: również dokumenty autor cechowe, w paru księgi zdaniach jego sądowe, księgi podstawę kupna źródłową itp. oraz „Uwagach (materiały drukowane, np. niemieckie opracowania k r o n i k a r s k i e r ó ż n y c h miast), a t a k ż e kwestię aparatu naukowego, k t ó r y ze względu na p o p u l a r n o n a u k o w y charakter książki ograniczony został do kilkunastu �177 RECENZJE I OMÓWIENIA zaledwie n i e z b ę d n y c h p r z y p i s ó w oraz wykazu wybranych ź r ó d e ł d r u k o w a n y c h i najważniejszych o p r a c o w a ń w j ę z y k u polskim i niemieckim. Szkoda, że w s p o s ó b r ó w n i e zwięzły i w t y m p r z y p a d k u chyba zbyt p o b i e ż n y p o t r a k t o w a ł autor zagadnienia zawarte w rozdziale d r u g i m „ L i c z b a l u d n o ś c i i sprawy etniczne". P r z y d a ł o b y się przynajmniej p a r ę s ł ó w o regionie, k t ó r y m się autor zajmuje choćby w przybliżeniu o k r e ś l i ć jego granice. G ó r n y m Śląsku; należałoby Szerzej też p o w i n n y b y ć o m ó w i o n e stosunki etniczne na t y m terenie, k t ó r y m autor poświęcił d o s ł o w n i e dwa zdania. Obszerniejsze są r o z d z i a ł y n a s t ę p n e . W trzecim o m a w i a J. K w a k życie religijne miast g ó r n o ś l ą s k i c h , k o n c e n t r u j ą c się przede wszystkim na oprawie z e w n ę t r z n e j świąt i u r o c z y s t o ś c i k o ś c i e l n y c h , szczególnie rozbudowywanej w okresie k o n t r r e f o r m a c j i . Z r o z d z i a ł u następnego ( „ P r z e s ą d y i czary") dowiaduje się czytelnik o n i e k t ó r y c h rozpowszechnionych na t y m terenie wierzeniach, zabiegach magicznych, czarach oraz sprawach czarownic w ó w c z e s n y c h sądach miejskich. T r e ś ć r o z d z i a ł u p i ą t e g o ( „ C h r z c i n y i i m i o n a chrzestne") nie w pełni odpowiada t y t u ł o w i . Jest w n i m mianowicie m o w a o zwyczajach, p r a k t y k a c h i wierzeniach z w i ą z a n y c h z narodzinami dziecka, o sprawach związanych z w y b o r e m imienia dla nowo narodzonego. Jest trochę w i a d o m o ś c i o samym chrzcie i najmniej chyba o chrzcinach. W rozdziale s z ó s t y m , z a t y t u ł o w a n y m przedmiotem licznych procesów w „Wykroczenia sądach moralne", pisze autor o miejskich tzw. czynach nierządnych będących i karach małżeństwa (m. i n . za nie oraz o problemie dzieci n i e ś l u b n y c h . Rozdział następny traktuje o sprawach związanych z zawarciem 0 doborze m a ł ż o n k ó w ) i o n i e k t ó r y c h zwyczajach weselnych. O p o ż y c i u m a ł ż e ń s k i m , t r w a ł o ś c i związków małżeńskich, cudzołóstwie i karach za nie pisze J. Kwak w rozdziale ósmym. W k r ó t k i m rozdziale „ Ś m i e r ć i u r o c z y s t o ś c i pogrzebowe" omawiane są przede wszystkim m i e s z c z a ń s k i e r o z p o r z ą d z e n i a ostatniej w o l i pogrzebowej. D w a n a s t ę p n e poświęcone testamenty oraz n i e k t ó r e elementy zostały sprawom najczęściej obrzędowości rozpatrywanym przez sądy miast g ó r n o ś l ą s k i c h , w ó j t o w s k o - ł a w n i c z e oraz burmistrzowskie (częste sprawy o zniesławienie, p o m ó w i e n i e , bójki i t p . ) oraz egzekucji w y r o k ó w . W zamykającym opracowanie rozdziale dwunastym w Polsce i w innych krajach E u r o p y obyczajowości miast górnośląskich do obyczajów ( H o l a n d i i , Niemiec. A n g l i i , Czech, Francji), Szkoda, że na tym poprzestaje, bo („XVI-XVlII-wieczna obyczajowość p r ó b a p o r ó w n i a n i a " ) wskazuje autor na p o d o b i e ń s t w a mieszczańskich innych a przede wszystkim sąsiedniej czytelnicy radziby również krajów Europy Rzeczypospolitej. wiedzieć, co stanowiło specyfikę miast śląskich, czym w dziedzinie o b y c z a j o w o ś c i różniły się one od miast w krajach E u r o p y Zachodniej, j a k i w p o b l i s k i c h Czechach zarówno i Rzeczypospolitej. Andrzej A L E X A N D E R R A M A T I , And the violins stoped playing. A story of the Gypsy H o d d e r and Stoughton, L o n d o n 1985, ss. 237 A u t o r urodzony w 1921 r. w Polsce w Brześciu L i t e w s k i m Z a r m i ą p o l s k ą d o s t a ł się do I t a l i i , a po wojnie z a m i e s z k a ł na informacja jest t u istotna o tyle, iż p o w i e ś ć Ramatiego ma rzekomo j a k p o d k r e ś l a wydawca oraz sam autor na wstępie. C h c ą c czytelnikowi autentyzm treści autor bardzo p r z e k o n u j ą c o podaje jej genezę. Wożniak holocaust, opuścił kraj w 1939 r. Zachodzie. T a s k r ó t o w a charakter dokumentalny, maksymalnie z a s u g e r o w a ć O t ó ż , gdy p r z e b y w a ł na I I I Ś w i a t o w y m Kongresie C y g a n ó w w Getyndze s p o t k a ł t a m j a k pisze - Cygana Romana M i r g ę , c z ł o n k a polskiej delegacji, k t ó r y mu z a o f e r o w a ł rękopis spisanych przez siebie dziejów własnej rodziny w y m o r d o w a n e j przez N i e m c ó w . Z a n i m R a m a t i r ę k o p i s o p u b l i k o w a ł w formie powieści, z a p o z n a ł się z archiwaliami, p r z e c z y t a ł wiele publikacji, skonsultował 1 konsultacje, fakty z cyganologami. skoro byt 12 - Etnografia Polska, t. 32. z. 2 do I tu j u ż rodzi dyspozycji gotowy się pytanie, rękopis. Jeśli w jakim natomiast celu te miała badania to być, �178 RECENZJE I OMÓWIENIA nawet bardzo bliska prawdy, ale jednak p o w i e ś ć , na się żywym jako w że dokumentem? Jerzy ogóle Ficowski, autora książki Przy tym który jakoby nie zna. powoływanie Tak był mu czy c ó ż te się na zabiegi s u g e r u j ą c e konsultacje jest przewodnikiem inaczej, powstała i posłużenie niewiarygodne, pomocnikiem powieść, o (s. której 10), czytelnik s ą d z i ć m o ż e i p o w i n i e n , iż jest dokumentalna. Z p ó ź n i e j s z y c h r o z m ó w z autorem d o w i e d z i a ł e m się, że jest to p o w i e ś ć oparta na z a s ł y s z a n y c h relacjach i stosunkowo obszernej faktów w i topografii czasie okupacji Ukrainy. autor Przy t y m z n a j o m o ś ć wyniósł z lektury obyczaju c y g a ń s k i e g o sporej liczby fachowych znajomości i losów Cyganów opracowań, których listę m i a ł e m o k a z j ę p o z n a ć . Przypadek z d a r z y ł , z o r i e n t o w a ć się w delegatem n a w 10 lat właśnie że niezależnie fikcyjności ó w Kongres w 1981 po wojnie - pochodzi. Z rozmów że A. z niezwykle ł a t w o sam że potrafiłem w niej opisanych. O t ó ż , też M i r g a , tyle że Andrzej, prawdopodobne, Ramati autorem i wydarzeń r. Był t a m i całkiem tym od genezy powieści nazwisko faktycznie nie i to głównego będąc w byłem urodzony bohatera stąd Getyndze, Mirgi nie w i d z ą c , wziął je z listy u c z e s t n i k ó w Kongresu. P o w i e ś ć Ramatiego nie z a s ł u g i w a ł a b y na o m ó w i e n i e w fachowym c z a s o p i ś m i e , gdyby nie o k o l i c z n o ś c i jej t o w a r z y s z ą c e . N i e k t ó r e j u ż znamy bohatera. Celem autora b y ł o w ogóle, w o d r ó ż n i e n i u ujawnienie od to jej autentyczno-fikcyjna geneza i p o s t a ć światu martyrologii martyrologii Żydów. Na Cyganów, s. 8 M i r g a nie mówi: znanej „W niemal Oświęcimiu są p o m n i k i p o ś w i ę c o n e l u d z i o m wszystkich n a r o d ó w , k t ó r z y tu zginęli, z w y j ą t k i e m C y g a n ó w " . Nie jest to prawda. Tablica z cygańskim napisem, a także pomnik na terenie byłego Zigeunerlagru stoją od wielu lat. M i m o to istotnie o m a r t y r o l o g i i C y g a n ó w wie się, zwłaszcza poza Polską, poza Europą, niewiele lub nic. Ten cel książka niewątpliwie spełni, gdyż j u ż w y w o ł a ł a ogromne zainteresowanie c z y t e l n i k ó w i b ę d z i e p o n o ć t ł u m a c z o n a na 12 j ę z y k ó w . Kręci się też film na jej podstawie, który będzie realizowany w Polsce. W sumie więc p o w i e ś ć Ramatiego ma szanse b y ć bardzo rozpowszechnionym ź r ó d ł e m wiedzy o Cyganach. 1, generalnie rzecz b i o r ą c , b ę d z i e to ź r ó d ł o w sferze f a k t ó w m a r t y r o l o g i i konwencji p o w i e ś c i o w e j , aczkolwiek - z n o w u generalizując - rzetelne, na autor s t a r a j ą c się miarę przedstawić los C y g a n ó w t r o p i o n y c h przez N i e m c ó w i n a c j o n a l i s t ó w u k r a i ń s k i c h j a k o niezwykle tragiczny nie m ó g ł sobie w y o b r a z i ć , że w istocie był o n jeszcze bardziej tragiczny, a b u d z ą c a a m e r y k a ń s k i c h c z y t e l n i k ó w p o w i e ś ć miejscami wydaje się niemal sielankowym na temat okropności, zbrodni i ludzkich które tu tragedii, miały których miejsce. zza Jest Oceanu to nie jeszcze jeden można sobie grozę wyobrażeniem przykład wyobrazić, ogromu nie będąc ich ś w i a d k i e m lub przynajmniej nie żyjąc w atmosferze ż y w y c h w s p o m n i e ń o nich. O ile więc sfera m a r t y r o l o g i i oddana jest w książce stosunkowo wiernie, c h o ć p o w i e ś c i o w o ckliwie, daleko ich melodramatycznie, od o rzeczywistości. obyczajowości. tyle zawarte w niej realia okupacyjne Natomiast Jest ta książka najmniej typowym tradycji, niezrozumienia z a c h o w a ń i o b y c z a j ó w - prawdy jest przykładem w odbiegają opisie zupełnego miejscami kultury Cyganów, wymieszania wątków c o ś na k s z t a ł t historii o Indianach w wydaniu K a r o l a M a y a . P o n i e w a ż zaś k s i ą ż k a ta m o ż e b y ć przez k o g o ś p o t r a k t o w a n a j a k o d o k u m e n t , a n i e w ą t p l i w i e b ę d z i e k s z t a ł t o w a ć p o w s z e c h n ą wizję na temat C y g a n ó w , u w a ż a m za stosowne z w r ó c i ć u w a g ę na szczególnie ewidentne błędy, k t ó r y c h suma jest fałszywym obrazem ich życia. Uwagi te przekazałem zresztą autorowi po zapoznaniu z n a d z i e j ą , że j e wykorzysta i uniknie powtarzania b ł ę d ó w , a się film niż p o w i e ś ć . W j a k i m stopniu b ę d z i e to m o ż l i w e i czy autor sam nie ze scenariuszem uczyni b l i ż s z y m filmu prawdy zechce je u w z g l ę d n i ć - wiem. A oto treść p o w i e ś c i . Rodzina Mirgów, z grania w restauracji u „ F u k i e r a " , czując udaje się do obozowiska nad Zagrożenie wzrasta i na mieszkająca narastające w Warszawie i u t r z y m u j ą c a zagrożenie w październiku 1942 Bugiem, gdzie zimuje opuszczony przed laty tabor ich wiosnę 1943 ojciec bohatera), n o c ą tabor u m y k a na г., po zmianie szefa W ę g r y . T r a s ę 600 p r z e ż y w a j ą c r ó ż n e dramatyczne przygody. N a taboru (zostaje k m pokonuje nim w kilka W ę g r z e c h , gdzie C y g a n ó w się nie się r. rodu. Sandu, tygodni, prześladuje, �179 RECENZJE I OMÓWIENIA żyją j a k i ś czas beztrosko, a ż w marcu się do O ś w i ę c i m i a . Po kilku 1944 r. N i e m c y napadli na W ę g r y i tabor miesiącach wszyscy zostali zagazowani, a tylko dostaje bohaterowi udalo się uciec. Brak dobrej z n a j o m o ś c i Otóż Mirga - realiów cygańskiej kultury g ł ó w n y bohater - daje z n a ć o sobie j u ż na wstępie. n a l e ż y do szczepu Polska R o m a . co nie m o ż e b y ć p r a w d ą , bo takie nazwisko w t y m szczepie nie występuje. M i r g o w i e p o c h o d z ą z C y g a n ó w karpackich (Bergitka R o m a ) nigdy nie k o c z u j ą c y c h . aby dzieci m o g ł y czytać i pisać. się u c z y ć i zostać W rzeczywistości Ojciec R o m a n a w mieście. musiałby osiadł Choć przed laty w wychował być szczególnym się w wyjątkiem Warszawie, taborze, wśród umie ówczesnych C y g a n ó w . N a czele taboru autor p o s t a w i ł g ł ó w n e g o sędziego C y g a n ó w p o l s k i c h Szero Roma, stosując tu nazwę wójta taboru (s. 33), natomiast owego sędziego i s t r a ż n i k a p r a w miano Baro Szero rezerwuje tylko (s. 76), podczas gdy faktycznie obie te nazwy dla odnoszą się do tej samej osoby sędziego. Opis zimowego obozu c y g a ń s k i e g o jest bardzo nieprawdopodobny. Stoją tu wrośnięte w ziemię ciężkie wozy wagonowe, u ż y w a n e w p o w i e ś c i t y l k o w czasie zimy j a k o mieszkania — na lato zostają t u na stałe. S t o i t u t e ż w i e l k i n a m i o t dla k o n i , drugi do w y k o n y w a n i a prac r z e m i e ś l n i c z y c h , trzeci z r z ę d a m i krzeseł służy do z e b r a ń (s. 33-35). Oczywiście takich n a m i o t ó w nie u ż y w a ł o na temat organizacji życia taborowego. G d y b y te wozy z o s t a ł y na lato, k t ó ż by je u c h o w a ł się w o g ó l e . Jest t o stereotypowe, banalne przed d e w a s t a c j ą ? Cyganie jeździli w o z a m i , w k t ó r y c h z i m o w a l i , wyobrażenie lub najczęściej wynajmowali na z i m ę . mieszkania u c h ł o p ó w . Wątpliwości budzi też jadłospis cygański. Powieściowi Cyganie piją głównie wiśniówkę (s. 39) l u b w ó d k ę z j e ż y n , k t ó r e to n a p i t k i sami r o b i ą . Jest t o nieprawda, j a k o że k o c z u j ą c y (a i osiadli Cyganie) nie mieli n a w y k u robienia j a k i c h k o l w i e k p r z e t w o r ó w . Ponadto w rzeczy­ w i s t o ś c i Cyganie piją w ó d k ę zawsze ze w s p ó l n e g o kieliszka dla p o d k r e ś l e n i a , że nie b r z y d z ą się wzajemnie, podczas gdy k s i ą ż k o w i piją z osobnych magerdo może (s. 74). N a być prawdą, s. 40 Cyganie j e d z ą ale zbieranymi na p o c z ą t k u to chyba zwykłe k w i e t n i a (s. zupę kieliszków, j a k gdyby wszyscy z pokrzywy w końcu przeoczenie, jak 120) czy z m ł o d y m i to z listopada, co grzybami i byli nie jagodami z i e m n i a k a m i j a k o codziennym p o s i ł k i e m na p o c z ą t k u czerwca (s. 127). Mikita Kowal w ł a ś n i e pogarda m ó w i do C y g a n ó w dla prawa gadźiów (s. 57): „ m y przestrzegamy jest p r a w e m c y g a ń s k i m p r a w o " , podczas i między sobą nigdy gdy inaczej nie p o w i e d z ą . P o w i e ś c i o w i Cyganie w y r a ż a j ą się w sprawach c y g a ń s k i c h j a k gdyby posiadali wie­ d z ę k s i ą ż k o w ą . R o m a n m ó w i do Z o y i : „jesteś j a k « G i t a n a » " (s. 52). N a K e ł d e r a s z ó w powszechnie w powieści podobnie zresztą jak Cyganów Bergitka R o m a , c h o ć znają (s. Natomiast 130). gdyż na K e l d e r a r i (s. 58), podczas Lowarów swoich (s. nigdy nie ten pierwszy t e r m i n jest „polski", „węgierski" Polska Roma 113). N i e p o w i e t e ż Polska mówią p o w i e Austriacy, na Górskich tę n a z w ę , ale raczej Belgar, a n a j p r ę d z e j Łabanca określali „Cyganie Nizinni", pochodzenia książkowego. z n a ć nazwy L o w a r (s. 108), dla niego k a ż d y lub gdy itp. Niemożliwe Chłop Roma lecz Polska ukraiński nie Roma, może Cygan jest j e d n a k o w y , ewentualnie też, by w odłegłości 35 km od też „swój" obozowiska zimowego stary Cygan s t w i e r d z i ł : „tej części Polski nie z n a m " (s. 99). N a s. 160 Cyganka sprzedaje na straganie Matki Boskiej, przy diabełki konającym (Benga), a na s. Cyganie. Jest 140 stawia to zupełnie rekwizytu, k t ó r y służy w y ł ą c z n i e do mamienia gadźiów figurkę diabełka obok fantazyjne tego i pokazywany b y w a w czasie z a b i e g ó w magicznych t y l k o na moment. Podobnie niewłaściwie autor u ż y w a jeszcze jednego magicznego. O t ó ż m ł o d o ż e ń c y przy pościeli z n a j d u j ą obrazu zastosowanie lalkę nakłutą rekwizytu szpilkami j a k o rzekomy s y m b o l m a g i i ochronnej (s. 136). A jest w ł a ś n i e o d w r o t n i e — u wielu n a r o d ó w taka przebita igłą l a l k a to właśnie przejaw magii s z k o d z ą c e j , nigdy inaczej. Janusza K w i e k a nie n a m a s z c z a ł na k r ó l a prymas Polski (s. 190) t y l k o prawosławny protoprezbiter, p o n i e w a ż jego klan był tego wyznania. N i e m o g ł a też m a t k a R o m a n a b r a ć ś l u b u k o ś c i e l n e g o (s. 200). Jako k o c z u j ą c a Cyganka �180 RECENZJE I OMÓWIENIA wyszła za m ą ż zgodnie z cygańskim zwyczajem w wieku ok. 15 lat, a ślubu udzielił i m po prostu starszy taboru. Jest w książce wiele scen mato c y g a ń s k i c h , a s t a n o w i ą c y c h odbicie powszechnych stereo­ t y p ó w na temat C y g a n ó w lub ś w i a d c z ą c y c h o b r a k u z n a j o m o ś c i r e a l i ó w (miłość, się do starszych, f o r m p o w i t a n i a , dialogi). „Jestem P a w e ł D o m b r o w s k i " (s. 88), a obecni z w r a c a j ą (s. podczas 89), gdy nazwiska nigdy odnoszenie N a p r z y k ł a d Cygan przedstawia się w nie używa taborze: się d o ń : „ P o w i e d z , D o m b r o w s k i " się wśród swoich: tak jest do S p o ś r ó d b ł ę d ó w o d n o ś n i e do r e a l i ó w okupacyjnych w y m i e n i ę t y l k o k i l k a , najbardziej dziś. charak­ terystycznych. K e l n e r k i u „ F u k i e r a " (listopad 1942 r.) c h o d z ą w b i a ł y c h sukienkach z czerwonymi fartuszkami - „narodowe kolory polskie" (s. 14). Te kolory autor specjalnie podkreśla, co t y m bardziej ś w i a d c z y o z u p e ł n y m b r a k u z n a j o m o ś c i r e a l i ó w okupowanego przez N i e m c ó w kraju. W t y m ż e lokalu, w t y m samym czasie dr Mengele brata się z Cyganami i u m a w i a się nimi z na spotkanie po wojnie (s. 17), j a k b y jest właśnie m . i n . pozbawienie Europy ż y d o w s k i e j zapominając, że celem tej wojny i c y g a ń s k i e j rasy. Spotkany z a ś w lesie d o w ó d c a o d d z i a ł u partyzanckiego przedstawia się p e ł n y m imieniem i nazwiskiem k o c z u j ą c y m , obcym C y g a n o m (s. 115), a przy p o ż e g n a n i u opisuje i m . jakie to d o s t a ł rozkazy i gdzie teraz ma zamiar się u d a ć (s. 116). T a k sielankowo w y g l ą d a leśna konspiracja. A u t o r nie stara się w n i e k t ó r y c h miejscach nawet s p r ó b o w a ć w y o b r a z i ć sobie cygańskiej rzeczywistości. W powieści uciekający Cyganie mają 27 wozów, na których mieści się 84 ludzi (s. 96). A więc 3 osoby na 1 wóz, co w y g l ą d a bardzo k o m f o r t o w o i nieprawdziwie, bo nawet osobnymi gdyby każde wozami, to na 50 d o r o s ł y c h małżeństwo by przypada miało tylko ledwie s t a r c z y ł o jedno dziecko tych wozów. obsady i małżonkowie Podobnie 8 dzieci, co u C y g a n ó w jest p r o p o r c j ą na absolutnie powozili s. 137 - niemożliwą. N i e z a l e ż n i e od w y m i e n i o n y c h , istotnych b ł ę d ó w w ą t p l i w o ś ć budzi sama eskapada C y g a n ó w przebranych za polskich c h ł o p ó w (s. 117), u m y k a j ą c y c h drogami wśród s p o ł e c z e ń s t w a u k r a i ń s k i e g o . W ó w c z a s gdy wójt w k a ż d e j wsi mógł a wojskowy posterunek stał w każdym miasteczku - do nienawistnego wylegitymować granicy z W ę g r a m i im obcych, dociera 2/3 ludzi i w o z ó w . W ą t p l i w o ś c i jest więcej. K s i ą ż k a ta polecana j a k o d o k u m e n t m o ż e być t y l k o co wzruszającym ( c h o ć polskiego czytelnika j a k b y d u ż o mniej) obrazkiem z a g ł a d y najwyżej Cyganów, lecz absolutnie nie m o ż e b y ć ź r ó d ł e m poznania obyczaju c y g a ń s k i e g o . Adam JUDITH OKELY, The Traveller-Gypsies, Cambridge University Press, Cambridge Bartosz 1983, ss. 252, tabl., ił. P o ś r ó d d o ś ć licznych w s p ó ł c z e s n y c h o p r a c o w a ń d o t y c z ą c y c h s p o ł e c z n o ś c i i k u l t u r y C y g a n ó w 1 k s i ą ż k a Judith Okely zasługuje na szczególną u w a g ę . W a r t o ś ć pracy naukowej mierzy się m . i n . r z e t e l n o ś c i ą ( w i a r y g o d n o ś c i ą ) przeprowadzonych b a d a ń , nowatorstwem metod, oryginal­ nością stawianych hipotez czy f o r m u ł o w a n y c h powyższe warunki. The Traveller-Gypsies t w i e r d z e ń . Okely spełnia w całej jest pracą rzetelną (o czym rozciągłości poniżej), dobrze u d o k u m e n t o w a n ą , a j e d n o c z e ś n i e n o w a t o r s k ą w sposobie ujęcia p r o b l e m a t y k i na tle dotych- 1 Praca .1. Okely leży w nurcie w s p ó ł c z e s n y c h b a d a ń a n t r o p o l o g i i symbolicznej czy form symbolicznych i wiele z a w d z i ę c z a , j a k a u t o r k a sama zaznacza, pracy M . D o u g l a s , and Danger, A r k Paperback L o n d o n , 1984, c z o ł o w e j przedstawicielce tu m . i n . o k o n c e p t u a l i z a c j ę podstawowej kategorii analitycznej inner Obok Okely badawczy, np. można A. jeszcze wymienić Sutherland, Gypsies. L o n d o n 1975, t a k ż e M . I . K a m i ń s k i , University o f G o t h e n b u r g 1980. kilku The cyganologów Hidden tego outer hody dyehotomy. realizujących American, Purity nurtu. Chodzi podobny Tavistock The State of Ambiguity. Studies model Publications. of Gypsy Reflugees, �181 RECENZJE I OMÓWIENIA czasowych p o d e j ś ć i orientacji badawczych w cyganologii. Szereg tez i t w i e r d z e ń w tej pracy jest z a s k a k u j ą c y c h i b u d z i kontrowersje c y g a n o l o g ó w . zawartych 2 Prezentacja z a w a r t o ś c i merytorycznej pracy oraz eksplikacja perspektywy badawczej Okely wymaga - j a k s ą d z ę - poprzedzenia komentarzem o d n o ś n i e do t y t u ł u książki ze względu na specyficzną sytuację C y g a n ó w na Wyspach Brytyjskich. Cyganie w A n g l i i pojawili się na p o c z ą t k u X V I w. p r z y b y w a j ą c z kontynentu europejskiego. Pierwsze ź r ó d ł o m ó w i ą c e o „ E g i p c j a n a c h " , od k t ó r e g o to t e r m i n u wywodzi się angielska nazwa C y g a n ó w - Gypsies, pochodzi z 1505 r. ze Szkocji. N a wyspach Brytyjskich Cyganie w t y m okresie nie stanowili jedynej s p o ł e c z n o ś c i o w ę d r o w n y m stylu życia, wręcz przeciwnie, dołączyli oni do szerokiego marginesu ludzi i grup, k t ó r e żyły poza r a m a m i r o d z ą c e g o się kapitalistycznego s p o ł e c z e ń s t w a . W warunkach częściowej izolacji Wysp Brytyjskich od konty­ nentu d o k o n a ł się w łonie c y g a ń s k i e j grupy etnicznej specyficzny proces. Z jednej strony czynnik rasowej o d m i e n n o ś c i przestał g r a ć j a k ą k o l w i e k rolę d y s t y n k t y w n ą na skutek s t a ł e g o mieszania się C y g a n ó w z l u d n o ś c i ą m i e j s c o w ą : w s p ó ł c z e ś n i e Cyganie angielscy nie r ó ż n i ą się antropolo­ gicznie o d A n g l i k ó w i cechy antropologiczne nie są elementem identyfikacji etnicznej . Z drugiej strony z o s t a ł a zachowana i uległa rozprzestrzenieniu k u l t u r a etniczna C y g a n ó w j a k o funkcjonalnie z w i ą z a n a z ideologią w ę d r o w a n i a oraz j a k o podstawa samoidentyfikacji i identyfikowania przez innych. Szereg grup w ę d r o w n y c h , genetycznie nie z w i ą z a n y c h z Cyga­ nami z kontynentu, p r z e j m o w a ł o więc elementy ich k u l t u r y etnicznej (m. i n . elementy j ę z y k a c y g a ń s k i e g o - r o m a n i , k u l t u r y symbolicznej, np. system skalari) j a k o u ż y t e c z n e do krystalizo­ wania się t o ż s a m o ś c i grupowej, ś w i a d o m o ś c i „ M y " w opozycji do reszty s p o ł e c z e ń s t w a , poczucia więzi z g r u p ą , w sumie więc do tworzenia się grupy etnicznej'. T a infiltracja s p o ł e c z n o ś c i etnicz­ nej C y g a n ó w przez element miejscowy oraz rozprzestrzenienie się k u l t u r y C y g a n ó w , a w każ­ d y m razie jej e l e m e n t ó w , p o ś r ó d innych grup w ę d r o w n y c h w y t w o r z y ł y s k o m p l i k o w a n y obraz tej z b i o r o w o ś c i , k t ó r ą w cyganologii brytyjskiej o k r e ś l a się t e r m i n a m i „ G y p s i e s " lub ..Traveller". Brytyjski cyganolog T . A c t o n p r ó b u j ą c u s t a l i ć subetniczne p o d z i a ł y i kategoryzacje w o b r ę b i e tych o g ó l n y c h p o j ę ć „ G y p s i e s " i ..Traveller" w y r ó ż n i a ich k i l k a n a ś c i e (np. R o m . Romanichal. English Gypsies, Irish Traveller. Welsh Gypsies, R o m a n y Gypsies, Posh-rat, Didecai, Needy, Pikie. M u m p e r , Hedge-crawler, Mugger. T i n k e r i t d . ) . K o n k l u z j a A c t o n a jest z n a c z ą c a : „ C y g a ń s k i e grupy w A n g l i i [ . . . ] są najbardziej niezintegrowane (rozbite) [disunited] i źle zdefiniowane [ill-defined people], p o s i a d a j ą c y m i raczej ciągłość [continuity) n i ż w s p ó l n o t ę [com­ munity] k u l t u r y . Jednostki, k t ó r e podzielają p a m i ę ć p r z o d k ó w i p o s i a d a j ą r e p u t a c j ę « C y g a n ó w » , m o g ą nie m i e ć z t y m nic w s p ó l n e g o w swoim sposobie życia, w przejawianej kulturze czy języku"". 1 5 Wyznaczenie granic p o m i ę d z y t y m i subetnicznymi kategoriami w o b r ę b i e Traveller czy Gypsies Acton widzi j a k o zadanie kryteria obiektywne, jak język niewykonalne. Języki czy dialekty T r a v e l l e r s ó w i Cyganów - j ę z y k ) . A n g i o - r o m a n i , dialekt „ c a n t " , język „ w s p ó l n e rozprzestrzenione po t u język temu r o m a n i albo Shelta i G a m m o n - dziedzictwo T r a v e l l e r s ó w A n g l i i dowolnie wszystkie grupy, z a p o ż y c z a j ą c 2 N i e dają podstaw zarówno czy dialekt grupy, oraz subiektywne, t j . samoidentyfikacja. od siebie tzw. puri jib stanowią zdaniem i Walii", z którego w s p ó l n i e elementy językowe. (stary Actona korzystają Kryterium Z n e g a t y w n ą o c e n ą tej pracy spotykamy się we wstępie do czasopisma „Urban A n t h r o p o l o g y " p i ó r a M . Salo. znanego cyganologa a m e r y k a ń s k i e g o ; „ U r b a n A n t h r o p o l o g y " , vol. 11 : 1982, nr 3-4, s. 265-266. ' W p r z e c i w i e ń s t w i e d o sytuacji C y g a n ó w na kontynencie europejskim, gdzie cechy antropologiczne s t a n o w i ł y istotny s k ł a d n i k ich identyfikacji przez s p o ł e c z e ń s t w a większości. P r z y k ł a d e m grup etnicznych, zaliczanych zresztą do o g ó l n e j kategorii Gypsies. a p o w s t a ł y c h na bazie społeczności pochodzenia miejscowego, autochtonicznego są np. Yenisze w Belgii i Francji lub Tattarsi w Szwecji. T. A c t o n , Gypsy politics and social change. Routledge and Kegan Paul, L o n d o n 1974. s. 60. Tamże. s. 54. 4 5 h �182 RECENZJE I OMÓWIENIA j ę z y k a nie m o ż e więc b y ć p o d s t a w ą jasnego zdefiniowania grup, t y m bardziej że — j a k p o d k r e ś l a A c t o n - „ J ę z y k o w a kompetencja nie jest w ż a d e n s p o s ó b skorelowana z i n n y m i charakterystykami w k o n k r e t n y c h p r z y p a d k a c h " . 7 Kwestia samoidentyfikacji n a p o t y k a analogiczne t r u d n o ś c i . Samoidentyfikacja ulega dowolnej zmianie nie t y l k o w k o n t e k ś c i e interakcji z nie-Cyganami, np. wobec w ł a d z y i jej przedstawicieli wybiera się t ę . k t ó r a ze w z g l ę d ó w strategicznych b ę d z i e owocna b a z u j ą c na stereotypach większości o Travellersach i Cyganach, lecz t a k ż e w o b r ę b i e interakcji w e w n ą t r z e t n i c z n y c h ekonomiczna kooperacja czy z w i ą z k i m a ł ż e ń s k i e wpływają na w y b ó r i d e n t y f i k a c j i . Consensus istnieje jedynie w stosunku do t e r m i n ó w Traveller i Gypsies, k t ó r e to p o j ę c i a m o ż n a z d e f i n i o w a ć - za A c t o n e m - j a k o ludzi, k t ó r z y są lub b y l i p o t o m k a m i tych, k t ó r z y żyli w drodze i z a c h o w u j ą pewne k u l t u r o w e c e c h y . 8 9 Sharon Gmelch o k r e ś l a j ą c liczbę T r a v e l l e r s ó w i C y g a n ó w w A n g l i i na 40-45 tys. stwierdza, że 85% to R o m a n y Gypsies ( p o d s t a w ą wyliczenia b y ł a samoidentyfikacja), pozostali to walijscy, szkoccy i irlandzcy Travellersi. Zarazem wszyscy o n i o k r e ś l a j ą się j a k o Travellersi i z tego p o w o d u a u t o r k a traktuje ich j a k o j e d n ą n o m a d y c z n ą s p o ł e c z n o ś ć [community) . Ten uproszczony schemat klasyfikacji grup jest d o ś ć powszechnie stosowany przez a u t o r ó w , j a k k o l w i e k p o z o s t a j ą z a s t r z e ż e n i a natury merytorycznej, na k t ó r e w s k a z y w a ł A c t o n . 10 Judith Okely m a j ą c na uwadze wyżej wspomniane dylematy definicyjne przedmiotem swojej pracy czyni to, co jest dostrzegane t a k ż e przez innych a u t o r ó w j a k o w s p ó l n e , mianowicie k u l t u r ę e t n i c z n ą T r a v e l l e r s ó w - C y g a n ó w , jej synchroniczny i monograficzny opis i a n a l i z ę . Rezygnuje więc celowo z u s t a l e ń genetycznych i p o r ó w n a w c z y c h , m . i n . z p y t a ń 0 to, co wnieśli do obrazu tej k u l t u r y tzw. p r a w d z i w i Cyganie (true blood Gypsies), z p y t a ń o p r z e ż y t k i egzotyczne, tu indyjskie. Tendencje do egzotyzacji k u l t u r y (badania genetyczne charakterystyczne dla szeregu badaczy C y g a n ó w ) , j a k i model izolacji w badaniach nad k u l t u r ą C y g a n ó w (implikujący c a ł o ś c i o w ą i k o m p l e t n ą k u l t u r ę istniejącą n i e z a l e ż n i e od k u l t u r y większości) Okely traktuje j a k o nieadekwatne do sytuacji C y g a n ó w w A n g l i i . Ta postawa a u t o r k i s y n t e t y z u j ą c a k u l t u r ę „ d r o g i " , w ę d r o w a n i a , a nie p r e c y z u j ą c a ściśle jej o d n i e s i e ń do subetnicznych p o d z i a ł ó w , d o c z e k a ł a się krytycznych ocen ze strony c y g a n o l o g ó w ' . Lecz m o ż e właśnie dlatego, że jest s y n t e t y z u j ą c a , stanowi j a k ą ś p o z y t y w n ą d r o g ę wyjścia z gąszcza etnicznych kategoryzacji. 1 J. Okely badania w ś r ó d T r a v e l l e r s ó w - C y g a n ó w p r o w a d z i ł a okresowo od 1970 do 1975 r. W t y m czasie k o n t a k t o w a ł a się z b a d a n y m i na trasach ich w ę d r ó w e k i postojach-obozowiskach. Z e b r a ł a wywiady od p o n a d 10 r o d z i n W ę d r o w c ó w - C y g a n ó w . Przez ok. 10 miesięcy, p o m i ę d z y 1970 a 1972 г., Okely z a m i e s z k i w a ł a w wozie w ę d r o w n y m (trailer) na czterech obozowiskach. Dalsze dwa miesiące spędziła mieszkając w pobliżu z r e a l i z o w a ł a w 1974-1975 r. w okresie k i l k u obozowisk. Główne badania miesięcy, j a k i e s p ę d z i ł a żyjąc w autorka bezpośredniej bliskości obozowisk. Okely p r o w a d z i ł a badania g ł ó w n i e w p o ł u d n i o w e j , p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i e j 1 p ó ł n o c n e j A n g l i i , obszar b a d a ń l i m i t o w a n y był trasami w ę d r ó w e k i miejscami p o s t o j o w y m i badanych. I s t o t n y m walorem b a d a ń efekt obserwacji u c z e s t n i c z ą c e j , Okely jest fakt, nieformalnych że znaczna część m a t e r i a ł ó w spotkań, dyskusji i rozmów, u d a ł o się autorce u n i k n ą ć tego cienia mistyfikacji, jakiego stale d o k o n u j ą dzięki stanowi którym W ę d r o w c y wobec s p o ł e c z e ń s t w a większości. D o pewnego też stopnia Okely z i n t e r n a l i z o w a ł a w a r t o ś c i T r a v e l l e r s ó w -Cyganów przejmując ich s p o s ó b mówienia, artykulacji słów, styl ubierania się, etykietę, w y c h o d z ą c z k o b i e t a m i W ę d r o w c ó w „ n a zarobek". Te d z i a ł a n i a Okely były oceniane przez badanych pozytywnie, znosiły dystans, a zarazem g w a r a n t o w a ł y badań. Dopełnieniem badań O k e l y były wywiady wiarygodność i dogłębność z pracownikami instytucji państwowych 7 Tamże, s. 58. Tamże, s. 58. Tamże, s. 59. S. G m e l c h , Gypsies in British Cities; A n t h r o p o l o g y " , v o l . 1 1 : 1982, nr 3-4, s. 347. Tamże, s. 266. 8 9 l u 11 Problems and Goverment Response, „Urban �183 RECENZJE I OMÓWIENIA rozwiązujących problemy T r a v e l l e r s ó w , j a k i z przedstawicielami organizacji i s t o w a r z y s z e ń Wędrowców-Cyganów, d o ś ć licznych w Anglii. Wszystko to razem oraz bogato cytowana literatura przedmiotu czyni p r a c ę Okely w a r t o ś c i o w ą i i n t e r e s u j ą c ą . P o d s t a w o w ą cechą perspektywy teoretycznej Okely jest ujmowanie i prezentacja Wędrowców-Cyganów „klucza-symbolu" poprzez (key-symbol) jej wewnątrzetniczne kategorie i zasady. do zrozumienia i interpretacji tej k u l t u r y kultury Okely dostarcza (o czym poniżej). D r u g i m istotnym z a ł o ż e n i e m w pracy Okely jest twierdzenie, że k u l t u r a Traveller-Gypsies nie jest s a m o o k r e ś l a j ą c a się (self-contained), większości, tj. Gorgio K o n t e k s t interakcji (angielska wersja lecz d o o k r e ś l o n a przez k u l t u r ę i cygańskiego k u l t u r o w e j mniejszości etnicznej t e r m i n u na społeczeństwo nie-Cygana, ze s p o ł e c z e ń s t w e m tj. Gadźo). większości stanowi w pracy Okely p ł a s z c z y z n ę w y j a ś n i a n i a i interpretacji większości w z o r ó w k u l t u r o w y c h badanej grupy. W przekonaniu Okely, k u l t u r a W ę d r o w c ó w - C y g a n ó w jest integralnie z w i ą z a n a z a r ó w n o w swej f u n k c j o n a l n o ś c i , j a k i genezie z k u l t u r ą i strukturą społeczeństwa Gorgio. Może nie jest to c a ł k o w i c i e nowy p o g l ą d , lecz zakres i znaczenie, j a k i e przypisuje a u t o r k a kategorii i n t e r a k c y j n o ś c i w analizie k u l t u r y W ę d r o w c ó w , zasadniczo odmienny od i n n y c h prac cyganologicznych, gdzie interakcja Cyganie Kultura większości jest więc G a d ź e stanowi zazwyczaj k o ń c o w y i marginalny płaszczyzną odniesień, dopełnień bądź rozdział. trawestacji wartości i z n a c z e ń k u l t u r y etnicznej. Efektem takiej postawy badawczej jest m . i n . m o ż l i w o ś ć zakwestiono­ wania szeregu utartych tez cyganologii, np. o tzw. tradycyjnych zawodach cygańskich czy 0 p o s t ę p u j ą c e j dezintegracji l u b degeneracji tej k u l t u r y pod w p ł y w e m zderzenia ze w s p ó ł c z e s n ą , zurbanizowaną kulturą masową. Okely widzi k w e s t i ę zawodów cygańskich i umiejętności, j a k i „ t r a d y c y j n o ś ć " tej k u l t u r y poprzez m i ę d z y e t n i c z n ą i n t e r a k c j ę , j a k o a d a p t a c j ę do w a r u n k ó w 1 m o ż l i w o ś c i , k t ó r e oferuje s p o ł e c z e ń s t w o większości przy jednoczesnym zachowaniu t o ż s a m o ś c i etnicznej. Tak commercial więc wzory nomadism czy aktywności service ekonomicznej Cyganów, nomadism są w y p a d k o w ą niekiedy możliwości określane oferowanych jako przez 12 system większości, j a k i preferencji c y g a ń s k i c h do o k r e ś l o n e g o etosu p r a c y . P o d s t a w o w y m i cechami tego etosu s ą : samozatrudnienie która nie podlega kontroli ze strony (self-employment), nie-Cyganów; a więc a k t y w n o ś ć specyficzny ekonomiczna, proces jej w y k o n y w a n i a , w o b r ę b i e i siłami rodziny oraz nie l i m i t o w a n y cezurami czasowymi okres pracy; umiejętność w y k o n y w a n i a dowolnej pracy w d o w o l n y c h warunkach (flexibility); d u ż a m o b i l n o ś ć przestrzenna rodzinnych grup j a k o z e s p o ł ó w pracy (mobility). Te cechy strukturalne a k t y w n o ś c i ekonomicznej Wędrowców-Cyganów zawodów, których stanowią zmienność o wyborach i formach można zresztą zarobkowania, obserwować w a nie z a ś dłuższych tradycja wycinkach czasu, jak i w szerokim wachlarzu grup c y g a ń s k i c h . K o n t e k s t interakcji W ę d r o w c y - C y g a n i e - G o r g i o jest w ujęciu Okely elementem a k t y w n y m , w s p ó ł t w o r z ą c y m i l i m i t u j ą c y m r ó ż n e sfery a k t y w n o ś c i C y g a n ó w . Okely w y d o b y w a podstawowe cechy strukturalne tego kontekstu, w k t ó r y m k a ż d y z jej u c z e s t n i k ó w dysponuje i a k t y w a m i . Ze strony n i e - C y g a n ó w , dominacji (wyższy Wędrowcy-Cyganie, stereotypami status a w społeczny), sferze i fantazjami t j . G o r g i o , interakcja o k r e ś l a n a jest posiadanie świadomości na temat Cyganów dóbr, o społecznej - których pasywami przez pozyskanie dysponowaniem (są one ekwiwalentem sumy i stosunek zabiegają operowaniem wiedzy na ich temat). Ze strony W ę d r o w c ó w - C y g a n ó w interakcja o k r e ś l o n a jest przez bardziej u g r u n t o w a n ą wiedzę na temat większości ( d y s p o n u j ą p o d s t a w o w y m kodem większości - j ę z y k i e m , j a k r ó w n i e ż znajomością warunków skuteczności działań, jak socjokulturowych i o s o b o w o ś c i o w y c h i możliwości manipulowania G o r g i o , co jest własną grupową z a s t r z e ż o n ą , bo o b w a r o w a n ą i g n o r a n c j ą a l t e r n a t y w n ą sferą k u l t u r y Do powyżej najważniejszą zarysowanych kategorię opisu aspektów i analizy perspektywy kultury badawczej badanej grupy, key-symbol, t j . o p o z y c j ę ciała w e w n ę t r z n e g o i z e w n ę t r z n e g o (inner inner - 12 outer Tamże, body bazuje s. 349. na pojęciu skalania tabuicznego u warunkiem identyfikacją oraz własnej). Okely którą należy powyżej dołączyć nazwałem outer body). D y c h o t o m i a Cyganów, tzw. mochadi �184 RECENZJE 1 OMÓWIENIA w wersji C y g a n ó w angielskich (odpowiednik mageripen, mahrime u n i e k t ó r y c h grup C y g a n ó w w Polsce). W ś r ó d C y g a n ó w angielskich d y c h o t o m i a inner - puter body d z i a ł a w n a s t ę p u j ą c y s p o s ó b : „ciało z e w n ę t r z n e (lub s k ó r a ) ze wszystkimi substancjami, jakie wytwarza i wydala, włosy, ekstrementy. są potencjalnie kalające, jeżeli p o w t ó r n i e w e w n ę t r z n e . Natomiast cokolwiek wprowadzone do ciała rytualnie czyste. U w a g a kierowana jest nie t y l k o na [recycled] przejdą wewnętrznego żywność, ale brud, przez ciało via usta musi na być naczynia i sztućce, k t ó r e są umiejscowiane p o m i ę d z y wargami, wejścia do ciała w e w n ę t r z n e g o . C i a ł o z e w n ę t r z n e l ? musi być utrzymywane w separacji od ciała w e w n ę t r z n e g o " . Skalanie jest faktem przekroczenia granic p o m i ę d z y t y m i d w o m a elementami. C i a ł o ludzkie jest w sensie d o s ł o w n y m miernikiem i kluczem do interpretacji s k a l a ń . W sensie metaforycznym ta d y c h o t o m i a staje się wzorem do klasyfikacji i kategoryzacji ludzi, z a c h o w a ń , stanów rzeczy, p r z e d m i o t ó w , jak i świata przyrodniczego. Ten symbolizm ciała, zarysowany w d y c h o t o m i i problem relacji Traveller-Gypsies dysponowanie wiedzą na temat s k a l a ń rzeczy wiedzy tej nie p o s i a d a j ą z nimi się na grozi skalaniem. W czystych rytualnie stale p o d k r e ś l a n a inner - outer body, r o z w i ą z u j e również G o r g i o . W a r u n k i e m pozostawania czystym rytualnie jest i związanego G o r g i o , z definicji modelu świata Wędrowców i obwarowywana z nim są tabu kulturowego. Wędrowców-Cyganów i nieczystych granica Gorgio. etniczna. Z natury więc skalani i potencjalnie świat Pomiędzy Konsekwencją kontakt społeczny nimi dzieli musi istnieć takiego p o d z i a ł u jest o d w r ó c e n i e p o r z ą d k u natury i k u l t u r y . T o , co dla G o r g i o jest n a t u r ą (Travellersi i Cyganie w stereotypie większości p r z y p o r z ą d k o w a n i są do p o r z ą d k u natury; b r u d n i , żyją j a k zwierzęta, wędrują itd.), dla nich samych stanowi p o r z ą d e k de facto b r u d n y w takim cyg. t e r m i n u cik - sensie, w j a k i m bioto), a nie go kultury. widzi Traveller czy Cygan m o ż e Gorgio, lecz jest to mochadi, czyli skalanie, i nie wpływa tylko to cikli na jego być (od status czy p r e s t i ż w grupie. K u l t u r a G o r g i o natomiast w oczach W ę d r o w c ó w - C y g a n ó w ma wszelkie znamiona natury ze w z g l ę d u na Tak więc to, co „ o d l e g ł e " od ich i g n o r a n c j ę Gorgio, w sferze czystości i nieczystości staje się „ b l i s k i e " Travellersom, bo w rytualnej. mniejszym stopniu z a g r a ż a skalaniem. T ę d y c h o t o m i z a c j ę i inwersję k u l t u r o w ą p o r z ą d k ó w W ę d r o w c ó w - C y ­ g a n ó w i G o r g i o Okely skrupulatnie śledzi w r ó ż n y c h sferach k u l t u r y W ę d r o w c ó w . Prześledzę jedynie n i e k t ó r e dziedziny życia codziennego T r a v e l l e r s ó w , aby kulturowy tej całościowo dychotomizacji i inwersji D y c h o t o m i a inner miotów i ich sensów i znaczeń, a które z i l u s t r o w a ć efekt rozpatruje Okely. outer body o k r e ś l a logikę codziennych z a c h o w a ń , klasyfikacji usytuowania w przestrzeni. Przedmioty służące ciału przed­ wewnętrznemu (tu: utensylia kuchenne, p r o d u k t y ż y w n o ś c i o w e ) m u s z ą b y ć czyste, są więc usytuowane w przestrzeni czytej, czyli w n ę t r z u wozu, w p r z e c i w i e ń s t w i e do p r z e d m i o t ó w służących ciału (naczynia do mycia siebie, prania bielizny, mydło), które usytuowane zewnętrznemu są na zewnątrz wozu. P o m i ę d z y t y m i przedmiotami nie m o ż e d o j ś ć do b e z p o ś r e d n i e g o k o n t a k t u lub zamiany funkcji, np. u ż y w a n i e tego samego naczynia do mycia n a c z y ń kuchennych i prania bielizny (stały element stereotypu Gorgio, k t ó r y miesza funkcje n a c z y ń ) . P r o d u k t y ż y w n o ś c i o w e , k t ó r e w c h ł a n i a n e są przez ciało w e w n ę t r z n e , j a k k o l w i e k pożądane czyste rytualnie, paradoksalnie p o c h o d z ą w większości od skalanych G o r g i o . P r ó b ą przezwycięże­ nia tego paradoksu jest preferowanie p o ż y w i e n i a , k t ó r e nie ma b e z p o ś r e d n i e g o i dostrzegalnego tu i teraz k o n t a k t u Konsekwencją z Gorgio, a więc produkty na konsumowanie. U n i k a się miejsc na t e r y t o r i u m nie t y l k o nad fabryczne, w puszkach, opakowaniach. tej dychotomizacji jest r ó w n i e ż selekcja miejsc, k t ó r e n a d a j ą produkcją ż y w n o ś c i , ale się lub G o r g i o , gdzie Travellersi nie m a j ą i nad jej p r z y r z ą d z a n i e m (domy prywatne nie kontroli Gorgio, restauracje, szpitale i więzienia; te d w a ostatnie są zresztą miejscami najbardziej skalanymi i g r o ź n y m i ; w p r z y p a d k u szpitali dychotomii inner - dokonuje się przekraczania wszelkich granic outer body; higiena szpitalna, kuchnia, narodziny i ś m i e r ć ; w p r z y p a d k u zaś więzienia jest się zdanym c a ł k o w i c i e na z a l e ż n o ś ć od J. O k e l y , The Traveller-Gypsies, Gorgio). Cambridge University Press. Cambridge 1983. s. 80. �185 RECENZJE I OMÓWIENIA M o ż e najbardziej spektakularnym przejawem d z i a ł a n i a s y m b o l i z m u ciała jest klasyfikacja zwierząt, j a k ą d o k o n u j ą W ę d r o w c y - C y g a n i e . Miejsce danego gatunku s k a l a ń na skali o d naj­ bardziej nieczystego do czystego czy wręcz m a j ą c e g o charakter jest o d stopnia przekraczania granicy wyznaczonej d y c h o t o m i ą się wiedzy tu na spostrzeżeniach i o zwyczajach, apotropeiczny inner - zachowaniach uzależnione outer body. i wyglądzie Bazuje zwierząt. Najbardziej nieczysty jest k o t ; w tej kategorii mieszczą się r ó w n i e ż szczur, mysz, pies, lis itp. Wszystkie te zwierzęta liżą własną sierść, czyli z e w n ę t r z n e g o do c i a ł a w e w n ę t r z n e g o . P r z e k r a c z a j ą separacji elementów. Po drugie zwierzęta te pochłaniają brud i sierść z więc granice d y c h o t o m i i i gwałcą są mięsożerne; jedzą więc ciała zasadę zarówno z e w n ę t r z n e , j a k i w e w n ę t r z n e innych zwierząt, t y m samym p o w t ó r n i e ł a m i ą z a s a d ę ciało separacji czyste — nieczyste. Jedzenie, k t ó r e znajdzie się w kontakcie z t y m i z w i e r z ę t a m i (np. poprzez włos z ich sierści), jest do wyrzucenia, a naczynie do zniszczenia j a k o skalane. są więc sklasyfikowane w czeterech grupach: nieczyste jadalne (np. zając, który liże sierść, ale t a k ż e j e ż ) oraz czyste I n t e r e s u j ą c a jest ale jest Zwierzęta niejadalne (np. k o t , pies); nieczyste - roślinożerny); czyste - jadalne (np. bydło, niejadalne (np. k o ń ) . pozycja j e ż a i konia w tej swoistej systematyce. K o ń i j e ż są na d r u g i m k r a ń c u skali s k a l a ń . K o ń jest r ó w n i e czysty j a k człowiek i gdyby nawet p o l i z a ł talerz, z k t ó r e g o je Travellers, nie spowoduje t o j a k i e g o k o l w i e k skalania (nie jest o n a w o d ę pije statusu filtrując j ą przez zęby). N i e j a d a l n o ś ć jego m i ę s a wynika k o n i a w tej s p o ł e c z n o ś c i . s k a l a ć k o n i a podobnie j a k końskich mężczyznom mogła pełną odmienne jest separację jeża i że kobieta T r a v e l l e r s ó w koni pomagać wyjątkowego było jedynie ich d o m e n ą ; stara na kobieta mogła targach posiadająca z samej swej kobiecej natury). J e ż jest r ó w n i e czysty, j a k ­ źródło jego sfery z e w n ę t r z n e j (pieczenie na (oporządzanie towarzyszyć j u ż status czystej, niekalającej kolwiek Status ten o k r e ś l a fakt, mężczyznę mięsożerny, m. in. z czystości. Jego i wewnętrznej. ogniu) wzmaga jego kłujące „najeżone" Dodatkowo sposób czystość. Mięsu jeża ciało gwarantuje przyrządzania mięsa Travellersi przypisują moc a p o t r o p e i c z n ą przed wszelką t r u c i z n ą w p o ż y w i e n i u (wierzą o n i , że G o r g i o celowo z a t r u w a j ą sprzedawaną lub w y ż e b r a n ą ż y w n o ś ć ) , j a k i przed skalaniami. Dlatego jedzenie j e ż a jest 4 j a k b y „ k o m u n i ą " , j e go cała rodzina, „ d l a jednego jest to za drogie j e d z e n i e " ! . Ten system klasyfikacji zwierząt o d najbardziej skalanego i o d l e g ł e g o kota, k t ó r y j e d n o c z e ś n i e jest l u b i a n y m , d o m o w y m zwierzęciem G o r g i o , do najbardziej bliskiego, czystego i c h r o n i ą c e g o jeża. którego Gorgio - Gorgio traktują j a k o szkodnika, stanowi symboliczną transformację relacji Wędrowcy-Cyganie. Niemniej zajmujące są r o z w a ż a n i a Okely d o t y c z ą c e r y t u a ł ó w przejścia. N a r o d z i n y i ś m i e r ć z samej granice definicji fizjologicznych, jest kalają, przekracza skalane powinny gdyż dziecko, są z aktami wnętrza przekraczania wychodzi na granic. zewnątrz W przypadku (analogia narodzin do czynności k t ó r y c h p r o d u k t y są kalające). Wszystko więc co ma k o n t a k t z t y m procesem i potencjalnie mieć miejsce grozi poza skalaniem. przestrzenią Dlatego czystą narodziny, rytualnie podobnie j a k (wóz w ę d r o w n y , i śmierć, obozowisko) albo w przestrzeni r ó w n i e nieczystej, j a k sam akt, czyli w szpitalu. R ó w n i e ż z p o w y ż s z y c h p o w o d ó w najwłaściwszymi osobami m a j ą c y m i b e z p o ś r e d n i k o n t a k t z t y m i a k t a m i są G o r g i o . W j e d n y m i w d r u g i m przypadku przedmioty z w i ą z a n e z samym r y t u a ł e m przejścia winne być zniszczone Niszczy (spalone) lub - jeżeli s t a n o w i ą z n a c z n ą się r ó w n i e ż przedmioty osobiste osoby w a r t o ś ć , j a k np. w ó z - zmarłej. W przypadku sprzedane. śmierci, krewni najbliżsi z m a r ł e g o m u s z ą o p u ś c i ć miejsce tego zdarzenia i nie w r a c a ć przez okres jednego roku. Zakaz śmierci, ten wiąże się nie tylko ze skalaniem ale r ó w n i e ż z wierzeniem, że dusza do miejsc m u znanych i bliskich, j a k i do bliskich potencjalnie g r o ź n y i szkodliwy - miejsca, zmarłego (mulo) przestrzeni ma przez tendencję o s ó b . Przy czym duch fakt wracania zmarłego jest m o ż e p o w o d o w a ć c h o r o b y , j a k i ś m i e r ć . U n i k a się tego poprzez w ę d r o w a n i e , jest to jeden z istotnych p o w o d ó w podejmowania w ę d r ó w e k w ś r ó d 14 sam do Tamie. s. 104. Trucie p o ż y w i e n i a p r a w i d ł o w e p r z y r z ą d z a n i e itp. należy r o z u m i e ć j a k o jego skalanie Wędrowcówprzez nie­ �186 RECENZJE I OMÓWIENIA - C y g a n ó w , j a k r ó w n i e ż poprzez niewymawianie imienia zmarłej osoby lub z m i a n ę i m i o n o s ó b , k t ó r e p o s i a d a j ą imię z m a r ł e g o . J e d n o c z e ś n i e stara się z w i ą z a ć z m a r ł e g o , jego ducha (mulo) z miejscem p o c h ó w k u poprzez, co jest z n a c z ą c e , „ o s i e d l e n i e " go w t y m miejscu. D o k o n u j e się tego przez s y m b o l i k ę u d o m o w i e n i a ; wieńce na grobie z m a r ł e g o p r z y j m u j ą f o r m ę fotela, d o m u i t p . ; dba się o to, by z m a r ł y m i a ł nagrobek z wygrawerowanym nazwiskiem i zdjęciem (w opozycji do stałej obawy „ T r a v e l l e r s ó w " przed fotografowaniem się i podawaniem swojego imienia i nazwiska Gorgio). Z m a r ł e g o symbolicznie włącza się do p o r z ą d k u G o r g i o . jego zaś d u c h o w i (mulo) przypisuje się p o d o b n ą moc, j a k G o r g i o w etnicznym stereotypie. Są to jedynie nieliczne p r z y k ł a d y d z i a ł a n i a key-symbol, czyli d y c h o t o m i i inner — outer body w kulturze W ę d r o w c ó w - C y g a n ó w . J e d n a k ż e j u ż te s t a n o w i ą w y s t a r c z a j ą c ą p o d s t a w ę do d o k o n a n i a interesującej generalizacji. K u l t u r a symboliczna Traveller-Gypsies stanowi k o h e r e n t n ą i s y s t e m o w ą c a ł o ś ć , jej elementem integralnym jest k u l t u r a większości, Gorgio, w stosunku do k t ó r e j dokonuje się inwersji z n a c z e ń i w a r t o ś c i . J e d n a k ż e nie jest to de facto k u l t u r a rzeczywista G o r g i o , lecz jej obraz, lustrzane odbicie k u l t u r y własnej rzutowane na obcych, na G o r g i o . Z a c y t o w a ć tu m o ż n a s e m i o t y k ó w radzieckich, j a k k o l w i e k prace t y c h ż e nie s t a n o w i ł y lektury Okely, t y m niemniej wnioski i konkluzje tych a u t o r ó w są zbieżne. „ I n a c z e j m ó w i ą c , a n t y k u l t u r ę buduje się w t y m w y p a d k u izomorficznie w stosunku do k u l t u r y , na jej p o d o b i e ń s t w o : a n t y k u l t u r ę r ó w n i e ż traktuje się j a k o system znakowy p o s i a d a j ą c y w ł a s n e w y r a ż e n i e . M o ż n a więc p o w i e d z i e ć , że odbiera się j ą j a k o k u l t u r ę ze znakiem ujemnym, tak j a k gdyby s t a n o w i ł a pewnego rodzaju lustrzane odbicie k u l t u r y (gdzie związki p o z o s t a j ą nienaruszone, lecz uzyskują w a r t o ś ć p r z e c i w s t a w n ą ) " . 1 5 Z a j m o w a ł e m się w tej recenzji p o d k r e ś l e n i e m w a l o r ó w perspektywy badawczej Okely, k t ó r a wnosi wiele nowego do w s p ó ł c z e s n y c h b a d a ń nad k u l t u r ą C y g a n ó w . P o d k r e ś l i ć jeszcze raz tu wypada, że z c h w i l ą kiedy uzna się, że k u l t u r a C y g a n ó w nie jest wyizolowana od kontekstu większości, że nie stanowi całości samowystarczalnej (self-contained), p o d s t a w o w y m przedmiotem badania staje się relacja p o m i ę d z y k u l t u r ą e t n i c z n ą C y g a n ó w a k u l t u r ą większości. Praca Okely w całości jest realizacją tej dyrektywy. Andrzej S K A Z K I I PESNI R O Ž D E N N Y E V D O R O G E : C Y G A N S K I J A . Gessler ( o p r a ć , i t ł u m a c z . ) , M o s k v a 1985, ss. 520 S k ą p a liczba informacji wzbudzają i Gessler, wpłyną z pewnością na zainteresowanie w y d a n ą określani się w k s i ę g a r n i a c h przez r e d a k c j ę jako wydawnictw zagranicznych. „pisarze-etnografowie", są rzeczywistymi sekcji etnograficznej Towarzystwa Geograficznego przy A k a d e m i i i mają już za D r u c jest też „Romen" w N. sobą Moskwie G. Satkeviča 1 5 pewną autorem liczbę sztuki publikacji „Moskovskaja i tłumaczem Cygańskie mirikle. na dotyczących cyganka", rosyjski książki 1 historii i wystawionej cygańskiego Obaj radzieccy cyganolodzy J. Ł o t m a n , B. U s p i e n s k i , O semiotycznym kultury, P W N , Warszawa 1977, s. 159. v przez Wschodniej W y d a w n i c t w a „ N a u k a " k s i ą ż k ą p r z y g o t o w a n ą przez D r u c a i Gesslera, k t ó r a p o j a w i ł a Druc, jak E. D r u c , o pracach c y g a n o l o g ó w radzieckich oraz c i e k a w o ś ć , j a k ą .wciąż Cyganie i ich k u l t u r a , G ł ó w n ą R e d a k c j ę Literatury FOL'KLOR, Mirga mechanizmie Zarówno członkami Nauk ZSRR 1 kultury Cyganów . przez c y g a ń s k i poety radzieckiego kontynuowali kultury, teatr [w:] więc swoje Semiotyka Redakcja wymienia jedynie dwie z nich: A . G e s s l e r , E. D r u c , Ko če ve dlinoj sotni let, „ N a u k a i religija", nr 10: 1982; t y c h ż e , Russkie cygane i ich foiklor, „ D r u ž b a narodov", nr 7: 1984. �187 RECENZJE I OMÓWIENIA wcześniejsze zamyśle zainteresowania miała i postawili „wypełnić w związku badawcze lukę w przystępując publikacji z t y m przed s o b ą i trzy do pracy badaniach zadania: nad książką, folkloru która Cyganów 1. D o k o n a n i a j a k w ich rosyjskich" najpełniejszych z a p i s ó w folklorystycznych w ś r o d o w i s k u C y g a n ó w rosyjskich; 2. Zebrania w jednej książce rozproszonych d o t ą d publikacji f o l k l o r u tego szczepu oraz 3. „ P o s ł u g u j ą c się przy p r z y g o t o w a n i u książki n a u k o w y m i r e g u ł a m i folklorystyki, przedstawienia m a t e r i a ł u w postaci tłumaczenia literackiego d o s t ę p n e g o i b u d z ą c e g o zainteresowanie szerokiego k r ę g u c z y t e l n i k ó w , maksymalnie 2 j e d n a k ż e z a c h o w u j ą c e g o tak t e m a t y k ę , j a k i f o r m ę Skazki i pesni... oprócz zawierają, nie komentarza rosyjskich mniej dla oryginału" . tłumaczeń cygańskich polskich e t n o g r a f ó w tekstów oraz interesujący, skromnego obszerny wstęp (ok. 3 arkuszy wydawniczych) oraz bibliografię. P r z y t a c z a j ą c nie o d b i e g a j ą c ą od uznawanych w innych krajach opuszczeniu (w t y m i w Polsce) Indii, D r u c i Gessler skrótową datują wersję historii cygańskich przybycie pierwszych C y g a n ó w migracji na teren po Rosji z o b s z a r ó w naddunajskich na wiek X V , natomiast pojawienie się w ś r o d k o w e j i północnej Rosji na przybyłych XVI-XVIP. 1733, z Polski Wspominając grup próby z których osiedlenia C y g a n ó w 1783 i 1836) autorzy wymieniają osiedla - wywodzą się Cyganie rosyjscy - w i m p e r i u m rosyjskim wiek (m. i n . z lat d w a utworzone w t y m celu w 1836 r. w Besarabii K a i r i Faraonovka, k t ó r y c h nazwy n a w i ą z y w a ł y do powszechnego w ó w c z a s przekonania 0 egipskim pochodzeniu C y g a n ó w . P o d k r e ś l a j ą t e ż ł a g o d n e traktowanie C y g a n ó w w i m p e r i u m rosyjskim, zwłaszcza w porównaniu z prześladowaniami, jakie spotykały ich we Francji 1 Niemczech. Zdziwienie czytelnika, nawet p o b i e ż n i e zaznajomionego z k u l t u r ą c y g a ń s k ą , m u s i b u d z i ć opinia o religijności Cyganów. Ta sfera ich życia wywołuje najwięcej kontrowersji i na d o b r ą s p r a w ę pewny jest t y l k o fakt przyjmowania przez C y g a n ó w religii d o m i n u j ą c e j w d a n y m kraju, 4 a i t o nie zawsze . I c h faktyczne związki z przyjętą formalnie religią zdają się p r z e b i e g a ć r ó ż n i e (choć na o g ó ł Cyganie znacznie o d b i e g a j ą pod t y m w z g l ę d e m od większości współwyznawców) należy więc religijnej na i nie są ł a t w e do ustalenia. uznać większości początku wnioski Cyganów wędrówki), utrzymujących, Gesslera (którzy i Druca, także Z a zbyt pochopne piszących swoją z drugiej z a ś (posługując religię i bardzo z jednej wyniesioną się p r z y k ł a d e m strony upraszczające o obojętności z I n d i i zarzucili j u ż Cyganów rosyjskich) i ż : „Jeśli w wozie b y ł a p r a w o s ł a w n a i k o n a , to Cyganie m o d l i l i się do niej. A jeśli nie b y ł o ? O t o co powiedzieli nam Cyganie z o b w o d u leningradzkiego: » B y w a ł o , że nie b y ł o u nas i k o n [ . . . ] k l ę k a l i ś m y przed s ł o ń c e m . O n o u nas jest pierwszym Bogiem jeszcze z dawnych c z a s ó w . się też s f o r m u ł o w a n e religijny Modliliśmy się. m o d l i l i ś m y twierdzenie, że t o miejscowej l u d n o ś c i z m u s z a ł y prześladowania Cyganów ? [ . . . ] « " . Zbyt ze strony kategorycznie władców i wydaje fanatyzm do przyjmowania religii n a r o d ó w , wśród k t ó r y c h żyli (mimo p r z e ś l a d o w a ń nie zarzucili swojego wyznania na p r z y k ł a d Ż y d z i , w m i a r ę zgodnie żyli obok siebie przedstawiciele r ó ż n y c h wyznań, nie t y l k o chrześcijańskich, m. in. na polskich kresach wschodnich). W ą t p l i w o ś c i musi t e ż b u d z i ć niejasna interpretacja c y g a ń s k i e g o s ł o w a devel (bóg). Sporo miejsca p o ś w i ę c o n o o m ó w i e n i u c y g a ń s k i c h profesji. P o z o s t a ł o ś c i kastowych o g r a n i c z e ń sprzed opuszczenia I n d i i oraz m u z y k a l n o ś c i danej i m przez n a t u r ę p r z y p i s u j ą autorzy książki p o p u l a r n o ś ć w ś r ó d C y g a n ó w z a w o d ó w m u z y k a n t ó w , tancerzy i ś p i e w a k ó w . D o zajęć najbardziej 2 Skazki i pesni..., s. 19. Pojęcie Cyganie rosyjscy czy r ó w n i e ż u ż y w a n e przez a u t o r ó w — Cyganie p ó ł n o c n o r o s y j s c y dotyczy szczepu, k t ó r y p r z y b y ł na teren Rosji przez N i e m c y i P o l s k ę i jest blisko spokrewniony ze szczepem Polska R o m a . U nas znany jest r ó w n i e ż pod n a z w ą C h a ł a d y t k a R o m a . 5 tenże, 4 Por. J. F i c o w s k i , Cyganie polscy. Szkice historyczno-obyczajowe, Cvganíe na polskich drogach, K r a k ó w 1956; L . M r ó z , Cyganie, Warszawa Warszawa 1953; 1971. P r z y k ł a d e m o d s t ę p s t w a o d tej zasady m o ż e b y ć w z r a s t a j ą c a w ostatnich k i l k u latach liczba „ ś w i a d k ó w Jehowy" w ś r ó d polskich L o w a r ó w . 5 Skazki i pesni... s. 8. �188 RECENZJE I OMÓWIENIA tradycyjnych i ulubionych przez C y g a n ó w , k t ó r z y d o tej p o r y nie przejawiają uprawą roli i hodowlą, zaliczają także zajęcia związane z końmi zainteresowania (również leczenie tych z w i e r z ą t ) , n i e k t ó r e r z e m i o s ł a (kowalstwo, bielenie n a c z y ń , wyplatanie koszy, w y r ó b p r z e d m i o t ó w z drewna, j u b i l e r s t w o ) oraz wróżenie i znachorstwo. k o ń m i , w r ó ż e n i e i „ p r a c a na profesjonalnej Pojawienie się w Rosji XVIII i wiążą upowszechnił pierwszych c h ó r ó w c y g a ń s k i c h m . i n . z nazwiskiem się p ó ź n i e j wśród hrabiego modne, kształtowany 0 t y m , co c y g a ń s k i e . A u t o r a m i liczne w Petersburgu omówiony był przez twórcy ludowej (znamienne są przy t y m tytuły wiek gusty rosyjskiej p u b l i c z n o ś c i nie znaleźli romansów - w nich i jej wyobrażenia (szczególnie bywali też ich wszystkich znanych ani jednej cygańskiej „Cygańskie dziś czasie stały r o m a n s ó w w y k o n y w a n y c h przez rosyjskie c h ó r y śpiewników, na stroju, j a k i które w krótkim i M o s k w i e ) b y l i c z ę s t o znani rosyjscy poeci. Rosjanie X IX-wiecznych handel na estradach C y g a n ó w rosyjskich i do owych c h ó r ó w , k o m p o z y t o r a m i . Radzieccy etnografowie, k t ó r z y zapoznali się z treścią „cygańskich" został D r u c i Gessler d a t u j ą Orłowa-Czesmienskiego, występujących uchodzi za l u d o w y strój c y g a ń s k i . Repertuar się bardzo Najszerzej scenie". noce", „Cygański pieśni tabor" itp.). U w a ż a n y czytelnik z p e w n o ś c i ą zastanowi się nad w p ł y w e m k u l t u r y rosyjskiej na folklor C y g a n ó w , k t ó r y c h cale rody związały się z „ p r o f e s j o n a l n ą s c e n ą " , oraz nad relacjami między t y m , co prezentowali c y g a ń s c y artyści estradowi w wieku X I X i p o c z ą t k a c h X X . a repertuarem teatru „Roměn". Ponadto wielu z zawodowych a r t y s t ó w e t n o g r a f ó w . D r u c i Gessler nie p o r u s z a j ą nie jest d o k o ń c a jasne. że „dla siebie" się bardzo zachowali oni swój autentyczny czym (z drugiej jednak zachwycali się ludzie, których i n f o r m a t o r a m i radzieckich muzyczne folklor, prezentowanej strony było tego zagadnienia, duże umiejętności krytycznie o „ c y g a ń s z c z y ź n i e " przedrewolucyjnym tego, Podkreślając bezpośrednio autorzy i twierdząc, opracowania wyrażają rosyjskiej p u b l i c z n o ś c i konstatują, imionami a ich stanowisko Cyganów że nie Rosja można będzie w okresie całkiem odrzucić zawsze szczycić, się 6 j a k Puszkin, T o ł s t o j , K u p r i n ) . Okresowi temu p r z e c i w s t a w i a j ą czasy obecne, charakteryzujące się z m i a n ą stosunku a r t y s t ó w c y g a ń s k i c h do w ł a s n e g o , autentycznego f o l k l o r u prezentowanego teraz na scenach (szczególnie jedynego na świecie c y g a ń s k i e g o teatru . . R o m ě n " ) . D w a wieki związku Cyganów treść n i e k t ó r y c h ze s c e n ą nie m o g ł y się jednak podań 1 komentarzy m o ż n a częściowo te same czy też elementy nie o d b i ć na romansów ich folklorze w pieśniach (przykładem cygańskich). Ze wstępu się d o m y ś l a ć , że z w y s t ę p a m i estradowymi z w i ą z a n e są przynajmniej rody. które utrzymywały przedstawia nie t y l k o f o l k l o r c y g a ń s k i - się z tego przed rewolucją, a „Roměn" wystawiana w n i m b y ł a m . i n . wspomniana wyżej sztuka w s p ó ł a u t o r a recenzowanej książki. Szersze o m ó w i e n i e tych z a g a d n i e ń b y ł o b y interesujące szczególnie dla polskich e t n o g r a f ó w , jako że Cyganie rosyjscy użyczyli częściowo swego f o l k l o r u najbliższemu k u l t u r o w o i znacznie u b o ż s z e m u p o d t y m w z g l ę d e m szczepowi Polska 7 Roma . Bardzo s k r ó t o w o przedstawione zostały niektóre elementy kultury Cyganów związane z p o d z i a ł e m s p o ł e c z n y m i systemem m o r a l n o - p r a w n y m . A u t o r z y zwrócili u w a g ę na majątkowe rozwarstwienie, Cyganów rosyjskich kobiety i mężczyzny zwracając b y ł a bardzo podział m a ł a ) , sądy na tabory i system i rolę wójta (podkreślając, s k a l a ń . O m ó w i l i pozycję przy t y m u w a g ę na s p o s ó b zawierania m a ł ż e ń s t w i znaczenie że u p o k ł a d z i n . Ten temat kończy się k o n k l u z j ą , że Cyganie w Z S R R d o k o n a l i gigantycznego przeskoku od p r z e ż y t k ó w ustroju rodowego do socjalizmu ( c h o c i a ż czasami miało to bolesny przebieg) i że dziś można w ś r ó d nich s p o t k a ć wielu cieszących się o g ó l n o n a r o d o w y m autorytetem, a powojenne pokolenie C y g a n ó w zna k o c z o w n i c t w o j u ż t y l k o z o p o w i a d a ń . Charakterystyka f o l k l o r u C y g a n ó w rosyjskich poprzedzona jest o m ó w i e n i e m dotyczących go dotychczasowych publikacji i m a t e r i a ł ó w archiwalnych oraz cenniejszych pozycji 6 poświęco- Ich stanowisko doskonale ilustruje n a s t ę p u j ą c e zdanie: „ C y g a ń s k a pieśń w X I X wieku b y ł a w rzeczywistości miejskim romansem, niekiedy w najgorszym s t y l u " (oryg. „ . . . s a m o v o durnovo pošiba"). F i c o w s k i , Cyganie na polskich s. 131, 206-225. 7 �189 RECENZJE I OMÓWIENIA nych f o l k l o r o w i C y g a n ó w U k r a i ń s k i c h , K e ł d e r a s z ó w , L o w a r ó w i U r s a r ó w . A u t o r z y p r z e d s t a w i a j ą też własne, wieloletnie badania, w wyniku których zebrali ponad 120 bajek i przeszło 110 pieśni oraz bogaty m a t e r i a ł etnograficzny d o t y c z ą c y o b y c z a j ó w i o b r z ę d o w o ś c i Cyganów rosyjskich. Badania te prowadzili przede wszystkim w obwodzie leningradzkim i n o w g o r o d z k i m oraz w obwodzie moskiewskim, g o r k o w s k i m , saratowskim, smoleńskim, na Syberii (w T o m s k u i C z e l a b i ń s k u ) oraz w ś r ó d miejskich C y g a n ó w z M o s k w y , Karelii, a także Leningradu, Pietrozawodska i Tuły. P o s ł u g u j ą c się k r y t e r i a m i p r o p o n o w a n y m i przez Proppa, z zebranych t e k s t ó w prozatorskich D r u c i Gessler wydzielili bajki, bajki-byliczki, legendy, podania romantyczne i podania o postaciach i zdarzeniach magiczne 8 h i s t o r y c z n y c h . W folklorze i obyczajowe, natomiast bohaterem jest najczęściej bajek Są innych l u d ó w one k o ń ) . Pierwsze (poza najobszerniejsze, Cyganów drugorzędna elementami z nich przypada bajkom niewiele o d r ó ż n i a j ą cygańskiej a ich bohaterem, rosyjskich najliczniej w y s t ę p u j ą rola rzeczywistości podobnie j a k szeregu z d a r z e ń staje się bogaty. S t ą d (ich się o d odpowiednich i właściwościami i innych bajek, bogaty Cygan lub jego syn. n i e p o r ó w n a n i e z a ś rzadziej człowiek bajki zwierzęcym języka). jest zazwyczaj biedny, k t ó r y w wyniku też częste rozpoczynanie opowieści o d z w r o t u „Isys Roma. R o m a b a r w a ł e " (Byli Cyganie. Cyganie bogaci). N a l e ż y p o d k r e ś l i ć , że pojęcie bogatego Cygana odzwierciedla nie tyle jego z a m o ż n o ś ć , ile p o z y c j ę s p o ł e c z n ą (Cyganie epitet „ b o g a t y " p r z y r ó w n y w a l i do epitetu „ d o s t o j n y " , „ z n a c z n y " , „ p o w a ż a n y " , natomiast o biednym wyrażali się też bibachlalo Bajki manusz, czyli człowiek nieszczęśliwy). obyczajowe dzielą autorzy opracowania na trzy p o d g r u p y — bajki o cygańskich „ s p r a w k a c h " ( k a w a ł a c h ) , anegdoty o g ł u p c a c h , bajki, k t ó r y c h treść oparta jest na c y g a ń s k i c h obyczajach. Bajki wymieniane przez radzieckich e t n o g r a f ó w - j a k o najbardziej charakterystyczne dla pierwszej podgrupy - m ó w i ą o Cyganach, k t ó r z y b o g a c ą się w y k o r z y s t u j ą c swój spryt i n a i w n o ś ć g a d ź ó w (nie należy ich jednak m i e s z a ć z o p o w i a d a n i a m i o sekretach profesjonalnych zajęć Cyganek). G ł u p t a k z c y g a ń s k i c h anegdot, w p r z e c i w i e ń s t w i e do rosyjskiego „głupiego I w a n a " g ó r u j ą c e g o w o s t a t e c z n o ś c i nad otoczeniem, jest p r a w d z i w y m g ł u p t a k i e m i występuje tu jako obiekt ż a r t ó w , a nawet jeśli udaje mu się c z e g o ś dokonać, wynika to jedynie ze zbiegu o k o l i c z n o ś c i . Najbogatszy m a t e r i a ł etnograficzny zawierają bajki zaliczone do trzeciej podgrupy. Zwyczaje i obyczaje tu zajmują znajdujące swoje odbicie t a k ż e w tekstach miejsce d o m i n u j ą c e . T r e ś ć osnuta jest zazwyczaj na naruszeniu p o r w a n i u dziewczyny i w y n i k a j ą c y c h stąd następstw innych bajek, obyczajów bądź (wymowne są j u ż n i e k t ó r e tytuły, np. „ K o ń s k i e skalanie", „ J a k Cyganie m a ł o nie zabili c h ł o p a k a z d z i e w c z y n ą " ) . Szczególną rolę autorzy opracowania p r z y p i s u j ą bajkom o Wajdzie i R ó ż y . je w osobną grupę. niedoścignionego strzeżoną przez Treścią ich jest wierzchowca) srogich Wajdy, braci. Sam małżeństwo syna poprzez bogatego Cygana, motyw zaczerpnięty najbliższej p i e r w o w z o r o w i bajka jest najobszerniejsza, Cyganie rosyjscy zmienili j ą j e d n a k ż e , dopasowując też ona u nich w licznych, znacznie się r ó ż n i ą c y c h porwanie został z piękną od swojej k u l t u r y . bądź obyczajowych. cennych dla etnografa informacji końmi trybie życia i kradzieżach, Bajka ta (a o zawieraniu m a ł ż e ń s t w Cyganów wersji Wajdy. Występuje wariantach (w książce przedstawionych ją magicznych Różą i w zawiera też historię r o d z i c ó w do r e a l i ó w i d w a w postaci pieśni). Z a l e ż n i e o d wersji bajek Cyganką Lowarów jest pięć w a r i a n t ó w p r o z ą do wydzielając (z wykorzystaniem rosyjskich raczej można bajki) by zaliczyć posiada i rodzinie, g o ś c i n n o ś c i , i wielu innych wiele handlu elementach ich kultury. W s p o m i n a j ą c k r ó t k o o religijnej tematyce w folklorze c y g a ń s k i m D r u c i Gessler i n f o r m u j ą o występowaniu cudów. Pomijają różnego rodzaju je jednak są w y t w o r e m „ p r z e p o w i a d a c z y V . I . P r o p p , Fol'klor których że nie tematyką zrodziły z chrześcijańskich z r ą k do r ą k z a p i s k ó w . P r z y t a c z a j ą й legend, uważając, sekt", są zdarzenia się w ś r o d o w i s k u o a Cyganie poznali j e z natomiast p r z y k ł a d legendy p o c h o d z ą c e j i dejstvitel'nost', M o s k v a 1976. charakterze cygańskim, lecz krążących z tego środo- �190 RECENZJE I O M Ó W I E N I A wiska — o p o w i e ś c i o św. Grzegorzu i Cyganach „naiwnie usprawiedliwiającej cygańską chytrość". Bardzo w a ż n e miejsce w folklorze Cyganów rosyjskich zajmują bajki-byliczki, odzwierciedleniem ich d e m o n o l o g i i . Bohaterami byliczek są najczęściej p o z o s t a ł y c h przy życiu, „leśny gospodarz" — w ł a d c a lasu m o g ą c y c z ł o w i e k o w i , duchy d o m o w e i „ s p o r n i k i " — m a ł e l u d k i , k t ó r y c h szczęście. A u t o r z y podkreślają płynną granicę między umarli pomóc będące nachodzący bądź zaszkodzić spotkanie zawsze przynosi bajkami a bajkami-byliczkami, przy zastosowaniu b o w i e m k r y t e r i u m P r o p p a — b r a k wiary o p o w i a d a j ą c e g o i s ł u c h a c z y w p r a w d z i w o ś ć bajki i odwrotnie w stosunku do bajki-byliczki, ta ostatnia często staje się z czasem bajką. Wspomniane wyżej podania romantyczne zostały spisane niemal w y ł ą c z n i e o d jednego i n f o r m a t o r a i z a r ó w n o jego w y k s z t a ł c e n i e , j a k też f o r m a i t r e ś ć p o d a ń w s k a z u j ą na z a p o ż y c z e n i a z rosyjskiej literatury. W a r t o natomiast z w r ó c i ć u w a g ę na p o z o s t a ł e podania. Legenda o życiu Puszkina u C y g a n ó w czy legenda o gitarze S o k o ł o w a — historia cennej przez twórcę „cygańskiego" stroju estradowego, hrabiego Orłowa, gitary podarowanej świetnemu gitarzyście c y g a ń s k i e m u S o k o ł o w o w i i dziedziczonej przez kolejnych w i r t u o z ó w gry na gitarze z w i ą z a n y c h z profesjonalną sceną — są interesującym przykładem wpływu tych powiązań na folklor cygański. Badając folklor muzyczny Cyganów rosyjskich wpływów między n i m a kulturą rosyjską. autorzy trafili na ślady wzajemnych D w a wieki w y s t ę p ó w dla rosyjskiej p u b l i c z n o ś c i s p o w o d o w a ł y , że elementy charakterystyczne dla „ c y g a ń s k i c h " r o m a n s ó w m o ż n a d z i ś o d n a l e ź ć w niektórych cygańskich pieśniach. Utwory nosiły też ślady literackiego w y g ł a d z a n i a zebrane od c y g a ń s k i c h tekstów (stąd zawodowych D r u c i Gessler artystów c h ę t n i e j korzystali z w a r i a n t ó w zebranych w terenie). Z drugiej strony n i e k t ó r e melodie rosyjskich piosenek zostały w w y r a ź n y s p o s ó b p o ż y c z o n e o d C h a ł a d y t ó w . C h a r a k t e r y s t y c z n ą c e c h ą c y g a ń s k i e g o f o l k l o r u jest w y k o n y w a n i e p i e ś n i bez akompaniamentu instrumentalnego rosyjskich (ich melodie są w ó w c z a s instrumentów (przede dużo bogatsze). wszystkim gitary, czasem Przyswojenie przez też, j a k na Cyganów obszarze Karelii, h a r m o n i i ) w i ą ż ą radzieccy etnografowie z w p ł y w e m profesjonalnego m u z y k o w a n i a b ą d ź k u l t u r y miejskiej. Znamienne jest również wplatanie w tekst wszelkiego rodzaju wykrzykników spełniających r o l ę rytmicznego w y p e ł n i a c z a p a r t i i pieśni nie m a j ą c y c h tekstu i jedynie emocjonal­ ne znaczenie oraz Na przykład słowo włączanie w poszczególne sownakuno (złoty) jest słowa dodatkowych śpiewane sylab jo, so-jo-wna-ja-ku-ju-no, ja, ju słowo i ga. naswalo (niezdrów) — na-ga-swa-ga-io. Podobne p r z y k ł a d y m o ż n a wprawdzie z n a l e ź ć r ó w n i e ż w folklorze rosyjskim, nie są one jednak w n i m a ż t a k powszechne. S w o i s t ą c e c h ą t e k s t ó w c y g a ń s k i c h p i e ś n i są niedopowiedzenia, zdawanie się na d o m y ś l n o ś ć słuchaczy, s t ą d t e ż niezrozumienie u n i e - C y g a n ó w i twierdzenie, że ich tematyka jest „ j e d n o s t r o n n a 9 i uboga j a k życie C y g a n a " . D o p i e r o z w r ó c e n i e się przez a u t o r ó w opracowania do samych Cyganów o wytłumaczenie osobliwości i bogactwo wskazywany jest również s f o r m u ł o w a ń , j a k gożo bauwale rodoskiri treści wykonywanych u t w o r ó w tematyczne. język czaj pojedyncze rosyjskie słowa, pieśni. obszerny Zawiera wzrostem, lecz z ale i całe raj pojąć wymagający ogromną liczbę wszystkie ich osobnych badań powtarzających się (wielki pan), na bari postoskiri — bogatego hiperbolizacji e p i t e t ó w . pozwoliło temat on ( p i ę k n a dziewica), baro (niewielka zaznacza się tendencja do Jako Często kuplety w j ę z y k u rodu) i inne. Bardzo wyraźnie spotyka się w tekście nie rosyjskim (nierzadko tylko łamanym), a z d a r z a j ą się c a ł e pieśni ś p i e w a n e p o rosyjsku z w s t a w k a m i w j ę z y k u c y g a ń s k i m . P o r z ą d k u j ą c zebrane przez siebie pieśni D r u c i Gessler o d s t ą p i l i od p o d z i a ł u proponowanego przez Proppa, u z n a j ą c go za m a ł o adekwatny i przyjęli klasyfikację Bugaczewskiego w y r ó ż n i a j ą c ą pieśni 9 1931. „przeciągłe", O. P. zawodzenia, Barannikov, pieśni Cygany obyczajowe SSSR. Kratkij (związane z obrzędami istoriko-etnografičeskij i zwyczajami) očerk, Moskva �191 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 1 0 i weselne, pieśni taneczne i pieśni ż a r t o b l i w e . Z d a j ą c sobie s p r a w ę z jej w a d wynikających z zastosowania niejednolitych k r y t e r i ó w , uznali jednak t ę klasyfikację za najbardziej p r z y d a t n ą z dotychczas p r o p o n o w a n y c h . Bogaty, zawodzeń 269 pieśni liczący zbiór i tyleż pieśni tanecznych. prezentowany w tej książce W pierwszym p r z y p a d k u zawiera wynikło jedynie to ze pięć szczególnych t r u d n o ś c i , na j a k i e trafiali badacze przy ich zbieraniu, w d r u g i m przede wszystkim z u m o w n o ś c i p o d z i a ł u — Cyganie tańczą także przy pieśniach zakwalifikowanych t u do mnych grup, np. ż a r t o b l i w y c h . W ś r ó d tych ostatnich autorzy w y m i e n i a j ą też czastuszki. Z a z n a c z a j ą jednak, że ich zdaniem są one m a ł o charakterystyczne dla f o l k l o r u C h a ł a d y t k ó w i przejęte zostały prawdopodobnie w ich od Rosjan, na co wskazuje m. in. duża liczba rosyjskich słów tekstach. P o d s u m o w u j ą c swoje o m ó w i e n i e D r u c i Gessler z ż a l e m stwierdzają, że nowe pokolenie C y g a n ó w , w y r o s ł e w zmienionych warunkach, w niewielkim t y l k o stopniu zna s w ó j i nie jest zainteresowane jego zachowaniem. N a k ł a d a to na e t n o g r a f ó w szczególny dokumentacji i zaprezentowania Rosjanom piękna tej „ o d c h o d z ą c e j starej folklor obowiązek kultury", która jest (według nich) częścią s k ł a d o w ą k u l t u r y radzieckiej. T a k i e postawienie c e l ó w z a d e c y d o w a ł o , jak piszą autorzy, o przekazaniu wszystkich tekstów jedynie w rosyjskim tłumaczeniu, przy czym w stosunku do pieśni zastosowali oni t ł u m a c z e n i e poetyckie. Teksty prozatorskie, w k t ó r e narratorzy wplatali często liczne i obszerne w ą t k i uboczne, zostały ich pozbawione, „ u ł a d z o n y " z o s t a ł t e ż styl t a m , gdzie d o s ł o w n e t ł u m a c z e n i e m o g ł o b y u t r u d n i ć o d b i ó r czytelnikowi — zrezygnowano m . i n . z zachowania s f o r m u ł o w a n i a tu w zagęszczeniu nie znanym z folkloru innych ludów. „on mówi" Wpływ treści występującego takiego postępowania na w a r t o ś ć opracowania jest oczywisty i m o ż n a p o m i n ą ć t u jego komentowanie, t y m bardziej że radzieccy etnografowie w pełni zdają sobie z niego s p r a w ę . Jakie więc walory przedstawia ona p o z n a ć t e m a t y k ę f o l k l o r u omawiana książka dla polskiego C y g a n ó w rosyjskich. Przedstawione etnografa? Pozwala teksty przybliżają wiele e l e m e n t ó w ich k u l t u r y z o k r e s ó w , kiedy p o w s t a w a ł y (m. i n . zajęcia, system m o r a l n y , kanony estetyczne, demonologia, w y p o s a ż e n i e materialne). S z c z e g ó l n ą zaletą jest obszerne, krytyczne omówienie tym stanu bardziej b y ł o informacji 11 badań na jej temat Polskiej" ). Niejako etnografowie prezentują Cyganów. nad że cyganologia Jak na kulturą nawet marginesie interesujące, w roku jej u z u p e ł n i e n i e rosyjskich i częściowo niemal nie znana polskim w monograficznym, „ c y g a ń s k i m " zasadniczych też swoje p o g l ą d y a jednocześnie m . i n . przebieg dyskusji c y g a n o l o g ó w Węgrzech Cyganów radziecka jest rozważań, innych zeszycie ale jednoznacznie, na t r u d n y p r o b l e m p r a k t y k i s k o m p l i k o w a n e jest z kilku krajów to (radzieccy cyganolodzy nie byli zagadnienie, reprezentowani ona węgierskim Wojciech 1 0 radzieccy wobec świadczy miejsce chyba p o t r a k t o w a ć na (mało „Etnografii społecznej europejskich; m i a ł a l2 1 9 8 0 . Stanowisko D r u c a i Gesslera m o ż e m y szczepów, etnografom na jako spotkaniu). Olszewski S. M . B u g a č e v s k i j , Cyganskije narodnyje pesni i pljaski, M o s k v a 1971. W . S a n a r o w , Studia nad Cyganami'w ZSRR (1960-1977), „ E t n o g r a f i a Polska", t. X X I I : 1978, z. 2, s. 201-204. A . B a r t o s z , Spotkanie cyganologów na Węgrzech, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , t. X X X V I : 1982, nr 1-4, s. 156-157. 1 1 1 2 �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/52a0af8ebb3438086eecb3d44471ddaf.pdf f86d17630aeb025c25c7ed5dc955dec4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5416 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Strzelecki, Jan (1919–1988) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5034 Title A name given to the resource Z zapisków, notesów, listów / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4 ; s.177-179 Creator An entity primarily responsible for making the resource Strzelecki,Jan Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Moskwa 1 Rozmowy w Arctic ..Ugolline Rezydencja ubogoszlachecka, przed nią, na ławecz­ kach rozsiadli i wypoczywający górnicy z Barentsburga, oczekujący tu na załatwienie różnych swoich spraw przed powrotem na Daleką Północ. Pokój Gusiewa przytulny, najzupełniej nie "Dyrektorski", stara głębo­ ka kanapa, mebelki odziedziczone po babuszce, fotografie osady górniczej nad fiordem, oprawne w domowe ramki. Ale człowiek rozmawiający z nami to człowiek miękki, rozprężony, życzliwy; sprawuje władzę nieograniczoną niemal- z naszego punktu widzenia - nad Republiką Barentsburską i jej murmańskim przyczół­ kiem. Od jego postawy zależy powodzenie naszej wyprawy. Jej główny plan - trawers zachodniego Spitsbergenu- wspiera się na założeniu, że możliwe będzie zorganizowanie transportu ludzi i rzeczy z Barentsburga na północno-zachodni kraniec wyspy. Gusiew przypatruje się nam życzliwie. Tłumaczy, że chce nam pomóc, ale dotychczas nie wiedział jak. Teraz zaczyna mu się wszystko rysować jaśniej. Dokonuje głośnego przeglądu swego kopalnianego dobytku. Statkiem mógłby nas zawieźć na cypel, jeśli nie zrobią tego Norwegowie; helikopter mógłby nas zabrać z powrotem przez fiord, gdy znajdziemy się już na południowym cyplu. Mówi wolno, łagodnie, wyraźnie cieszy się bogactwem środków, które mógłby uruchomić. Jego przyjazna potęga rozstrzyga o sprawie. Bylebyśmy dojechali do Murmańska i weszli w jej krąg- wszystko będzie możliwe. Burza i po burzy, czyli Murmańsk zakryty i odkryty Na Wnukowo przyjeżdżamy po jeździe na światłach przez całą Moskwę. Przypominało to przejazd szerokim kanionem z poprzecznymi prześwitami. Brzegi kanionu wysokie i równe wystrzeliwują od czasu do czasu wieża­ mi wysokościowców typu Empire staliniene, wobec których potęgi i rogatej rozłożystości mijane od czasu do czasu cerkiewki stają się niepomiernie małe i wylęknio­ ne. Mimo swej nieparzystości i znaczącego braku proporcji pamiątki na lotnisku częściej, o wiele częściej, zdobione są motywem cerkiewki niż niebo szturmowca. Cerkiewki i sceny z ludowych baśni - wydaje się, że te oba elementy zlały się z sobą w jakąś całość baśnio­ wej tradycji, będącej tutaj istotnym, żywym składni­ kiem poczucia historycznej tożsamości. Lot do Murmańska Opalone kobiety, marynarze, inżynierowie. Lot nad krajem wypełnionym rozmokłymi lasami. Linia słońca znaczona nieustannie przerywanym odbły- JAN STRZELECKI Z zapisków, notesów, listów skiem w lustrach leśnych wód. Bezbrzeżne Polesie jeziorka, rozlewiska, młaki, rzeki- aż prawie do Murmańska, przed którym schodzimy nisko nad tundrę, pagórzastą, zieleniejącą brzozami i bielejącą śniegiem. Powietrze urzekająco przejrzyste, zieleń i niebieskość krajobrazu w mocnym słońcu polarnym. Czeka nas przedstawiciel Arctic-Ugol z autobusikiem zabierają­ cym nas do Murmańska. Przyjeżdżali już raz na moskiewski wcześniejszy samolot - przyjechali teraz po raz drugi. Towarzysz Jugin z AU sprawia wrażenie wysłanni­ ka wielkiego majątku zapraszającego nas w gościnę. Jest w nim coś z wiejskiej gościnności. Polarnikiem jest już od dwudziestu jeden lat. Kilkadziesiąt kilometrów dzieli nas jeszcze od Murmańska. Pasek lotniska wynaleziono z trudem wśród falistej tundry. Wąską drogą, wijącą się wśród jeziorek i wzgórz, jedziemy do miasta. Niedaleko od skrzyżowa­ nia szos, od zachodu, dobija droga do Szwecji i Norwegii - znak niemieckiej fali z lat wojny, która tutaj się­ gnęła najdalej. Miasto rozciągnięte nad brzegiem długiej, wąskiej zatoki, nad fiordem, pełne szeregów nowych domów uparcie jednostajnych, zróżnicowanych nieco kolorem. Ponad trzysta tysięcy marynarzy, portowców, wojskowych. Stajemy w hoteliku Inturista, w którym większość recepcyjnych obowiązków pełnią miłe "ciocie". Z dala od turystycznych tłumów z zachodniego świata nie ulega się tu modzie na młode dziewczyny. "Ciocia" jest dużo właściwszą postacią na radzieckiej północy - co ma swoisty wdzięk i urok niepodległości wobec światowych obłędów. Poza tym, jak się może zdawać, warstwa ochronna dodatkowego ciała ma swój poważny walor w tym obszarze. Hotel dorównuje "ciociom" w obojętności wobec zachodnich mód natarczywej nowoczesności: kanapki, fotele, kwiatki i malowanie ścian jest domowe w takim samym sensie, jak domowe są skojarzenia wywoływane przez pojęcie "cioci". Żadnych nowoczesno-plastikowo-kolorystycznych szaleństw, żadnych uległości wobec prestiżu Zachodu, żadnej czołobitności, żadnego współzawodnictwa. �Restauracyjka Siewier przy hotelu. Duży ład w obsłudze, posłuszeństwo gości wobec kelnerek, które nie posadzą nikogo, nie wysprzątawszy stołu po poprzednikach. Przybywamy o północy, ale jeszcze, jako goście dość specjalni, coś dostajemy, a Jurij z Odessy, miły, samotny i lekko zawiany inżynier, opowiada coś z sympatią o Polsce i stawia nam karafkę wódki. Jego flama, Wala, podaje ją z pewnym ociąganiem, ale w końcu pijemy, wymieniamy adresy i zapraszamy Jurija do odwiedzenia nas - jak tylko będzie mógł. Niedługo ma być służbowo w Gdańsku. Na statku Dnieprodzierżyńsk mamy być o szóstej. Przedtem Arctic-Ugol podstawi nam autobus, który zawiezie nas do samego portu, na nabrzeże węglowe. Nabrzeże to jest obszarem operacji naszej wspaniałej firmy. Czujemy się tu pod jej opieką. Jesteśmy jej partnerami. Arctic, uznając nasze racje, wyprawia nas wszystkich razem, a nie w dwu rzutach, jak to było w pierwszym projekcie. Nie jesteśmy żadnymi normalnymi turystami z zagranicy, którym trzeba zapewnić komfort za odpowiednią opłatę. Arctic pomieści nas w kajutach załogi i cenę skalkuluje bardzo nisko. Spod opieki "cioć" wchodzimy w zakres opieki wujaszka. Wujaszkawaty Jugin odwozi nas do burty i jego obecność czyni wszystko łatwym ... Wejście do Barentsburga Patrząc nie ku kopalni, lecz na przeciwną stronę wąskiego fiordu, widzi się obraz podobny do widoku znad Wielkiego Stawu ku Liptowskim Murom. * Wychodzimy w końcu Ewenkiem o 9 wieczorem. Jest to mały holownik budowany w Finlandii, mocny i wygodny. Buja solidnie. Za Greenfiordem wypływa­ my na Istfiord. Fala długa, pełno mew i alek. Krajobraz wspaniały, góry z dwu stron, mocniejsze w granacie i bieli niż wczoraj w łagodnym słońcu. Trochę mży, nad oceanem ciemne chmury przydające powagi całemu obrazowi. Musimy wyjść na pełne morze, aby opłynąć Prins Karls Forland - długą wyspę ciągnącą się ku półno­ cy wzdłuż zachodnich brzegów Oscar II Land. Wyspa o szczytach wysokości do 1100 metrów spada w ocean żlebami i filarami zmurszałej skały. Fenomen schodzących w morze lodowców zacznie się dla nas dopiero wyżej - w Kong i Krossfiordzie. W ten drugi wchodzimy z zamiarem założenia stacji żywno­ ściowej . Po prawej stronie spadają w morze- a raczej spływają - szerokie stoki lodów, załamując się nad morzem błękitną barierą. W głębi odnogi zwanej MoHerfiordem błękit staje się farbkowy i cieniowany, odbijając zarówno od stalowej szarości morza, jak i od skał i śniegu. Wchodzimy w Liliehohfiorden. Coraz więcej w nim kry. * Skrót listu 16 XI 58 Berkeley Piszę zaraz po otrzymaniu Twojego listu, który zapo powrocie z wielkiej dwudniowej wyprawy w góry, doliny i wzgórza północnej Kalifornii. Wyprawa była bardzo piękna. Odbyłem ją w aucie pewnego miłego Szwajcara, wraz z drugim miłym Szwajcarem i jednym z naszych matematyków, którzy mogliby tu założyć polsko-kalifornijską odmianę warszawskiej szkoły matematycznej i filię Klubu Wysokogórskiego. Jest ich tu czterech z profesorem Mostowskim, którego, tak jak i mnie, zjada tęsknica. Więc, żeby się pocieszyć, pojechaliśmy w piątek wieczorem w ciemną nockę ku dalekiemu, jak mniej więcej Kraków od Warszawy, wygasłemu wulkanowi. Wulkan wysoki na 3 tysiące metrów, widny jak śnieżny trójkąt nad pasmem wysokich zalesionych wzgórz, nazywa się Mount Lassen. Jest oswojony jak Babia Góra. Ostatni raz dmuchnął troszeczkę w 1916 roku i od tego czasu dał sobie założyć obrożę narodowego parku i przyjmuje turystów... Nocą łatwo tu jeździć, bo mały ruch na wielkich, sześcio- lub czteropasmowych szosach... Wszystkie skrzyżowania i rozgałęzienia oznaczone świetlną sygnalizacją - skrzyżowania mrugają automatycznie zielonym lub czerwonym okiem, niekiedy mrugną żół­ tym, rozgałęzienia, mosty, zakręty jarzą się i rozbłysku­ ją w światłach jadącego wozu. Ta nocna jazda po prawie pustej drodze, na której grają sygnały, jarzą się zawsze gotowe stacje benzynowe, migają reklamy moteli i stoiska used cars - to robi wrażenie, rzadkie jak dla członka narodu kawalerzystów. Wybacz te prowincjonalne spostrzeżenia, ale tu nawet w nocy nie sposób zapomnieć, że Ameryka zaludniona jest głównie przez auta. Człowiek bez auta jest bezradny, opuszczony, zagubiony. Jeśli nieco poza miastem ośmieli się iść piechotą, wszyscy się za nim oglądają a przejeżdżające w rodzinnych, długich jak krokodyle autach dzieci pokazują go sobie palcami, cieszą się, że będą miały co opowiadać w szkole: widziały chodzącego człowieka, kiedy teraz nie ma już ludzi, są tylko auto-ludzie. Ludzie istnieli dawniej, przed erą Wielkiej Czwórki, której powstanie zmieniło naturę człowieka - wyrosły mu cztery koła, a właściwie pięć, wliczając kierownicę . Odtąd wszystko służy auto-ludziom, a człowiek robi wrażenie zbiega z indiańskie­ go rezerwatu, po którego niedługo nadjedzie, bucząc głośno, auto-policjant i odwiezie go tam, gdzie przebywać powinien: w strzeżonych, ogrodzonych parkach, razem z sarnami, sekwojami i Indianami, jako pewna odmiana, wczesna i zanikająca. Jechaliśmy w górę rozległej, nawodnionej kanałami doliny rzeki Sakramento, głównej rzeki północnej Kalifornii. Nie większa od Pilicy tylko mniej senna i zebra- 178 stałem �Jan Strzelecki • Z ZAPISKÓW, NOTESÓW, LISTÓW na w sobie a nie zagubiona w meandrach. Ujęta w wysokie tamy, silna nawet teraz, po półrocznej suszy. Taki mały, wygładzony Nil. Żyzny. Wszystko nam się odsło­ niło raniutko, gdyśmy się wygrzebywali z namiotu rozstawionego nad brzegiem przydrożnego ścierniska. Piękna steinbeckowska dolina - pomyślałem, patrząc wokół przez oczyszczone przymrozkiem poranne powietrze na dwa piękne pasma ciągnące się z północy na południe, przyprószone śniegiem, pokryte w niższych partiach nalotem ciemnozielonych drzewo-krzewów. Peak Lassen widać było nad powoli wzbierającymi wzgórzami, jak różowawy rąb nad dalekim horyzontem. Po drugiej stronie doliny siwe, łagodne wierzchołki, a raczej garby Cast Range, za którymi chowa się Pacyfik. Ruszyliśmy, po kubku mleka z płatkami, ku Peak Las sen. Droga pochyłą wyżyną, przeciętą czasami skalistymi jarami. Sucha, szaro-rudawa trawa, niskie, krzaczaste drzewka. Pustka kilometrami. Czasami jakieś ranczo. Czasami ślad porzuconej siedziby. Poza tym pustka, jaką trudno spotkać w Europie ... Tutaj pełno półstepo­ wej, półgórskiej dziewiczości. Człowiek jest tu istotą przechodnią, a raczej przejeżdżającą. I my przyjechaliśmy przez zaśnieżone już lasy Peak Lassen. W górze dużo śniegu i nieprzetarta droga, więc zjechaliśmy ku dolinie i na ostatnich, łagodnych już piętrach wzgórz, podobnych nieco do regli, tylko nie tak pięknie porośnię­ tych, rozbiliśmy obóz, paląc wielkie indiańskie ognisko. Taka noc przy ogniu i księżycu, w dalekim, nieznanym kraju, jest czymś tak pięknie pierwotnym, że rozumienie duszy dawnych, koczowniczych kultur zdaje się tak proste, jak sięgnięcie ręką poza krąg światła. Historia wydaje się czymś cienkim, współczesność czymś pozornym, co zgasło razem z dniem. Jesteś sam wobec ognia, w nocy - i określić cię może tylko to, co kochasz i czemu jesteś wiemy. Blisko jest z takiej nocy do starodawnych spraw mistyki i plemienności, blisko tak bardzo, że czujesz to za plecami, jak cień odsuwany poza krąg ogniska, ale czekający na swój czas i swoją godzinę. Oglądam rano, na czym stanąłem wieczorem i boję się, że to brzmi nieco zbyt tajemniczo, zbyt literacko. Takeśmy się odzwyczaili, żyjąc w środku miast i otoczeni znanymi rzeczami i ludźmi, od takich nocy w nieznanym ... Mistyka - to słowo wywołuje skojarzenia niezbyt łaskawe zarówno wśród logików, jak i wśród marksistów, a to są na ogół dwa intelektualne środowiska, w których obracam się najczęściej. Ale Ty to zrozumiesz- to nie oznacza bynajmniej czegoś leżą­ cego poza kręgiem umysłowej rzetelności, czegoś, czemu ulega człowiek zmęczony trudną jasnością, odrzucający trudną dyscyplinę lub pragnący zanurzyć się w podejrzanego pochodzenia przeżycie - to oznacza po prostu ciche i uparte odczucie, że jest w świecie jakaś struna nieobojętna miłości, struna, która brzmi smutno, gdy jesteśmy puści, struna, która brzmi jasno, gdy zapuszczamy korzenie. Tego się nie da udowodnić, to jest poza dowodem, ale nie jest poza poezją, mocną dobrą poezją, która sprzyja życiu i która nie jest tylko poezją kontemplacji, ale jest poezją działania, choćby działaniem tym było mycie podłogi, gdy jesteś zmęczona. Ogromnie trudno pisać o takich sprawach, bo cią­ gle napotyka się bardzo zużyte, bardzo mocne słowa, a poza tym czuje się człowiek, jakby przystępował z tę­ pą siekierą do cięcia drogi w ogromnym, bujnym lesie. Więc to zostawiam, ale taka noc jest to noc przyjazna najlepszym sprawom świata i nie przeczy dniowi, ale go uzupełnia. Szwajcarzy pletli przy ognisku o Ameryce. To nie znaczy, że mówili od rzeczy. Naśladowali głosy radiowych reklam wychwalających wszystko, co się da, opowiadali, jak matrony tutejsze reagowały na wypuszczenie sputnika, uważając to za narodowy szoking. Ot i tak sobie gadali o różnych rzeczach. A następnego dnia widzieliśmy wiele piękności i dzielnie zdobywaliśmy Peak Lassen, ale o tym już Wam później napiszę ... Całuję Was bardzo Janek Przypisy 1 Zapis pochodzi z notatek zrobionych w drodze na wyprawę polarną na Spitsbergen. Wyruszyła ona z Polski w lipcu 1973 roku, z okazji Międzynarodowego Roku Kopernikańskiego. Założeniem jej było dokonanie trawersu wyspy z zachodu na wschód i wejście na znajdujący się tam szczyt Kopernika. Droga wiodła przez Moskwę i Murmańsk do Barentsburga, leżącego przy zachodnim brzegu Spitsbergenu. Zaraz po powrocie ze Spitsbergenu Jan Strzelecki opublikował w "Literaturze" obszerne cztery artykuły-wspomnienia z przebiegu wyprawy. (Ukazały się już w sierpniu i na początku września). Radio zaś rozpoczęło w grudniu nadawanie 10-ciu audycji o Kopernikańskiej wyprawie, które miały formę rozmów z uczestnikami wyprawy. W wyprawie Spitsbergeńskiej brali również udział przedstawiciele Kościoła, których zadaniem głównym było odprawienie mszy na szczycie Kopernika. Tymi przedstawicielami Kościoła byli: ks. Andrzej Woźnicki profesor filozofii na Unniwersytecie w San Franciska i ks. Władysław Dobroć duszpasterz ze Szczecina. Na zakoń­ czenie wyprawy ks. Dobroć ofiarował Janowi Strzeleckiemu swój egzemplarz pisma Świętego Nowego Testamentu opatrzony następują­ cą dedykacją: "Coście uczynili jednemu z tych braci moich najmniejszych uczynili" Niech słowa te będą nagrodą za Twój miły uśmiech, serdeczne słowo, bratnią dłoń zawsze gotową do pomocy w czasie tych pięk­ nych dni spędzonych wspólnie na Spitsbergrnie. Murmańsk 73, Władek mnieście 1'7() � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c32c5c88a4e992887ce7538a9ebaa3da.pdf 99dd540e358a8c71ac4bb645a95e99e2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5419 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5037 Title A name given to the resource Księga i dom z San Michele/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4 ; s.185-189 Creator An entity primarily responsible for making the resource Pieńkos, Andrzej Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ,,Wzgardziwszy pomocą architekta", lsadora Duncan wraz z całym klanem Duncanów budowała w bliskim sąsiedztwie Akropolu swoją przyszłą siedzibę i jednocześnie świątynię nowego kultu, któremu patronować mieli greccy herosi i bogowie. 1 We wspomnieniach wielkiej tancerki, opowiadającej o mozolnej i ostatecznie bezoowocnej budowie owej świątyni, znajdujemy jakby echo z tego samego czasu - podobnej pasji innego człowieka Północy, Axela Munthe. Też zbierającego kamień na budowę, kopiącego pełną starożytności ziemię, drżącego na widok ruin i darzą­ cego uwielbieniem śródziemnomorski lud, wywodzący się od starożytnych. A wysiłki te przywodzą z kolei na myśl tak częste w epoce fin de siecle próby architektonicznej materializacji "śródziemnomorskiego marzenia", domu greckiego albo rzymskiego. Próby takie szczególnie interesowały artystów i uczonych, jakby szli śladami cesarza Hadriana, twórcy takiej idealnej "artystycznej willi" w Tibur (Tivoli). Poszukiwania owe obejmują zarówno amatorskie wyobrażenia antyku, "lepione" nawet własnoręcznie (a najlepiej z udziałem miejscowych, greckich czy wło­ skich robotników) siedziby, jak i profesjonalnie projektowane, archeologicznie wierne naśladownictwa wzorów starożytnych. Najdoskonalszym przykładem tego ostatniego zjawiska wydaje się Villa Kerylos w Beaulieu koło Nicei, wybudowana w latach 1902-08 dla archeologa Theodore'a Reinacha na wzór greckiego domu z Delos. Dla pierwszej zaś tendencji modelowa jest realizacja willi San Michele na Capri. W 1876 r. młody *** przybysz ze Szwecji Axel Munthe (1857 -1949) popłynął żaglówką na wyspę Capri. Podobno już wtedy miał powziąć zamiar postawienia tam domu - tak silny był zachwyt nad pięknem tamtejszej natury i swoistym charakterem mieszkańców. W 1884 r. jako ceniony już lekarz Munthe ratował mieszkańców Neapolu w czasie epidemii cholery. W 1896 r., po dłuższym pobycie w Rzymie, gdzie prowadził prywatną praktykę lekarską, zaczął budować na wysokim skalistym brzegu, na skraju miasteczka Anacapri, wymarzoną siedzibę, którą nazwał Villa San Michele. Budowa ciągnęła się długo, była wielokrotnie przerywana. Od 1903 r. Munthe, lekarz szwedzkiego dworu, mógł jednak pozostawać nadal na Capri, której klimat wybrała także szwedzka królowa Wiktoria spędzająca tam długie pobyty kuracyjne. Przeszło 55 lat życia Munthego upłynęło na wyspie. W 1929 r. Munthe publikuje po angielsku autobiograficzną opowieść Księga z San Michele, o której myślał już od początku budowy domu, opowieść - dzieło życia. Tłumaczona na całym świecie na kilkadziesiąt języków uczyniła sławnego lekarza sławnym pisarzem. W 1948 r., na rok przed śmiercią, zapisał swoją willę na Capri państwu szwedzkiemu.z ANDRZEJ PIEŃKOS Księga i dom z San Michele Wyspa Capri była od czasów XVIII-wiecznych wypraw typu Grand Tour coraz bardziej popularnym miejscem "magnetycznym", jako że Zatoka Neapolitańska ze wszystkimi jej atrakcjami kulturalnymi i przyrodniczymi należała do obowiązkowych etapów podróży edukacyjnej, a następnie turystycznej. W epoce romantyzmu szczególnie upodobali sobie skaliste brzegi Capri, a zwłaszcza Lazurową Grotę, malarze niemieccy i skandynawscy. Ferdynand Gregorovius w swoich Wędrówkach po Włoszech podreślał szczególny nastrój, jaki panuje na wyspie.3 Od końca XIX wieku coraz intensywniejszy stawał się tam masowy ruch turystyczny. Ściągali przybysze z całego świata, zwłaszcza jednak z północnej Europy i Stanów Zjednoczonych - dla nich Capri było namiastką raju. Wielu uczonych i artystów pozostawało na wyspie dłużej . Byli wśród nich i tacy, którzy swoje życie i twórczość postanowili związać z Capri, np. francuski dekadent Jacques d'Adelsward Fersen, szkocki pisarz Campton Mackenzie (piszący na i o Capri, i tu osobiście budujący od 1915 r. swój dom), Norman Douglas (także autor prozy dotyczącej owego raju na ziemi). Odwiedzali Capri: Józef Ignacy Kraszewski, Maria Konopnicka (autorka sonetu Capri), Stefan Żeromski, Jerzy Żuławski. Tu spędzał zesłanie Maksym Gorki, z którym spotykali się inni rosyjscy emigranci, m.in. Lenin. Znany malarz i grafik młodopolski Edward Okuń w swojej willi na Capri malował krajobrazy, przyjmował gości, rozczytywał się w miejscowych legendach, które dodawały temu cudownemu miejscu jeszcze bardziej cudownego charakteru.4 W okresie międzywo­ jennym na Capri osiadł inny znany malarz -Jan Styka, zakładając w stylizowanej na antyczną willi tzw. Muzeum Quo Vadis. Owa galeria obrazów Styki wykorzystywała, w sposób charakterystyczny dla marketingowej taktyki malarza, skojarzenia klasyczne architektury i miejsca, w tym lokalizację na mitycznej wyspie, obecność na niej licznej potencjalnej klienteli, a także popularność w świecie "rzymskiej" powieści Henryka Sienkiewicza.5 Najciekawsza artystyczna rezydencja na Capri bierze swój początek z fascynacji dziełem Axela Munthe. W 1936 r. włoski pisarz i dziennikarz o barwnym życio­ rysie Curzio Małaparte odwiedził Capri; szczególnie sil- �nie przeżył wizytę u Munthego w jego Villa San Michele. W latach 1938-42 wybitny włoski architekt awangardowy Adalberta Libera wybudował mu na odosobnionej skalnej ostrodze Massullo znakomicie stopiony z krajobrazem dom. Sam Małaparte miał brać podobno czynny udział w tworzeniu swojej casa d'artista, którą następnie określał słowami "dom taki, jak ja". W odróżnieniu od licznych przykładów tak częstego w architekturze tego czasu nurtu "śródziemnomorskiego", a także samej Villa San Michele, Casa Małaparte nie odwołuje się do cytatów antycznych i nie jest zlepkiem znalezisk. Konsekwentnie zostały tu zakomponowane abstrakcyjne formy, zrodzone wprawdzie z racjonalizmu awangardowej architektury lat 20., ale tu nasycone niemal archetypiczną symboliką: prosty narys bryły, przypominający kształt łodzi, parawan na tarasowym dachu- jakby żagiel (miał osłaniać Małapartego w czasie jego jazdy rowerem po dachu), wielkie schody prowadzące na ów dach, a zdające się prowadzić na ołtarz ofiarny, wreszcie różowy kolor elewacji, przypominają­ cy pompejańską czerwień. 6 Powstała architektura sugestywna i oryginalna, odważnie- bo niemechanicznie - wpisująca się w genius loci. Takiej architektonicznej doniosłości nie ma z pewnością najsławniejszy dom na Capri, Villa San Michele Munthego. Może nawet, jak wiele innych charakterystycznych "domów artysty", nie należy do architektury. *** W Księdze z San Michele Axel Munthe pisze: "Znajdę styl własny. (... ) Mój dom musi być otwarty, niby grecka świątynia, dla wiatru, słońca i szumu morza! Światła, jak najwięcej światła! Światła (... ) Chcę, aby kolumny z nieoszacowanego marmuru dźwigały loggie i arkady; w ogrodzie niech spoczywają piękne pamiątki z dawno minionych dni; kaplica stanie się cichą przystanią pełną książek, a piękne dzwony niech głoszą Ave Maria po każdym szczęśliwym dniu ... ". 7 W 1937 r. pisarz wspominał: "Miejsca jest mało, zostało przeze mnie zabudowane według zasady, że dusza potrzebuje więcej przestrzeni niż ciało". Munthe w czasie swojej wieloletniej pracy, w dużej mierze używał m.in. własnoręcznie, wykopanych na Capri znalezisk archeologicznych (np. mozaiki, ceramika, inskrypcje, fragmenty kolumn) z willi cesarza Tyberiusza, najsławniejszego mieszkańca wyspy.B Nie budował willi San Michele od zera: domek wykorzystuje np. mury budowli, która była pierwotnie świąty­ nią Izydy, potem częścią willi Tyberiusza, wreszcie w średniowieczu kaplicą św. Michała (a ta "przekazała wezwanie" siedzibie lekarza). Dostawszy od władz miejskich Neapolu, w podzięce za oddanie w walce z epidemią, kopię antycznego posągu brązowego Hermesa, uczynił ją zwornikiem swojej galerii starożytno­ ści. Część własnych wykopalisk (freski rzymskie, fragmenty inskrypcji) sam poukładał w odkopanym pod ogrodami willi pomieszczeniu, tworząc swoiste lapida- rium. Pozostałe znaleziska jednak raczej "naturalnie" wtapiają się w nową architekturę domu. Na terenie willi znalazła się stara kaplica, otwarte galerie łączące ją z domem i kilkoma tarasami, zakątki widokowe, na których ustawiono rzeźby (m.in. posąg Diany, bazaltowy Horus, Sfinks, którego Munthe wykopał w czasie wyprawy do Kalabrii) i elementy małej architektury (pergole, arkady, balustrady). Ta ostatnio odpowiednio dawkuje pejzaż (jego kadry otwierają się np. na pobliskie wyspy Zatoki Neapolitańskiej i na Neapol) . W wyobraźni Munthego, późnego wnuka poromantycznego estetyzmu, natura i historia jednako podlegały estetyzacji. Drzewa oliwkowe, zachód słoń­ ca nad zatoką i jej wyspami albo też znaleziska antyczne, wreszcie mające różne osobiste odniesienia dary, które otrzymywał (np. okno renesansowe, prezent od Eleonory Duse), pobudzały tę wyobraźnię w kierunku kreowania idealnej rzeczywistości. "Jakże ponętnym studium byłaby dla mnie posępna postać starego cesarza [Tyberiusza- przyp. moje, AP], którego zmęczone, ciężkie kroki przemierzały mozaikową posadzkę znalezioną przeze mnie pod winnicą" .9 Aby te wrażenia wspomóc, Munthe zamówił dla swej siedziby popiersie portretowe Tyberiusza. Tak jak Villa San Michele nie jest zwykłym domem, tak Księga z San Michele w istocie nie jest autobiografią lekarza. Munthe pisał raczej niezborny esej, w którym wspomnienia wzbogacane rozmaitymi asocjacjami układają się w fantasmagorię. Willą zaś nie rządzi żadna określona koncepcja architektoniczna; Munthe nawet z pewną dumą pisał o tym, że nie zatrudnił nigdy architekta (co łączy jego dzieło z tyłoma innymi "domami artystów") i willa tworzona była intuicyjnie z pomocą miejscowych robotników. LO Swoją urodę czerpie ona z naturalnego zakorzenienia we włoskim i greckim budownictwie: biel ścian z nieregularnie aplikowanymi spoliami (także średniowieczny­ mi), tu i tam klasyczne arkady, kolumienki, "klasztorny" dziedziniec ... na wzór rzymskiego Lateranu. Willa budowała się jakby sama; w odróżnieniu od tyłu domów artystów, brakuje jej wyrafinowania i zamierzonej oryginalności, ale brak ten daje jej właśnie naturalność. W niektórych pomieszczeniach mieszkalnych czuje się przy tym charakterystyczny dla szwedzkich domów prosty i funkcjonalny styl - starożytności, antyczna i włoska stylizacja nie naruszyły tego skandynawskiego zmysłu. LL Ogród Villa San Michele, podobnie jak np. ten wykreowany przez Reinacha w Villa Kerylos, zawiera większość najbardziej typowych gatunków roślinności śródziemnomorskiej, wyeksponowanych niczym w encyklopedycznym ogrodzie botanicznym (dla drzewa oliwnego Munthe pobudował nawet osobne olivetum). Do "odgłosów morza" dodał szmer wkomponowanych w ogród strumieni i głosy uwielbianych ptaków, którym na terenie willi dał gościnę: San Michele stało się rezerwatem-przystankiem ptaków wędrownych. Co 186 �Andrzej Pieńkos • KSIĘGA l DOM Z SAN MICHELE pewien czas rozbrzmiewała tam także ludzka muzyka Munthe urządzał koncerty, m. in. z udziałem królowej Szwecji. Planował też, podobnie jak lsadora Duncan w Grecji i jak Gabriele d'Annunzio w obrębie jego rezydencji Vittoriale w północnych Włoszech, budowę "greckiego" teatru.l2 Czy Villę San Michele należy oceniać w kategoriach ekscentrycznego domu-pracowni artysty? Opinie na temat amatorskiego tworu Munthego bywają krańcowo różne. Arcydzieło czy kicz? Henry James w 1898 r. pisał po wizycie w Villa San Michele: "twór najbardziej fantastycznej piękności, poetyczności i nieużyteczności, jaki kiedykolwiek widziałem". Monika Żeromska była odmiennego zdania: "... dochodzimy do San Michele, tej ohydy, tego starego blagiera. Ohydą jest oczywiście willa i wszystko, co on tu zbudował, a nie przecudne położenie i ogród, i widok. (... ) Jeżeli ktoś zabiera cztery kolumienki z jakiegoś klasztornego cortile, każdą inną, kładzie na niej wyłupany fragment posadzki comatesco i robi z tego stół, albo na kapitelu korynckim, na fragmencie kolumny przylepia kawałek rzymskiej mozaiki i wychodzi mu gerydonik, no, to nie jest to do zniesienia. (... ) Jak to źle, jak Skandynaw z pieniędzmi zaczyna się mieszać w latyń­ skie sprawy. Coś chciał, coś mógł, ale nie starczyło mu oddechu i wyszła mu historia bez gustu i w złym, najgorszym gatunku". 13 Niezależnie jednak od werdyktu, podobnie jak w odniesieniu do tak licznych innych siedzib artystów, emocjonalnie zabarwionym ocenom nie towarzyszy analiza zjawiska, próba zrozumienia cu- riosum. A zjawisko to trudno jest określić. W istocie Villa San Michele nie była nawet domem pisarza, pisarzem bowiem Munthe stawał się dopiero w czasie, a może należałoby powiedzieć, w miarę budowania. Książka w dużej części poświęcona jest przecież budowaniu domu i pisana była długo, rozpoczęta już w tym czasie, gdy Munthe kształtował San Michele. Budując i pisząc jednocześnie, lekarz stawał się "architektem" i "pisarzem". Nigdy jednak nie stał się ani jednym, ani drugim. Domy twórców interesują nas zwykle ze względu na charakter związku ich formy, programu itp. z twórczością pisarza czy malarza. W omawianym wypadku związek ów jest oczywisty, a nawet został opisany przez samego twórcę. Poza jednak fabularną - żeby tak rzec - zbieżnością, można się tu doszukać i głębszej, chociaż wcale nie ukrytej. Archeologiczne budownictwo Munthego, bez związków z architekturą jego czasów, choć tak mocno związane z tęsknotami epoki, można widzieć jako pamiętnik-kolekcję będący dość typową dla kultury symbolizmu refleksją (niektórzy woleliby powiedzieć zbieraniną refleksji) nad śmiercią jako fundamentalną kategorią myślenia, działania i tworzenia. W Księdze z San Michele ta refleksja formułowana jest niekiedy expressis verbis, nie tylko wtedy, gdy Munthe wspomi- Capri, willa San Michell na swoją pracę lekarza i kontakt ze śmiercią konkretną. "Pewien sławny krytyk nazwał moją opowieść księ­ gą o śmierci. Może miał słuszność".I4 Pamiętnik taki nie powinien podlegać ocenie estetycznej ani w ogóle być rozpatrywany w kategoriach dzieła sztuki lub architektury. Podobna postawa, co znamienne - w tym samym czasie, cechuje budowlane zbieractwo i amatorski eklektyzm rzą­ dzony nieopanowaną miłością do kultury i krajobrazu śródziemnomorskiego w budowanej przez Beatrice Rotschild-Ephrussi Villa Ile-de-France na Cap Ferrat koło Nicei i w Villa Cimbrone w Ravello, �ropejskich, realizowane tak w ich krajach, jak we Włoszech. Por. np. kreację holenderskiego artysty W.O.J. Nieuwenkampa z ok. 1926 w Fiesole koło Florencji (nazwaną Villa II Riposo dei Vescovi) . Na tle takich realizacji willę Munthego cechuje duży umiar. niedaleko od Capri, przebudowywanej przez lorda Ernesta Berchetta. Cechuje też straszne i śmieszne, nabrzmiałe estetyzmem i genialnie go sumujące Vittoriale d'Annunzia. 15 "Oto moja przyjemność"- dewiza kolekcjonerki lsabelli Stewart Gardner wypisana nad portalem jej muzeum-kolekcji w Bostonie, przybliża hierarchię wartości i motywy wysiłków owych ostatnich miłośników sztuki. Twórców (nawet jeśli byli tylko kolekcjonerami), którzy w poromantycznym poczuciu wolności, w zgodzie z własną fantazją dowolnie interpretowali tradycje i kreowali miejsca idealne. Fotografie - A. Przypisy l. Duncan, Moje życie (tłum. K. Bunsch), Warszawa 1983, s. 134-137 Villa San Michele jest do dziś siedzibą honorowego konsula Szwecji we Włoszech i szwedzkim ośrodkiem naukowym. Materia ły dotyczące życia i dzieła A. Munthe zawdzięczam dokumentacji zgromadzonej tamże, a również książce G. Munthe i G. Uezkull, The Story of Axel Munthe, Srockholm 1953 F. Gregorovius, Wędrówki po Włoszech (tłum. T. Zabłudowski), Warszawa 1990, t. 2, s. 63 i n. Por. też T. Marcinkowski, Wyspa Capri we wspomnieniach Axela Munthe i w "Wędrówkach po Wło­ szech" Ferdynanda Gregoroviusa, Goleniów 2000 Por. M. Żeromska, Wspomnienia, Warszawa 1993, s. 254 10 11 ll 13 14 15 Muzeum, umieszczone w kupionej w 1920 r. Villa Certosella przy Via Tragara (opuszczonej przez wyżej wspomnianego pisarza Fersena), było przemyślnie zakomponowaną ekspozycją cyklu obrazów inspirowanych powieścią Sienkiewicza. Wejście flankowały dwie kariatydy "greckie", w ogrodach był m.in. perystyl joński z kopią Apolla Belwederskiego. Program ekspozycji miał umoralniać, akcentując wybrane wątki powieści. W latach 1922 i 1925 wydano katalogi zbiorów muzeum. W 1934 r. willę sprzedano, a obrazy uległy rozproszeniu. Zob. J. Dużyk, Muzeum "Quo Vadis" na Capri, "Kronika rzymska", 1992-1993; B. Biliński, Il Museo "Quo Vadis" di ]an Styka a Capri 1920-1931, "Strenna dei Romanisti", 1995, aprile, s. 27-52 Por. interpretację WJ.R. Curtisa, Modem Architecture since 1900, London 1996, s. 378 A. Munthe, Księga z San Michele (tłum. Z. Petersowa), Katowice 1984, s. 28-29 W pierwszym rozdziale Księgi z San Michele Munthe opisuje swoją młodzieńczą wycieczkę na Capri i wspomina, jak potknął się o strzaskaną marmurową kolumnę, która miała pochodzić z willi Tyberiusza. A. Munthe, op. cit., s. 304 Tamże, s. 307 Podobne połączenie znajdziemy w domu rze źbiarza szwedzkiego Carla Millesa na wyspie Lidingo w Sztokholmie, wybudowanym w 1908 r. "Skały na górze, w najwyższym punkcie ogrodu rozsadzimy i zbudujemy grecki teatr otwarty ze wszystkich stron dla słońca i wiatru" (A. Munthe, op. cit., s. 306). M. Żeromska, Wspomnienia i podróże, Warszawa 1995, s. 316-31 7. Por. też zbliżoną opinię wyrażoną w tomie Wspomnienia (op. cit., s. 255). A. Munthe, op. cit., s. 6 Dekadencko naznaczone uwielbienie do splendoru antycznego, nagromadzenia ułamków i klasycznych śladów, bardziej o dekoracyjnym niż znaczącym charakterze, cechuje też podobne koncepcje wielu amatorów i artystów amerykańskich i północnoeu- Capri, willa San Michell Capri, willa San Michell 188 Pieńkos �Andrzej Pieńkos • Capri, willa San Michell KSIĘGA I DOM Z SAN MICHELE Capri, willa San Michell � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bfa2c7acf9d543d0af4639f93edd78b7.pdf 5409acd00a7887f910a80a4c808f6a43 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1998 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1946 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1854 Title A name given to the resource Spis treści / LUD 1939-45 t.36 Description An account of the resource LUD 1939-45 t.46, s.495-502 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 495 R Z E C Z Y SPIS I. Rozprawy str. Cholewa Mieczysław Cz., Stroje ludowe Ziemi Sądeckiej . 256 Czekanowski Jan, Półwiecze Towarzystwa Ludoznawczego 33 Fischer Adam, Zorian Dołęga Chodakowski . . . 89 Frankowska Maria, Regionalne muzea ludoznawcze w Polsce 316 Halban Leon, O potrzebie badań etno-socjologicznych nad religijnością 135 Haltsonen Sulo, O jednym z fińskich znaków magicznych. 313 Kostrzewski Józef, Przyczynek do dawności niektórych wy­ tworów polskiej kultury ludowej . . . . .280 Nosek Stefan, Znaleziska w Biskupinie a współczesna kul­ tura ludowa Słowian 289 Poniatowski Stanisław, Mahavrata 107 • Reinfuss Roman, Pogranicze krakoweko-góralskie w świetle dawnych i najnowszych badań etnograficznych . . 222 Seweryn Tadeusz, W nauce u zwierząt . . .185 Stelmachowska Bożena, Na drodze do teorii sztuki ludowej 163 II. R e c e n z j e i sprawozdania Bujak Franciszek, Ogólny zarys historii osadnictwa niemiec­ kiego na ziemiach Polski, Inglot Stefan, Kolonizacja wewnętrzna a napływ Niemców do Polski od X V I - X V I H w . (Anna Kutrzebianka) . Gniezno w zaraniu dziejów (od V I I I do X I I I wieku) w świetle wykopalisk. Praca zbiorowa pod redakcją Józefa Ko­ strzewskiego (Stefan Nosek) 378 374 �496 atr. I In Kutrzebianka Anna, Etnografia polskich grup ludnościowych na Zachodzie (Tadeusz Delimat) . . . .379 Muhlmann Wilhelm, Methodik der Volkerkunde (Edward Bulanda) • 348 Lehr-Spławiński Tadeusz, O pochodzeniu i praojczyźnie Słowian (Władysław Kuraszkiewicz) . . .381 Lehr-Spławiński Tadeusz, Początki Słowian ( W . K . ) . . 386 Lehr-Spławiński Tadeusz, Zagadnienie kaszubskie a ple­ miona słowiańskie na wschodnim pograniczu w wiekach średnich,, Nitsch Kazimierz, Polskie gwary ludowe ziem zachodnich ( A . K.) 378 Świeży Janusz, Ubiór ludowy i haft krzczonowski (Giza Frenklowa) 370 Uroeni na Slovensku-Odkaz, zeme a lidu. Dzieło zbiorowe pod red. Soureka (J. R.) 368 Wóicik Adam, Strój Pogórzan (Józef Gajek) . . .370 Znamierowska-Prufferowa Maria, Ości rybackie (J.G.) . 373 III. S p r a w y muzealne Dekoweki Jan Piotr, Muzeum regionalne w Tomaszowie Mazowieckim 400 Krajewska Janina, Sprawozdanie z Miejskiego Muzeum Etnograficznego w Łodzi 396 Misiewicz Jan, Muzeum Ziemi Sanockiej . . .398 Pietkiewicz Kazimierz, Stan muzeów i zbiorów etnograficz­ nych w Polsce 389 IV. Kronika S.p. prof. Adam Fischer (Józef Gajek) . . . . Pamięci wybitnego etnologa polskiego, prof, dra Stanisława Poniatowskiego (Edward Bulanda) . . . . Odszukanie teki podhalańskiej Oskara Kolberga (Juliusz Zborowski) . . . . . . . . 6 19 402 �497 str. Na marginesie programu badań etnograficznych na Ziemiach Odzyskanych (Józef Gajek) . . . . . 403 Sprawozdanie z działalności Komisji Etnograficznej Instytutu Śląskiego w Bytomiu (Maria Suboczowa). . .404 Etnografia bułgarska po 1944 roku (Cbr. Vakarelski) . 405 Polski Atlas Etnograficzny (Józef Gajek) . .408 Sprawozdanie z XX walnego zebrania Towarzystwa Ludo­ znawczego . . . . . . . . 412 Sprawozdanie z Х Х Г walnego Zebrania T. L , . . .413 Statut Towarzystwa Ludoznawczego . . . .417 Resume 425 Indeks nazwisk 471 Indeks miejscowości 478 Indeks rzeczowy 487 Errata 494 Spis 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. rycin Fotografia prof. A . Fischera Fotografia prof. S. Poniatowskiego . . . . Para Góralska z Sidziny Kaftany Sukmany Gospodarz spod Izdebnika ubrany w płaszcz typu ślą­ skiego Lach Sądecki z Podegrodzia Gazda Podegrodzki Lach Sądecki z Długołęki Górale z Pytoc od Łącka Górale Lącko-Kamieniccy, węzeł rycerski. Lachy Podegrodzkie, sercówka U s z k a Sądecka Góralka Sądecka 17 rycin znalezisk przedhistorycznych, wczesnohistorycznych i współczesnych Płozy drewnianych sań wczesnohistorycznych . . 6 19 233 235 237 243 257 259 263 267 271 275 277 284 286 �498 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. Tablica I . Chaty kultury ceramiki malowanej i sznurowej Tablica 11. Chaty kultury łużyckiej . Tablica I I I . Chaty k u l t u r y łużyckiej • Tablica I V . Chaty kultury wenedzkiej Tablica V . Chaty z okresu wpływów rzymskich Tablica V I . Chaty wczesnohistoryczne W r o t a z bramy grodowej w Biskupinie Koło tarczowate i oś wozu z Biskupina Fiński znak magiczny str. 291 293 294 295 297 299 301 303 313 Mapy 1 . Północne granice polskiej Góralszczyzny (R. Reinfuss) 229 2. Mapa zasięgu ubiorów ludowych na pograniczu góralsko-krakowskim (R. Reinfuss) 245 3. Granice Gpialszczyzny polskiej i zagadnienie poczucia przynależności grupowej ludności pogranicznej (R. Rein­ fuss) 249 4. Zasięg grup etnicznych i typów stroju ( M . Cholewa) 272-3 5. Mapka polskich muzeów etnograficznych (K. Pietkiewicz) 391 �499 T A B L E DES MATIERES Essays Cholewa Mieczysław, Les costumes nationals de la contree de Sącz 256 Czekanowski Jan, U n demi • siecle de la Societe Ethnographique . . . . . . . . 33 Fischer A d a m , Zorian Dołęga Chodakowski • 89 Frankowska Maria, Les musćes ethnographiques regionals en Pologne . . . . . . . 316 Halban Leon, De I'importance des recherches ćthno-socioIogiques de la religiosite . . 135 Haltsonen Sulo, De l'un des signes magiques finlandais . 313 Kostrzewski Józef, Etude sur I'anclennete de quelques-uns des produits de la culture du peuple polonais . . 280 Nosek Stefan, Les decouvertes a Biskupin et la culture po­ pulaire actuel des Slaves . • • . -289 Poniatowski Stanisław, Mahavrata . . .107 Reinfuss Roman, Limitrophe de Cracovie et des Górale dans les anciens et nouveaux recherches ethnographiques . 222 Seweryn Tadeusz, A I'apprentissage chez les animaux . 185 Stelmachowska Bożena, A la recherches d'une theorie d'art populaire 163 II. Critiques et rapports Bujak Franciszek, L'ebauche general de l'histoire de colo­ nisation allemande en Pologne, Inglot Stefan, Colonisation interiuere et I n f l u e n c e des Allemands en Pologne de X V I - X V I I I s. ( A n n a Kutrzeba) . . . . . 378 �500 Les fouilles de Gniezno de le commencement de l'histoire. Essay generał sous la redaction de Józef Kostrzewski. (Stefan Nosek) . Kutrzeba Anna, L'ethnographie des groupes p o p u l a t e s po­ lonais a 1'Ouest (Tadeusz Delimat) . . . . Muhlmann Wilhelm, Methodik der Volkerkunde ( E d w a r d Bulanda) Lehr-Spławiński, L'origine et 1'ancienne patrie des Slaves (Władysław Kuraszkiewicz) Lehr-Spławiński, Les origines des Slaves ( W . K.) . Lehr-Spławiński, Le probleme casubien et les races Slaves a la frontiere orientate au moyen-age, Nitsch Kazimierz, Les diatectes populates polonais du pays de 1'Ouest ( A . K ) . . . . . . . Świeży Janusz, Le costume national et l'ornementation de Krzczonów (Glza Frenkel) . . . . . Umeni na Slovensku-Odkaz zeme a lidu. Essay general sous la redaction de Soureka (J. R.) Wójcik Adam, Les costumes des Podgórzan (Józef Gajek) Znamierowska-Priiffer Maria, Les poincons des pecheurs (J.G.) III. Les str. 374 379 348 381 386 378 370 368 373 m usees Dekowski Jan Piotr, Le musee regional к Tomaszów de Mazowsze .400 Krajewska Janina, Le rapport du Musee Ethnographique Communal a Łódź . . . . . . 396 Misiewicz Jan, Le musee du pays de Sanok . -398 Pietkiewicz Kazimierz, 1'etat des Musćes et des collections ethnographiques en Pologne 389 IV. La cronique A la memoire du prof, dr A d a m Fischer (Józef Gajek) . A la memoire d'un ćthnologue eminent prof, dr Stanisław Poniatowski (Edward Bulanda) . . . . 6 19 �501 Les materiaux de Podhale d'Oskar Kolberg retrouves «t'. (J. Zborowski) . . . . 402 A la marge du programme des recherches ethnographiques des terres recuperśes (J. Gajek) • . . 3 L e contrendu des travaux de la Comission Ethnographique de Hnstitut de la Silesie a Bytom (Maria Subocz) • 404 L'ethnographie bulgare apres 1944 (Chr. Vakarelski) . 405 L'Atlas ethnographique polonais (J. Gajek) . . . 8 Compte rendu de Г assemblee general de la Societe Ethnogr. 412 Compte rendu de 1' assemblee general de la Societe Ethnogr. 413 Le statut de la Societe Ethnographique . . 4 1 7 Resume 425 Index 47 L—494 4 0 4 0 V. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 11. 12. 13. 14. 16. 17. 18. 19. Table des figures La photographie du prof. A . Fischer 6 L a photographie du prof. S. Poniatowski • . . 1 9 Les Górale de Sidzina • . .' . .233 Les casaquins .235 Les casaques 237 Le paysan de Izdebnik en manteau du type silesien - 243 Lach du pays de Sącz de Podegrodzie • • -257 Le berger de Podegrodzie . 259 Les Górale Ł ą c k o - K a m t e n i e c c y - l e noeud de chevalier, Lachy de Podegrodzie - J e coeur" . • . .271 Laszka de Sącz 275 Góralka de Sącz .277 Images des trouvailles prehistoriques du commencement des temps historiques artuels 284 Les barres des traineaux de bois du commencement des temps historiques .286 f i g . 1 . Les chaumieres de la culture de la ceramique peinte et des cordons . . . . . 291 f i g . 2. Les chaumieres de la culture de Iusacienne • 293 f i g . 3. Les chaumieres de la culture de Iusacienne . 294 f i g . 4. Les chaumieres de la culture de venedienne • 295 �502 20. % . 5. L e s chaumieres de l'epoque des influences rómaines . . • . 297 21. fig. 6. L e s chaumieres du temps de le commencement de l'hiitoire . .299 22. Portes de 1'enłree a Biskupin • . -501 23. L a roue ел forme de bouclter et I'essieu du charette a Biskupin •. i. 303 24. L e aigne magique finlandais • • • • -313 I" Cartes 1. Les frontiers du Nord de pays des Górale polonais (execute par Reinfuss) • • • • • 239 2. Carte ^'extension des costumes nationaux a lalirmtedes Górale et de Kraków (execute par Reinfuss) . . 245 3. Les Hmites de pays des Górale polonais (execute par Reinfuss) 249 4. L'extension des groupes etbniques et des types de cos­ tumes (execute par Cholewa) • • • • .272-3 5. Carte des musees ethnographiques en Pologne (execute par Pietkiewicz) • • 391 1 ' i i t> i � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/90c7760ba3eaf50be499eed77dbed0cd.pdf affc0dfeb7b961fdac84cda3429631aa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5844 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kultura społeczna pomoc wzajemna darcie pierza - nazwy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5440 Title A name given to the resource Nazwy określające darcie pierza/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.142 (mapa nr 22 a) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 2 2 a . Nazwy określające darcie pierza Oprac. Anna Drożdż Kier. nauk. Zygmunt Kłodnicki W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac. K. Jagieła, J. Bohdanowicz): IV. Darcie pierza („pierzaki"): Kto bierze udział — panny czy mężatki? Czy przychodzili mężczyźni? Pora pracy i ewentualnej zabawy, sposób ubierania się odświętny czy roboczy? Mapę opracowano w oparciu o wypowiedzi spontaniczne. Objaśnienia znaków: 1 — pierzawki/a; 2 — pierzo/a/k, pierzaki; 3 — pierzowiny, pierzocha; 4 — pierzajki; 5 — inne nazwy (por. mapa 22b); 6 — brak informacji. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d2b59dd0d2cbd27b5f01170c27091708.pdf 71fa6e29ba999fe3b9a82d6087745f37 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5845 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kultura społeczna pomoc wzajemna darcie pierza - pomoc wzajemna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5441 Title A name given to the resource Nazwy poczęstunku organizowanego na zakończenie darcia pierza/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.153 (mapa nr 23 a) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 22b. Nazwy określające darcie pierza Oprac. Anna Drożdż Kier. nauk. Zygmunt Kłodnicki W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac. K. Jagieła, J. Bohdanowicz): IV. Darcie pierza („pierzaki"): Kto bierze udział — panny czy mężatki? Czy przychodzili mężczyźni? Pora pracy i ewentualnej zabawy, sp ubierania się odświętny czy roboczy? Mapę opracowano w oparciu o wypowiedz; spontaniczne. Objaśnienia znaków: 1—wieczornica; 2—wyskubek; 3—prządki; 4—tłoka; 5—piórnica; 6—piórodrajki; 7 — inne nazwy (por. mapa 22a); 8 - brak informacji. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d2eede4621e21bbb6c240caf7814f853.pdf c40c66ae2ac2a62e87b4cb832f73e46a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5846 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kultura społeczna pomoc wzajemna darcie pierza - pomoc wzajemna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5442 Title A name given to the resource Nazwy poczęstunku organizowanego na zakończenie darcia pierza/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.154 (mapa nr 23 b) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 2 3 a . Nazwy poczęstunku organizowanego na zakończenie darcia pierza Oprac. Anna Drożdż Kier. nauk. Zygmunt Kłodnicki W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej zw. także »ttoką«" (oprac. K. Jagieła, J. Bohdanowicz): IV Darcie pierza („pierzaki"): Kto bierze udział — panny czy mężatki? Czy przychodzili mężczyźni? Pora pracy i ewentualnej zabawy, Spo­ sób ubierania się — odświętny czy roboczy? Mapę opracowano w oparciu o wypowiedzi spontaniczne. Objaśnienia znaków: 1 — fajdebal; 2 — na starego; 3 - poczesne; 4 — kąk się żeni; 5 — inne nazwy (por. mapy 23b, 23c, 23d, 23e); 5 — brak informacji. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a8d72d97023511994f7aa08c7df7ceec.pdf 2f340a9ec945a37895be79b221c90b90 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5847 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kultura społeczna pomoc wzajemna darcie pierza - pomoc wzajemna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5443 Title A name given to the resource Nazwy poczęstunku organizowanego na zakończenie darcia pierza/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.155 (mapa nr 23 c) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 23b. Nazwy poczęstunku organizowanego na zakończenie darcia pierza Oprac. Anna Drożdż Kier. nauk. Zygmunt Kłodnicki W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac. K. Jagieła, J. Bohdanowicz): IV Darcie pierza („pierzaki").- Kto bierze udział — panny czy mężatki? Czy przychodzili mężczyźni? Pora pracy i ewentualnej zabawy, Spo­ sób ubierania się — odświętny czy roboczy? Mapę opracowana w oparciu o wypowiedzi spontaniczne. Objaśnienia znaków: 1—odkurzanie pierza; 2 — zdzieranie piór; 3 — żeby kurz przegnało; 4 — inne nazwy (por. mapy 23a, 23c, 23d, 23e); 5 — brak informacji. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0d3efb8bf1889524864d0b493a2ef8a6.pdf f9589ed85ceaa8d97cfa7bea5229bf19 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5848 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kultura społeczna pomoc wzajemna darcie pierza - pomoc wzajemna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5444 Title A name given to the resource Nazwy poczęstunku organizowanego na zakończenie darcia pierza/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.156 ( mapa nr 23 d) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 23d. Nazwy poczęstunku organizowanego na zakończenie darcia pierza Oprac. Anna Drożdż Kier. nauk. Zygmunt Kłodnicki W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac. K. Jagieła, J. Bohdanowicz): IV. Darcie pierza („pierzaki"): Kto bierze udział — panny czy mężatki? Czy przychodzili mężczyźni? Pora pracy i ewentualnej zabawy, Spo­ sób ubierania się — odświętny czy roboczy? Mapę opracowano w oparciu o wypowiedzi spontaniczne. Objaśnienia znaków: 1 — pierzoki; 2 — pierzowiny; 3 — wypierzyny; 4 — wypirzołek; 5 — wypiórka 6 — piórnik; 7 — inne nazwy (por. mapy 23a, 23b, 23c, 23e); 8 — brak informacji. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6e34fc16c6c28df177eacb670595673e.pdf 371708a046e91420dcebe68141963f3f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5849 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kultura społeczna pomoc wzajemna darcie pierza - pomoc wzajemna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5445 Title A name given to the resource Nazwy poczęstunku organizowanego na zakończenie darcia pierza/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.157 ( mapa nr 23 e) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 23e. Nazwy poczęstunku organizowanego na zakończenie darcia pierza Oprac. Anna Drożdż Kier. nauk. Zygmunt Ktodnicki W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac. K. Jagieła, J. Bohdanowicz): IV. Darcie pierza („pierzaki"): Kto bierze udział — panny czy mężatki? Czy przychodzili mężczyźni? Pora pracy i ewentualnej zabawy, Spo­ sób ubierania się — odświętny czy roboczy? Mapę opracowano w oparciu o wypowiedzi spontaniczne. Objaśnienia znaków: 1 — podkurek; 2 — podkoziołek; 3—pępek; 4 — tłuka; 5—okrężne; 6 — dożynka; 7 — inne nazwy (por. mapy 23a, 23b, 23c, 23d); 8 - brak informacji. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/aadf4e18b6246f181e53835ba530b7f3.pdf 63f544abae51ce5db8d46a51646a40fc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5850 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kultura społeczna pomoc wzajemna wypiek chleba - współdziałanie społeczne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5446 Title A name given to the resource Współdziałanie społeczne przy pracach związanych z wypiekiem chleba/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.159 (mapa nr 24) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 24. Współdziałanie społeczne przy pracach związanych z wypiekiem chleba Oprac. Anna Drożdż Kier. nauk. Zygmunt Kłodnicki W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac. K. Jagieła, J. Bohdanowicz): Pieczenie chleba (w wypadku wspólnego pieczenia - czy każdy piecze ze swojej mąki, czy też mąkę dają kolejno)? Objaśnienia znaków: 1 — zjawisko występuje; 2 — współdziałanie ma miejsce w obrębie rodziny; 3 — brak informacji; 4 — brak tradycji. Uwagi: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/679bf0a4e5cf83daf35da995db689da3.pdf 63178314cd1d39772dd42e57ab10a862 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5851 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kultura społeczna pomoc wzajemna wypiek chleba - współdziałanie społeczne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5447 Title A name given to the resource Rodzaje prac dotyczących wypieku chleba, przy których udzielana jest pomoc/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.161 (mapa nr 25) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 2 5 . Rodzaje prac dotyczących wypieku chleba, przy których udzielana jest pomoc Oprac. Anna Drożdż Kier. nauk. Zygmunt Ktodnicki W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac. K. Jagieła, J. Bohdanowicz): Pieczenie chleba (w wypadku wspólnego pieczenia chleba — czy każdy piecze ze swojej mąki, czy też mąkę dają kolejno)? Objaśnienia znaków: 1 — wypiek chleba ze wspólnej mąki; 2 — wypiek chleba z mąki od kolejnej sąsiadki; 3 — pożyczanie chleba lub mąki od sąsiadki; 4 — inne; 5 — brak informacji; 6 — brak tra­ dycji. Uwagi: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8d81c1af6dd5d3538addf177b1c845b2.pdf 33d7e608f36ec4c3ee8577d70a561e94 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5852 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kultura społeczna pomoc wzajemna kiszenie kapusty - współdziałanie społeczne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5448 Title A name given to the resource Współdziałanie społeczne przy pracach związanych z kiszeniem kapusty/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.166 (mapa nr 26) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 26. Współdziałanie społeczne przy pracach związanych z kiszeniem kapusty Oprac. Anna Drożdż Kier. nauk. Zygmunt Kłodnicki W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac. K. Jagieła, J. Bohdanowicz): Kiszenie kapusty. Objaśnienia znaków: 1 — zjawisko występuje; 2 — współdziałanie ma miejsce w obrębie rodziny; 3 — brak informacji; 4 — brak tradycji. Uwagi: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/12e7088591d9fed5897fc8629d3fb2c1.pdf e2c5a2395b1564bc1657b94501c9f8a3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5853 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kultura społeczna pomoc wzajemna kiszenie kapusty - współdziałanie społeczne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5449 Title A name given to the resource Rodzaje prac dotyczących kiszenia kapusty, przy ktorych udzielana jest pomoc/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.167 (mapa nr 27) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 27. Rodzaje prac związanych z kiszeniem kapusty, przy których udzielana jest pomoc Oprac. Anna Drożdż Kier. nauk. Zygmunt Kłodnicki W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac. K. Jagieła, J. Bohdanowicz): Kiszenie kapusty. Objaśnienie znaków: 1— pomoc przy szatkowaniu; 2—pożyczanie szatkownicy; 3—udeptywanie ka­ pusty; 4 — wspólne kiszenie kapusty; 5 — inne; 6 — brak informacji; 7 — brak tradycji. Uwagi: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a619b8698163aa21382ae840a8bc6075.pdf 4fe63868e7f217273acb06e86893f837 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:260 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:230 Title A name given to the resource Polemika / LUD 1963 t.49 Description An account of the resource LUD 1963 t.49, s.741-750 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 741 POLEMIKA W SPRAWIE RECENZJI W 47-vm tomie Ludu (Wrocłs.w 1952 ss. ~80-;;'34) została zamieszczo" na reccmja o I-ym L:nie zbiorcvvej pra2Y "Keltura Ludowa vVielkc:polski", wydanej w Pcznoniu w 1960 roku. Recenzja ta przez swą merytoryczną zawartosć musi budzić u czytelnikó',v zastrzeżenia i chyba uzasadniony nicp2kój. Po zaznajomieniu się z nią pierwszą refleksją jest myśl, że jak !lie każdy Clrtykuł kwalifikuje się oel razu do druku tylko dlatego, że jest napisany, tak też recenzja nie musi być publikowana tylko dlatego, że intencją autora było - napisać recenzję. RecE,mje nicdojnałe mogą przynosić więcej szkody niż pożytku. "Lud" cd przeszło pół wieku jest przecież na ogół uznawany za reprezentacyjny organ polskich etnografów. Jego redaktorzy, współpracownicy i czytelnicy są więc zainteresowani w tym, aby dział recenzyjny obecnie i w przyszłości reprezentował poziom nie gorszy niż w pismach analogicznych innych krajów czy też innych ,',¥scyplin. Z tym postulatem pozostają w związku niniejsze uwagi. Nie ulega wątpliwości, że recenzowanie wielotematowych w dodatku obszernych prac zbiorowych nie jest rzeczą htwą. Może też zdarzyć się, że skala specjalistycznych tematów, składających się na recenzowany tom, przekracza zakres wiedzy szczegółowej recenzenta. W aktualnej publicystyce naukowej i popularno-naukowej istnieją jednak określone zasady konstruowania recenzji różnych typów oraz wzory, które stosując, można nawet w takich przypadkach dać recenzję rzeczową i wartościową. Jakość recenzji jest, jak w pracy naukowej, także sprawą rzetelności i etyki zawodowej. Czytający recenzję szuka w niej informacji uczciwej, rzeczowej i ocen obiektywnych, uzasadnionych konkretnymi dowodami. Recenzja, o której na wstępie mowa, niestety nie spełnia tych, zdawać by się mogło, zupełnie oczywistych warunków metodycznych. Ponieważ l{JAZ:JZJ I.jJPllsAZSN. 111 ;;JBZJlqAZJd aA\OraJ a~s afBpAA\ a~u BUBMO}[nJpAI\'\ 1S3[ sfor:'[l~lłowań, którymi została przetkana. Dla oszczędności miejsca i czasu \vystarczy przytoczyć trzy przykłady. Dwa z artykułów, wchodzących w skład wymienionej pracy zbiorowej, mianowicie o kowalstwie i o plecionkarstwie. '.\' recenzji tej są scharakteryzowane jako .,opr<lcowania. słabsze" (s. 582 w. 26-"27): bez żadnego uzasadnienia, bez jakiejkolwiek informacji osąd t8n motywują2ej. Na temat budownictwa, om:nvianego \\' ci\\"óch obszerniejszych artykułach. w recenzji znajdujemy takie zdanie: .,Sprawy chłopskiego budO\vnictwa \v Wielkopolsce zostaly dość powierz- �743 742 chownie pormzone w dwóch artykułach" (s. 581 w. 42-43). Także i tu czytelnik nie dowiaduje się ani na czym rzekoma powierzchowno,;ć polega ani też, jak, wg opinii autora recenzji powin:1o wyglądać właściwe ujęcie zg"mionycb opracowań. Vvreszcie inny, wyjątkowo szczegółowo wypracowany, artykuł (o włókiennictwie) z:1ajduje także ocenę podobną, jako " ...doŚć ogólnikowy i pobieżny ..." (ó. 532 w. 35-36). Jak w przykładach poprzednich, tak i tu nie znajdujemy ani słowa uzasadnienia tej oceny. Jedyna zaś rzeczowa uwaga recenzenta, dotycząca folowania płótna gładzonymi stęporami (s. 400) jest właśnie błędna. Było tak, jak o tym napisał autor artykułu: w Wielkopolsce chłopi folowali płótno gładzonymi stęporami. Brak jakichkolwiek uzasadnień dla formułowanych ocen ze strony recenzenta stawia czytelnika w dość kłopotliwej sytuacji. Albo powinien "na wiarę" przyjąć te subiektywne wartościowania i w takim razie implicite przyjąć,że autor recenzji jest równie dobrze zorientowany w szczegółowych zagadnieniach tkactwa co i kowalstwa, budownictwa I innych. Albo zwątpić w wartość takiej recenzji. I tak jest w omawianym tu przypadku. Nie mamy podstawy do przyjęcia założenia, że autorka recenzji zna się równie dobrze na włókiennictwie, co i na szczegółowej problematyce z innych specjalności. Okoliczność ta na pewno nie godzi w etnograficzne wartości prac autorki. Czytelnik ma jednak prawo powątpiewać w obiektywną wartość recenzji, w której autor podaje mu swoje subiektywne oceny. \"1 omawianej recenzji autorka z tym się nie liczy. Pochwaliwszy nie przypadkowo kilku autorów, a resztę mocno zganiwszy, podsumowuje te oceny, dla których nie znalazła rzeczowego uzasadnienia stwierdzeniem, że "...poziom poszczególnych artykułów ... jest bardzo niejednolity" ... (s. 584). Wobec tego uważa za konieczne udzielić redaktorowi wydawnictwa rady, że ,....należy dążyć do jak najlepszego ustalania z autorami charakteru ich opracowaf1" . Powstaje oczywiste pytanie, co czytelnikowi ma dać taka recenzja? Czy tylko ma przekazać mu subiektywne przekonanie autorki, że recenzowana książka jest mierna, słaba? Czy tylko o to chodzi? Czy też może o to, że wytykana przez recenzentkę słabość niektórych opracowań dyskwalifikuje książkę w jej charakterze naukovqm? Czy też może w jej charakterze popularno-naukowym? Z recenzji także to nie wynika. Tak się złożyło, że piszący te uwagi jest jednym z współautorów recenzowanej książki. Ale jest także jednym z czytelników, którzy dział recenzyjny Ludu, czytają chętnie i dokładnie. Nie jest też zapewne odosobniony w t~'m, że pragnie w rzeczowej i fachowej krytyce widzieć czynnik twórczy, bodziec postępu w naszej dyscyplinie. \Vspołautorzy recenzowanego tomu bynajmniej nie odczuwają zapotrzebowania na oceny łaskaw,; i komplementy nieuzasadnio:1e. Tym mniej, że I-y tom "Kultury ludowej Wielkopolski", uzyskał już spor2, liczbę recenzji fachowych pozytywnych, krajowych i zagranicznych. Na ich tle krytyczna, So nawet w intencjach tak nieprzychylna ocena jak ta, o której tu mo\va, mogła bv mieć dia nas duże znaczenie z uwagi na zamierzone i reolizowane d~ls/.2 tomy tego wydawnictwa. Oczywiście tylko wtedy, gdyby spełniała postulaty, "o których już była mowa. To bowiem decyduje o tym czy recenzja jest dobra czy nie. Wielotematycznych, etnograficznych monografii regionalnych w naszym kraju wyjdzie jeszcze sporo. Wartu zatem zwrócić uwsgę na zagadnienie techniki ich recenzowania. T. Wróblewski ODPOWIEDŹ RECENZENTKI Zagadnienie pisania recenzji zarówno z proc zbiorowych, jak różneg<; rodzaju wydawnictw ciągłych posiada duże znaczenie i wartoby go poddac szerszej dyskusji. Tematyka prac tego typu z reguły przekracza zakres wiedzv szczegółowej jednego recenzenta. Podejmowano wiele prób recenzowar;ia tego typu wydawnictw przez zespoły specjalistów, jednakże na ogół kończyły się one niepowodzeniem ze względu na niechętne podejmowanie tej pracochłonnej i niewdzięcznej pracy 1. W wyniku tego stanu rzeczy specjaliści podejmują siG tego typu recenzji najczęściej w przypadku, gdy czują się kompetentni w stosunku do tematyki części artykułów, zamieszczonych w danym wyd'lwnictwie, a równocześnie zaintereso·· wani innymi, nie odbiegającymi zbytnio od ściślejszej ich specjalizacji. Autorce piszącej różnego typu recenzje, tak o charakterze polemicznym, jak i spnwozdawczym, troska o uczciwe i rzetełne recenzowanie prac naukowych nie jest tak całkowicie obca, jak to sugeruje czytelnikom autor polemiki. 0,10. to właśnie nakazuje mi sprostowanie pewnych niedopracowań stvlistvcznvch tekstu recenzji i wyjaśnienie niedomówień. Na s.' 581" napisałam: "sprawy chłopskiego budownictwa w vVielkopolsce zostaly dość powierzchownie poruszone w dwóch artykułach" ... Zdanie to nie miało zawierać krytycznej oceny żadnego z tych artykułów. Chodziło tu o stwierdzenie, które wydawało mi się dość oczywiste, a widocznie oczY'Nistym nie było, że żaden z tych artykułów nie omavda IN sposób syntetyczny choćby w formie popularnonaukowej ogólnej problematyki wielkopolskiego budownictwa wiejskiego. Ani artykuł J. B l\ l' S z t y, sni obszerniejsze opracowanie T. \"1 rób l e w s k i e g o, oparte przede wszystkim na etnograficznych badaniach terenO\\7ych, tego typu zadań sobie nie 5t2wiOlło. Zapewne takie opraco',\anie ukaże się jako jedno z zal Przvtacz.:;n1 l1oLatk~ O niektórych pr3ca21l t. XLI .. Luc1l1"', którCi }2St przykłćiClen1 ni+~<~pelr:j'Gnycll n'.;nierzd:l ~ \V .. I<\\-;]rL~11łlil..;,.u Historii Kult. :I\1ćJ.t." 1J56. IV. 153-6. �744 p~wiedzianych przez Redakcję "Kultury ludowej \Vielko;:JOlski", opracowań monograficznych. Ocenę krytyczn'l zawierało natoriliast zdanie: "do slabszych artykulóuo' ;wleża oyracowania Z. J a s i e w i c z a o kClcalstwie i O. P o d l e ws k i e g o . o plEcionkarstwie wiejskim" (s.. 5(2). Wydaje się, że na tym zestowieniu dwóch artykułów o nicrównomiernej wartości poleg'l niedopracowanie przeze mnie recenzji. Z. J a s i e w i c z dażył w swym artykule do bardzo popularnego przedstawier,ia dziejów kowalstwa wiejskiego od wczesnego średniowiecza do czasów naj nowszych. Wyjątkowe ubóstwo materiałów do dziejów kowalstwa sprawiło, że synteza ta nie wypadła prztokonywająco. Najeży jednak podkreślić staranne wykorzystanie przez autora różnego typu żródeł. NatomLlst artykuł O. P o dl e w s k i e g o porusza tylko czę~;ć zagadnień plecionksrstwa wiejskiego. Autor omawia wyroby z v,likliny, slomy i korzeni, przedstawiając ich technikę produkcji na podstawie badell\ etnograficznych w paru wsiach \vielkopolskich. Jedna z naj starszych ludowych technik produkcyjnych została potraktowana w sposób fragmentaryczny, nie wyczerpując ani wszystkich możliwości bazy surowcowej ani sposobów wytwarzania plecionek. Reszta zarzutów autora polemiki opiera się na niezrozumieniu tekstu recenzji. Połowę całego omówienia poświęciłam najbardziej mnh~ interesujących artykułów W. S o b i s i a l, a i A. G l a p y, zamieszczając wiele rzeczowych uwag. Autor polemiki przytoczył jedną z nich. Oczywiści", że tkaniny w foluszach folowano gładzonymi stęporami, nie zaś stępami, ta uwaga terminologiczna jest chyba zrozumiała dla każdego histOrYka włókiennictwa. R~szta polemiki dotyczy wniosków końcowych recenzji, pod którymi czuję się w obowiązku podpisać po raz drugi i pozwolę sobie jeszcze raz je przytoczyć, gdyż metoda wyrywania zdań z kontekstu, może zniekształcić każdą wypowiedż: "Z omówienia tego wynika, że poziom poszczególnych artykułów wydawnictwa "Kultura ludowa Wielkopolski" jest bardzo niejednolity. Niektóre z nich to studia znanych badaczy tego terenu opJrte na znacznym materiale etnograficznym i studiach hL"'rycznych. Inni badacze poszli za pierwotnymi, jak się zdaje, sugestiami redakcy jnymi i stworzyli opracowania o charakterze zbyt popularnym (np. artykuł S o b i s i a k a i in.). Inni wreszcie oparli swe artykuły jedynie na materiale uzyskanym ze współcześnie prowadzonych bada!: terenowych, które na terenie Wiel1wpolski nie przynosz;:: już podst'-nvowego materiału do żadnej prawie dziedziny chłopskiej kultury materiall~ej i na literaturze. Pewnych niejednolitości nie można uniknąć w żadnej pracy zbiorowej, jednakże należy dążyć do jak najlepszego ustalenia z autorami chnrakteru ich oprncowań w da.lszych tomach projektowanego wydawnict\va. Jako postubt wyda'\'lliczy należałoby zgło:oić lepsze powiązanie materiałów z mapami miejscowosci przebadanych, a dalej ilustracjt, nawet 745 tabel barwnych, z tekstem autorskim. W omawianym tomie wYd"wnict\~o utrudniło czytelnikowi korzystanie z tabel barwnych przez rozrzuceme ich po całym tomie, inne ilustracje w dość dowolny spos.ób powiązano z T"k,,'pm .T~ćli l'wqnj to pomogą w redakcji nasteT'llYoh tomow KULTURY LUDOWEJ WIELKOPOLSKI - Bdanie recenzentki będzie spełnione. Irena Turnau KILKA UWAG O PRZYSŁOWIACH I CHARAKTERYSTYCZNYCH POWIEDZENIACH NA ŚLi\SKU CIESZYŃSKIM LUDOWYCH Udostępnione nam w opracowaniu J. O n d r u s z a Przysłowia i pTZym0uisku lw:lmL'e ze Stqska Cieszyńskieqo (PRACE I MATERIAŁY ETNOGRAFICZNE t. XV cz. 2, PTL, Wrocław 1960) liczą 8 566 pozycji, cyfrę imponującą, która jest zaskakująca nawet dla tyoh czytelników, którym sorawy te są bliskie, a sądzę że i dla znawców przedmiotu. Cdyby nawet o;ęść pozycji, różniącą się od siebie nieznacznie, czasem jedynie wskutek dodania lub odmiany czasownika ozy zaimka (jak np. przy pozycJach nr 637: Chodzi słószny jak kocur '.'1 kiermasz; nr 2913: Je słó,3zny jak kocur w kiermasz; 6429: Słószny jak kocur w kiermasz; i podobnie przy nr 762 i 7262, 1071 i 1125, 3429 i 3433 i innych) została - nie ~ez trudności z uwagi na konieczność z3chowania form podanych przez zbIeraczy w jakiś sposób ściągnięta i zredukowana, to i tak liczba ta zmniejszyłaby się tylko nieznacznie. . W miarę szczegółowego zapoznawania się z treścią tej interesująceJ publikacji stwierdza się, że i ten ogromny materiał, zebrany niewątpliwie z wielkim trudem i pieczołowitością, można jeszcze uzupełnić dalszymi pozycjami. Wynika to stąd, że nawet w niezbyt odległych od s~e?ie ~iejscowościach napotyka się na powiedzenia i przysłowia całkowIcIe roznorodne oraz takie, które mają tę samą treść, lecz inną terminologię. Kilkadziesiąt z nich, używanych w miejscowości Ustroń Ciesz. i najbliższej okolicy, a nie objętych o:Tlawianą publikacją, podaję poniżej w dosłownym fonetycznym brzmieniu, czyniąc tym samym jednocześnie zadość apelowi autora. 1. Aleksander szeł na wander 2. Babskigo drzistu byś nie chcioł'? (nazwa znajdującego się dawniej w handlu tzw. tureckiego miodui 3. Bulaty w karku (niedołęga) 4. Buła graniato (wielki głupiec) 5. Był kocór w trómbie? (erotyczne) 6. Chodzi jak pitómy (jak ogłupiaJy) 7. Chodzi jak z pypciym (naprzykrza się) 3. Ciśnie sie jak cygón do pierzin �747 746 9. Cosi mu na muzg 10. J1. Cycek Czuje 12. Drzist do pidła! Cdo robi, świętym 13. jak rzymiyń ryme (domyśla 15. Cdo traci, tyn Gdyby nie to 16. Cwizdkóm 17. Jak 14. pizło to to 18. Jak 19. Je tam 20. 21. Ja ci wyżynym robisz po diable, warzóny twoji 22. 24. Kraje Lepi 25. Leje 26. M8rne mu sie sr. za Mo ciulke Mo na 30. 31. Mo psi dni Mory go bieróm My som chłopi, 36. z besu niom Ni mo za Ojczynasz, Pieje '19. 40, 41. ]Jónkni 43. kark Poszel Stroji mu w na (phallus sie. sie hóślach jak Szurzi kaj jaki dała (-- (robi mojigo Wybrali Wyglónc!o jak 49. Wyglóndo Z Bogym, jak os1;ltni I---':anko, bo 8. Clupio 9. Góni straszaka w ziymiokach kury małpa) a zniszczone dzisio niczego (- że mo gołóm 14. Kajś 15. Krynci jak ziymiok uż jad."m do niego) śledż) z piwnice (Ż3rtobliwa formułka pożegnania) por. nr nr nr l3-l3) 2032) 2164) 2280) robióm mysz.v niech podob~ nr 6716) mojigo Jónln był jak bicz jz·k chłopi na rcśli? swojÓP.1 polrzeszczóny miynso co cncom (por. nr 7.626-7) st;lre babki (por. nr 1558) grani, (Dor. Late 19. M:óndry 20. 21. Mówi jak we wrzodzie ( od N" Boże Ciało do wody śmiało bić, jak Salamónowe 2Z. Na. złodzieja 23. Pieh ni starce to se grejcie sami (por. 27. Tak 28. Ctni se mlyko tej wyrazy stanu n:eczy, gdyby Prosty lud posługiwał rzad7.iej - Wymawiane więcej cenzuralne, SZ!2 anJżc'li \v (por. (por. z jedli trzeba słów parę sprzyjać terminologii, nr że nimi je (749) nr 7624). kategorii się ktoś jakiś szczególny elziś jeszcze bez \vyrażet'l, ni.eświ"ldom wulgaryzm. - 0::1 nadawania jedn,lk prostota, choolaż im w8rtościowania już 8kcentu 1;0. mniej v.' potocznej )TIc,wie. Co pr<:wda suro'.\'pracy \v niektÓI'y~i-1 ośrodk~~~l1 t::t.c~- powsta\\-aniu są nr por. pewnej My lilb." cechuje \varunki por. zjedli; poświęcić i posługuj,~ one 55P) 7567) słów: daleki ale 4-H) 6763) nieparlamentarne. rażą p::>r. nr zdumieni9, nr (gra z naturalną nie rolnict\\'ie mogiy k~~'h surowszej nosym się 4423) 5957) (wyraz p:Jwszechnie, lub nr musi kościół twierdził. spt'cśności. rnyslo\\-ych sie tzw. 3856) nr rzeczy, bełkoce, (por. nr ;J',3) do syra (por. nr (por. nr 6386) pod ckazji nr (por. 1620) gąsiąt głupi bije 3543) 6920) (por. (pcr. nr a robić a piyńć sie jak sie cygóna nr d\Viyr.~e (por. 3248) nr 3799) pić zómka oka Rusi, wajca, (por. a rozolke ma do sóm Sztyry źeróm nr Lacne łate nr C90r. 13. na psy (por. skóre 17. coraz rzemieślnik się nr (por. (por. 2707) zawieraj2cych beczy (por. widnie sie kryncóm Przy miYle) (o żartownisiu, nie mu 1568) poniewiyro a i po to ostatki, wóm np.: gałuszki 3911) si:? w piekle J2k ubranie) (nagana) (dobra:-Jo harynek napadła 2'1. \V Nierodzimiu mocno tyn nr 12. sie jak miała, 1290) nr (por. (por. Jak się rada 1191) nr (por. iska se mignie po\vicher ostatki też 5093) fartucha sie nr (por. sie nie zawiyro ni ma dóma to :W. Smi"je bo ciQ nadepnę) (p')r. cygón tyn (por. Cymba mu Jelk kocóra 25. siq go 10. 11. 2-1. Husi kraść fusa a odbiyro, go przedstawiają baba czasi:: maminego figle jak 16. Loce (usuń pal1skc; majster młode zno nr się) stoc!ołóm, V/szyst1dgo mu mi jak zdrowia! za dowo Gdo se byka złym spod rod; 442) podój piska, 7. babe nr przi sie 6a. Gdo 13. z glupim krok (przybywa dnia) posr ... (o niezdecydowanym) (pijany) lecóm (ma gymbóm lynia krnąbrność) pozbiyrać przistómpiym 46. Zjod wedle z bzu) włóczyć 47. -l8. 50. 51. raz łaskach) (o grużliku) (- opica Szeł nap"jtany Szróty ś-niego H. 'J.'rurino 45. Wczora Fabryka (ochotę) rozumu nasz, kozali bo cie pusa Dzierży (jest rozgnieviany) co sie nie bojymy smyki Dobro (mOl kłopoty) chrapke pnur tata 4. li. twą nonse mlyka, 5. wiatru Na No,"y Rok na kurzi N;e wiy gdo mu rz ... 37. 33. 42. jak kapka ryby w raki, Cncesz Dobro podwyżkę) tego (-- 2. cpu':Jlikowan:'-ch, i miał (por. 3. d .... (łobuzie) 29. 24. d ... na . . prociw 2B. 35. do (jest bzdury pik' (przekleństwo) z mądrym stracić l'vIilijóntniku! 33. raz do chłop war20wała kónia pieczóny pcdo':Jne raz dano i w z szumnego Jyndrys, Maryna! Kaj idziesz? - Do 32. byłyby (gwiżdżącym Był czegoś) zustanie płaci. gdyby, spaść l. obawia się poprawili już Da1sLe, (uderzyło) to i ku!tv\'.!owaniu przypadki nieliczne. w t\-ch . ośrocl- �'748 W ogromnej większości przy~łów przeważa żartobliwa forma i ironia. Do';ć powiedzieć, że wyrazy smutek i strapienie spotyka się zaledwie kilka razy. Przysło\',:ia ilustrują w sposób pogodny znakomicie w~zystkie przejawy życia ludności, ich wzaj'"mne stosunki i zależności ustrojowo społeczne. Na uwagę zasługują kapitałne przysłowia dotyczące pracy. Hasła: pilny, praca, pracowitość, robota, robić, robotnik odsyłają jo ponad stu pozycji; jest to więc ogólnej ilości procent niemały, materiał dla prakseologa nie do pogardzenia. Nie brak też akcentów ukrytego lub jClwnego buntu społecznego \v takich np. powiedzeni:1ch jak: nr 1018: Czego panowie nawarzórn, tym si;:; poddani pc-parzóm; nr 5522: Panowie wiedzóm jak chlapa okroczyć; nr 5524: Panowie wiedzóm jak robotnika zaprzóng:lóć; nr 5526: Panowie wiedzóm lla co sie stawio palarni2 (gorz91clic); nr 5528: Panóm bóty liże; nr 5924: Procny chlyb na pa11skim; nr fi-Bel: Slóż ty panu wiernie, ón ci za to p ... Zebrane w publikacji przysłowia i powiedzenia obfitują w liczne z\vroty i przenośnie, które, w odnies:eniu do niektórych pozycji, JUŻ teraz budzą pewne wątpliwości, a z biegiem czasu staną się coraz trudniej zrozumiałe. Olbrzymi skok w dziedzinie oświaty i kultury w ostatnich latach, mający swe żródło w potężnym oddziaływaniu takich zorganizowanych środków jak szkolnictwo wszełkich typów, książka i prasa, radio i telewizja, dalej postęp techniczny, zmiany strukturalne spoleczeństwa, a wreszcie i migracja, powodują nieustanne wypieranie wyrażell ludowych na rzecz slownictwa ogólnopolskiego, obumieranie i zanik szeregu wyrażeń, a krąg osób, którym znane jest jeszcze ich znaczenie, gwałtownie się zacieśnia. Należy żałować, że występujące tu i ówdzie objaśnienia tekstu są tak nieliczne. Nie objaśnione pozycje stanowią bowiem w niektórych wypadkach prawdziwą pulapkę dla czytelnika, który może mieć poważne trudności przy odczycie sensu niektórych powiedzeń. Dla ilustracji podam kilka przykładów". Tak więc oznacza: nr 406 Bydzie jeść (jod) wielkóm łyżkóm -- Będzie starostą weselnym; nr 441 Byl jak we wrzodzie Byl w takim stanie jak podczas ataku epileptycznego; nr 644 Chodzi z muzykóm -- Jest chory wenerycznie: nr 3269 Kansi chycił muzyke - Nabawił się gdzieś choroby wenerycznej; nr 3325 Krew a mlyko a świllsko szkl1clna T.:rodziwa niewiasta; nr 7728 Wrzód go obrożo -" Cierpi na epilepsję; nr 8160 Zaś sie dzisio żyni - Jest w zlym humorze; nr 8429 Zrobili go inszpechtorym: dali mu dekle - CClyniono z niegu bezrobotnego: pozbawiono go pracy. 749 Również niektóre objaśnienia haseł \V indeksie, prawidłowe w od nie .. sieniu do samego wyrRzu, nabierają czasem innego znaczenia w treśd przysłów. Kilka tych hasel pragnę uzupełnić, a kilka sprostować jRk następuje: dekiel to rówlllez twarda okładka książki; dać komuś dekl~' (nr 8429; to przeno~nia pochodząca od dawnej książeczki pracy oprawnf~j w sztywne okładki; książeczkę tę pracodawca zwracal robotnikowi przy zwalnianiu go z pracy; delina - to deska, a deliny -- podłoga z desek; drzyk (drzik) - to rakarz, a w odniesieniu do chłopca - urwipołeć; drzysnąć (drzisnąć) - znaczy również uderzyć (jak np. w nr 2492);' dzichta - płachta, to w przeno~ni lafirynda, i tak należy rozumieć dwuznacznik w przysłowiu nr 3924; facka - objaśniana jako policzek, w powiedzeniach nr 1441 i 3571 c1o~;tać lub kupić coś za facke - oznacza nabycie czegoś za bezcen, okazyjnie; fujać trwonić, rozrzucać, może mieć również inne znaczenie, np. śniyg fujo - śnieg pada; nafujało - śnieg spadł obficie; fujawica - zamieć śnieżna; gich - wyraz objaśniony jako prawdopodobna miara, oznacza w istocie czynność; skrót t~n stosowany bywa np. w takich zdaniach: Nic mu nie zrobil, a ón go gich w gymbe; Jo sie dziwóm, a óna gich \'Jody do mlyk:t; Było pieknie, a tu nogle gich z nieba; graczka - to również zabawka; handra objaśniona jako szmat.a, odzienie, oznacza w przenOSl11 lafiryndę. i tuk należy rozumieć ten wyraz w powiedzeniu nr 6457 o Francku smykajacym się z handrami po dziedzinie; karlus - to w sensie pozytywnym dzielny chłopiec, w sensie negatywnym - gagatek; kuwikać - znaczy również chorować; muski objaśniony jako męski nie jest przymiotnikiem jecz rzeczownikiem; mówi się np. jedyn muski, co oznacza: pewien mężczyzna; podob:li2 szumno żyńsko - to okazała, urodziwa kobieta; nadbyć - oznacza również być zbędnym i tak trzeba rozumieć przysłowi2 nr 1969; llO'jJytać - oznacza również zgodzić do pracy; narnanny - w powiedzeniu nr 4570 - namazany jak czyk - ozn3cza pij-my do nieprzyto:nności: naNahny i nawabny rozdzidone w indeksie na te dwa hasła mimo że w treści nr 8137 i 6870 m:lją ten sam temat: nawa16ny OZ:1aczają pijany; pi'Oczki - w przenOSl1l oznaczaj,! w nr 254 i 8205 manatki, a w nr nlG dawne sprawy nie warte wzmianki; �751 750 p:;baba znana mi jest w znaczeniu ostatniego d:lia pracy przy jesiennych zbiorach, zakOllczonej obfitszą niż zazwyczaj kolacją z 0:::>0v.·iE,zk'J'.vym kołaczem; \vieczerza ta slano\vi jedyny ekwiwalGnt dla pracujących w tym dniu ochot:1ików spoza grupy zgodzo:1ych do pracy robotników; poczynać - ma w nr 5470, 5669 i 5670 inne znaczenie aniżeli w nr 2·151 i 2695, oznacza bowiem pysznić się, naclymać się; smykać się znaczy ra::zej włóczyć się; tak określa się również tzw. chodzenie z osobą pIci odmiennej; s7.lapa objaśniona jako łapa, noga, oznacza również st0pę; Telijan - wymav;ia się również Talija:L którym to epitetem obdarza się osobę słuchającą kogoś z rcztargnieniem; wurszt kiełbasa, ma w nr :3983 inne znaczenie, mianowicie obojęt:lOŚĆ; warzonka to grzana \vódka z palrmym cukrem, cynamonem ; gożdzikami, rzadziej z miodem i masłem (krupnik); przysłowie: Zabija::zka bez warzónki... (nr S016) oznacza: Świniobicie b2z krup:1iku ... wymieszyć posiada częstszą formę wymiszyć, a i łudowa nazwa kastrJtora brzmi: miszkorz; zocny ---:- nie oznacza dostrzegalny, lecz ceniony, cenny, snnowany, t.Ylko takle znaczenie mają wszystkie pJZycje wymieni:xle przy tym hasle. Ponadto w powiedze:1iu nr 31 bania oznacza róvmi2ż pJEczek, tj. u:le·· rzeDle w twarz, a w nr 1250 wyraz śpi bywa wymawiany soi. . Zauw~żYłerr: kilka błędów drukarskich: pod nr 3332 zamiast: Każdy ..., wl~no byc: Kazdymu ... ; również pierwszy wyraz v..; nr 6145 zdaje się być zDlekształ~o:1Y; pod nr 70~7 wydrukowano błędnie 4047; w itldek,ie hasło "bulaty" zawiera objaśnienie "niedotF;żny" zamiast "niedołężny"; nazwisko Szczyrba z nr 4666 zmienio:10 w ind.eksie na Szczerba, ale umieszczono je tim dopiero pa haśle szczypta. W niektórych wy!)adkach hasła indeksowe odsyłają mylnie do numerów, nie zawierających przysłów z tymi wvrazami, a to: drzystać do 4085, gospoda 4052, iskać 4634, kłósko 5995 k~kot 3433, koń 7536, kot 8533, lechty 2847, mandon 1776-1781 mora '31'>4 h ' ' napac ac 5844, noczniak 4192, nóż 6065, ojciec 4'15, pański 22.71, pytany 4111, smutny 16, stodoła 2271, wróbel 875, Wysznia Brona 732 natomia~t J;~lsl() _,. ko!1ót nie odsyła do nr 3432 i 3433 ' a hasło p an urywa '. Slę na nr 150:1, :hoc w.ystępuJe ono jeszcze wielokrotnie tak w liczbie pojedynczeJ Jak l mnogieJ, np. nr 5517, 5518, 5520-5528, 5530, 6203, 6434. oJ Alojzy Prcissller , WANDA z u M A E JOSTOW A MUZEUM TATRZAŃSKIE Muzeum Tatrzańskie w Zakopanem powstało w r. 1883; założone przez grono entuzjastów Tatr i Podhala, dla uczczenia zasług dr Tytusa C h a· ł u b i ń s k i e g o pod jego imieniem. Aby zrealizować ten pomysl powołano Towarzystwo Muzeum Tatrzańskiego imienia dra Tytusa Chałubińskiego w Zakopanem. Protokół pierwszego posiedzcnia Towarzystwa znajdujący się w archiwum Mu'cum podaje nazwiska założycieli: prof. dr Ignacy B a l' a n o w s k i, dr. Adam B a u e re r t z, dr Władysław F l o 1'k i e w i c z, Robert H e l' s e, Henryk K u c h a r z e w s k i, 'Władysław K u d e l s k i, dr Konstanty Kar wow s k i, Michał ]\'[ u t n i a ń s k i, prof. Antoni Ś l ó s a r s k i, dr Feliks S o m m e 1', Adolf S c h o l t z e. Statut Towarzystwa uzyskał zatwierdzenie w sierpniu 1888 r. Celem towarzystwa określonym w § 1. statutu było "gromadzenie przedmiotów naukowych i artystycznych odnoszących się do Tatr Polskich, a także zbieranie wytworów przemysłu miejscowego oraz okazów przyredy z Tatr i najbliższych okolic i utworzenie z tychże lVIuzeum pod nazwaniem "J\luzeum Tatrzańskie imienia Dra Tytusa Chalubińskiego w Zakopanem" L. Przyszłe działy Muzeum zostały przewidziane w § 2 statutu. W skład Muzeum wchodzą stcscwnie do jego przeznaczenia: a. Zbiory mineralogiczne, zoologiczne, botaniczne, etnograficzne, archeologiczne b. Zbiory it.p. przemysłu licznej. c. Książki, rysunki, i produktów plany i mapy wytwórczości dotyczące Tatr miejscowej i Podhala i oko ..· Tatrzań- skiego" 2. W ówczesnych warunkach galicyjskich bodaj pierwsze w Polsce Muzeum regionalne nosilo w zaczątku swym charakter prywatny. Istnienie Muzeum opieralo się na środkach finansowych pc chodzących z: a. z wkładów jednorazowych i periodycznych od członków. b. z opłaty za zwiedzanie Muzeum. c. z ofiar dobrowolnych i zapisów, z odczytów, zabaw i koncertów na rzecz Muzeum urządzanych 3. Członkowie Towarzystwa dzielili się na członków: założycieli, którzy na urządzenie lub utrzymanie Muzeum ofiarowali jednorazowo w zbiorach � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ca57aeceab4c40b9c7fd75d4dfbbea2f.pdf 21e24ff76f954599b196ebccc0a655ba Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3695 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3472 Title A name given to the resource Rozmowa z Michaelem Youngiem / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.1-2, s.149-153 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kubica-Heller, Grażyna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Paluch planował wydanie Dziel, ostatnim tomem mial być Dziennik. Oczywiście po zredagowaniu, ponieważ są to krótsze lub dłuższe fragmenty. Z tego powodu profesor Paluch był u mnie w Cambridge, aby przejrzeć to wszystko, zrobić notatki. Pokazałam także tę pełną wersję Dziennika profesoro­ wi Ernestowi Gellnerowi, z tego samego powodu. Chciałam wiedzieć, co on na ten temat myśli. Był tak uprzejmy, że przeczytał i powiedział, iż jest cudowny, i pewne rzeczy były niezwykle interesujące, lecz poszczególne zeszyty nie tworzą koherentnej książki. Wymagałoby to specjalnego przeredago­ wania dla angielskojęzycznych czytelników. Dlatego nie sądził, że byłaby z tego niezależna książka. Taka była jego opinia. Dziennik stanowi część biografii, którą pisze Michael Young. GKH: Myślę, że przyczyniły się do tego problemy z pierw­ szym wydanym po angielsku tomem „Dzienników". H W : To było źle zaprezentowane, źle przetłumaczone i zredagowane. Zawieszone w próżni. I dlatego uważam, że dobre opracowanie może zmienić ten materiał w interesującą książkę, o co należy zapytać Michaela Younga. Należałoby to zrobić razem z ponownym opracowaniem już opublikowane­ go dziennika. G K H : Kiedy przyjedzie Pani do Polski z dłuższa, wizyta, nie tylko na kilka dni? HW: Bardzo bym chciała, ale są w życiu każdego człowieka pewne okoliczności... GKH: Zapraszamy. Grażyna Kubica-Heller Rozmowa z Michaelem Youngiem G K H : Jakie były powody Pana zainteresowania biografią Bronisława Malinowskiego? Czy było to spowodowane jego malowniczą osobowością czy też podobnym doświadczeniem w pracy terenowej? M Y : To zainteresowanie bierze swój początek w moich studiach w University College w Londynie we wczesnych latach sześćdziesiątych, kiedy to jedną z moich nauczycielek była Phylis Kabery, jedna z uczennic Malinowskiego. Wy­ kładała ona o Malinowskim, a pierwszą monografią, którą czytałem, było Życie seksualne dzikich, a zaraz po niej Argonauci Zachodniego Pacyfiku. I ten romantyzm antropolo­ gii od razu mnie oczarował. W latach sześćdziesiątych można było zostać oczarowanym, teraz już nie. Właśnie wtedy jako młody człowiek, wróciłem z podróży na morza południowe. Byłem na Nowej Zelandii, Tahiti, widziałem te miejsca, ale nie byłem na Nowej Gwinei. Można powiedzieć, że przejąłem trochę tego romantyzmu Malinowskiego. Przypominało to nieco sytuację opisywaną przez niego, kiedy to przyciskając do piersi Złotą Gałąź mówił, że przeszedł na służbę ant­ ropologii Frazera. Ja przyciskałem do piersi, idąc ulicą do University College w Lodynie, Argonautów Zachodniego Pacyfiku. Później zamierzałem zrobić badania terenowe w Af­ ryce, lecz dla różnych powodów nie mogłem. Podobnie Malinowski zamierzał pojechać do Afryki i nie mógł. Phylis Kabery wysłała mnie do australijskiego National University, gdzie zrobiłem doktorat. I stało się oczywiste, że jedyną rzeczą, którą mogę zrobić, jest praca na Nowej Gwinei, co też zrobiłem. Musiałem być pod wrażeniem wizerunku mórz. południowych stworzonym przez Malinowskiego (panny z obnażonymi biustami, ubrane tylko w krótkie spódniczki z trawy, stojące na wydmach, itd.), ponieważ wybrałem wyspę bardzo blisko Trobriandów. Później z różnych powo­ dów nie poświęcałem Malinowskiemu zbyt wiele czasu ani myśli. Lecz gdy byłem już w Cambridge, poproszono mnie o napisanie czegoś w rodzaju „Readers Digest" o etnografii Malinowskiego, co zostało później, razem z moją przed­ mową, opublikowane przez Rutledge. To był pierwszy krok do czytania prac porównawczych, w których o nim mówiono, oceniano jego teorie, było trochę informacji biograficznych, które mogłem znaleźć, ale byl to esej raczej powierzchowny. Potem wróciłem do Australii, gdzie pracowałem i znowu nie myślałem zbyt wiele o Malinowskim aż do czasu, kiedy zaczęliśmy korespondować z Heleną [Wayne] na temat możliwości ponownego opublikowania pierwszego zapom- Michael Young i Helena Wayne na cmentarzu 149 �nianego eseju Malinowskiego, napisanej po angielsku mono­ grafii The Mailu, jego pierwszego opisu etnograficznego, który ukazał się w ciągu pierwszych kilku miesięcy jego pobytu na Nowej Gwinei w 1914-15. Wtedy to napisałem pokaźny wstęp do tej monogafii i bardziej zainteresowałem się tym tematem, ponieważ analizowałem go na o wiele głębszym poziomie, na przykład pracując w australijskich archiwach. Później napisałem jeden czy dwa artykuły i stałem się kimś w rodzaju eksperta od Malinowskiego i ludzie prosili mnie, abym napisał hasło w encyklopedii lub biografię do słownika itp. Ale bomba wybuchła, kiedy (było to na początku 1991 roku) Helena napisała do mnie: „chciałabym abyś się zabrał za napisanie pełnometrażowej biografii mojego ojca". To mnie zupełnie zaskoczyło. .Zostałeś wybrany" - pokazał na mnie wielki palec. Odpowiedziałem, że muszę mieć czas do namysłu, ponieważ mam wiele innych obowiązków: dydak­ tyka, własne badania, mam dokorantów i nie mogę tak po prostu tego rzucić. Lecz był to ten rodzaj propozycji, której nie można odrzucić. Jest to wielka praca i musi być traktowana poważnie, więc ją zaakceptowałem. Gdy odwiedziłem Helenę po raz pierwszy pokazała mi sofę zasłaną papierami, doku­ mentami, które dla mnie przygotowała. Później pracowałem nad dokumentami Malinowskiego w London School of Economics, gdzie jest ok. 200 pudeł, dużych pudeł, wydaje mi się że jestem dopiero w 3/4 drogi. Ale pracując wtedy nad tymi materiałami miałem wrażenie, że będę musiał poświęcić temu resztę mojego życia. Dałem sobie na to 5 lat, i one właśnie mijają a ja nie skończyłem jeszcze zbierania materiału. Zacząłem pisać wstępną wersję książki. Nauczyłem się iść na skróty, doszedłem do wniosku, że nie każdy kawałek papieru jest istotny, że nie każda myśl Malinowskiego musi zostać zanotowana czy jest warta wzmianki, nie wszystko co napisał było wartościowe. G K H : Z tego co wiem, jest to Pana pierwsza dłuższa wizyta w Polsce? M Y : Tak. Pierwszy raz byłem w Polsce z okazji konferen­ cji, kiedy to spędziłem dwa dni w Warszawie, pięć dni w Krakowie i 2-3 w Zakopanem, było to razem ponad tydzień. G K H : Co chciał Pan znaleźć w Polsce podczas tej wizyty, a co Pan znalazł? MY: Zdawałem sobie w pełni sprawę z tego, że nie mówię po polsku, ani nie potrafię czytać po polsku. Niewątpliwie jest to pewne ograniczenie. Peter Skalnik napisał, że żaden biograf Malinowskiego nie zajdzie daleko bez nauczenia się polskiego. Ja nie znam polskiego. Aby odpowiedzieć na Pani pytanie: przyjechałem żeby przezwyciężyć swoją obawę, dotyczącą niewiedzy o jego polskim pochodzeniu, pomimo tego, że lak wiele na ten temat opublikowano. Obawiałem się, że te publikacje stanowią coś w rodzaju wierzchołka góry lodowej, a poniżej jest to, co wszyscy wiedzą na ten temat, lecz jeszcze nie zostało to opublikowane. Teraz upewniłem się, że w szufladach nie ma zbyt wiele rzeczy. Być może wiem tyle co Pani polscy koledzy, choć nie znam np. polskich listów, które Pani opracowała. Chciałem poza tym zobaczyć miejsca, które odwiedzał Malinowski, zanurzyć się w tę atmosferę, chociaż jest ona zupełnie inna, tamta już minęła. Wysilić swoją wyobraźnię: Malinowski zrobił to, poszedł tam. Poszukać adresów w War­ szawie, Zakopanem. Z prawie religijnym nabożeństwem odwiedzaliśmy każdy z domów wymienionych w Dzienniku. G K H : Wydaje mi się, że dużą zaletąjest to, że Malinowski żył właśnie w Krakowie, ponieważ może Pan oglądać to miasto właściwie niezmienione. W Warszawie mógł Pan mieć kłopoty ze znalezieniem właściwych miejsc. W Krakowie może się Pan rzeczywiście czuć jak w mieście Malinowskiego, czy odczuwał Pan tę atmosferę, czy ona już rzeczywiście odeszła ? MY: Myślę, że odeszła. To wymaga żywej wyobraźni, aby usiąść w takim miejscu jak Mały Rynek, pić piwo i zastanawiać się jak to było gdy Bronio tutaj mieszkał. Będąc w restauracji rozmawialiśmy o tym i staraliśmy się sobie wyobrazić co on jadał ze swoją matką. Prawdopodobnie nie był to stek z frytkami, raczej chleb czy kapusta. G K H : Czy są jeszcze jakieś problemy dotyczące młodości Malinowskiego, które pozostają dla Pana tajemnicą? M Y : Tak, sąjeszcze duże luki. Ciągle za mało wiem o jego dzieciństwie, w co się bawił, z kim się bawił, o jego szkolnych M-M . Fragment rękopisu B. Malinowskiego 150 VwoA.. U— ¿'L *j'.v. i~-L ik. t UÍKI *.\ -7.3fe.ri/•><v^_ j l... ^ _. .yH. ^ ta ^ J-J ^ Rękopis B. Malinowskiego ze szkicem domu (Brudos) . ! i j �kolegach. Jakie było jego dzieciństwo? Jak traktował go ojciec? Jak traktowała go matka? Możemy to sobie oczywiście wyobrazić, ponieważ są krótkie opisy w listach jego matki lub w jego listach do żony Elsie, gdzie opisuje Boże Narodzenie, Wigilię, choinkę, w jaki sposób było podawane jedzenie. Jednak wiele jeszcze trzeba zrobić. Jest wielu jego krewnych, których nie znamy, nie wiemy jacy byli, czy byli wysocy czy niscy. G K H : Czy uważa Pan, że przyjaźń z Witkacym stanowiła pewną pomoc? Napisano wiele książek o Witkacym. M Y : Tak, o wiele więcej napisano o Witkacym niż o Malinowskim. Z tego można wyciągnąć wiele materiału odnoszącego się do Malinowskiego, oddającego atmosferę. Nie sądzę, aby można było się tak wiele dowiedzieć o Młodej Polsce, Zakopanem, nawet o przełomie wieków, bez książek 0 Witkacym. Tak więc to pomaga. A także jego własne portrety, rysowane i pisane w Bungu [622 upadki Bunga albo demoniczna kobieta], jego obrazy, zdjęcia. G K H : Czy jest coś, co uderza Pana w biografii Malinows­ kiego, co było dla Pana dziwnego? M Y : Tak, przeżywa się pewien szok czytając dzienniki z czasów zakopiańskich, szok kulturowy. Czytając go nie mogłem sobie wielu rzeczy wyobrazić, teraz jest mi łatwiej, ponieważ tam byłem. Widziałem te wille, byłem w tych willach. Widziałem drewniane meble, drewniane łóżka, mam lepszy obraz tego, jak jedli, jak siadali do stołu. On nie opisywał wszystkiego, pisał np. „Obiad w aptece". Odkryliś­ my, że apteka w Zakopanem służyła jako restauracja, poczta, jako miejsce spotkań z przyjaciółmi. Tak więc jedzenie w aptece, jak to przetłumaczył nasz tłumacz, ma sens. G K H : Czy może Pan sobie wyobrazić Malinowskiego jadącego do Anglii, jak on się tam czuł? Czy między Anglią 1 Polską była wtedy duża różnica kulnirowa? M Y : Myślę, że jemu się tak wydawało. On przedtem wiele podróżował, był także w Anglii. Lecz sposób, w jaki opisuje, w bardzo długim i opisowym liście do Anieli Zagórskiej, jak przebiegła jego pierwsza podróż, był zainspirowany pewnymi wizjami angielskiej cywilizacji, najmodniejszej wtedy kultury w całej Europie. Sądzę, że on wtedy rzeczywiście chciał się stać częścią tego świata. Lecz w dzienniku, gdy wspomina swoją podróż, przekazuje też nieco ze swojego oszołomienia z przejazdu pociągiem, gdy nie mógł znaleźć swej przyjaciółki Anny Bronton. Jest zakłopotany, zdenerwowany, idzie ulica­ mi. Myślę, że szedł do mieszkania Seligmana, ponieważ nie wiedział gdzie indziej mógłby pójść. Czyli jest to ten rodzaj obcości podczas pierwszego przejazdu pociągiem, obce miejs­ ca, nie wiadomo dokąd pójść... G K H : Mając całą tę wiedzę o życiu Malinowskiego, może Pan zatytułować jego biografię jednym słowem tub zwrotem ? MY: Mam pewne pomysły co do chwytliwego tytułu, ale nie wiem czy to się uda, bo mogą być mylące. Jeden to: A Divided Life (Podzielone życie), ale to nie ujmuje wszyst­ kiego, ponieważ w pewien sposób był on wielkim integ­ ratorem różnych części swojego życia. Było to jego intelek­ tualnym celem, funkcjonalnym celem, aby integrować różne sprawy. Zdawał sobie jednak sprawę, ze swych wewnętrznych podziałów. Inny ewentualny tytuł to: Niezwykle szczery człowiek. Wymagał tego od innych, w stosunku do siebie jego szczerość była nawet bolesna. Czasami wiedział, że za­ chowywał się jak drań, i mówił sobie: „wiem, że byłeś Helena Wayne (Malinowska), 1992 draniem". Jak napisała to gdzieś o nim Audrey Richards: w stosunku do siebie był szczery aż do bólu. Ale znów to nie była jedyna rzecz, którą można o nim powiedzieć. Próbowa­ łem zastanawiać się nad kluczowym podziałem na to, co fizyczne, i to, co duchowe, co jest prawie manichcjskic. Nie wiem, jak ta sprawa wyglądała w późniejszym okresie, gdyż Malinowski nie pisał już wtedy pamiętników, a w listach był coraz mniej szczery. Z upływem lat jest coraz mniej naprawdę osobistych listów. Nic było ludzi, przed którymi się otwierał. Dlatego staje się bardziej odległy. ! G K H : Cz) jest coś w biografii Malinowskiego co może być istotne dla nas teraz, co może nas inspirować, nas jako uczonych i nas jako ludzi? M Y : Dla nas antropologów na pewno jego badania terenowe, jakość jego badań zawsze będzie znana. W ubieg­ łym roku spędziłem kilka tygodni na czytaniu jego notatek z badań. Byłem dość przerażony, gdyż nie mogłem znaleźć do nich klucza. Te notatki były wszystkie związane razem. One nie są zbyt dobrze skatalogowane. On starał się je skatalogo­ wać, ale potem ktoś to pomieszał. Zrobiłem coś w rodzaju ponownego uporządkowania dla moich celów. Zaczynam widzieć sens i sposób w jaki to zrobił. Ta praca przechodzi pewne etapy, im bliżej końca jego notatki stają się coraz bardziej krótkie, lakoniczne, prawie zupełnie w języku Kiriwina, którego nie umiem odczytać. Tym, co rzeczywiście zrobiło na mnie wrażenie (w mniej więcej środkowym okresie) był fakt, że on zapisuje wszystko a jego obserwacje są niezwykle wnikliwe, rejestruje małe, drobne sprawy, których większość ludzi nawet by nie do­ strzegła, i w końcu drobiazgowe pytania. Drobny przykład: sposoby siedzenia. Trobriandczycy mają różne sposoby sie­ dzenia: na skrzyżowanych nogach, w kucki, z wypros­ towanymi lub zgiętymi plecami. Trobriandczycy mają nazwy na każdy z tych rodzajów. Myślę, że zajęło mu sporo czasu zaobserwowanie, że oni mają te nazwy. Dużo czasu zajmuje samo zauważenie tych różnic. Potem się zaś pyta: dobrze, a kiedy siedzisz w ten sposób, a kiedy w tamten? Buduje się rodzaj socjologii siedzenia i on to robi. Nigdy tego nie 151 �Bronisław Malinowski na Trobriandach opublikował, ale to jest jego sposób podejścia, formułowanie pytań. To nie przychodzi od razu, to wymaga dużego treningu, aby do tego dojść. Jego praca terenowa jest rodzajem lekcji dla nas. G K H : A Malinowski dla nas ludzi? M Y : Jego antynacjonalizm, dostrzegał niebezpieczeństwo nacjonalizmu. Był nie tylko kosmopolitą, ale w pewnym sensie multinacjonalistą. Nie wierzył w tę głupią rzecz nazywaną państwem narodowym, którą trzeba jakoś przeżyć. Sądzę, że mógł nie przewidzieć katastrofalnego końca II wojny światowej, i tego, że świat będzie podzielony na dwie części, przystawiające sobie broń jądrową wzajemnie do głowy. Byłby tym przerażony. Lecz teraz jest to częściowo rozwiązane. Jest nowa szansa, aby podążać w tym kierunku i on by nas do tego zmuszał i ponaglał do zwiększenia pokoju. Był wielkim pacyfistą i wielkim myślicielem. Sądzę że nie był zbyt wyrafinowanym politologiem, ale w tym zakresie jego serce było rzeczywiście po właściwej stronie. Myślę, że była to pewnego rodzaju lekcja. G K H : Czy przyczyną tych poglądów była jego biografia, czy też był to światopogląd czysto intelektualny? M Y : Wydaje mi się, że pod koniec życia, a także wcześniej, poświęcał wiele myśli swojemu pochodzeniu z Monarchii Habsburskiej i jak Pani wie, często mówił, że był to niemal idealny porządek, gdzie Galicja miała zapewnioną wewnętrz­ ną wolność i nie musiała się martwić o walki, wojny w swoim imieniu. Była wolność prasy, poszanowanie mniejszości narodowych. Sądzę, że on trochę zawsze idealizował to co się działo przed I wojną światową i len rodzaj federacyjnej dyscypliny, ten rodzaj łagodnej dominacji, trochę patriarchalny, protekcjonalny, ale mimo wszystko byliście poddanymi Austrii, Wiednia. Wygląda na to, że młodość Malinowskiego przypadała na okres tych łagodnych rządów i on to doceniał. Chciałby widzieć świat, w większej skali, rządzony w laki sposób. Byłby to rodzaj „uniwersalnej monarchii". Wydaje mi się, że jego idee dotyczące cywilizacji rzeczywiście biorą się z jego wcześniejszego doświadczenia. G K H : W tym kontekście moż/ta powiedzieć, że nie był Polakiem, ale raczej Galicjaninem? M Y : Tak, Galicjaninem, nie był nacjonalistą. Jednak kiedy Malinowski był za granicą, w Europie czy Ameryce, nie mówił o Galicji, nikt by nie wiedział o czym mówi. Wtedy określał siebie: jestem Polakiem. Raczej był dumny ze swego polskiego pochodzenia. G K H : Czy ma Pan jakiś termin, w którym zamierza Pan zakończyć pracę nad „Dziennikami"? MY: Chciałbym skończyć w ciągu dwóch lat, ale nie sądzę, żeby mi się udało, raczej trzech lat, ponieważ ugrzązłem w polskim okresie jego życia, który jest tak interesujący. 152 Elsie Masson �Ciągle myślę o koncepcji dwóch tomów, co się bierze z czystej trudności podołania tym wczesnym dziennikom, które nie były opublikowane. A wczesny etap jego życia jest inte­ resujący i wydaje mi się, że jest niezwykle ważne pokazać, jak on się rozwijał do momentu, kiedy stał się sławnym ant­ ropologiem. Jest to coś w rodzaju wieloaspektowego, wieloproblemowego rozwoju, który pokazuje geniusz jego życia, rozwijania wielu aspektów siebie samego, w tym samym czasie, włączając w to jego życie miłosne. W końcu jak on dał radę napisać Życie seksualne dzikich. Coś w tym rodzaju. Co więcej złożenie tego wszystkiego razem zajmuje sporo czasu, ale jego wczesne dzienniki są tak bogate, psychologicznie bogate. Mówią o nim bardzo dużo, tak że ogólnikowe tylko opracowanie byłoby rodzajem świętokradztwa. Jeżeli bym tego nie zrobił dokładnie, ktoś później mógłby powiedzieć: ach ten Young, zmarnował okazję. Już za pierwszym razem chcę to mieć zrobione dobrze. G K H : Wiem, że z Polski jedzie Pan do Anglii, czy będzie tam Pan dalej pracował nad biografią? MY: W przyszłym miesiącu mam w planie inny projekt związany z Malinowskim. Podpisałem kontrakt z University of Chicago Press, aby zrobić książkę z niepublikowanych dotąd zdjęć Malinowskiego z badań terenowych, 200 zdjęć z tekstem opisującym, na co mam rok czasu. G K H : Czy ten zbiór jest duży? M Y : To jest ok. 800 zdjęć, 200 już było opublikowanych, ale kontrakt mówi, że tych nie mogę wykorzystywać, czyli mam ok. 500-600 z których mogę wybierać. Książka jest częścią serii University of Chicago Press o niepublikowanych fotografiach sławnych antropologów. G K H : Życzę więc powodzenia. Grażyna Kubica-Heller Wpływ kobiet na życie i dzieło Bronisława Malinowskiego* Helen Wayne (Malinowska) Mój ojciec, Bronisław Malinowski, przez całe życie pozo­ stawał pod dużym wpływem kobiet: swojej polskiej matki, dwóch brytyjskich żon, swoich uczennic oraz kobiet, które nie były uczennicami lecz łączyła go z nimi intelektualna przyjaźń i kobiet różnych narodowości, które kochał. Miał także trzy córki, z których ja jestem najmłodsza. Zależał od kobiet w niezwykłym stopniu i sądzę, że ta zależność ma swój początek w jego związku z matką. Należała do rodzaju kobiet, które zawsze w ciągu dziejów stały za wybitnymi mężczyznami: wspierających i poświęcających się. Nazywała się Józefa Łącka, a w roku 1883 w wieku lat 35 poślubiła Lucjana Malinowskiego, profesora filologii sło­ wiańskiej uniwersytetu w Krakowie, w południowej Polsce. Było to w czasie, kiedy Polska była pod zaborami, a ta część kraju - Galicja - stanowiła na pół autonomiczny kraj monar­ chii austro-węgierskiej. W rok po ślubie, tej parze, będącej już niemal w średnim wieku, urodziło się jedyne dziecko - Bronisław Kasper, zdrobniale Bronek lub Bronio. Broniowi (tego zdrobnienia używał przez całe życie) bliższa była rodzina matki niż Malinowscy, tak jak nieporów­ nanie bliższa mu była matka niż ojciec. Bronio rzadko opowiadał angielskim przyjaciołom o ojcu, chociaż był on * Artykuł drukujemy za uprzejmą zgodą Autorki. Pierwodruk .Journal of the Anthropological Society of Oxford" V o l . X V , no. 3 Michaelmas 1984 wybitnym uczonym w dziedzinie filologii słowiańskiej, czło­ wiekiem z którego można być dumnym. Naówczas był dobrze znany w polskich i niemieckich kręgach akademickich, nie tylko jako filolog lecz również jako etnograf badający Śląsk. We współczesnej nauce polskiej jest doceniany zarówno on, jak i jego dzieło. Audrey Richards opowiadała mi, że Bronio często wyrażał się o ojcu lekceważąco, mówiąc, że był on surowy, sztywny i nie próbował zrozumieć swego syna. Trudno mi się do tego ustosunkować, gdyż nic pamiętam żeby kiedykolwiek, gdy byłam dzieckiem, wspominano mojego polskiego dziadka; na pewno o nim mówiono, ale ja tego nie pamiętam; natomiast polska babcia była naprawdę „obecna" w naszej rodzinie. Nigdy jej nie znałyśmy, ponieważ zmarła na rok przed ślubem naszych rodziców. Była kobietą o wybitnym intelekcie, wielkiej determinacji i całkowitym poświęceniu dla swego uzdolnionego syna. Jak ukazują zdjęcia, była przystojną, młodą kobietą o wąskiej, spiętej gorsetem, talii i kręconych włosach. Z wiekiem utyła, siwe włosy nosiła gładko zaczesane w ciasny kok, lecz zachowała swą wyprostowaną postawę, piękną twarz, grube brwi, przenikliwe oczy i duże, ładnie wykrojone usta. Lucjan Malinowski zmarł na skutek ataku serca w wieku 58 lat, kiedy Bronisław (który zresztą miał umrzeć w ten sam sposób w tym samym wieku) miał 14 lat. Rodzina Malinows­ kich mieszkała na terenie krakowskiego uniwersytetu lecz wdowa i syn musieli opuścić ten dom i później mieszkali w różnych mieszkaniach w centrum Krakowa.' Mieli ciągłe 153 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0adb27cd25fbe354b40506dac41a350a.pdf 1b2797b4601d813275262e839691da3f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3693 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3470 Title A name given to the resource Spotkanie z córką Bronisława Malinowskiegoi jego biografem / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.1-2, s.143-145 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kubica-Heller, Grażyna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Bronisław Malinowski Spotkanie z córką Bronisława Malinowskiego i jego biografem Grażyna Kubica-Heller Moich rozmówców, Helenę Wayne-Malinowską i prof. Michaela Younga z Uniwersytetu w Canberrze, poznałam ponad dziesięć lat temu podczas konferencji z okazji 100-lecia urodzin Bronisława Malinowskiego, którą na Uniwersytecie Jagiellońskim zorganizowaliśmy pod kierownictwem prof. Andrzeja Palucha. Było to, jak na owe czasy, gigantyczne przedsięwzięcie. Zaprosiliśmy antropologów ze wszystkich znaczących ośrodków naukowych, a także uczniów Malinow­ skiego (Sir Raymonda Firtha i Lucy Mair) oraz jego trzy córki z rodzinami. Zespół nasz przygotował na tę konferencję serię wykładów dotyczących życia i twórczości Malinowskiego, potem wyda­ nych w Polsce i Wielkiej Brytanii. Mnie w udziale przypadło opracowanie biograficzne dotyczące jego polskiej młodości. 1 Wiązało się to z niemal detektywistycznym poszukiwaniem materiałów archiwalnych; zagłębianiem się w atmosferę Krakowa początku naszego wieku, z jego salonami pań profcsorowych, ale także z kawiarnianym życiem bohemy. Bardzo w tym była pomocna autobiograficzna powieść Stanisława Ignacego Witkiewicza 622 upadki Bunga, czyli demoniczna kobieta, w której jego przyjaciel - Bronisław Malinowski, jest sportretowany jako jedna z ważniejszych postaci. Zainteresowana twórczością swego ojca jest także Helena Wayne. Helena urodziła się w południowym Tyrolu we Włoszech, gdzie jej rodzice mieli dom. Była reporterką magazynu „Life", edytorem książek, producentką telewizyjną w BBC. W 1984 roku na zaproszenie Cross Cultural Research 143 �Rodzina Bronisława Malinowskiego, Oberbozen 1926. Od lewej: Józefa, Wanda, Bronisław, Elsie i Helena on Women opracowała tekst Bronisław Malinowski: the Influence of Various Women on His Life and Works. [którego tłumaczenie zamieszczamy obok - przyp. red.]. Ostatnio Helena Wayne wydała dwa tomy listów swych rodziców (The Story of a Marriage) . Jak czytamy na okładce: „Listy (...) były pisane przez Malinowskiego i jego żonę, Elsie Masson, od roku 1916 do jej śmierci w 1935. Stanowią one kronikę ich spotkania, ich późniejszego nadzwyczajnego małżeństwa, pokazując Malinowskiego w nowym świetle, nie jako nauczyciela i uczonego, lecz jako męża, ojca i przyjacie­ la. Jego żona, jak dotąd szerzej nieznana, ukazuje się jako kobieta obdarzona poczuciem humoru, odważna i utalen­ towana." Przeglądając te dwa grube tomy zauważyłam, że Malinowski w czasie swego pobytu na Nowej Gwinei często powraca wspomnieniami do swej matki, Zakopanego, przyja­ ciół, np. w liście z 17.XI.1917: „Byłem dzisiaj usposobiony bardzo metafizycznie, szczególnie wieczorem. Poszedłem na spacer wokół wyspy o ósmej. Jest silna południowa bryza, i palmy kokosowe szeleszczą liśćmi w charakterystyczny suchy sposób jak deszcz padający na blaszany dach. Byłem bardzo smutny i samotny, i szeptałem twoje imię w ciemność nocy i mówiłem wicie słodkich słów do ciebie po polsku. Często zastanawiam się jak i kiedy zaczniemy uczyć się polskiego. Niebo jest piękne: jest Wenus na zachodzie i Jowisz wschodzi zaraz po siódmej, a Orion pojawia się po ósmej i to jest najpiękniejsze niebo w całym roku. W Polsce to jest zimowe niebo i tak dobrze pamiętam Orion i Syriusz wysoko na niebie ponad pokrytymi śniegiem polami w Zakopanem. Witkiewicz był specjalistą od konstelacji i imion gwiazd i miał dobrą wiedzę astronomiczną i często rozmawialiśmy o gwiaz­ dach i podziwialiśmy niebo. Niebo, jak morze, ma tę doskona­ łą niezmienność i trwałość." Z listów do przyszłej żony wynika także, że cały czas brał pod uwagę osiedlenie się 2 4 5 144 w Polsce: „O wiele bardziej chciałbym pracować w miejscu takim jak Australia czy Polska, które wymaga pomocy, niż w wielkim kraju takim jak Anglia czy Nicmcy." „Według wszelkiego prawdopodobieństwa, jak tylko wojna się skoń­ czy, powinienem znaleźć jakieś akademickie stanowisko, które będzie bardzo marnie opłacone (profesor nadzwyczajny w Krakowie dostaje mniej niż 400 funtów rocznie) lecz my oboje nie mamy nic przeciwko życiu w biedzie, niepraw­ daż?" Po śmierci matki pisał: „Połączenie między moją przeszłością a teraźniejszością zostało złamane, i teraz moje życie będzie niekompletne.(...) Przez mój umysł przelatują kawałki i strzępki mojego poprzedniego życia i wydaje się, że wszystko zmieniło swe oblicze. Moja matka była niezwykle istotnym elementem w moim życiu, mimo że nie czułem tego wyraźnie. To jest ta przeklęta cecha mojego charakteru, aby przyjmować za rzecz naturalną to co się ma i tęsknić za czymś czego się nie ma. Czuję się odcięty od mego kraju, od wszystkiego co jest stabilne i trwale, od ziemi niemal. Ostatnio wydawało mi się coraz bardziej, że chciałbym wrócić z tobą do Polski i że nasz obowiązek a także szczęście są z tym związane. Teraz przeraża samo myślenie o powrocie do kraju. To już nigdy nie będzie to samo." Po powrocie z Australii spędzili rok na Wyspach Kanaryjskich (gdzie Malinowski pisał Argonautów Zachodniego Pacyfiku) prob­ lem powrotu do Polski ciągle był rozważany. Tym razem to Elsie sugerowała: „Uważam, że jesteś na rozstajach dróg, Broniu, i że to jest ten punkt, kiedy się podejmuje ważne decyzje. Jeżeli odrzucisz krakowską propozycję w nadziei na coś lepszego, bardziej nęcącego lub przynoszącego więcej kudos, sądzę, że później będzie ci się to wydawało jedną z tych 'zdrad',o których mówi Conrad, i że staniesz się kimś w rodzaju Conrada i będziesz musiał porzucić tę fikcję, że kiedyś znowu będziesz Polakiem..." fi 7 8 9 �Malinowski z córkami: Wandą i Heleną Kwestia ewentualnej katedry dla Malinowskiego w Uniwer­ sytecie Jagiellońskim była jednym z problemów, które starał się rozwikłać prof. Michael Young. Z mojej kwerendy w Archiwum UJ wynikało, że to Malinowski po powrocie z Australii napisał do prof. Jana Rozwadowskiego list sugeru­ jący, że chciałby objąć katedrę etnologii, gdyby UJ chciał takową powołać. Rada Wydziału Filozoficznego, po zasięg­ nięciu opinii specjalistów, „na posiedzeniu 10.111.1922 r. zgodnie postanowiła zwrócić się do ministerstwa o mianowa­ nie dr. Malinowskiego profesorem nadzwyczajnym etnologii i etnografii począwszy od 1.X.1922 r. z obowiązkiem prowa­ dzenia wykładów z tego przedmiotu przez pięć godzin tygodniowo, jak również ćwiczeń z uczniami przez dwie godziny tygodniowo'"". W czasie swojej wizyty w kraju jesienią 1922 roku Malinowski ostatecznie zdecydował się nie przyjąć katedry, o czym donosił dziekanowi Dziewońskiemu: „Przede wszystkim pragnę wyrazić jak głęboko wdzięczny i wzruszony jestem tym zaszczytnym uznaniem mojej, bardzo szczupłej jeszcze, pracy naukowej. Z prawdziwym żalem tedy muszę oświadczyć, że żadnych nowych obowiązków nau­ czycielskich obecnie przyjąć nie mogę, gdyż mam bardzo duży zapas materiałów etnograficznych, które muszę bez zwłoki opracować. Materiały te, zebrane podczas trzech wypraw do Nowej Gwinei 1914-1918, obejmują wszystkie zakresy etnologii: materialną kulturę, socjologię, ekonomię, wierzenia i rytuały, a także teksty językowe. Z jednej strony materiał ten musi być jak najprędzej ujęty w formę skończoną, gdyż z każdym rokiem i miesiącem świeżość wrażeń i ścisłość wspomnień się zaciera. Z drugiej strony, jako etnograf terenowy, pragnąłbym raz jeszcze odbyć wyprawę, ale nie mogę nowej pracy rozpocząć przed obrobieniem materiału z Nowej Gwinei. Wobec tego żadnych nowych obowiązków nie mogę przyjąć, poza skromną pozycją, a raczej synekurą, którą posiadam w Londynie jako 'lecturer in Social Anth- ropology' przy London School of Economics and Political Science, będącej częścią Uniwersytetu Londyńskiego. Pozy­ cja ta zabiera mi bardzo mało czasu, gdyż wykładam tylko przez 9 tygodni rocznie, a dochód z niej wystarcza mi na skromne całoroczne utrzymanie się za granicą. (...) Na zakończenie chciałbym wszkże wyraźnie zaznaczyć, że od­ mowa moja nie jest powodowana niechęcią powrotu z krainy funtem i pensem płynącej do bądź co bądź rozcieńczonych stosunków materialnych w kraju. Na dowód tego wymienię, że w kwietniu bieżącego roku ofiarowano mi - i to nawet nie bez presji - stałą pozycję w Londynie z pełną płacą i całorocz­ nym zajęciem i że oferty tej nie przyjąłem z wymienionych tu powodów,"" Nie wiem jak ostatecznie Michael Young zinterpretuje ten cały splot powodów, dla których Malinowski wybrał „brytyjską" a nie „polską" drogę kariery, nie będzie to na pewno zadanie łatwe. Mam jednak nadzieję, że ostatnia wizyta w Polsce pozwoli mu na głębsze zrozumienie „pol­ skiego tla" swego bohatera. Biograf interesował się jednak nie tylko Malinowskiego życiem naukowym, ale w większej nawet mierze, jego życiem prywatnym. Staraliśmy się, na przykład, odtworzyć kalen­ darium życia i podróży z okresu wczesnej młodości Broni­ sława. Okazało się, że jako piętnastolatek, z powodów zdrowotnych, był już dwa razy w Egipcie. Do gimnazjum regularnie uczęszczał tylko przez rok - do IV klasy, a pozo­ stałe zaliczał jako ekstern. Później, pod koniec studiów, odbył podróż do Włoch, a następnie, po rygorozach, na dłużej osiadł na Wyspach Kanaryjskich. Te wszystkie podróże zorganizo­ wała, ogromnym zapewne wysiłkiem, jego matka, wdowa po profesorze UJ, aby ratować zdrowie syna. Jednak najbardziej intrygujące były oczywiście nasze poszukiwania dotyczące kobiet w życiu młodego Malinows­ kiego. Był on nieodrodnym dzieckiem swej epoki, a jego „młodopolskość" w tym zakresie była najmniej problematy- 145 �czna. Michael Young chciał dowiedzieć się czegoś więcej o kobietach, na których ślad natrafił w młodzieńczym dzien­ niku. Udało nam się ustalić nazwisko bardzo ważnej przyja­ ciółki, mianowicie Żeni Zielińskiej. Była to malarka, war­ szawianka, którą Malinowski poznał przez Żuławskich, któ­ rych była krewną lub znajomą. Była mężatką, ale nie udało nam się ustalić kim był jej mąż. Inną kobietą była, występująca w pamiętnikach jako „Toska", żona Retingera, konsula pol­ skiego (1913-1914), która znała Conrada i zabrała doń Malinowskiego do Kentu. Wcześniej, dzięki opracowaniu E. C. Martinka , wiedzieliśmy o istnieniu innych kobiet: Heleny Czerwijowskiej i Zofii Dembowskiej. Przyjaźń z obiema Malinowski „dzielił" z Witkacym, co nie sprzyjało bezkon­ fliktowemu rozwojowi ich stosunków. Michael Young zauwa­ żył, na podstawie dzienników, że młody Bronio wlókł te swoje „love-affairs" w nieskończoność, nie potrafiąc ich definityw­ nie przerwać. Nieraz był uwikłany w kilka na raz. Dzienniki właśnie są nieocenioną pomocą w opracowaniu bigrafii Malinowskiego. Pisane były po polsku, lecz niestety nieznane są zupełnie polskiej publiczności. Wczesne dzienniki pochodzą z lat 1909-1914, pisane były głównie w Zakopanem, ale także w Krakowie i Warszawie. Dają, wedle słów prof. Younga, złożony obraz jego ówczesnego życia. Głównym tematem są plany związane z jego pracą nad sobą, szczegółowe opisy cierpień spowodowanych przez kolejne miłości, spotkań z przyjaciółmi takimi jak S.I. Witkiewicz, czy Tadeusz Nalepiński; pobieżne notatki z tego co czytał i pisał. Dzienniki późniejsze, pisane przez Malinowskiego podczas jego badań terenowych, zostały wydane w 1967 roku przez jego drugą żonę, a wznowione w 1988 z nowym wstępem Sir Raymonda Firtha. 12 13 Podczas swej wizyty w Polsce Helena Wayne starała się przybliżyć biografowi ojca nie tylko związane z nim miejsca, ale i ich ducha. W tym celu odwiedziliśmy między innymi Cmentarz Rakowicki. Jak to ujęła później w liście: „Nasza wizyta na starym cmentarzu była niezwykle inte­ resująca. Byłam tam już drugi raz, aby odwiedzić grób dziadków oraz trochę pospacerować, ale teraz po raz pierwszy odczułam jego spokój i ponadczasowość. Cieszę się, że M.Y. to zobaczył (...), ponieważ takie miejsce daje szybką lekcję o tych aspektach historii społecznej jak: co jest znaczące w postawach wobec śmierci, a przez to o wierzeniach religijnych... itd." Pisała także, nawiązując do mojej z nią rozmowy: „Ostatnie pytanie twojego ze mną wywiadu, dotyczyło kwestii, czy chociaż byłam już w przedtem w Kra­ kowie, jako mieście swego ojca, czy odczułam, że jest to także 'moje' miasto, i jak Ci odpowiedziałam zgodnie z prawdą, że dopiero podczas tej wizyty, poczułam, że jestem w domu, miałam poczucie przynależności do tego miasta. To wielka rzecz dla mnie!" . Rozmowy, które przeprowadziłam, zogniskowałam wokół spraw polskich, gdyż to było głównym powodem przyjazdu moich rozmówców. Inną kwestią, o którą pytałam, były powody ich zainteresowania się postawą i twórczością Broni­ sława Malinowskiego. Helena Wayne jako jedyna z jego córek zajmuje się tą problematyką od wielu lat. Co zaś do profesora Younga wydawało mi się, że jako Anglik zamiesz­ kały w Australii ma z Malinowskim pewną wspólnotę biografii. Rozmowy przeprowadziłam 30 maja 1996 w Domu Goś­ cinnym UJ. 14 PRZYPISY ' Między dwoma światami: Bronisław Malinowski, G. Kubica i J. Mucha (eds.), PWN, Kraków 1985; Malinowski Between Two Worlds, R. Ellen, E. Gellner, G. Kubica, J. Mucha (eds.), CUP, London 1988 „JASO", vol.15, nr 3. 1984. s. 189-203 Tamże, s. 189 The Story of a Marriage: the Letters of Bronisław Malinowski and Elsie Masson, opr. Helena Wayne, Routledge 1995 Tamże, s. 59 Tamże, list z9.XII.1917. s. 59 Tamże, list z 14.V.1918, s. 147-148 * Tamże, list z I1.VI.1918, s. 159 2 3 4 5 6 7 9 Tamże, list z 20.VIH.1921. t. I I , s. 21 Listy Bronisława Malinowskiego, oprać. G. Kubica, w: Antropologia społeczna Bronisława Malinowskiego, M.Flis, A. K. Paluch (eds), PWN, Warszawa 1985, s. 275 " Tamże, s. 276-277 E. C. Martinek, Wstęp, w: S. I . Witkiewicz, Listy do Bronisława Malinowskiego, PIW, Warszawa 1981, s. 5-43 " B. Malinowski, A Diary in the Strict Sense of the Term, 1 wyd, New York 1967; I I wyd. Athlone 1989 List z 12.VI.1996 w moim posiadaniu. 10 12 14 Rozmowa z Heleną Wayne (Malinowską) G K H : Jak to jest mieć za ojca taką postać? Jak Pani się Z tym czuje? HW: Pewne sprawy w życiu przyjmuje się za oczywiste same przez się. [...] Jednak jest to interesujące, a czasami nawet ekscytujące. G K H : Dlaczego zainteresowała się Pani biografią swojego ojca ? H W : Szczerze mówiąc,.wiąże się to z moją pierwszą wizytą w Polsce. Wcześniej nigdy nie zamierzałam napisać niczego o moim ojcu, ponieważ zbyt mało o nim wiedziałam, chociaż wiele lat temu moi angielscy przyjaciele, gdy opowiadałam im o ojcu, namawiali mnie, abym coś napisała. Ale odpowiada­ 146 łam - nie żartujcie. Kiedy po raz pierwszy przyjechałam do Polski w 1970 roku w wywiadach dla radia, telewizji, prasy, często pytano mnie, czy przyjechałam tutaj, by zgromadzić materiał do biografii, gdy mówiłam że nie, nikt mi nie wierzył. Gdy wróciłam do domu i opowiadałam to mojemu mężowi, spytałam co sądzi na temat pisania biografii. Nie potrafię napisać biografii, nie wiem niczego istotnego czy ważnego. Nie wiedziałam niczego o Polsce, ani o polskiej młodości mojego ojca, etc. Lecz kiedy rozmawiałam o tym z innymi, jak np. Raymond Firth, doszłam do wniosku, że mogłabym, skoro byłam dziennikarką i redaktorem, rozmawiać z ludźmi, którzy byli jego uczniami, przyjaciółmi, a z których wielu � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/86437e9768560483d71c7d7ee5995fae.pdf 4d290640af0685f0c37afc7a5a6d3ff4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4648 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4317 Title A name given to the resource Z życia / /Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1972 t.26 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1972 t.26 z.3 ; s.186-187 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kroh, Antoni Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Z Ż Y C I A . Począwszy od niniejszego numeru wprowadzamy do naszego k w a r t a l ­ nika r u b r y k ę pn. „Z Życia...". B ę d z i e m y w niej zamieszczać zwięzłe informacje o zjawiskach pozornie marginesowyoh, ale i l u s t r u j ą c y c h naszym zdaniem n i e k t ó r e charakterystyczne przejawy w s p ó ł c z e s n e j k u l t u r y ludowej. Prezentujemy jedynie fakty autentyczne, bez ż a d n e g o retuszu. B ę d z i e m y wdzięczni naszym czytelnikom za n a d s y ł a n i e takich w ł a ś n i e m a t e r i a ł ó w do tej r u b r y k i . REDAKCJA I Brata znanego działacza regionalistycznego zapytano k i e d y ś , dlaczego nie chodzi do świetlicy „ l u d o w e j " . — Nie jestem Indianinem — odpowiedział — i nie b ę d ę siedzieć w rezerwacie. * Gorzkie refleksje uczestnika konkursu g a w ę d z i a r ­ skiego: — Profesor m i zarzucił, że nie m ó w i ę czystą g w a r ą , że kaleczę g w a r ę . No dobrze, ale czy to moja wina, że mnie ojciec posyłał do szkoły i mam m a t u r ę ? Ile się w szkole n a w y ś m i e w a l i z tej mojej gwary, nauczyciel co i raz to m i z a p o d a w a ł o p i ę k n i e języka polskiego i zachwaszczaniu mowy, a teraz m i m ó w i ą , że m a m z ł ą g w a r ę . M ó w i ę t a k jak ludzie u nas w wiosce, przecież był pan u nas, niech pan sam powie. C h ę t n i e b y m się poduczył tej naszej gwary, ale przecież z naszego terenu nie ma ż a d n y c h publikacji j ę z y k o z n a w c z y c h . J u ż więcej na konkurs nie p r z y j a d ę , mam w i e l k i żal, dosyć mam tego. Z w i ą z e k Podhalan w Zakopanem p r o j e k t o w a ł zorga­ nizowanie dla swych członków kursu gwary p o d h a l a ń ­ skiej. * Pewien znany poeta i g a w ę d z i a r z wiejski, w y s t ę p u ­ jący wiele razy na r ó ż n y c h imprezach, zawsze w garni­ turze, p o j a w i ł się nagle na festiwalu w stroju l u d o w y m . Czerwiec. Gorąco. G a w ę d z i a r z wiek, poci się n i e m i ł o s i e r n i e . — Ale p i ę k n a koszulę i dżinsy. ów, stary już pogoda —• z a g a d u j ę . Marn na czło­ sobie — Niech to szlag trafi z t a k i m u p a ł e m , jeszcze w tej w e ł n i e — odpowiada. Ociera sobie c h u s t k ą pot z czoła i dodaje: — Ale, k u r w a , trzeba p o p i e r a ć s z t u k ę l u d o w ą . Prasa doniosła, że pewien r o l n i k z pow. S ł o m n i k i przebiera się w s t r ó j ludowy, ilekroć jedzie do K r a k o w a z a ł a t w i ć j a k ą ś s p r a w ę w urzędzie. P o w ó d : u r z ę d n i c y są do niego o wiele przychylniej nastawieni i szybciej go z a ł a t w i a j ą , niż gdyby był ubrany normalnie. 286 1 Rozmowa z w y t w ó r c z y n i ą plecionych w e ł n i a n y c h r ę ­ kawic, tzw. „sabałówek". — Czy te r ę k a w i c e zawsze się n a z y w a ł y „sabałówki"? — Zawsze. — A do czego się je u ż y w a ł o ? — Do lasu, do r ą b a n i a drzewa zimą. — A jak się' wtedy n a z y w a ł y ? — Łapawice. — A od kiedy n a z y w a j ą się „ s a b a ł ó w k i " ? — Od kiedy robię je dla p a n ó w . — A czemu tak Się n a z y w a j ą ? — Ż e b y panowie wiedzieli, że to r ę k a w i c e czysto góralskie. Pewien dom k u l t u r y w K r a k o w i e w y s t a w i ł amator­ s k i m i siłami wodewil Antoniego K r u m ł o w s k i e g o Prze­ wodnik Tatrzański, z m u z y k ą Jana Tesarzika. Premiera odbyła się wiosną 1970 г.. plakaty rozlepiono w całym mieście. Dla tych czytelników, k t ó r z y nie obejrzeli tego spek­ taklu, a nie p a m i ę t a j ą już prapremiery (1919 г.), d r u k u ­ jemy n i e k t ó r e fragmenty wodewilu: Chór gości i g ó r a l i : Jak upaja i zachwyca Tej przyrody górskiej cud. Taka p i ę k n a okolica T a k i rosły, dzielny lud!... G ó r y w wieczny śnieg odziane T o n ą szczytem pośród chmur — To jest nasze Zakopane To jest p e r ł a naszych gór! (...) Hanka: Mój chłopiec nie dla panny! Irena: Daruje ci go c h ę t n i e ! H . : Nie sztuka d a r o w a ć to, co nie swoje! I . : Moja Hanko, nie jestem taka zła, j a k sądziłaś! Ja nie c h c i a ł a m cię s k r z y w d z i ć ! C h c i a ł a m tylko p o z n a ć du­ szę góralską — psyche! Rozumiesz mnie? H . : Nie. (...) Dymalskii (do gromady górali): Hej chłopcy! K t ó r y z was chciałby wyjść na człowieka? G ó r a l e (oglądając się): Kaz ten cłowiek? D.: Nie rozumiecie mnie! K t ó r y z was chciałby zrobić szczęście, wielkie szczęście? G ó r a l I-szy: To ja! Góral I i - i : Albo i j a ! D.: Cicho! P o t r z e b u j ę do mojej restauracji kelnera! �G ó r a l e (rozczarowani): Eeeee! (...) Przewodnik (wchodząc): Niech będzie pochwalony! Irena (do Doremi): To on! Doremi (przygląda mvi się): O superbe!... Irenko, w i n ­ szuję ci... * Rozmowa d w ó c h skiego: uczestników konkursu gawędziar­ pluje w obiektywy kamer, żąda 500 lub 1000 złotych w monetach, ucieka w pole, kryje się w sianie w stodole itp. Historia z p o c z ą t k u lat p i ę ć d z i e s i ą t y c h : do pewnego wiejskiego rzeźbiarza zaapelowano, aby sztuka jego bar­ dziej służyła t r e ś c i o m socjalistycznym. A r t y s t a p r z e j ą ł się i po pewnym czasie z d u m ą przyniósł do muzeum rzeźbę, p r z e d s t a w i a j ą c ą człowieka na koniu. —i Staszek, czy ty jesteś autentyczny? — No i co, podoba się? — spytał z widoczną — Nie, — A kto to jest? — spytano. bo mam maturę. (Uczestnicy konkursu b y l i podzieleni na a u t e n t y c z n ą i ogólną). — Jak kategorie: z * Pewna etnografka, autorka prac o medycynie ludo­ wej, o p u b l i k o w a ł a w popularnym czasopiśmie serię felietonów na temat k o ł t u n ó w , jakie z d a r z y ł o się jej widzieć na terenie w o j . białostockiego. Np. dziecku za­ puszczono k o ł t u n a , aby w y g n a ć z ciała paraliż, stara kobieta b y ł a zdrowa dzięki k o ł t u n o w i i t p . R e p o r t a ż e te w y r a ź n i e o k r e ś l a ł y stanowisko autorki, b y ł y opisem tzw. patologii społecznej, m i a ł y działać jako odstręczający przykład. Odzew na a r t y k u ł y był dość n i e z w y k ł y . Do redakcji n a d s z e d ł list mieszkanki Poznania, proszącej o k o n t a k t z k o ł t u n a m i białostockimi celem w y m i a n y doświadczeń. Nadawczyni t a k ż e chce zapuścić sobie k o ł t u n a , ale nie wie, jak to zrobić; pragnie więc n a w i ą z a ć k o r e p o n d e n c j ę z bohaterkami r e p o r t a ż y . Etnografka odpisała poznaniance, że nie może nie­ stety spełnić jej prośby, p o n i e w a ż jest z w i ą z a n a dzien­ nikarską tajemnicą. dumą. to, nie poznajecie? to m a r s z a ł e k Rokossowski. — Л widzieliście m a r s z a ł k a osobiście, czy to portret, fotografii? — A jakże, widziałem. Jak przed w o j n ą służyłem w u ł a n a c h , t o ś m y defilowali w Warszawie przed mar­ s z a ł k i e m . Miał na sobie szary mundur i nosił wtedy duże, siwe wąsy. Etnograf w prywatnej rozmowie, ż a r t o b l i w i e : — M a m y w sąsiedztwie b a b k ę , cały dzień nic nie robi, chodzić nie może, Warto by jej k u p i ć t r o c h ę pa­ pieru i farby, ma wiele czasu, niech maluje, a potem odkryjemy p r y m i t y w a , zrobimy sensację w gazecie, b ę d ą do nas ludzie w a l i ć drzwiami i oknami, zarobimy k u p ę forsy. Siedzi babcia przed kościołem. Przechodzi wczaso­ wiczka, częstuje babcię cukierkami z torebki i prosi: — Z m ó w c i e babciu za mnie zdrowaśkę. — Ty stara k r o w o — odpowiada babcia — Pytanie studenta na uniwersyteckim obozie etnogra­ ficznym: —• Panie magistrze, czy z żydowskiego kamienna cmentarza, u ż y w a n a płyta * nagrobna przez chłopa zdro­ w a ś k ę za jednego cukierka? A n i m i się śni. jako osełka do ostrzenia siekier i noży, to jest eksponat etno­ Mieszkańcy pewnej szlacheckiej wsi na wybudowali sobie' kościół, aby graficzny? Podlasiu nie chodzić do kościoła w sąsiedniej, chłopskiej wsi i nie n a r a ż a ć się na k ą ś l i w e uwagi i drwiny. * : Dziennikarz o znanym rzeźbiarzu wiejsk m, watnej w pry­ rozmowie: — On Jeszcze z Podlasia. Chłop jest strasznie zmanierowany. Rzeźbi niby stare autentyczne prymitywy, a ma willę z to łazienką, centralnym ogrzewaniem i telewizorem, jeździ na moto­ rze, a na niedzielę w k ł a d a czarny garnitur. I to ma b y ć twórca ludowy! szlachcie, Było wybudował to sobie wyzwanie p o n i e w a ż wg miejscowego nowy rzucone zwyczaju domy z ganeczkiem „ w ł o ś c i a n o m " nie p r z y s ł u g i w a ł y . Oburzona szlachta z o r g a n i z o w a ł a tzw. zajazd, czyli k u p ą s w a w o l n ą złożyła chłopu wizytę i z d e m o l o w a ł a ganeczek. Miejsco­ we w ł a d z e wolały się nie mieszać — śledztwo przeciw­ * Józef budynek z ganeczkiem. ko sprawcom umorzono, aby nie w y w o ł y w a ć niepotrzeb­ Janos, znany rzeźbiarz z D ę b n a na Podhalu, nych zadrażnień. znów zapanował Chłop zrozumiał swój błąd, na wsi spokój. reaguje na licznych o d w i e d z a j ą c y c h go m i ł o ś n i k ó w sztu­ k i ludowej w sposób n a s t ę p u j ą c y : szczuje psem, klnie, Antoni Kroh 187 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/efb8e727e6926d029e93b4b82b52de7a.pdf ad83f9ffa10a9ff1896db8f0f6741c7a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3697 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3474 Title A name given to the resource "Czyż nie byliśmy jak para rozbitków...' / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.1-2, s.161-162 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Czyż nie byliśmy jak para rozbitków...' 5 Dotknięcie historii. Listy i archiwum Bronisława Malinowskiego Zbigniew Benedyktowicz Dobrze się stato, że właśnie w tym numerze poświęconym Historii i Antropologii możemy rozpocząć cykl publikacji fragmentów listów a w przyszłości także i Dzienników Bronisława Malinowskiego, udostępniając je po raz pierwszy polskiemu czytelnikowi. Cykl ten będziemy kontynuować w następnych numerach. Stało się to możliwe dzięki życz­ liwemu zainteresowaniu i pomocy okazanej ze strony pani Heleny Wayne dla naszego projektu. Na czym polega ów projekt? Zamierzamy sukcesywnie publikować na łamach „Kontekstów" dostępny dotąd jedynie w postaci okrojonego angielskiego tłumaczenia, nie zawsze zresztą najlepiej ocenia­ nego (A Diary in the Strict Sense of the Term ), słynny już Dziennik Bronisława Malinowskiego, przyczyniając się tym do przygotowania jego pełnej polskiej edycji. Byłoby to pierwsze wydanie oryginalnej wersji zapisków Malinows­ kiego - mimo tego, że prowadzonych w ponad 11 językach, jak obliczył to jeden z wnikliwych autorów komentarza do tego polifonicznego i poliglotycznego dzieła, to jednak - głó­ wnie przecież sporządzanych w języku polskim. 1 2 3 W tej sprawie miałem przyjemność spotkać się i rozmawiać z panią Heleną Wayne w listopadzie 1996 najpierw w Cam­ bridge, a potem w Londynie w Archiwum London School of Economics, gdzie razem pochylaliśmy się nad zeszytami Dzienników jej ojca, listami, które pani Helena, po sprowadze­ niu ich z Meksyku, zdeponowała w archiwum LSE. Dziś chciałbym podziękować Jej nie tylko za przychylne zro­ zumienie dla naszych zamierzeń, za okazaną serdeczność i za czas, jaki poświęciła na to, by choćby wstępnie, być przewod­ nikiem po tych zbiorach i dać orientację ile jeszcze w związku z tym przedsięwzięciem czeka nas pracy, ale przede wszyst­ kim chciałbym podziękować za to niezwykłe spotkanie. Co innego bowiem znać kogoś wielkiego z historii, z historii nauki, poznawać go i obcować z nim poprzez jego dzieło - od razu staje przed oczyma czas studenckiego terminowania, seminariów, egzaminów, zaliczeń i zdawań z Argonatów Zachodniego Pacyfiku, z teorii kultury, obrzędów Kula - co innego zaś dotykać historii i czuć jak ona nas w siebie zagarnia i dotyka. (Przeżycie jakiego z pewnością doświadcza po­ wszechnie każdy historyk w swoim kontakcie i pracy z doku­ mentem, o ileż jednak może okazać się silniejsze dla nieprzyzwyczajonego do tego laika). Czy mogłem bowiem w tamtych studenckich latach, w najśmielszych, jak to się mówi, marze­ niach, wyobrażać sobie, że oto po wielu, wielu latach, w towarzystwie córki uczonego wyjmować będę z kolejnych teczek, odwijać z ochronnych opakowań, brać w ręce kolejne zeszyty zapisywane ręką autora, przewracać kolejne kartki, których on również dotykał, wczytywać się w jego, czasem niejasne, czasem przejrzyste, wyraźne, równo kładzione at­ ramentem pismo, niekiedy znów zaś w wyblakłe znaki, zapiski, mając świadomość, że „te" były czynione podczas wycieczek (zawierają opisy tras) z „czasu" Zakopanego, „te" znów w Australii, a „te" zapisane zostały podczas badań na Trobriandach. Czy mogłem sobie wyobrażać, że razem z kolegą Maciejem Krupą, etnografem, Zakopiańczykiem, niegdyś moim studentem z Uniwersytetu Jagiellońskiego, który zdążył już być po drodze Przewodniczącym Związku Gmin Tatrzańskich, a obecnie od paru lat pracuje w BBC w Londynie tłumaczyć będziemy podczas tego krótkiego spotkania, chociaż nie znającej i nie posługującej się językiem polskim, pani Helenie (nie Helen!), to jednak przecie bezbłęd­ nie wymawiającej wszystkie polskie nazwiska i polskie nazwy miejscowości pojawiające się w tych zapiskach, niejasne jeszcze dla niej fragmenty i , że wczytywać się będziemy w opisy miasta i pierwszych wrażeń Jej ojca po jego przybyciu do Londynu, jakie zawarł w liście do Anieli Zagórskiej. - Zdziwienie i poczucie niezwykłości tym więk­ sze jeśli zważyć historię tych dokumentów. Oto pośród tych zachowanych zeszytów, przywiezionych przez panią Helenę z Meksyku zachował się szkolny zeszyt matki Bronisława Malinowskiego, z lekturami i wypracowaniami, z nadrukiem galicyjskiej Organizacji Szkół Ludowych. Zarówno ten jak i pozostałe zeszyty nic tylko, że przetrwały dwie wojny, ale ileż świata objechały zanim osiadły na powrót(?) w Londynie. Wyobraźmy sobie tę topografię wędrówki i ocalenia zapisaną w tych zeszytach, mogącą przyprawić nie tylko Warszawiaka 0 zawrót głowy: Galicja - Londyn? - Australia? - Nowa Gwinea? - Trobriandy? - Wyspy Kanaryjskie? - Tyrol? - Francja? - Anglia? - Szkocja? - Stany Zjednoczone? - Meksyk - Londyn. Czas i przestrzeń. Dobrze więc się stało, że w numerze poświęconym historii i antropologii, w zgodzie z wezwaniami 1 nawoływaniami zawartymi pośród wielu zamieszczonych tu artykułów, upominającymi się o historię zachowującą wymiar przeżycia, barwę, smak, klimat epoki, historię bliską swym romantycznym tradycjom, historię bliską literaturze i sztuce, pojawia się tu w postaci tego bloku ów element biograficzny, że obok Wielkiej Historii, historii i antropologii jest tu miejsce na Historię małżeństwa ułożoną z listów Bronisława Malino­ wskiego i Elsie Masson przez Helenę Wayne. Bo nie idzie tu przecież tylko o jeszcze jeden przyczynek do historii ant­ ropologii, o jeszcze jedno ustalenie „prawdziwej kolejności faktów" w historii naszej dyscypliny, czy o jeszcze jeden bardziej prawdziwy i dokładny biogram. Historia małżeństwa pokazuje to dość wyraźnie, i zda się też mówić o tym dobitnie, że historia to także (a może przede wszystkim?) ów tajem­ niczy, dziwny splot okoliczności i spotykających się ludzkich losów. - Myślałam, że jesteś niestałym, wędrującym Polakiem - Że historia składa się z historii doświadczania i przeżywania 161 �śmierci najbliższych, - ... /' nagle zdajesz sobie sprawę, że już nigdy tak nie będzie. - jest historią opłakiwania straty najbliższych - i bardziej niż kiedykolwiek odniosłam wrażenie, jakby wszystko z naszej młodości było nam wyszarpywane... Że historia składa się też z historii zwątpień, melancholii, apatii, samotności, zmęczenia - Potem przyszedł czas na ponure katalogowanie i nigdy przedtem nie odczuwałem większej niechęci do pracy; nigdy też przedtem świat za dużymi oknami muzeum nie wydawał mi się tak ponury i pusty. - Że jest pokonywaniem, przeciwności, podejmowaniem trudu, i jest historią, w której pojawia się i taki obraz: - . . . wszystko jest zalane słońcem, lelki kozodoje szlochają, a kukubury zanoszą się śmiechem w oddali. Nie widziałeś chyba nigdy tej okolicy w świetle słonecznym? Jest naprawdę dużo piękniejsza, niż w świetle szarego dnia i dostarcza znacznie więcej tego prawdziwego australijskiego przeżycia... kiedy widzisz od­ dalone o całe kilometry blado błękitne szczyty gór w słońcu obezwładnia cię wrażenie bezmiaru i wielkości. Bo historia to także wspomnienie: W uniwersyteckiej księgarni w Cambridge Pani Helena Wayne radzi się nas, które tłumaczenie niedawno ogłoszonej Noblistki - Wisławy Szym­ borskiej wybrać (w domu ma starsze przekłady Adama Czerniawskiego). Schodzimy na dół do półek z Antropologią, przeglądamy obok klasyki umieszczone tam najnowsze tytuły: Antropologia snów. Antropologia sportu, Antropologia rowe­ ru (autor Holender, ale uwzględnia i historię bicykla w Wiel­ kiej Brytanii). Pani Helena mówi: Ciekawe, co by powiedział na to ojciec, gdyby mógł zobaczyć dokąd to doszła zakładana przez niego nauka. Stoimy tak i rozmawiamy przed tą półką. Bo historia to także anegdoty: rozmawiamy o kwiatach, o tym dlaczego w Polsce jest zwyczaj, że składa się zawsze ich nieparzystą liczbę. „Kiedy byłam na cmentarzu poszłam na grób ojca Witkacego i złożyłam mu kwiaty mówiąc - wiem, że nie lubiłeś mojego ojca, ale składam Ci te kwiaty, polem na grób Witkacego i powiedziałam: wiem, że Ciebie tutaj nic ma, i że to nie Ty tutaj leżysz ale też Ci je składam." Na półce leży także Historia małżeństwa. Pani Helena żałuje trochę, że tak tu jednoznacznie w katalogu ją przypisano, że właściwie mogli ją też zaklasyfikować do działu literatury: mémoires. Stoimy tak i rozmawiamy, i gdyby nie napis na tej półce „ANTHROPOLOGY", nie wiedziałbym, że jestem w Cambridge. Bo w towarzystwie Pani Heleny czuję się tak jakbym nigdzie nie wyjeżdżał, jakbym nic ruszał się w ogóle z Warszawy, przez myśl przemykają podobne osoby, przypominają twarze, jakie znam tak dobrze. Do kogo jest podobna?, Jakże podobna do tamtych osób. Jakbym się w ogóle nic ruszał z Mokotows­ kiej, Wilczej, Kanoni, Mianowskiego, Niemcewicza, jakbym się nie ruszał z Krakowa, z Salwatorskiej, Wiślnej, z Worcela, z Józefa. Czuję się jakbym tkwił nie przed tą półką, nie tu w Cambridge ale prawie jak w Fantomach Kuncewiczowej. Czym jest ta książka poskładana z listów przez panią Helenę? Co to wszystko jest - Historia? Antropologia? Literatura? Sztuka? Wspomnienia? PRZ ' A Diaryin the Strict Sense ojlheTerm.lv/yd.Nev/Yoik 1967; II wyd. Athlone 1989 Obok patronującej temu przedsięwzięciu Heleny Wayne, Prof. And­ rzeja Palucha nad przygotowaniem polskiej edycji na tamach „Konteks­ tów" czuwać bedq ze slrony Instytutu Socjologii UJ: prof. Zdzisław Mach, Grażyna Kubica-Heller oraz ze strony redakcji dr hab Czesław Robotycki 2 162 Za wcześnie, żeby zaraz na początku wszystko analizować. Skoro postawiono już na jednej półce obok siebie Dziennik Malinowskiego i Jądro ciemności Conrada. Może też trzeba by ją przenieść na górę i położyć na półce obok pisanych przecież w tak nieodległych od Historii małżeństwa czasach. Listów Franza Kafki Do Felicji, Do Mileny. - Co to wszystko jest, listy, biografie, dzienniki, - Czyż nie byliśmy jak para rozbitków zmytych razem z pokładu tonącego statku?... Historia? Antropologia? Literatura? Sztuka? Wspomnienia? Któż powie? Niech więc na koniec zamiast konieczności rozstrzygania posłużą nam słowa nic tak bardzo odległego i od tych listów od nas w czasie galicjanina: „Pamięć ludzką najtrafniej porównać do sita. Że - jak przez sito - co drobniejsze wypada i gdzieś się podziewa, a co ważniejsze - pozostaje. Oka sita bywają większe lub mniej­ sze. Tak i z pamięcią: u jednych gorsza, u innych lepsza, czasem się powie n i e z a w o d n a . Ale czy naprawdę taka niezawodna? Czy zawsze przeprowadza właściwą selekcję, zachowując tylko grubsze ziarna, a pozbywając się drobniej­ szych? Jakże często się zdarza, że coś czy ktoś utrwali się w pamięci akurat jakimś drobnym faktem czy przypadkowym powiedzeniem, o którym sam dawno pewnie zapomniał! Jak choćby moja surowa babka Gabriela, gdy mawiała, że 'niemęskie'jesl, gdy chłopiec myje się w cieplej wodzie. Albo pamiętne dla brata i dla mnie: 'Czy wytarli buty?' - pierwsza reakcja obudzonego nagle ze snu wuja Tadeusza Malisza, gdy późnym wieczorem powróciliśmy do oleszowskiego dworku, w którym spędzaliśmy wakacje, z kilkunastokilomelrowej wędrówki, zziębnięci i przemoczeni do ostatniej nitki po nieoczekiwanej burzy, jednej z najgwałtowniejszych i naj­ dłuższych, jakie pamiętam, z wszelkimi jej możliwymi ingrediencjami: błyskawicami, piorunami, ulewnym wielo­ godzinnym deszczem, a bodaj i gradem. (...) Ale z pamięcią jeszcze coś dziwnego się się zdarza. Opowiadamy o jakimś wydarzeniu, które nas spotkało, czy o rozmowie, którąśmy odbyli. No i z tym, co było n a p r a w d ę , splata się jakiś szczegół, któryśmy dodali odruchowo, aby ubarwić opowieść, uplastycznić charakterystykę uczestnika omawianego wyda­ rzenia, czy podkreślić wagę naszego udziału w tym wydarze­ niu lub rozmowie. A potem pamięć przechowuje już ów szczegół jako nieodłączną część wspomnienia, tak że po latach sami nie potrafilibyśmy rozróżnić, gdzie dokładnie przebiega granica między Warheit a Dichtung. Że zdarza się to i mnie, jakaś skaza gotowa niekiedy zamącić bezwzględną ścisłość mojej narracji. I dlatego to muszę prosić czytelnika aby zechciał traktować niniejszą opowieść nie tyle jako kronikę historyczną, co raczej jako pewnego rodzaju impres­ jonistyczny fresk. Użyłem wyrazu 'impresjonistyczny'w zna­ czeniu malarskim, zatem obrazu, w którym zacierają się podrzędne szczegóły, a pozostaje ogólne wrażenie barwy i światła, w naszym więc wypadku - aura epoki czy środowiska, grupy ludzi, czy pojedynczego człowieka." 4 PISY (Instytut Etnologii UJ), Maciej Krupa, Sławomir Sikora.Zbignicw Bcnedyktowicz Por. James Clifford, O etnograficznej autokreacji: Conrad i Malinow­ ski, tłum. Maciej Krupa, „Konteksty" nr 3-4/1992, w którym autor zestawia Dziennik z Jądrem ciemności Conrada * Stanisław E. Nahlik, Przesiane przez pamięć, Kraków 1987 s. 5-7 5 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e18b3c2b9feaf4c41c40b9c2a8d97368.pdf b87f5ea7a94b03d2ee34771a68f7fe0b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3702 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3479 Title A name given to the resource 50-lecie "Kontekstów. Polskiej Sztuki Ludowej" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.1-2, s.197 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sulima, Roch Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 50-lecie „Kontekstów. Polskiej Sztuki Ludowej" „Konteksty" były zawsze azylem dla INNOŚCI. Były miejscem wspólnym dla tych, którzy przychodzili tu z różnych stron, różnych środowisk, dyscyplin naukowych i kręgów towarzyskich. Spotykały się tu, i spotykają, najświetniejsze nazwiska naszej humanistyki. Przychodzenie tutaj nie wymagało zachowania jakichkol­ wiek pozorów. Ceremoniały, naukową grzeczność i rutynę zostawiało się przed progiem redakcji. Wypadało tu raczej przynosić odrobinę własnego szaleństwa, niepokorności wo­ bec autorytetów. Atmosfera „Kontekstów" czyniła nas po trosze „odmieńcami". Ci, którzy tu przychodzili, stawali się „innymi" także wobec siebie, nawet jeśli wywodzili się z tej samej formacji umysłowej, czy nawet z tej samej pracowni czy szkoły artystycznej. Fantazje akademików miały tu szanse spotkać się z fantaz­ jami genialnych analfabetów, czy twórców zwanych naiw­ nymi. Oddano tu również głos tym INNYM, którym kiedyś administracyjnie ten głos zabrano. Chciałbym tylko przypo­ mnieć rezonans, jaki wywołały monograficzne numery „Kon­ tekstów" poświęcone kulturze Żydów polskich, kulturze Łemków, Litwinów, a dziś także Ukraińców. Dominowało tu spojrzenie z peryferii. Zrazu, redakcja „Polskiej Sztuki Ludowej" była na te peryferie skazana, ale rychło też owo skazanie stało się wyborem. Można stąd b^yło widzieć więcej i inaczej. Dokonywało się swego rodzaju przesunięcie punktów obserwacyjnych, odsłanianie innych światów, tu - nad Wisłą. Intuicje te dało się odczytać m.in. w artykule Andrzeja Wajdy, który pisał na łamach PSL, w roku 1956, o ekranach odpustowych fotografów. A najradykalniej sformułował je Ludwik Stomma w roku 1989. Pisząc o niedostatkach badań nad polską kulturą stwierdzał, iż dominuje w tych badaniach „swoista pruderia skłaniająca do dyskwalifikowania tematów 'nieeleganckich', czyli 'niestosownych'. (...) W badaniach kultury wsi kręci się nadal polska etnografia w roztańczonym do skretynienia świecie Kolberga" i pytał dalej: „czy - cho­ ciaż wieki mijają - świat ma być nadal 'spokojny i wesoły'? Tak czy owak, by zrozumieć nagły, dławiących strach, który ogarnia nas w ciemnej parczewskiej uliczce, nie warto sięgać do dorobku polskiej etnografii. Nie będzie tam ani cienia poszlaki". Na łamach „Kontekstów", oficjalna, szeleszcząca wykrochmalonym strojem ludowość musiała zderzyć się z owym „dławiącym strachem w ciemnej parczewskiej uliczce". Ludność odświętna musiała przegrać z tym, co dzieje się na gościńcu codziennej egzystencji. Szczęśliwie się stało, że redaktorzy „Kontekstów" wierzyli w kreatywną moc parado­ ksów, poznawczą wartość metafory. Bywali ironistami. Wówczas fantazje, z którymi przychodziło się do „Konteks­ tów", nie groziły naukowym samobójstwem, a poczucie humoru Aleksandra Jackowskiego spełniło tu nie jeden raz funkcje regulacyjne. Ośmielało, ale i przywracało realne miary przedsięwzięciom. W „Kontekstach" uderzała charakterystyczna bezintereso­ wność w uprawianiu humanistyki, bezinteresowność w po­ szukiwaniu „nowego". A przecież, strzeż nas Panie Boże od tych, którzy systematycznie, zawodowo, i przeważnie za cudze pieniądze, czynią „dobro", bądź czynią „nowe". Przyjmowano w „Kontekstach" gorąco albo zimno. Nigdy letnio. Zawsze trzeba się tu było mieć na baczności, nie można było stanąć pewnie, czyli stanąć, w miejscu, gdyż pojawiały się jakieś ambiwalencje, jakieś „nowe słowniki"; wchodziło się w jakąś dwurzeczywistość. Przy lekturze „Kontekstów" można było też stwierdzić, że jeśli jakieś pomysły redakcyjne trafiały niezupełnie w cel, to zawsze mierzyły ponad cel, nigdy obok. Mamy oto półstulecie „Kontekstów". Nie słyszę jednak, aby ich redaktorzy kuli w spiżu swoją stopkę redakcyjną. 17 I 1997 r. Roch Sulima Zbigniew Benedyktowicz, Aleksander Jackowski; w pozie Stańczyka - Sławomir Sikora 197 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/57d399b44eb3f7c3372ed65ff3233023.pdf b2b9dcf111200c9b4509ca6e91200709 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3701 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3478 Title A name given to the resource O sztuce różnie nazywanej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.1-2, s.192-196 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text O sztuce różnie nazywanej Aleksander Jackowski Dlaczego różnie? Ponieważ ten sam obraz bądź rzeźba różnie mogą być kwalifikowane - jako praca amatorska (biorąc pod uwagę status autora), ludowa (pochodzenie autora, nawiązania formalne), „inna" (oryginalność, niezależność od konwencji), naiwna (poetycka). Wymiennie bywają stosowa­ ne nazwy art brut i sztuka psychopatologiczna, zależnie od tego, na jakie cechy zwraca widz uwagę. Od jego postawy zależy czy określi dzieło jako sztukę czy też przejaw ekspresji psychopato logicznej. Dzieje się tak ponieważ nazywając wartościujemy. Przyczyną kłopotów jest nie tylko samo zjawisko, wymyka­ jące się sztucznym ramom podziału, ale i nasza postawa wobec niego. Nasza wrażliwość. Nazywając - oswajamy dzieło, wobec którego stajemy. Dzieło często zaskakujące, nowe. Odczuwanie w kategoriach estetycznych, ale i etycznych sztuki „innej", Art Brut, twórczości pacjentów zakładów zamkniętych wiąże się z poczuciem kryzysu naszej kultury, kryzysu dotychczasowych pojęć. Zadufana w sobie „nowo­ czesność ustępuje miejsca „ponowoczesności", filozofii kry­ zysu, szacunku dla tego, co różni, a to znaczy - szacunku dla innego, obcego. W tym kontekście można widzieć zarówno historię sztuki „wielkiej", jak i fakt dostrzeżenia takich zjawisk jak twórczość chorych psychicznie, Art Brut, sztuka naiwna. Do tej sztuki trzeba było dojrzeć. Przebyć daleką drogę, wiele zrozumieć, pozbyć się złudzeń, poczucia wyższości jakie ma Europejczyk spoglądający na rzeźbę Czarnej Afryki, inteligent oglądający chłopską sztukę, czy „zdrowy" patrząc na dzieła pacjentów psychiatrycznych szpitali. Historia po­ glądów estetycznych jest zarazem studium rozszerzania się świadomości i wrażliwości. Najpierw - dostrzeżenie w „in­ nym" podobnego sobie człowieka, później zauważenie tej „inności" w sobie samym. „Dziki" jest nie tylko „tam", on jest również w nas, we mnie. Obcość ustępuje miejsca zro­ zumieniu, później oswojeniu. Domaga się szacunku. Tak, szacunku - dla inności, obcości. Szacunku, nie tylko toleran­ cji. Wielu razi słowo tolerancja, na skutek wyczuwalnej w nim intencji filantropijnej. Jestem lepszy, więc toleruję. Nie mogę cię odrzucić, zniszczyć - więc toleruję. Mówi się, że istnieje tylko sztuka dobra i zła. Nie trzeba jednak szczególnej wrażliwości, by zarówno w złej jak i dobrej dostrzec zjawiska o wspólnym mianowniku. Nas interesować mogą dwa obszary twórczości, jeden który wiąże się z doświadczeniem zewnętrznym i drugi - w którym twórczość stanowi przede wszystkim wyraz osobowości człowieka. Siłą sprawczą tej ostatniej będzie moc kreatywna; ekspresja niezależna od wzorów, mód, prądów artystycznych, środowiska. Taką twórczość możemy nazwać osobną, jakby poza czasem i przestrzenią. Kreuje ją przede wszystkim moc wyobraźni. Jest to twórczość samodzielna. W jej obrębie na jednym krańcu znajdą się dzieła wielkich artystów, nowato­ rów, przekraczających dotychczasowe granice, - na drugim zaś końcu znajdzie się twórczość intuicyjna, spontaniczna, której siłą staje się właśnie brak wiedzy, brak świadomości tego, co wolno, a czego nie wolno. Jest to twórczość obojętna wobec tego, co ją otacza, wygenerowana „od środka", niemal bez pośrednictwa ukształtowanych już form wypowiedzi. �Bywa, iż twórczość taka stanowi najważniejszą formę samore­ alizacji człowieka, w niej właśnie się on wypowiada i prze­ gląda. Jak widzimy, w tym obszarze dostrzec można zarówno artystów, których sytuujemy w kręgu Art Brut, jak też twórców wybitnych. Pierwszych - ponieważ nie wiedzą, w znacznej mierze wolni od niwelujących wpływów kultury i drugich, którzy dzięki swemu talentowi, mocy wyobraźni i osobowości idą własną drogą. Pierwszych cechuje brak świadomości, drugich - nadświadomość. Prymityw i geniusz podają sobie ręce. Przejdźmy teraz do obszaru twórczości, który cechuje zależność od kultury, od tego co wspólne, wypracowane w zbiorowym procesie rozwoju. Twórca jest świadomy wzorów, kryteriów ocen, sytuacji zewnętrznej, kontekstów. Jest, najprościej mówiąc, dzieckiem swego czasu. W grupie artystów akademickich tor jego działalności wytyczać będzie uzyskane wykształcenie, wzory środowiskowe, stylistyka dzieł, które uznawane są za dobre, modne. A artyści niewykształceni, zwani nieprofesjonalnymi? Wię­ kszość mieści się właśnie w tym kręgu, niemal wszyscy amatorzy, dla których osiągnięciem jest namalowanie obrazu przypominającego inne, podzivWane obrazy. Jeśli malują pejzaż - starają się o to, by ich dzieło uwieczniało go, jak aparat fotograficzny. (Natomiast ci, z Art Brut, malując pejzaż wyrażają często siebie, dramat okaleczonego drzewa, obłędny wir gwiazd, rozpacz i ukojenie). Znamienny dla sytuacji polskiej jest wyraźny, wręcz de­ monstracyjny rozdział (rozdźwięk) między amatorami i twór­ cami profesjonalnymi, legitymującymi się przynależnością do związków twórczych, dyplomem Akademii. Podział ten ma oczywiście uzasadnienie. Sprawa jest prostsza w przypadku zadań plastycznych, które wymagają określonych umiejętno­ ści, posługiwania się nowoczesnym intrumentarium, tu wie­ dza jest konieczna, choć sposób jej uzyskania może być różny. Natomiast w sztuce „wyrażającej", „czystej" rzecz nie jest już tak oczywista. Ściślej mówiąc - oczywistą była, ale już nie jest. Póki bowiem istniały wyraziste kryteria ocen (sprawno­ ści rysunkowej, znajomości anatomii, technologii, perspek­ tywy), można było łatwo dostrzec profesjonalizm artysty, oddzielić „uczonych" od „samouków". Obecnie mamy do czynienia z inną sytuacją. Twórczość wolna od reguł warsztatowych często mało lub wcale nie różni się od tej, którą nazywamy amatorską. Tam, gdzie decyduje intuicja, wyobraźnia, znika przewaga akademickiego artysty. Kiedy musiał znać techniki podkładu, laserunku, stopień wiedzy i doskonałości podlegał - przynaj­ mniej od tej strony - weryfikacji. Dziś oglądamy np. obrazy Hermana Nitscha malowane krwią z rozpłatanych na oczach widzów brzuchów zwierząt, w Centrum Sztuki Współczesnej widzieliśmy obraz przypominający polską flagę narodową, tyle że z podpisu wynikało, iż biel malowana jest mlekiem, a czerwień krwią. Jerzy Bereś epatuje widzów nagością, rozpala ognisko, prowadzi dokoła niego siebie na łańcuchu, jak zwierzę. Kiedy w TV obnażył przed wieloma laty swój tors Franciszek Starowiejski, miało to jakiś sens, coś w ów­ czesną sytuację wnosiło. Powtarzane po wiele razy jest żałosne i nie daje żadnych podstaw dla różnicowania oceny: profesjonalny - nieprofesjonalny. Czy nawet: zdrowy - chory psychicznie. Znam poważnych ludzi, znających się na sztuce, którzy podobnie jak ja mieli kłopoty z odróżnieniem w war­ szawskiej galerii Zapiecek powieszonych razem i wymiesza­ nych dzieł profesjonalnych artystów oraz pacjentów szpitala w Tworkach. Przypominam sobie zabawny epizod o podobnym wy­ dźwięku, kiedy to Andrzej Urbanowicz i Urszula Broll zorganizowali w Katowicach wystawę i dyskusję o sztuce, w której wzięli udział artyści, krytycy, filozofowie, estetycy. Henryk Żarski 193 �Nikifor Pewien znamienity estetyk przyjechał na drugi dzień imprezy, zabrał głos i autorytatywnie przekonywał, iż pojęcie sztuki można wiązać tylko z dziełami świadomie zbudowanymi. Proszę, wskazał ręką na obrazy zawieszone na lewej ścianie -oto typowe, niezborne, ekspresyjne dzieło. Od razu widać, że to twórczość chorego psychicznie. A te - tu wskazał na prawą stronę sali - to tkaniny, zdyscyplinowane, świadomie tworzo­ ne... umilkł zdziwiony śmiechem, który ogarnął salę. Nie wiedział tego, co obecni, iż są to wszystko prace tego samego artysty p. Henela ze szpitala w Branicach, zresztą człowieka którego hospitalizowano z absolutnie nie medycznych powo­ dów. Tkanina zmuszała do dyscypliny formy, obraz zaś nie stawiał tych wymagań. Jeśli wszystko jest sztuką, kryterium wykształcenia prze­ staje coś znaczyć. Więcej - nie zdziwię się, jeśli wkrótce zaistnieje taka sytuacja, iż starsi amatorzy będą prezentowali prace z kręgu realistycznego, malowane z natury, podczas gdy tzw. profesjonaliści zaoferują dzieła eksponujące wyobraźnię. Gość np. z Rosji łatwo będzie mógł odwrotnie odczytać ich proweniencje, amatorów przypisać do Akademii, profesjona­ listów uznać za twórców „intuicyjnych". Piszę o zjawisku, ponieważ - jak sądzę - wpłynęło na fakt pozytywnej oceny mojej książki Sztuka zwana naiwną. Podej­ rzewam, że ta sama książka przed dziesięcioma laty takiej oceny by nie uzyskała. To, co przed czterdziestu laty widział Jean Dubuffet, tworząc kolekcję l'art brut dostrzega dziś coraz więcej osób. 194 Także profesjonalni plastycy. Jednak ciążenie antagonizmu: profesjonalny - nieprofesjonalny, tak silnie występujące w latach PRL będzie występowało jeszcze długo. Wskazuje na to choćby ten zabawny fakt, iż na znakomitych wystawach sztuki „innej", kiedyś we wrocławskiej galerii Awangarda, później w Krakowie, Warszawie, Radomiu (Talent, Pasja, Intuicja), ostayiio w Bydgoszczy nie widziało się nikogo z zawodowych plastyków (poza osobami uczestniczącymi w jury). Ostentacyjna nieobecność. Jak by chcieli powiedzieć: co to nas obchodzi? A może to obawa - co by by ło gdyby mnie tutaj widziano? Sytuacja dotyczy Polski. W innych krajach sztuka, zwłasz­ cza z kręgu Art Brut, twórczości spontanicznej, intuicyjnej, budzi znaczne zainteresowanie, szczególnie środowisk twór­ czych. Inspiruje, rozszerza horyzont poszukiwań. Skąd więc u nas ten antagonizm? Sądzę, iż jest on głęboko osadzony w tradycji peerelowskich lat. Sztukę traktowano wówczas jako składnik frontu ideologicznego, jedną z form propagandy. Za przykładem Wielkiego Brata otaczano ją opieką, twórcom zapewniano liczne przywileje, stypendia, mieszkania, zagraniczne wojaże, plenery. Oczywiście wiąza­ ło się to z istnieniem centralnej instytucji, na którą władze mogły mieć wpływ. Beneficja przysługiwały tym, którzy po ukończeniu wyższych uczelni artystycznych zostawali przy­ jęci do związków twórczych. Model ten przypominał radziecki. Tam ograniczał inwen­ cję nieporównanie silniej, choć dawał niezłą podstawę warsz- �tatową np. do realistycznej kompozycji obrazu. Wiązał się z ideologią socrealizmu. Ale, gdy u nas ta ideologia zwiet­ rzała, układ pozostał. Środki z budżetu Państwa zostały te same, kierowane do Związku Plastyków, na stypendia. Uru­ chomiono w ten sposób mechanizm konkurencji, bowiem dopuszczanie do stołu nowych adeptów uszczuplało istniejące kwoty do podziału. Sytuacja ta w sposób oczywisty wymusza­ ła istnienie mechanizmów obronnych, podsycając konflikt między profesjonalistami a amatorami. Władza konflikt ten świadomie wykorzystywała, np. traktując go jako formę nacisku na buntujące się w okresie Solidarności środowiska związkowe. (Przyjęto wówczas do reżymowego Związku przeszło 1000 amatorów). Zastanówmy się z kolei nad sztuką ludową. Co ją wyróż­ nia? Gdzie ją sytuować na skali: oryginalność - konwencja? Otóż poza rzeźbą cała sztuka ludowa należy do sfery, w której decyduje konwencja. Proces twórczy polega w niej, podobnie jak we wszystkich kulturach opartych o kanon artystyczny - na poruszaniu się w wąskich ramach inwencji, na doskonaleniu wariantów, realizacji tych propozycji, które uzyskują akcepta­ cję zarówno środowrska twórców, jak i odbiorców. W sztuce ludowej obserwujemy tym większą wspólnotę w ramach regionów, im większa jest zależność danej dziedzi­ ny od rzemiosła, narzędzia i techniki wykonania. W hafcie, stroju, zdobnictwie, rzemiosłach - tradycja i sposób przesądza o charakterze twórczości, którą postrzegamy jako dzieło niemal anonimowe, osadzone w tradycji. Mówimy: Łowicz, Opoczno, Kaszubi, Górale. Jedynie rzeźba - jak to powiedzieliśmy - wyłamuje się z tej sytuacji. Nie ma rzeźby łowickiej czy podhalańskiej, jest Heródek, Lurka, Śledź, Krajewscy, Skrętowicz, Chajec, Olek­ sy. Ale obok nich, skoro działali w środowisku chętnym do naśladowania, powstawały (działające przez kilka, kilkanaście lat) ośrodki: łęczycki, paszyński, sierpecki, łukowski - już podlegające „ludowym" prawidłom. Rzeźba, zarówno dawna, jak i współczesna jest w swych szczytowych osiągnięciach osobna, zależna od jednostki a nie od środowiska. Dlatego, gdyby chcieć nazywać ją ściśle, a nie zgodnie z tradycją, trzeba by ją widzieć w kręgu Art Brut. Art Brut. Sztuka nie tknięta kulturą, nie ociosana, po­ zbawiona wszelkich wpływów. Bezpośrednio wyrażająca człowieka. Poza konwencjami, modami, wpływami. Sztuka ludzi, którzy za nic mają uznane wielkości i ciąg tradycji - i to nie dlatego, że jej odrzucają, ale ponieważ ich nie znają, i znać nie chcą. Nic to ich nie obchodzi. Nie dotyczy. Twórca pojęcia, wybitny malarz i rzeźbiarz francuski Jean Dubuffet szukał dzieł, które włączył do swej kolekcji Art Brut, w szpitalach psychiatrycznych, w więzieniach, w środowis­ kach kloszardów, włóczęgów, żebraków. Na marginesach społecznej egzystencji. Na dnie. Tam gdzie twórczość wyraża człowieka direct. Bez posługiwania się już stworzonymi formami. Śpiewu się uczymy, naśladujemy - krzyk rodzi się sam. Z bólu. Byłoby nonsensem traktować dyrektywy Dubuffeta do­ słownie, każdy funkcjonuje w jakimś obszarze kultury. Łączy go z innymi ludźmi język, zasób doświadczeń wzrokowych, słuchowych. Łączy pamięć krajobrazu, nawet gdy jest nim rynsztok i krata wylotu powietrza na stacji metra. Doświadczenia wzroku i pamięci tworzą tło i zaplecze wyobraźni. W tym rozumieniu można je traktować jako stan „przed-kulturowy". Podobnie jak sen. Budulec snu bywa podobny - elementy rzeczywistości. Ale sen rządzi się swymi prawami, równoległy do życia. Wyraża je, demaskuje, za­ wstydza. Zbieżność snu, jako fenomenu, z twórczością „pier­ wotną", wart jest wnikliwych studiów. I tu i tam występuje zjawisko wzajemnego oddziaływania - świadomości i tego, co poza nią. Podświadomość interweniuje w snach, kieruje wyobraźnią, impulsami, które wyrażają się w rysunku, bazgrołach, obrazach, formach przestrzennych. Nasza kultura kształtując, nawet formy buntu, anarchii, kontrkultury, oddziela nas od natury. Przytłumia wrażliwość na to, co się racjonalnie nie da ująć. Na niepojęte. Na nienazwane. Na to, co jest obszarem wiary, lęku egzysten­ cji. Zatraciliśmy umiejętność słuchania przyrody. Nie rozumie­ my, co do nas mówią ptaki i drzewa. Dostrzeżemy je dopiero, gdy padną zatrute wyziewami fabrycznych kominów. Nie czujemy miejsc „dobrych" dla nas i „złych", tego co tak oczywiste dla kota i psa. Zwierzęta czują, wiedzę mają w sobie, my musimy tworzyć narzędzia, by przywracać równowagę, między nami a światem otaczającym. Niepokój wynikły z tej sytuacji widoczny jest coraz silniej. Aula warszawskiej Politechniki raz po raz zapełnia się czarow­ nikami, uzdrowicielami, przepowiadaczami przyszłości, szar­ latanami, eksperymentatorami medycyny nie-konwencjonalnej. Ekstaza, stan olśnienia, natchnienie, siła modlitwy, mantry, twórczość, oto miejsca styku kultury z tym, co nazywamy naturą. Przebicie kokonu. Spojrzenie poza mur. Twórczość spod znaku Art Brut nie układa się w ciąg rozwojowy, iks nie będzie bogatszy doświadczeniem igreka, nie ma co tu mówić o tradycji, rozwoju. Istotą Art Brut jest nieustanny powrót do początku. Do niepokoju, trawiącego człowieka. Do wiary, bez której życie wydać się może pozbawione sensu. Do twórczości, którą sami sobie rzucamy jak koło ratunkowe. Życie, kiedy o nim pomyśleć jest straszne. Na szczęście o nim nie myślimy, a jeżeli... - to mamy wypracowane przez pokolenia protezy: religię, filozofię, twórczość. A dlaczego twórczość? Ponieważ zatrzymuje czas. Ślad naszego istnienia. Art Brut niczego nie załatwia. Nie jest i nie może być programem. Więc czymże jest? Samotnym monologiem? Sposobem istnienia? Głosem w ciemności? Ręką wyciągniętą do ciebie, do mnie, do nas wszystkich? Sztuka zwana naiwną. Cóż to za kategoria? Znakomity znawca sztuki Oto Bihalji-Merin, „papież naiwnych", napisał, iż twórczość naiwna jest spadkobiercą ludowej. Rozumiał przez to, iż kiedy moc zbiorowości, która przesądzała o trady­ cyjnej formie sztuki ludowej, przestała istnieć, zostały in­ dywidualne potrzeby ekspresji twórczej, dal których podnietą jest bardziej osobowość artysty, niż wzorce wśród których żyje. Zauważmy przy tym, iż na kształt doznań twórcy wiejskiego wciąż wpływa pejzaż, charakter zajęć, stosunek do tradycji, poczucie zależności od sił przyrody, upodobania estetyczne itp. Tworzą one zaplecze wrażliwości, zaplecze wyobraźni. 195 �Sztuce naiwnej bliższy jest świat dziecięcej wyobraźni, widoczna w niej jest pewna izolacja psychiczna, zresztą nie wiele mająca wspólnego z psychopatologią. Znamienny jest pod tym względem przykład okulisty niemieckiego dr. Papsta, który - ceniony w kręgu zawodowym, wówczas gdy malował bliski był sztuce, którą nazywamy naiwną. I jeszcze jedno. Elementy „naiwności" dostrzegamy w róż­ nych obszarach sztuki. Zależnie od zaplecza doświadczeń wzrokowych, świata otaczającego. Dla Heródka, Oleksego, Miki, Wiśnios, Lampart - zapleczem będzie wieś, warunki życia, to co się widziało od maleńkości. Dla Nikifora - także fascynujący go świat cerkwi i kościołów, wyobrażenia, które musiał sam dopowiadać, by się układały w spójny program wiary, w świat zbudowany hieratycznie. Marty Michałows­ kiej „naiwność" przenika świat uporządkowany, dostatni, wyrażając się w marzeniach i snach. Naiwność, podobnie jak dobroć, serdeczność, zdolność współczucia, może cechować ludzi z różnych kręgów społe­ cznych, biednych i bogatych (choć raczej tych nie myślących o pieniądzach). Dodajmy, że Dubuffet nie znosił zarówno sztuki ludowej, jak i naiwnej. Szukał odrębności, siły wyrazu, własnego głosu. Przypuszczam, że na tej ocenie „naiwnych" zaważyło doświadczenie ówczesnej Jugosławii, gdzie sztuka zwana naiwną była w znacznym stopniu zbiorową produkcją in­ spirowaną i monitorowaną, podobnie jak u nas Cepelia. Dubuffet widział też w jakim kierunku podąża sztuka naiwna we Francji i we Włoszech. Stała się stylem, naśladowanym, wciągniętym w układy komercyjne. Naiwni istnieją, ponieważ jest na nich zapotrzebowanie. „Prawdziwych" było nie wielu, a czy jeszcze są? To pytanie nurtowało mnie, a także Bihalji-Merina. Dlatego podjął wysiłek zorganizowania wystawy „czystych" naiwnych, w Monachium i ZUrichu. Pomagałem mu, wspólnie selekc­ jonując napływający materiał. Z Polaków pokazałem jedynie Nikifora, Ociepkę i Rybkowskiego. Ale mimo naszych starań „trzeba było" pokazać już powszechnie za naiwnych uznane postacie. Zatarła się też granica między twórczością kręgu Art Brut a naiwnymi. Raz jeszcze można się było przekonać, iż syndrom naiwności manifestuje się różnie, a tam gdzie jest najłatwiej rozpoznawalny - dotyczy zjawiska, które równie dobrze można nazwać sztuką ludową (Gwatemala, Wenezue­ la, Kenia). „Naiwni" mieszczą się w obszarze, którego jednym biegunem jest sztuka ludowa, a więc wspólnota, drugim indywidualna kreacja, krzyk rozpaczy, obsesja. A co ma do rzeczy norma zdrowia psychicznego? Niewiele. Po pierwsze nie wiemy, co to jest to zdrowie. Co to znaczy „zdrowy". Gdzie? W jakiej kulturze, środowisku? Kto jest „zdrowy" - wrażliwy człowiek, czy cham? Pan Jezus, poświęcający się za ludzi, gotów ponieść śmierć, cierpieć - wówczas gdy mógł uciec, uchronić życie, czy żołnierz, stojący na straży Jego grobu. Żołnierz, tak jak policjant, zomowiec, wypełniający obowiązki, godzący się na to, by wypełniać każde polecenie przełożonych. W kamieniołomach (ale także mieszczańskich domach) intelektualista, poeta, 196 wydadzą się dziwakami; wśród intelektualistów człowiekiem z marginesu okaże się „zwykły człowiek". Wśród twórców inne są normy zachowania, rozwibrowania, niż wśród rol­ ników bądź robotników. Wielkie napięcie twórcze sięga w sferę metafizyki, przekracza granice. Konrad, Kordian - jak ich zakwalifikujemy? Nasza epoka schyłku wieku zdaje się przyjmować niepisa­ ne kryterium - skoro twórczość zyskuje uznanie, pisze się o niej, mówi, osiąga (to ważne!) wysokie notowania na aukcjach - należy do nas, do świata żywych. Niedostrzeżona, nieznana, charakterystyczna tylko dla niektórych stanów psychicznych - pozostaje domeną zainteresowania klinik psychiatrycznych. Kiedy mamy do czynienia z bezspornie wielką sztuką wręcz nietaktem byłoby pytanie o kondycję psychiczną artysty. Goya, Bosch, Bacon, van Gogh, u nas Mickiewicz (u kresu życia), Norwid, Chopin, Malczewski, Dunikowski - cóż nas mogą obchodzić dziwne epizody w życiu artysty, momen­ ty niezwykłych napięć, wzlotów i upadków - czy bez nich by była możliwa wielka twórczość? Nie, to źle postawione pytanie, sugerujące iunctim; istotne jest inne - czy widzimy związek pomiędzy napięciem wyobraźni, stanem olśnienia twórczego, a przekroczeniem tzw. normy zdrowia psychicznego. Oczywiście sztuka jest obszarem, w którym ujawniają się nie tylko doświadczenia człowiecze, ale także intuicje, błyski rozświetlające tajem­ nicze obszary niewiadomego. Sztuka przekracza doświad­ czenie, tworzy nowe rzeczywistości, wcześniej nie prze­ czuwane. Nie wierzę w kosmitów, w księgi święte na ziemię zesłane. Ale milknę w niezwykłym zdumieniu słuchając muzyki Mozarta, muzyki o której powiedziano, iż dziurawi niebo. Muzyki Jana Sebastiana, w której zdajemy się bardziej dotykać tajemnic świata, niż w osiągnięciach fizyki. Dwa powody widzę, dla których zjawisko, którym się interesujemy, jest ważne. Jeden - artystyczny. Ten dotyczy nikłego procentu prac. Drugi - ludzki, terapeutyczny. Rozu­ miem przy tym to pojęcie szeroko, nie tylko jako formę terapii zajęciowej. Są kategorie ludzi, zwłaszcza niepełnospraw­ nych, dla których ekspresja twórcza stanowi istotną, czasem nawet jedyną formę samorealizacji. Wtedy, gdy twórczość (obojętne jak i kiedy wywołana) staje się dla człowieka ważna, problem estetyczny schodzi na daleki plan. Twórczość ta ma bowiem pierwszorzędne zna­ czenie dla odbudowy psychicznej człowieka, dla jego samo­ poczucia. Bywa, że przywraca sens życia. Ale* opiekunowie, mający wpływ na losy tych ludzi, powinni tworzyć takie sytuacje, takie formy opieki, by dając satysfakcję nie budzić próżnych nadziei. Nie mieszać w gło­ wach. Istnienie mody na naiwnych czy Art Brut ma swoje strony pozytywne. Nawet dla panoramy współczesnej sztuki. Ale może też mieć skutki ujemne. O tym też trzeba pamiętać. Zawsze jednak - najważniejszy jest człowiek. Jego spokój, jego satysfakcje, jego los. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b3108160ad35fa33eb14a9edef7c11a9.pdf 2e74c0a26419bfa8c6ba8dd0a5063730 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4054 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1955 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3789 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1955 t.9 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1955 t.9 z.3; s.129-130 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �TREŚĆ: str. Kazimierz Pietkiewicz E w a Fryś Władysław Bogatyński Franciszek Kotula Wanda Gentil-Tippenhauer Rss Zbigniew Jasiewicz Adam Glapa Alicja Gerlach Jan Pachoński Ka Ka Zofia Barbara Głowa Wanda Brzeska Wanda Gentil-Tippenhauer Z okazji wystawy ludowej sztuki litew­ skiej w Polsce Rzeźby Jana Gładysza z Chlebowa . . Elementy małopolskich strojów ludowych mieszczan i chłopów w świetle materia­ ł ó w źródłowych Wpływ mebli małomieszczańskich na urządzenie izby wiejskiej . . . . Stanisław Szymoszek Gąsienica . Banicka Dedina 2akarovce Artyzm w wyrobach z metalu . . . Sztuka ludowa w muzeum w Lesznie Wlkp Wystawa sztuki ludowej w Koszalinie . Z historycznego archiwum . . . . Wystawa sztuki ludowej Mazowsza Płockiego Wystawa litewskiej sztuki ludowej 10 lat Archiwum Sekcji Badania Plastyki Ludowej P I S . . . . . . . Bożena Stelmachowska (1889—1956) . . Wanda Kossecka (1893—1955) . . . . 131 157 159 167 174 180 181 182 183 186 187 187 187 190 191 Na okładce:' Fragment ściany stodoły ryzowanej w 1919 r. przez Jana Gła­ dysza z Chlebowa, pow. Skierniewice. Fot. J . Swiderski. Na stronie t y t u ł o ­ wej: Ukrzyżowany, drzeworyt ludowy, kolorowany. Wymiary: 73 X 60 cm. K V D M E D 754. Fot. St. Deptuszewski. �P O L I S QUARTERLY N. 3 H F PUBLISHED O L K A R T B Y T H E STATE INSTITUTE OF ART YEAR BOOK X I 1957 SUMMARY O F A R T I C L E S Kazimierz Pietkiewicz — ON T H E O C C A S I O N O F THE EXHIBITION OF LITHUANIAN FOLK ART Archeological and linguistics data confirm that it was in the region where Dzwina flows into the Niemen, in the middle of the second millenium before our era that the ethnical elements of the ancestors of the Lithuanians and the Latvians began to take shape. Though migration movements were a characteristic feature during the following cen­ turies, the Baltic tribes remained on their homelands. This is why Lithuanian folk culture has retained many ancient elements. The oldest traces in folk art, found in excava­ tions, date back to the period before our era. The period in which the forms of ornament and the technique of Lithuanian art were shaped was in the flth to the 12th centuries of our era, when great progress was made in perfecting the methods of working on the local raw materials, such as fibre, clay, wood and metals. I n analysing the Lithuanian folk art on the basis of examples of the 19th century, which have been preserved until our times, it must be stated that apart from ancient purely Lithuanian elements, they also show a marked similarity to the art of the Polish and Byelorussian peoples and also to the art of the Scandinavian peoples. The combination of old and new elements is par­ ticularly noticeable in the crosses and shrines which in their umbrella-and-lantern-like forms resemble the pillars of pagan cult. Also worthy of mention are the crosses forged by Lithuaniana blacksmiths, in which we also meet with ancient elements, e. g. ornamentation in the form of a moon or heads of animals. Sculptures of the Christian cult, that is religious statuettes, have much in common with Polish religious statuettes. The Polish „Chrystus Frasobliwy" (The Melancoly Christ) is identical in form and character to the Lithuanian „Smutkielis". The folk wood-carving art is also very similar. The greatest artistic values in Lithuanian folk art have been preserved in wood sculptures and in weaving. From among the many sculptured objects in L i ­ thuanian folk art, particularly worthy of mention are the spinning wheels and distaffs, with their wealth of varied forms and the originality of their ornamentation. Many Lithuanian distaffs can be com­ pared to the Polish ones from the Mazury, Kaszuby and Podlasie regions. I n Poland, however, such varie­ ty and such great numbers have not been met with. Decorative weaving shuttles, wooden pins, fabric frames and especially washing rods are all of equal artistic value. The most popular fabric in Lithuania is linen or linen and wool fabrics of geometrical design ob­ tained from the concatenation weaving technique and the special method of using the weaving shaft. The fabric is also known in Poland, Byelorussia, Latvia and Scandinavia. The typical Polish striped material used for regional costumes is also known in Lithua­ nia; this technique can also be met with in the eastern frontier region of Poland, but mainly in Byelorussia, The Ukraine and among other southern Slav races. Narrow patterned woolen belts are very widespread in Lithuania. Lithuania is also known for its patter­ ned white fabrics, e. g. towels, tablecloths, etc. The womens folk costumes are composed of a blou­ se, bodice or jacket, a skirt and an aprori. The head­ dress is usually a kerchief arranged in different ways, and more rarely a bonnet is worn. On the whole, the Lithuanian folk costumes are modest and differ less in the various regions than the Polish folk costumes. They have, however, many common features. The specific Lithuanian knitting technique is more known in Latvia and Scandinavia and less known in Poland. This short article has been -limited to only a few fields of art. Owing to lack of material, such realms of art as building, implement making, Easter egg decoration, painting, wicker wood, metal work and ritual objects, have not been dealt with. Franciszek Kotula — M I D D L E - C L A S S T A S T E I N F L U E N C E ON T H E F U R N I S H I N G S O F R U R A L COTTAGES The author of the article cites a number of archive texts collected by him. A detailed interpretation of these texts leads him to broad conclusions on the origin of folk furniture in Rzeszów Voivodship. The interior furnishings of the rural cottage were extremely primitive in the middle of the 19th cen­ tury. The only more impressive pieces of furniture were the painted chests referred to in numerous peasant inventories and legacies. In studying the question of folk furnishings as tokens of folk culture, we should be mindful of class differences and, in consequence, cultural differences in the Polish village. Apart from the poverty stricken hut dwellers and cottage tenants, the rural records refer to rich peasants, and even a sort of "peasant bankers". As shown by the author in his works on the origin of the Rzeszów regional costumes, (see note 8) the peasants from that region tried to imitate the higher classes both with regard to costumes and interior furnishings. The more "magnificent" pieces of furni­ ture in the room of rich farmers (purchased at the markets in small towns or made by rural carpenters trained in the town) were modelled rather on the bourgeois furniture than that of the nobility. This was not difficult, owing to the slight social diffe­ rences and even marriages between rich peasants and middle class towns folk. �The interiors of the dwellings of middle class townsfolk remained almost unchanged over the per­ iod from the end of the 16th century to the end of the 18th century. On the basis of archive material, the author reconstructs the following pieces of fur­ niture from the dwelling of a townsman from Rze­ szów: a wall cupboard (fig 1), painted chests, kitchen cupboards for storing food kept in the porch (fig 4 to 7) which cam today be seen in villages and small towns. The author sees the influence of church on rural furnishings in the shape of hanging cupboards in the rooms and porches (fig. 15 and 16). The folk "triple cupboard" is associated with 18th century church furniture (fig. 17 and 18). In the interiors of the 19th century bourgeois dwellings there were pieces of furniture directly originating from the renaissance traditions, for in­ stance two-storey cupboards (fig. 10) or stools with or without backs (fig. 11). A n interesting utensil of the peasant cottage, still used at the beginning of the 19th century, were lighting devices mainly used in tavernes and arti­ sans workshops (fig. 12). They were cone shaped bags stretched over a wooden framework overlaid inside with clay, with a metal grating at the bottom, on which a lighted torch was placed. The lightening device was placed under a special opening in the ceiling. A n interesting device of this type was found by tihe author in the portico pf the monastery in J a n ó w Lubelski. Ewa Fryś — T H E S C U L P T U R E S O F J A N G Ł A D Y S Z F R O M CHLEBÓW In the village of. Chlebów, in the district of Skier­ niewice, the authoress found some interesting relief sculptures, carved on the wall of -a barn in the year 1920 by Jan Gladysz, who was fifteen years old at that time. The sculptures consist of a number of miniature scenas and single figures carved with a knife. The sculptor of these interesting reliefs did not later continue his artistic work. He is an excep­ tional and singular figure among the Polish count­ ryside artists. Wead-ysiau) Bogatyński — GALICIAN REGIONAL COSTUMES IN TOWN AND COUNTRYSIDE The author publishes original material from ma­ nuscripts in the Cracow archives. He deals with the period from the 16-th to the 18th centuries in the central and western parts of Galicia. F o r com­ parison he also gives descriptions of the costumes worn by the nobility in the 18th century. Wanda Gentil-Tippenhauer — STANISŁAW GĄSIENNICA—SZYMOSZEK HUCIANSKI Carpenter and folk sculptor from the Podhale re­ gion. Born in Zakopane in 1908 and still living there. He learnt carpentry for a short time at the Zakopane Timber Industry School, then later from his brother, who had finished his studies at that school. His work as a cabinet maker is divided into two periods: be­ fore the- war he remained under the influence of the stylistic tendencies propagated by the Timber I n ­ dustry School (fig. 2—4). In his later period he retur­ ned to the folk traditions of furniture making in the Podhale region. Apart from cabinet making, Szymoszek devoted himself to decorative art in metal. I n this field he modelled his work on folk motives, also in the de­ coration of objects unknown in folk traditions, such as broches and snuff-boxes. R e v i e w s a n d B r i e f s Alicja Gerlach — E X H I B I T I O N O F F O L K A R T I N KOSZALIN The exhibition was organized at the end of 1956 by the Culture Section of the Voivodship People's Council in Koszalin. The great ethnical variety of toe artists, reflected in the exhibits on show, account for the very interesting and variegated character of the exhibi­ tion. During the post-war migration movement, people from ah over Poland settled in the Koszalin voivodship, just as in many other voivodships of the Regained Territories. That is why the exhibition represented ethnical and cultural elements from all parts of Poland (except for the Podhale, Silesian and Poznan regions). The exhibits were mostly fabrics and regional folk costumes. 4 Adam Glapa — F O L K A R T I N T H E M U S E U M A T LESZNO W I E L K O P O L S K I E A review of the Museum's work. The Museum started its work several years ago and has a fine collection of folk art exhibits. Zofia Barbara Glowa — 1 0 - T H A N N I V E R S A R Y O F A R C H I V E S A T R E S E A R C H S E C T I O N ON P L A S ­ TIC F O L K ARTS A report covering the collections gathered by the Archives at the Research Section on Plastic Folk Arts. The report comprises an inventory with de­ tailed descriptions, drawings and photo-illustrations of plastic art in the Polish countryside. Systematic research work is conducted i n the various rural re­ gions with the purpose of recording achievements in rural plastic arts. On the basis of the material collected by the Archives 100 articles and several monographs have been published. Also museums, houses of culture, folk art co-operatives etc., avail themselves in their work of the material gathered by the Archives. A R T I N M E T A L W O R K — a collective work edited by H . Kuroń, published by State Vocational Training Publications, Warsaw, 1956. Zbigniew Ja­ siewicz subjects the work to severe criticism for its superficiality and numerous errors. B A N I C K A D E D I N A Z A K A R O V C E , Collected work, edited by Jan Ujartan, Published by the Slovenic Academy of Sciences, Bratislava, 1956, p. 605, 271 illustrations. The work is reviewed by R. Reinfuss. W A N D A K O S S E C K A (4.26.1893 — 12.13.1955) Reminiscenses on the life and work of this well merited woman artist from the Podhale region. Many fine tapestries were made in Wanda Kossocka's shop, where girls from the countryside did the ingenious work. The tapestries have won renown far beyond the frontiers of this country. BOŻENA S T E L M A C H O W S K A (12.5.1899 — 11.211956) Prof. Stelmachowska was one of the most distin­ guished research workers into Polish ethnography, particularly in the Pomorze and Kaszuby regions. She distinguished herself as a notable educationalist while' she was a reader at the Mikołaj Kopernik Univer­ sity in Toruń. The bibliography of works by Prof. Stelmachowska comprises that on folk art only. �KWARTALNIK W Y D A W A N Y 1 PRZEZ P A Ń S T W O W Y INSTYTUT SZTUKI �KOMITET REDAKCYJNY Mgr Aleksander Jackowski, mgr Kazimierz Pietkiewicz, prof, dr Ksawery Piwocki, prof, dr Roman Reinfuss, prof, dr Tadeusz Seweryn ZESPÓŁ R E D A K C Y J N Y Mgr Aleksander Jackowski (redaktor naczelny), mgr Anna Kunezyńska (sekretarz redak­ cji), prof, dr Roman Reinfuss (zastępca redaktora naczelne­ go), mgr Barbara Radziwiłł (redaktor techniczny), Józef Wilkoń (okładka i układ gra­ ficzny), Krystyna Żmijewska (adiustacja i korekta). REDAKCJA I ADMINISTRA­ CJA: PAŃSTWOWY INSTY­ TUT SZTUKI, WARSZAWA, D Ł U G A 26 T � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c02950e746b0c860fc3c94226200f3e2.pdf 2d7db1f3f3718458add56b15b991af86 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4053 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1955 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3788 Title A name given to the resource Pierwsze strony / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1955 t.9 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1955 t.9 z.3; Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA SZTUKA LUDOWA NR n A rVT 1955 ROK IX 3 C T \\J r \ \\T V T M C T V T II T C 7 T I] l'" I �DWUMIESIĘCZNIK WYDAWANY PRZEZ ZESPÓŁ PAŃSTWOWY INSTYTUT REDAKCYJNY D r M i e c z y s ł a w Gładysz, Mgr S t a n i s ł a w Hiż (zastępca redaktora naczelnego), Mgr A l e k s a n d e r J a c k o w s k i (redaktor naczelny), D r K s a w e r y P i w o c k l , D r R o m a n Reinfuss, Mgr J a n Sadownik, Mgr M a r i a n Sobieski, Mgr B a r b a r a Suchodolska (redaktor techniczny), Mgr Aleksander Wojciechowski. Adiustacja: Jerzy Bokiewicz. Na Autoportret REDAKCJA Nikifora. i Wym. 16,5 okładce: X 26 cm. Fotografował J. ADMINISTRACJA PAŃSTWOWY INSTYTUT WARSZAWA, DŁUGA 26 Swiderski. SZTUKI SZTUKI �POLSKA S Z T U K A LUDOWA NR 3 R O K 1955 T R E Ś Ć : A r t y k u ł y str. Andrzej Banach Nikifor 131 S p r a w o z d a n i a B o ż e n n a Stelmachowska Na marginesie i r e c e n z j e . 170 Na marginesie „ J a b ł o n e c z k i " Juliana Przybosia . 172 Tadeusz S e w e r y n Garncarstwo 179 Rss Ceramika ludowa na I Ogólnopolskiej wystawie ceramiki i szkła artystycznego w e W r o c ł a w i u . Maria Błońska I . C y w i ń s k a , A . Gerlach, T. Rogalanka Wystawa dyskusji o hafcie kaszubskim ludowe sztuki ludowej w o j . warszawskiego Jan Chranicki K i l k a u w a g na pomorska" Maria P r a c e i m a t e r i a ł y e t n o g r a f i c z n e , t o m X , zeszyt I Przeździecka P A Ń S T W O W Y I N S marginesie artykułu . 180 183 „Ceramika 188 T Y T U T 191 S Z T U K I � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/34f4709ed91a11a021c46370902d4880.pdf fa16688e254bef157c30978e1f76ed5a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4044 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1955 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3781 Title A name given to the resource Recenzje i wystawy / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1955 t. 9 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1955 t.9 z.1 ; s.60-64 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text WYSTAWA SZTUKI LUDOWEJ S t a ł o się już d o p e w n e g o s t o p n i a tradycją, że w Łańcucie r o k r o c z n i e urządza się w y s t a w y s z t u k i l u ­ d o w e j w o j e w ó d z t w a r z e s z o w s k i e g o . D z i e j e się t o z t e j p r o s t e j p r z y c z y n y , że w " s a m y m R z e s z o w i e n i e m a o d ­ p o w i e d n i e g o p o m i e s z c z e n i a — Ł a ń c u t zaś d y s p o n u j e doskonałą d l a e k s p o z y c j i halą z g ó r n y m ś w i a t ł e m . W y s t a w a t e g o r o c z n a nosiła poniekąd c h a r a k t e r j u ­ b i l e u s z o w y , stanowiła b o w i e m jedną z i m p r e z u c z c z e ­ n i a Dziesięcioleoia P o l s k i L u d o w e j . P o d o b n i e j a k i w s z y s t k i e dotychczasowe, w y s t a w a obecna o p a r t a była 0 p o k a z materiału z t e r e n u całego w o j e w ó d z t w a , bez u w z g l ę d n i e n i a różnic e t n o g r a f i c z n y c h poszczególnych r e g i o n ó w . O c z y w i ś c i e t a k i e m e c h a n i c z n e stłoczenie m a ­ t e r i a ł ó w w r a m y j e d n e j a d m i n i s t r a c y j n e j całości n i e m o g ł o dać d o b r y c h r e z u l t a t ó w i p o w o d o w a ł o l i c z n e n i e p o r o z u m i e n i a . N a l e ż y r a z jeszcze z a a p e l o w a ć o d o r ­ ganizatorów o przemyślenie tej s p r a w y , t a k a b y w przyszłych e k s p o z y c j a c h w y d o b y ć w pełni b o g a c t w o 1 różnorodność wszystkich regionów kulturalnych, wchodzących w obręb województwa rzeszowskiego. Dotychczasowe w y s t a w y prezentowały przeważnie tradycyjną sztukę ludową, w y j ą t k o w o j e d y n i e d e ­ monstrując p r z e j a w i a n i e się n o w y c h treści i n o w y c h rozwiązań p l a s t y c z n y c h . A l e i w t y c h p r a c a c h t r u d n o b y ł o sie doszukać zgodności treści i f o r m y , n o w ą t e ­ matykę sztucznie raczej wtłaczano w stare f o r m y . P o ­ szczególne w y s t a w y m a ł o w i ę c różniły się o d s i e b i e , n i e p o z w a l a ł y z a o b s e r w o w a ć z m i a n , j a k i e zachodziły W ŁA14CUC1E i zachodzą w c a ł y m życiu w s i , a w i ę c i w j e j k u l t u r z e . T o t e ż idąc n a o b e c n a w y s t a w ę , m i a ł e m nadzieję, że t y m r a z e m zobaczę w r e s z c i e coś n o w e g o , zwłaszcza że w i a d o m e m m i było o w i e l u pracach twórców l u d o w y c h , w c i e k a w y sposób p o d e j m u j ą c y c h n o w ą t e m a t y k ę . S y g ­ n a l i z o w a ł e m zresztą w s w o i m czasie t e s p r a w y o r g a n i ­ zatorom. Niestety bezskutecznie. Z a r a z p r z y w e j ś c i u n a w y s t a w ę z n a j d u j e się m o ż e n a w e t nazbyt s k r o m n y p o d względem g r a f i c z n y m w y ­ kaz czynnych twórców l u d o w y c h województwa rze­ s z o w s k i e g o . W c a l e imponująca l i c z b a , a l e j a k ż e n i e ­ pełna w p o r ó w n a n i u ze s t a n e m f a k t y c z n y m . N i e można w i n i ć o r g a n i z a t o r ó w w y s t a w y , że n i e b y l i w każdej w i o s c e , a l e można b y ł o ' n i e w ą t p l i w i e w p o r o z u m i e n i u z k o m p e t e n t n y m i i n s t y t u c j a m i zdobyć wierniejszy, pełniejszy materiał. W y k a z w y m i e n i a rzeźbiarzy, m a ­ larzy, ceramików, p l e c i o n k a r z y , korzykarzy... w s u m i e t w ó r c ó w z 9 d z i a ł ó w twórczości l u d o w e j . A l e p r z y c z y ­ t a n i u t e j l i s t y nasuwają się w ą t p l i w o ś c i , c z y t w ó r c a dający k o m p o z y c j ę figuralną n i e w d r z e w i e , a l e w wypalanej glinie należy do ceramików j a k sugeruje podział n a działy c z y d o rzeźbiarzy*' B e z w a n a n i a za¬ l i c z y ł b y m g o d o rzeźbiarzy, materiał s t a n o w i t u p r z e ­ cież w a r t o ś ć d r u s o r z e d n a z a s a d n i c z e k r y t e r i u m s t a ­ nowi natomiast forma D l a t e e o też E m i l i e C h m i e l i W ł a d y s ł a w ę P r u c n a l n a l e ż y uważać za rzeźbiarki a n i e c e r a m i c z k i P o d m i a n e m c e r a m i k " ' r o z u m i e c i e bowiem r w ^ e c h n i e ^ t w ó r ^ �C e l o w a i d o b r a j e s t m a p a pokazująca c z y n n e ośrodki s z t u k i l u d o w e j w o j . rzeszowskiego, a l e m o i m z d a n i e m r e j o n k o r o n k a r s k i b o b o w s k i n a l e ż y r a c z e j u w a ż a ć za chałupniczy, a n i e r e p r e z e n t u j ą c y sztukę l u d o w ą . P r z e ­ cież k o r o n k i b o b o w s k i e , h a r m o n i j n e , miłe, d o b r z e w y ­ k o n a n e , a l e w z a s a d z i e b a n a l n e , p o w t a r z a j ą c e się w s e t ­ kach identycznych egzemplarzy, naśladujące często w z o r y p o d r ę c z n i k o w e , n i e w i e l e w s p ó l n e g o .mają z l u ­ dowością. O s t a t n i o podjęta została n a w e t a k c j a w p r o ­ w a d z e n i a do tychże k o r o n e k m o t y w ó w l u d o w y c h , w y ­ n i k j e j n i e j e s t jeszcze w i a d o m y . K o r o n k i t e w y s t a w i o n o zresztą b a r d z o n i e f o r t u n n i e . U ł o ż o n o j e w płaskich g a b l o t a c h , n a b a r w n y c h t k a n i ­ n a c h z Leżajska, k t ó r e z n ó w n i e p o t r z e b n i e zostały p r z y ­ k r y t e i zgaszone właśnie k o r o n k a m i . T a ekspozycja n a ­ leży c h y b a d o najsłabszych. Po d r u g i e j stronie centralnego stoiska, również w płaskich g a b l o t a c h , w y s t a w i o n o k o m p o z y c j e tkackie P a w ł a D u d k a z Leżajska. P r a c e t e ( w odróżnieniu o d p o p r z e d n i o w y m i e n i o n y c h , naśladujących t k a n i n y w i ­ leńskie i białostockie), o p a r t e n a m o t y w a c h d a w n y c h łańcuckich w y s z y ć , z e s t a w i o n o z o r y g i n a l n y m i z a b y t k a ­ m i , j a k w y s z y w a n e rańtuchy. P o m y s ł d o b r y , p o k a z u ­ jący, j a k współczesny t k a c z w y k o r z y s t u j e s t a r e l u d o w e w z o r y . Ale... z n ó w zastrzeżenie: w s z y s t k i e e k s p o n a t y zostały „ f a n t a z y j n i e " z m i ę t e i p o f a ł d o w a n e , p r z e z co o r n a m e n t y s t a r e i n o w e zostały t a k zniekształcone, ż e n i e można b y ł o d o s t r z e c a n i i c h r y t m i k i , a n i h a r m o n i i . N a środkowym stoisku, bardzo pomysłowo, bo n a t l e z i e l e n i i k w i a t ó w , słusznie n a w y s o k o ś c i w z r o k u p o ­ k a z a n o rzeźbę ludową, t a k w d r z e w i e , j a k i w t e r a k o ­ cie. S k a l a różna, o d p r a w d z i w y c h dzieł s z t u k i , p o p r z e z r z e c z y b a n a l n e , n i e s z c z e r e , n i c z p r a w d z i w ą sztuką n i e mające w s p ó l n e g o , aż p o i s t n e d z i w o l ą g i , j a k i m i są efekciarskie lepiatki z g l i n y , w d o d a t k u megaiomańsko podpisane n a n a j b a r d z i e j niewłaściwych miejscach. Spośród r z e ź b i a r z y n a p i e r w s z y p l a n w y b i j a j ą się d w i e k o b i e t y , t w ó r c z y n i e l u d o w e w c a ł y m t e g o słowa znaczeniu: jedna z nich E m i l i a C h m i e l , znana jest czy­ t e l n i k o m „Polskiej Sztuka L u d o w e j " z w i e l u p o p r z e d ­ nich wystaw, druga, kilkunastoletnia dziewczyna, rów­ nież z M e d y n i G ł o g o w s k i e j , W ł a d y s ł a w a P r u c n a l , s t a ­ n o w i małą r e w e l a c j ę w y s t a w y . Z dzieł w i d a ć , ' ż e t w o ­ r z e n i e j e s t d l a o b u konieczną potrzebą, s z c z e r y m s p o ­ s o b e m w y r a ż a n i a się, chociaż r z e ź b y i c h różnią się o d siebie. W ł a d y s ł a w a P r u c n a l j e s t n i e w ą t p l i w i e pod w p ł y w e m E m i l i i C h m i e l o w e j , a l e już z d o b y ł a się n a własny w y r a z ; l o g i c z n a w k o m p o z y c j a c h , p o p r a w n a w f o r m i e , p o t r a f i z n a k o m i c i e oddać ruch,' dynamikę. R z e z b v C h m i e l o w e i sa r a c z e i s t a t y c z n e r j o s i a d a i a dużo w y r a z u . P r a c e o b u a u t o r e k zasługują b e z w z g l ę d n i e n a szersze o m ó w i e n i e n i e m o ż l i w e w r a m a c h k r ó t k i e i n o ­ tatki sprawozdawczej. Z w r a c a j ą r ó w n i e ż u w a g ę rzeźby w d r z e w i e Stanisła­ w a K a l e m b y z p o w . jarosławskiego znanego również z poprzednich wystaw. T r u d n o j e d n a k zrozumieć, d l a c z e g o dzieła r ó ż n y c h t w ó r c ó w zostały p r z e m i e s z a n e z i n n y m i i r o z r z u c o n e p o całym s t o i s k u , w d o d a t k u n i b y w p r z e k ł a d a n c e u s t a ­ w i o n e : Fzeźba — n a c z y n i e , rzeźba — n a c z y n i e . U t r u d n i a to w y r o b i e n i e sobie poglądu n a danego twórcę. Na w y s t a w i e bogato reprezentowane jest g a r n c a r s t ­ w o . E k s p o n a t y dowodzą, ż e n a t e r e n i e w o j e w ó d z t w a c z y n n y c h j e s t jeszcze s z e r e g o ś r o d k ó w , z k t ó r y c h n a j rozleglejsze to M e d y n i a i Zalesie. A l e b y w a , j a k n p . w Leżajsku, że n a ośrodek składa się już t y l k o j e d e n jedyny garncarz. Z w y r o b ó w g a r n c a r s k i c h w y b i j a j ą się n a c z y n i a S k i ­ bińskiego z Kołaczyc, A n d r z e j a R u t y z M e d y n i G ł o ­ g o w s k i e j i F r a n c i s z k a T r y c z y ń s k i e g o z Leżajska, a t a k ż e F r a n c i s z k a W o s i a z Z a l e s i a . T e n o s t a t n i z d a j e się p r z e - Ryc. 2. Kobieta z maselnicą. Glina palona. Wym. 15 X 8 X 8 c m . W y k . Władysława Prucnal z Medyni Głogowskiej (pow. Łańcut). ' $:' Ryc. 3. Siewca. Glina palona. Wym. 19,5 X 8 X 6 cm. Wyk. Władysława Prucnal z Medyni Głogowskiej (pow. Łańcut). 61 �Ważnie p r z e z dziewczęta. N a l e ż ą o n e d o n o w y c h f o r m s z t u k i l u d o w e j . S p o t y k a się p o w s i a c h r ó w n i e ż b a r d z o c i e k a w e m a l o w i d ł a c z y w y s z y c i a . T e n n o w y sposób d e k o r a c j i w n ę t r z w y z w a l a często a r t y s t y c z n e zdolności w s i , i t o n i e t y l k o d z i e w c z ą t , a l e i mężczyzn. W i e l e k r o ć m a l o w i d ł a t e w sposób b a r d z o w y m o w n y o d z w i e r c i e d ­ lają p r z e m i a n y , j a k i e w o s t a t n i c h l a t a c h dokonały się n a w s i . T e g o r o d z a j u dzieł należało c h y b a s p e c j a l n i e p i e c z o ł o w i c i e szukać i p r z e d s t a w i ć j e n a t e g o r o c z n e j wystawie. T y m c z a s e m o r g a n i z a t o r z y uprościli s o b i e z a d a n i e pokazując i e d v n i e d y w a n i k i m a k a t k i w s t ą ż k i m a l o w a n e i n a k l e j a n e p r z y c z y m a u t o r k a Większości w y s t a w i o n y c h eksponatów jest była n a u c z y c i e l k a i n teligentka, a n i e twórczyni l u d o w a ! N a w y s t a w i e r e p r e z e n t o w a n e są jeszcze w sposób r ó ż n o r o d n y i interesujący i n n e działy, a w i ę c p l e ­ cionkarstwo, zabawkarstwo oraz zdobnictwo ludowe. Koroną w y s t a w y — bo umieszczone n a h o n o r o w y m m i e j s c u i n a s p e c j a l n y m podwyższeniu — miały być t r z y m a n e k i n y , u b r a n e w s t r o j e l u d o w e łańcuckiego r e g i o n u . N i e b u d z i ł y b y zastrzeżeń, g d y b y . . . n a w ł a ś c i w y ubiór męski, bieliźniany, k t ó r y b y ł z a s a d n i c z y m s t r o ­ j e m r o b o c z y m l e t n i m , d l a uboższych i z i m o w y m , n i e w d z i a n o b a r d z o s t r o j n e j i b a r d z o świątecznej s u k m a n ki... z innego regionu, bo Lasowiaków! Stoi tedy bosy chłop, z gołą g ł o w ą , s z n u r k i e m p r z e z koszulę p r z e p a s a ­ n y i w błękitnej, s u k i e n n e j k m i e c e i s u k m a n i e w s u ­ mie - monstrum! W d r u g i m w y p a d k u , mężczyzna w pełnym, l e t n i m , świątecznym s t r o j u , k t ó r e g o w i e r z c h n i ą częścią b y ł a płótnianka, ubrał się ( n a p ł ó t n i a n k ę ! ) — w k a m i z e l k ę i znów z innego r e g i o n u kostiumologicznego, bo rze­ szowskiego. T o j a k b y elegant n a f r a k nałożył sweter. W t e n sposób s z t u k i l u d o w e j k o m p r o m i t o w a ć n i e w o l ­ no! W s z y s t k i e e k s p o n a t y , ściśie w e d ł u g zasad w y s t a w o ­ w y c h , zostały o p a t r z o n e n u m e r a m i , w k o n s e k w e n c j i czego o r g a n i z a t o r z y w y s t a w y p o w i n n i b y l L p r z y g o t o ­ w a ć choćby p r y m i t y w n y k a t a l o g , p r z y n a j m n i e j s p i s , który b y informował, c z y i m dziełem jest o d p o w i e d n i e k s p o n a t , skąd t w ó r c a p o c h o d z i , c z y e k s p o n a t j e s t d o n a b y c i a i t d . N i e s t e t y , n a w y s t a w i e n i e m a czegoś p o ­ dobnego. A szkoda . Reasumując, W y s t a w a S z t u k i L u d o w e j w Ł a ń c u c i e za r o k 1954, m i m o z g r o m a d z e n i a b a r d z o w i e l u c e n n y c h eksponatów i zastosowania c i e k a w y c h pomysłów, z a ­ d a n i a s w e g o r a c z e j n i e spełniła. E k s p o n a t y p r z e w a ż n i e wystawiono jako ciekawostki, nie pokazano natomiast i n i e r o z w i ą z a n o nasuwających się p r o b l e m ó w , nie p r z e d s t a w i o n o t w ó r c ó w l u d o w y c h , i c h życia, ś r o d o w i ­ ska. D a l e j — w y s t a w a p r a w i e n i e m ó w i o n o w e j sztuce, n o w v c h f o r m a c h , które r o d z i n o w a s y t u a c j a społecznog o s p o d a r c z a , a t y m s a m y m w sposób n i e d o p u s z c z a l n y zuboża o b r a z s z t u k i l u d o w e j . Za t e n stan rzeczy t r u d n o winić p a t r o n a o m a w i a n e j w y s t a w y , t j . Wydział K u l t u r y i S z t u k i , gdyż n i e d y ­ sponując o d p o w i e d n i m p e r s o n e l e m w ł a s n y m , m u s i o n p o s ł u g i w a ć się z konieczności ludźmi, k t ó r z y ze sztuką l u d o w ą n i e w i e l e mają w s p ó l n e g o . Z t e g o j e d n a k w y ­ p ł y w a w n i o s e k , że W y d z i a ł K u l t u r y i S z t u k i p o w i n i e n opierać się n a p o m o c y f a c h o w c ó w , e t n o g r a f ó w , a p o z a t y m — s a m e p r z y g o t o w a n i a d o urządzenia w y s t a w y w i n n y się o d b y ć o w i e l e w c z e ś n i e j , p o p r z e d z o n e p e ­ netracją t e r e n u . 1 K a t a l o g pt. „Wystawa sztuki ludowej województwa rzeszowskiego — Łańcut-Zamek, lipiec-sierpień 1954" w o p r a c o w a n i u m g r a K r z y s z t o f a W o l s k i e g o ' ukazał się, a l e już p o zakończeniu w y s t a w y . A s z k o d a , b o k a t a l o g postał w y d a n y n a d o b r y m p a p i e r z e i nieźle i l u s t r o ­ wany. 1 Franciszek WYSTAWA TWÓRCZOŚCI MALAREK W MUZEUM P r z e d 25 l a t y , k i e d y j a k o uczeń j e d n e g o z t a r n o w ­ skich gimnazjów zwiedziałem z k o l e g a m i ówczesne „ M u z e u m m i a s t a T a r n o w a " , mieszczące się n a piętrze starego m a g i s t r a c k i e g o b u d y n k u p r z y u l i c y K r a k o w ­ s k i e j , z b i o r y t e c i e s z y ł y się w ś r ó d n a s d u ż y m z a i n t e ­ resowaniem. Z d r e s z c z y k i e m grozy oglądaliśmy „miera k a t o w s k i " (każdy d w u r ę c z n y m i e c z ś r e d n i o w i e c z n y p o k a z y w a n o wówczas j a k o k a t o w s k i ) i różne średniowieczne n a ­ rzędzia t o r t u r — z p o t ę ż n y m i ż e l a z n y m i ' k a j d a n a m i n a czele, . w k t ó r y c h s c e p t y c z n i e n a s t a w i e n i o b s e r w a t o r z y r o z p o z n a w a l i bez t r u d u p ę t a d l a k o n i u ż y w a n e p r z e z chłopów w połowie w i e k u X I X . M i n ę ł o o d t e g o c z a s u s p o r o l a t , z m i e n i ł się T a r n ó w , a r a z e m z n i m i m u z e u m , k t ó r e ze s t a r e j r u d e r y n a ­ przeciw kina „Apollo" przeniesiono do nowego lokalu w zabytkowym renesansowym ratuszu. W salach, gdzie p o p r z e d n i o urzędnicy o z a s p a n y c h twarzach rejestrowali p s y i rowery, zgromadzono za­ b y t k i s z t u k i , a w i ę c trochę p a m i ą t e k c e c h o w y c h , k i l k a sztychów przedstawiających s t a r y Tarnów, z g r o m a d z o ­ nych w jednym n i e w i e l k i m pokoiku, i wiele mniej l u b więcej przypadkowych eksponatów, pochodzących p r z e w a ż n i e z z a b e z p i e c z o n e g o w czasie r e f o n m y r o l n e i m i e n i a p o d w o r s k i e g o . Z n a j d u j e się t a m t r o c h ę c e r a ­ m i k i artystycznej (Chiny, Wedgwood Meisen, B a r a nówka, K o r z e c i dn.), z a b y t k o w e g o szkła ( g ł ó w n i e p o l ­ skiego), n a m i o t p o l s k i i r z ą d n a k o n i a z X V I I I w tro­ chę s t y l o w y c h m e b l i , z niezbędną gdańska s z a f a " n a czele, i p o r t r e t ó w , m i ę d z y k t ó r y m i " u m i e s z c z o n o r ó w ­ nież w y p o ż y c z o n e ( n i e w i a d o m o p o c o ) z M u z e u m N a ­ ród awego w K r a k o w i e angielskie sztychy z X V I I I wwku. WIEJSKICH W POWIŚLA Kotula DĄBROWSKIEGO TARNOWIE M u z e u m urządzone j e s t s k r o m n i e , bez w i d o c z n y c h ambicji w zakresie ekspozycji. Jedynie d w ó m repre­ z e n t a c y j n y m s a l o m n a I p i ę t r z e nada.no c h a r a k t e r w n ę t r z p a ł a c o w y c h . R o z w i ą z a n i e t a k i e , słuszne n a W a ­ w e l u czy w którejś z z a b y t k o w y c h r e z y d e n c j i m a g n a c ­ k i c h (Nieborów, Łańcut itp.), n i e z n a j d u j e dostatecz­ nego uzasadnienia w X V I - w i e c : z n y m „biurowcu". Z w i e d z a j ą c m u z e u m , n i e d o s t r z e g a się r ó w n i e ż w y ­ siłku w k i e r u n k u z a p e w n i e n i a d y d a k t y c z n e g o o d d z i a ­ ływania w y s t a w y , s k u t k i e m czego j a k o j e d y n y , a n i e z a m i e r z o n y z a p e w n e j e j „ w y d ź w i ę k " .pozostaje a p o t e o ­ za m e c e n a t u a r t y s t y c z n e g o d w ó c h f e u d a ł ó w i j e d n e g o wzbogaconego p i w o w a r a . N a s k u t e k niedostatecznego powiązania ekspozycji z l o k a l n y m podłożem h i s t o r y c z n y m i kulturalnym, m u z e u m (a r a c z e j j e g o w y s t a w a ) stało się w z a s a d z i e obce T a r n o w i a n o m , c o bez wątpienia o d b i j a się i n a f r e k w e n c j i . Według s t a t y s t y k i — m u z e u m odwiedzają głównie z o r g a n i z o w a n e w y c i e c z k i z b i o r o w e (młodzież szkolna), n a t o m i a s t osoby zwiedzające m u z e u m „dobro­ w o l n i e " r a c z e j n i e n a p r z y k r z a j ą się z a t r u d n i o n e m u t a m personelowi. O d s e p a r o w a n i e się m u z e u m o d w s z y s t k i e g o , co a k ­ t u a l n e i z w i ą z a n e z tradycją miejscową, j e s t t y m m n i e j zrozumiałe, że w a r u n k i l o k a l n e stwarzają szerokie m o ż l i w o ś c i o p r a c o w a n i a w y s t a w y , która m o g ł a b y s t a ­ nowić wzór d i a i n n y c h placówek tego t y p u . N a l e ż a ł o b y z w r ó c i ć u w a g ę n a c i e k a w i e kształtujące się m o m e n t y g e o g r a f i c z n e ( T a r n ó w l e ż y n a północnej k r a w ę d z i W y ż y n y P o d k a r p a c k i e j ) , b o g a t e ślady i s t n i e ­ n i a człowieka przedhistorycznego (usiana „skarbami" d o l i n a D u n a j c a ) , historię m i a s t a i o k o l i c y , a l e n i e o g r a ­ niczającą się, j a k o b e c n i e , d o p a r u p r z y w i l e j ó w c e c h o - �w y c h , .pieczęci i sztychów, l e c z dającą p e b y obraz d y n a m i k i (rozwojowej miasta. Przecież Tarnów o d X I V w i e k u przeszedł d ł u g i łańcuch p r z e m i a n z a r ó w n o w sensie u s t r o j o w y m , g o s p o d a r c z y m , j a k i u r b a n i s t y c z ­ n y m . T a r n ó w , m i a s t o r o z w i j a j ą c e się p r z e z s z e r e g s t u ­ l e c i w c i e n i u f e u d a l n e g o pałacu, w o k r e s i e k a p i t a l i z m u s t a j e się w a ż n y m o ś r o d k i e m g o s p o d a r c z y m . T u z n a j ­ d u j e się j e d e n z n a j w i ę k s z y c h w M a ł o p o l s c e ( a l e d y s ­ k r e t n i e z a m a s k o w a n y ) ośrodek p r o d u k c j i m a n u f a k t u r y . N a t l e b e z g r a n i c z n e g o w y z y s k u z a t m d n i o n y c h w .prze­ m y ś l e p r a c o w n i k ó w r o z w i j a się w T a r n o w i e o ż y w i o n y r u c h r o b o t n i c z y , znajdujący swój w y r a z w zawziętej w a l c e p r o w a d z o n e j p r z e z szerokie m a s y pracujących pod k i e r u n k i e m Polskiej P a r t i i K o m u n i s t y c z n e j . N i e m n i e j c i e k a w i e . p r z e d s t a w i a s i ę przeszłość h i s t o ­ r y c z n a wisa p o d t a r n o w s k i e j , która, p r z y g n i e c i o n a śrubą pańszczyźnianego u c i s k u , b u n t o w a ł a się p r z e c i w p a ­ n o m , czego p r z y k ł a d e m b y ł r u c h J a k u b a S z e l i . Gdzież, jeśli n i e w t a r n o w s k i m m u z e u m , p o w i n n y być z e b r a ­ ne i u w i d o c z n i o n e materiały stawiające „rabację" w e właściwym świetle, w o l n y m o d zafałszowania przez reakcyjną histoiriozofię. N a l e ż a ł o b y r ó w n i e ż w jakiś sposób zapoznać z w i e ­ dzających m u z e u m iz r o z w o j e m życia k u l t u r a l n e g o T a r ­ nowa. Istniała t u przecież k i e d y ś „ f i l i a " A k a d e m i i K r a k o w s k i e j i j e d n o z n a j s t a r s z y c h w byłej G a l i c j i gimnazjów, z którego wysało w i e l u l u d z i g o d n y c h w y ­ m i e n i e n i a ( m . i n . Brodziński). R o z w i j a ł s i ę t u p r z e c i e ż jakiś . r u c h a r t y s t y c z n y . M i a ł T a r n ó w s w o i c h m a l a r z y , g r a f i k ó w , n i e w i e l k i c h w p r a w d z i e , a l e zasługujących n a t o a b y w m i e j s c o w y m m u z e u m znalazły się i c h prace. Osobne zagadnienie s t a n o w i p r o b l e m bogatej i zróż­ nicowanej ludowej k u l t u r y w s i t a r n o w s k i e j , którą obecnie reprezentuje symbolicznie parę f i g u r e k g l i n i a ­ nych, wykonanych przez garncarza z Rzepiennika Strzyżewskiego, a u s t a w i o n y c h w sąsiedztwie M i ś n i i Korca. Ze o k o l i c e T a r n o w a stwarzają możliwości o p r a c o ­ wania interesującej ekspozycji, opartej n a d o r o b k u k u l t u r y l u d o w e j , świadczy czasowa „ W y s t a w a t w ó r ­ czości m a l a r e k w i e j s k i c h P o w i ś l a D ą b r o w s k i e g o " , z o r ­ g a n i z o w a n a w M u z e u m m i a s t a T a r n o w a w e wrześniu 1954 r . p r z e z k r a k o w s k i e M u z e u m N a r o d o w e . Wystawa ta, bardzo starannie przygotowana, daje r e t r o s p e k t y w n y przegląd m a l o w a n e k z Powiśla D ą b ­ r o w s k i e g o , począwszy o d p i e r w s z y c h l a t bieżącego s t u ­ lecia ( z b i o r y Hecfca), poprzez czasy międzywojenne ( z b i o r y T . S e w e r y n a ) , d o czasów współczesnych, k i e d y imauowanka, j a k i w s z y s t k i e dziedziny s z t o k i l u d o w e j , otaczana opieką Państwa Ludowego, rozwija się i wzbogaca, wychodząc z ciasnej i z b y w i e j s k i e j i p o ­ szerzając d o r o b e k k u l t u r y n a r o d o w e j . E k s p o n a t y z g r o m a d z o n e n a t e j w y s t a w i e świadczą o interesujących p r z e m i a n a c h , j a k i e przeszła m a l o w a n ­ k a Powiśla Dąbrowskiego — o d a b s t r a k c y j n y c h p i e r ­ w o c i n s p r z e d p ó ł w i e c z a d o c o r a z b o g a t s z y c h , .ale i c o ­ raz bardziej grawitujących .ku r e a l i z m o w i m a l o w a n e k współczesnych. W szeregu f o t o s ó w p o k a z a n o rolę, j a k ą m a l o w a n k a spełnia w s w y m w ł a s n y m środowisku, n a w s i , j a k o d e k o r a c j a zdobiąca ściany i z b , p i e c ó w i .po­ wał, a także z e w n ę t r z n y c h ścian b u d y n k ó w g o s p o d a r ­ czych. P r ó c z m a l o w a n e k o c h a r a k t e r z e ściśle d e k o r a c y j n y m znalazły się n a w y s t a w i e o b r a z y o t e m a t y c e f i g u r a l n e j , bądź t r a d y c y j n e j , o treści r e l i g i j n e j ( j a k n p . „ S w . B a r ­ b a r a " Z o f i i B a r a ń s k i e j ) , b ą d ź też współczesnej - ś w i e c ­ k i e j , n a w i ą z u j ą c e j n i e k i e d y d o ciężkich p r z e ż y ć z c z a ­ sów o k u p a c j i (np. obraz L e o k a d i i K o s i n i a k p t . „ W y ­ pędzanie d o o k o p ó w " ) . W y s t a w a m a l o w a n e k . p o t r a k t o w a n a została w s p o ­ sób p r o b l e m o w y . W k i l k u n a s t u u m i e j ę t n i e d o b r a n y c h e k s p o n a t a c h z a l u s f a w a n o próby w y k o r z y s t a n i a u t a ­ lentowanych m a l a r e k wiejskich w dziedzinie p r o j e k ­ towania w z o r ó w n a t k a n i n a c h c z y f a j a n s i e (działalność Instytutu Wzornictwa Przemysłowego), próby u p o wszechmenia malowanek w formie d r u k o w a n y c h b a r w ­ n y c h .papierów n a ściany ( w y d a w n i c t w a C P L i A ) . D z i a ł t e n uzupełniono f o t o g r a f i a m i w n ę t r z , z d o b i o n y c h p r z e z m a l a r k i z Z a l i p i a , między i n n y m i znanej j u t dziś w różnych ( p u n k t a c h k u l i z i e m s k i e j b a w i a l n i dziecięcej ze s t a t k u B a t o r y . Eksponując dzieła m a l a r e k z P o w i ś l a D ą b r o w s k i e g o , n i e z a p o m n i a n o również o s a m y c h a u t o r k a c h . Prócz l i c z n y c h zdjęć przedstawiających j e czy t o w d o m u p r z y p r a c y , czy w różnych k o l e k t y w a c h , malujące s w e f a n t a s t y c z n e k o m p o z y c j e roślinne, z n a l a z ł y s i ę t a k ż e d w a o l e j n e . p o r t r e t y , p r z e d s t a w i a j ą c e zasłużone m a l a r ­ k i z a l i p s k i e — F e l i c j ę C u r y ł o w ą i F e l i c j ę Kosindakową, ubrane w stroje ludowe. W y r a z e m z a i n t e r e s o w a n i a , z j a k i m s p o t y k a się d z i a ­ łalność w i e j s k i c h m a l a r e k n a P o w i ś l u D ą b r o w s k i m , j e s t s p o r a już i rosnąca z d n i a n a dzień „literatura p r z e d m i o t u " . Licznie artykuły, j a k i e n a t e n t e m a t u k a ­ zały się dotychczas w wydawnictwach naukowych i p r a s i e , z g r o m a d z o n e zostały w g a b l o t k a c h , dając ś w i a d e c t w o p r a w d z i e , ż e s z t u k a l u d o w a przestała j u ż b y ć u n a s twórczością a n o n i m o w ą . C i e k a w i e i d o b r z e „ustawiona" w y s t a w a zyskałaby n a w y r a z i e , g d y b y d a t o się ją z o r g a n i z o w a ć w w i ę k ­ s z y m l o k a l u , co umożliwiłoby r ó w n i e ż podkreślenia tła, n a k t ó r y m .powstało m a l a r s t w o d e k o r a c y j n e P o ­ wiśla Dąbrowskiego. F e n o m e n a l n y rozwój m a l a r s t w a ściennego n i e m o ż e b y ć d l a z w i e d z a j ą c y c h w pełni zrozumiały, j e ż e l i n i e p o k a ż e się, że w y r o s ł o o n o n a b o g a t y m podłożu m i e j s c o w e j t w ó r c z o ś c i a r t y s t y c z n e j , w y r a ż a j ą c e j s i ę nip. w z d o b n i c t w i e m a l o w a n y c h s p r z ę ­ tów, r o b i o n y c h w p o b l i s k i m Żabnie, czy w b a i r w n y c h haftach. W y s t a w a ilustrująca d o r o b e k a r t y s t y c z n y „ s w o j e g o " r e g i o n u (Powiśle Dąbrowskie od d a w n a ciąży w k i e ­ r u n k u T a r n o w a j a k o najpoważniejszego w t y c h s t r o ­ n a c h ośrodka g o s p o d a r c z e g o i k u l t u r a l n e g o ) izostała p r z e z m i e s z k a ń c ó w m i a s t a i o k o l i c y przyjęta z d u ż y m z a t o t e r e s o w a n i e m i życzliwością, zwłaszcza że z o k a z j i o t w a r c i a w y s t a w y z o r g a n i z o w a n e zostały d w i e p r e ­ lekcje — jedna d l a m i e j s c o w y c h plastyków, d r u g a d l a n a u c z y c i e l s t w a — n a k t ó r y c h m g r M a r i a Woleńska zapoznała słuchaczy z z a g a d n i e n i e m m a l o w a n e k l u d o ­ w y c h n a Powiślu Dąbrowskim. Wystawa twórczości malarek wiejskich Powiśla D ą b r o w s k i e g o , będąca p i e r w s z ą w d z i e j a c h m u z e u m t a r n o w s k i e g o ekspozycją poświęconą m i e j s c o w e j s z t u c e ludowej, s t a n o w i p e w n e g o r o d z a j u przełom, świad­ czący, że m u z e u m w e s z ł o n a d r o g ę o d d a w n a o c z e k i ­ wanych przemian. Z a r ó w n o n a w i ą z a n i e k o n t a k t ó w z publicznością p r z e z o d c z y t y , j a k i interesujący t e m a t w y s t a w y — s p o w o ­ d o w a ł y , że f r e k w e n c j a z w i e d z a j ą c y c h w y s t a w ę , osiąg­ nęła n i e m a l 40°/o n o r m a l n e j f r e k w e n c j i r o c z n e j . Ś w i a d ­ c z y t o , źe ściślejsze p o w i ą z a n i e e k s p o z y c j i z lokalną problematyką mogłoby poważnie przyczynić się do p r z e z w y c i ę ż e n i a obojętności, j a k a m u z e u m d o t y c h c z a s o t a c z a . T r a f i a n i e d o s e r c a i umysłu z w i e d z a j ą c y c h p o ­ p r z e z r z e c z y b l i s k i e i bezpośrednio l u d z i z a c i e k a w i a ­ j ą c e n i e j e s t zresztą rzeczą n o w ą . Z p o w o d z e n i e m s t o ­ sują t ę m e t o d ę l i c z n e m u z e a r e g i o n a l n e , k t ó r e w y k o ­ rzystując l o k a l n e z a i n t e r e s o w a n i a , p o t r a f i ł y słać się a k t y w n y m i placówkami k u l t u r a l n y m i , skupiającymi koło s i e b i e l u d z i z a r ó w n o m i a s t a , j a k i w s i . Rss. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0818a587533edba7050f38943443a88e.pdf 28f38251963f6e7995475a2ebe0f978a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4046 pol Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1955 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3782 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1955 t.9 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1955 t.9 z.2; s.65-66 Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA SZTUKA LUDOWA fin.- ifrmrtirtifeffiñ R O K W Y I N I X S T 1955 Y T U T S Z T U K I �DWUMIESIĘCZNIK WYDAWANY PRZEZ PAŃSTWOWY INSTYTUT SZTUKI ZESPÓŁ REDAKCYJNY Dr Mieczysław Gładysz, Mgr Stanisław Hiż (zastępco redaktora naczelnego), Mgr Aleksander Jackowski (redaktor naczelny),, Dr Ksawery Piwocki, Dr Roman Reinfuss, Mgr Jan Sadownik, Mgr Marian Sobieski, Mgr Barbara Suchodolska (redaktor techniczny), Mgr Aleksander Wojciechowski. Adiustacja: Jerzy Bokiewicz. Na okładce: Niedźwiedź. Ul figuralny. Czarny Dunajec (pow. Nowy w Muz. Tatrzańskim w Zakopanem. Fotografował: Stefan Targ). Okaz Deptuszewski. 1 4 Jb2 REDAKCJA i ADMINISTRACJA PAŃSTWOWY INSTYTUT SZTUKI WARSZAWA, D Ł U G A 26 �POLSKA SZTUKA LUDOWA N R ROK 1955 2 T R E Ś Ć : Rozprawy Tadeusz Seweryn Ludowa świecka rzeźba monumentalna . . . SU*. 67 Jerzy Czajkowski Ozdobne drabinki do kwiatów 100 Dobiesław Walknowski Przyczynek do badań chronologii kafli mazur­ skich Wanda Teligowa Polska sztuka ludowa staje się modną w... szkole angielskiej Sprawozdania Wystawa sztuki ludowej w Białymstoku . Rss „Supliki chłopskie X V I I I wieku" Rss „Rumuinskoje Narodnoje Iskussitwo" p Franciszek Kotula. Poszukiwania stroju ludowego. Rzeszów 1954 s s Zofia Głowa P A Ń S T W O W Y 106 recenzje Zofia Staronkowa 1 i i 104 . . 108 123 . . . 124 metryk dla IX* powojenny konkurs szopek w Krakowie I N S T Y T U T . 125 126 S Z T U K I �